Page 1


Omnia tempus habent “Alles heeft zijn tijd” Prediker 3.1

670 jaar Hartjes


Colofon Omnia tempus habent - 670 jaar Hartjes ISBN 978 94 90341 01 5 nur 811 Eerste versie, mei 2014 Uitgegeven door Wim Hartjes Auteur Vormgeving Uitgever

Wim Hartjes / Bob Koning 3AMI | Ontwerp en Realisatie, 3ami.nl Wim Hartjes info@familie-hartjes.nl

Copyright Š 2014 Wim Hartjes, Zeist Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieÍn, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. De auteur heeft, waar nodig, geprobeerd voor de gebruikte afbeeldingen en teksten alle rechthebbenden te achterhalen en in te lichten. Als u desondanks denkt dat een vermelding onjuist of onvolledig is, kunt u altijd contact met de auteur opnemen via info@familie-hartjes.nl.


“Singula de noleis anni praedantur eunter” “Één voor één gaan de jaren voorbij en nemen iets van ons mee” Horatius, Epistolae 2.2.55


Inhoud INLEI DI N G

7

HERTGERS IN D O ET INCHEM

9

HARTW I X EN HART G ER S IN ETTEN

27

HARTGERS IN VAR SSEL D ER

55

HARTJES I N B R AAMT, VR O EG E PE R IO D E

71

HARTJES I N B R AAMT, LATE PER IO D E

115

HARTJES I N Z EIST

153

OVERI GE FA MILIES HART JES

225

BI JLAGE I

B R IEF WIMMIE

237

BI JLAGE I I

STAMB O MEN

241

BI JLAGE I I I

O O R L O G SERVARING E N FA MIL IE D E B O E R

255

HET PROCES VAN MIJN G ENEALOG IS C H O ND E R Z O E K

293

NAW OORD

301

BRON N EN & V ER ANTWO O R D ING A F B E E L D ING E N

305

BI BLI OGRAF IE & B EZO CHTE AR CH IE V E N

323

V E RKLAREND E WO O R D ENLIJST

327


Inleiding De wens om ons geslacht Hartjes in kaart te brengen,

en waarheidsgetrouw - dus met bronvermeldingen -

koesterde ik al voor 1990. De aanleiding om die wens

en geplaatst in de context van de lokale, provinciale

in daden om te zetten, was tweeërlei. Mijn vader had in

of landelijke gebeurtenissen, een prettig leesbare

een boek over zijn geboorteplaats Wehl een kadastrale

geschiedenis te schrijven van twintig generaties Hartjes in

kaart uit 1649 gezien, met daarop een stuk land waarvan

de rechte lijn. Vooraf aan het schrijven heb ik me terdege

de naam Hartjesslagh zou zijn. Hij was er heilig van

gerealiseerd dat de lat hiermee erg hoog lag.

overtuigd dat dit een van zijn voorvaderen had toebehoord en dat onze tak Hartjes uit Wehl stamde. Ik betwijfelde

Dit stamboomonderzoek geeft 670 jaar weer van onze

dat, omdat ik al een Didamse Hartjes had gevonden.

Hartjes-familie en beantwoordt en passant enkele

Daarnaast kwam in diezelfde tijd onze zoon Allaert ter

familiegeheimen of -geruchten, zoals het verhaal dat een

wereld, die tot groot verdriet van mijn vader niet naar hem

van mijn betovergrootmoeders buitenechtelijk zwanger

werd vernoemd. Ik had een jaren-, wellicht eeuwenlange

zou zijn geweest van een baron Van Nispen. En heeft mijn

traditie doorbroken. Voor zover wij het uit mondelinge

grootvader – iets waar de familie helemaal weinig over

overlevering konden volgen, was ik de derde op rij met

sprak – inderdaad in de Koepelgevangenis van Arnhem

de doopnamen Wilhelmus Gerardus, en vier generaties

vastgezeten?

geleden was er een Wilhelmus geweest.

Ik heb echter zeker niet het gevoel dat alles rondom de Hartjes nu is onderzocht. Ik hoop dat dit boekwerk leden

Toen ik in 1992 begon met mijn stamboomonderzoek

van andere Hartjes-takken motiveert om hun families

had ik geen idee wat het allemaal inhield en teweeg

verder uit te diepen.

zou brengen. Een collega van mijn werk, die gedreven zijn stamboom onderzocht, heeft me op weg geholpen.

“Omnia tempus habent” wil eerst en vooral ons geslacht

Met vallen en opstaan en met hulp van bevriende

Hartjes voorzien van haar familiegeschiedenis. Die is niet

“Achterhoekers” ben ik veel over de familie Hartjes

uitputtend beschreven, maar is toch een geschiedenis

te weten gekomen, en dan heb ik het niet alleen over

vol verhalen over hard werken, (veel) kinderen, armoede,

geboorte-, trouw- en sterfdata.

rijkdom, doodslag, rechtszaken, de Achterhoek en de

Na bijna twintig jaren onderzoek had ik zoveel gegevens

Liemers, natuurrampen, (eerste, tweede en derde)

verzameld uit allerlei registers, nota’s, aktes en andere

huwelijken, vreugde en verdriet.

bronnen, dat ik het anno 2008 tijd vond ze chronologisch te ordenen en te gaan publiceren. In de allereerste

Een familiegeschiedenis die door verteld te worden, de

plaats voor mijn kinderen, maar natuurlijk kan dit boek

Hartjes door de eeuwen heen met elkaar verbindt.

interessant zijn voor alle Hartjes in Nederland (en wellicht daarbuiten).

Wilhelmus Gerhardus Hartjes,

In dit boek is geprobeerd op een chronologische manier

Zeist, mei 2014.

7


HOOFDSTUK 1

Hertgers in Doetinchem Catharinakerk in Doetinchem, 1745.

9


STAMBOOM FAMILIE HERTGERS IN DOETINCHEM

N.N. Hertgers (Doetinchem) Stamvader x N.N.

Johan (Doetinchem) ± 1345 - 1390 x N.N.

Gerlach Hertgers (Terborg) ± 1350 - 1405

Johan ± 1375 - 1450 x Evese

Egbert ± 1420 - 1490 x N.N.

Johan Hartwix ± 1450 - 1520 x N.N. de Werker (?)

10

Derck Hartwix ± 1455 - 1516 x N.N. Wijlborch

Bernt Hartgers ± 1460 - 1520

Gerrit Hertgers ± 1461 - 1531 x N.N.

Fenneken Hartwix ± 1470 - 1550


Johan ± 1345- 1390

J

ohan heette hij en hij was burger van Doetinchem.

dan ook ‘groote aaneengesloten complexen van akkers’.6

Het archief van klooster Bethlehem vermeldt dat

In de tijd van Johan was de Homburgerpoort nog vrij

in 1379 buiten de Homburgerpoort ene Johan

nieuw, hij werd in 1375 voor het eerst genoemd.7 ‘Salus

Hertgers een stuk land had, een zogeheten kamp.1 Omdat

Exeuntibus’ stond erop: Gezondheid voor hen die uitgaan.

hij de vroegste stamhouder is van wie ik de naam heb

Die wens was in 1652 vervangen door het waarschuwende

kunnen achterhalen, noem ik hem onze stamvader. Johan

‘Versint eer ghij begint’.8

was rond 1345 geboren, in de late Middeleeuwen. Zijn

Burger van een stad was iemand als hij er woonde en

broer Gerlach (±1350 - ±1405) pachtte ooit een boerderij

een beroep uitoefende, een nering had. Van burger Johan

in het naast Doetinchem gelegen Terborg. Johans kamp

Hertgers is onbekend welk vak hij uitoefende. Beroepen

lag te midden van een groepje andere kampen. Dat waren

waren losjes in groepen over Doetinchem verspreid. In

tamelijk kleine ontgonnen stukken bos , omgeven door

de Homburgerstraat, waar Hertgers op nummer 7 woon-

bomen en akkermaalshout: heggen van gehakt eikenhout

de, waren veel smeden gezeteld, net als op de Markt.

die dienden als afscheiding. Een kamp behoorde aan één

De Boliestraat was van de timmerlui en andere kleine

eigenaar. De omheiningen wijzen op een individualistisch

ambachten. De molenaars zaten in de Gruitstraat, net als

georganiseerde manier van bebouwen. Dit in tegenstel-

de wevers die tevens in de steegjes huisden. De bakkers

ling tot de bebouwing van de essen, waarvan het idee van

bakten op de Heezenstraat. De werklui vormden een soort

de belangengemeenschap de basis vormde. Dat waren

broederschappen. Pas na 1500 werden het gilden.

2

3

4

5

1.1 Legger: Liber et registrum reddituum et bonorum Monasterii Bethlehemensis, uit 1379. Item een stuck bij iii schepelkens gelege tussche lande derck ter hart en Johan hertgers en schur opt schonevelt myt den ene eynde en(de) myt den ander eynde op sute luchmen acker die ludeke brunsvelts was.


Waarschijnlijk was ze alleenstaand en niet erg rijk. Haar

te achterhalen is hoe oud Lysken was toen ze het gasthuis

‘raeckheit’, oftewel bezit of huisraad, staat beschreven.14

introk.

Deed Lysken misschien opgave van haar bezittingen om te

Gasthuis en huisjes werden gefinancierd uit schenkingen

bewijzen dat ze niet armlastig was? Wilde ze opgenomen

en door de broederschap van Onze Lieve Vrouwe. De broe-

worden vanwege gezondheidsproblemen? Ze vroeg tevens

derschap zorgde net als in andere steden voor de armen.

om toewijzing van een praevende of provende, dat wil

Haar leden kwamen uit de welgestelde burgerij. In de

zeggen haar toe te staan zich als provenier in te kopen.

parochiekerk stond de tafel van de Heilige Geest, waar het

Een provenier, of betalend gasthuisbewoner, kreeg beter te

stadsbestuur in de 14e en 15e eeuw voedsel en kleding

eten en te drinken en had meer privacy, bijvoorbeeld in een

liet uitdelen.15 Buiten zijn muren had Doetinchem een

eigen kamer of huisje. In ruil voor het provenierschap bood

pesthuis bij de Homburgerpoort16 en een melaatsenhuis

Lysken haar gaarde (tuin) aan. Bij huizen in Doetinchem

aan de Harvelsestraat.

hoorde in die tijd een gaarde, die vaak buiten de stadswallen lag. Het rekest van Lysken was dus in eerste instantie

GEHUCHT DOETINCHEM

bedoeld als verzoekschrift. Na de toewijzing fungeerde het

Het doet mij, huidige stamhouder, deugd Doetinchem

als een inventaris van haar inbreng, na haar dood diende

te hebben gevonden als grondveste van de Hartjes. Een

het als (bijlage van een) testament. Normaliter zal op dit

historische stad, ooit met stadsmuren en grachten rondom.

document een officiële akte zijn gevolgd. Het document

Een handelsplaats, gelegen aan aloude verkeersroutes en

zelf had die status niet, want het was niet ondertekend of

de Oude IJssel. Al voor de jaartelling woonden hier boeren.

gewaarmerkt en was slechts bestemd voor de administratie

Na de Romeinse tijd trokken ze merendeels weg, om pas

van het gasthuis. Mogelijk bevindt zich een akte terzake

aan het eind van de achtste eeuw na Christus terug te

nog in het oud-rechterlijk archief van Doetinchem te Arn-

keren. Het Frankische woord ‘heem’ in Doetinchem doet

hem, waarop staat wanneer het rekest is geschreven, zodat

vermoeden dat Franken de stad stichtten, en wel ergens

1.4 De stad “Deutinchem” langs den ouden Yssel, 1733.


STAD EN KLOOSTER tussen 796 en 838. Op 23 maart 838 maakte Albericus, bisschop van Utrecht, bekend dat gouwgraaf Rodgarius enkele niet-leenroerige goederen had geschonken aan de Sint Maartenskerk in Utrecht. Deze schenking bevatte onder andere de kerk met onderhorigen van de ‘villa Duetinghem’ en alles wat bij die villa (landgoed van een heer) hoorde: land, gebouwen, bossen, weidegronden, wateren en beken. Er was in 838 ongetwijfeld een nederzetting van enige omvang, hetgeen de aanwezigheid van een kerk rechtvaardigde. Doetinchem behoorde tot het bisdom Utrecht. De herkomst van het eerste deel van de naam Doetinchem is niet met zekerheid vast te stellen. Misschien is het ‘woonplaats van de lieden van Dudo’.17 Dudo zou wijzen op een verbinding met het rivierengebied. Of het is een eigennaam, afkomstig van Dutto, Dudo of Dodo, maar zeker is dat niet. Dodo is eveneens de (bij) 1.5 Schenkingsakte van het Kapitel van Xanten van enige goederen in Gaanderen, aan het klooster Bethlehem in 1236.

Magister Franco wilde een aan god gewijd leven gaan leiden. Niet alleen, maar met een aantal gelijkgestemde mannen. Hij zocht daarvoor een geschikte plek en dacht die gevonden te hebben op de weidegronden bij Doetinchem. Die bleken echter niet vrij van wereldse invloeden: ze behoorden aan de markgenoten van Doetinchem. Franco twijfelde. Hij kon vertrekken naar Varsseveld, waar de broers Johannes en Herman van Bredevoort hem zelfs de kerk aanboden, of hij bleef, zoals graaf Hendrik van Gelre hem hartstochtelijk verzocht. Die was zich na een krijgshaftig leven aan vreedzame en vrome zaken gaan wijden. Varsseveld behoorde niet aan de graaf. Hij bood daarom meer geschenken dan de anderen en hij beloofde zijn invloed onder de markgenoten aan te wenden om hun grond af te staan aan Franco. Een droom wees Franco de weg uit dit duivels dilemma. Een stem zei: ‘Dit is mijn rustplaats voor eeuwig, hier zal ik wonen want deze plaats heb ik verkozen’. De doctor in de heilige godgeleerdheid koos voor Doetinchem19 en sindsdien – dat is ergens tussen 1178 en 1182 – zijn de religieus-economische banden tussen Doetinchem en Bethlehem hecht geweest, tot het klooster kort na 1579 ophield te bestaan.20 Klooster Bethlehem trad in 1225 toe tot de orde der reguliere kanunniken. In de 13e eeuw kreeg het aanzien, met privileges van de paus en de bisschop van Utrecht. Het kende waarschijnlijk een eigen schrijfschool, die oorkonden schreef en aan kalligrafie zal hebben gedaan. ‘De proosten en soms ook andere kanunniken werden herhaaldelijk betrokken bij belangrijke kwesties die buiten de directe belangensfeer van Bethlehem speelden’.21 De bezittingen van het klooster namen gedurig toe, door aankoop of door schenkingen.22 Volgens Paul Moors werden de bezittingen ‘veelal als hoeve, halve hoeve, of neutraler, als goed aangeduid. In de praktijk waren ze juist in de omgeving van de stad vaak opgesplitst in meerdere hofsteden, akkers, tuinen en weiden’.23 Bethlehem verwierf rechten als het hoeden van varkens in de bossen en bomen omhakken in de marken. De kanunniken waren vrij van onroerendgoedbelastingen. In 1317 werd de kerk van Doetinchem bij het klooster geïncorporeerd: het vermogen en het inkomen daarvan kwamen 15


in handen van de kloosterlingen. Hun hoofd werd gezien als de eigenlijke pastoor van de geïncorporeerde kerk.24 Stad en klooster raakten op meer manieren verbonden. In 1282 schonken de Doetinchemmers aan de religieuzen het burgerrecht van hun stad, zodat zij zich bij dreigend (oorlogs)gevaar binnen de stadsmuren konden verschuilen. Aan het burgerrecht min of meer verbonden was de voorwaarde dat het klooster uit eigen middelen een poort zou laten bouwen ter versterking van de stad. Bovendien werd het kapittel - het bestuurscollege van bisdom Utrecht - verplicht de stad, indien nodig, met wagens bij te staan. Anderzijds verkregen de kloosterlingen vrijdom van tol en vrijstelling van onderhoud van straten en beplantingen in Doetinchem.25 De kloosterlingen lieten inderdaad een poort bouwen, de Homburgerpoort. De rechten die Bethlehem daarvoor kreeg, maakten het voor bewoners en gebruikers van de Bethlehemse goederen aantrekkelijk zich in de stad te vestigen. De rentmeesters in de 16e eeuw woonden allemaal in Doetinchem. Ook de eerste rentmeesters van het kwartier van Zutphen waren Doetinchemmers.26 Een verschuiving van andere aard in de verhouding tussen burgers en priesters is het verhaal van de altaren, of vicariën, in de Catharinakerk. Vanaf ongeveer 1330 stichtten particulieren deze altaren, naast het hoofdaltaar. In de 14e eeuw, bij de vijf oudste vicariën, stelde Bethlehem de priesters aan voor het onderhoud ervan. Zij ontvingen daarvoor goederen van de stichters. Van de jongere vicariën –15 stuks in 1571– kreeg het klooster er geen meer.27 De verwevenheid van zowel eigendommen als rechten en plichten tussen Bethlehem en Doetinchem had tot gevolg dat het klooster veel over de burgers administreerde. Terwijl in de stad tot drie keer toe een brand veel van de archieven verwoestte, bleven in het klooster de meest oude geschriften bewaard. Uit een van de oudste delen van dit archief, het liber et registrum, is de oudst bekende stamvader van de Hartjes tevoorschijn gekomen.

16

naam van een graaf Ricfried uit de Betuwe. Mogelijk was Doetinchem bezit van zijn familie.

S TA D S R E C H T E N In 1228 hoefden Doetinchemse kooplieden geen markttol te betalen in de stad Rees aan de Rijn, dichtbij Emmerich. Dit recht gold vice versa, wat aangeeft dat Doetinchem in 1228 al een markt had. De stad beschikte toen over een dubbel grachtenstelsel, want in 1231 verkregen de burgers enkele tijnsgoederen (land waarover belasting werd betaald) van het nabij gelegen klooster Betlehem die ‘infra exteriora fossata de Dutinghem’, dus binnen de buitenste grachten lagen. Otto II van Gelre schonk stadsrechten aan Doetinchem in 1236. De oorspronkelijke oorkonde hiervan is helaas verdwenen. Er is nog wel een bevestiging uit 1312 door graaf Reinald I van Gelre. Mogelijk was Doetinchem eerst een minderstad: een plaats in het bezit van een vrijheidsbrief, maar nog niet van de volledige stadsprivileges.18 Otto II hield zich het recht voor om zelf een schout te benoemen 1.6 Homburgerpoort te Doetinchem, 1745.


en de Doetinchemmers mochten Lobith niet tolvrij

ontving Bethlehem waarschijnlijk het burgerrecht van de

passeren.

stad, waarbij het klooster vrijgesteld werd van plichten, zoals het repareren van straten. De tijnsgoederen waren

DOETINCHEM EN BETHLEHEM

ontstaan in de 13e eeuw, toen Otto II van Gelre een terrein

Doetinchem had nauwe banden met het nabij gelegen

bij de Waterstraat ter bebouwing aan het klooster gaf.

klooster Bethlehem (zie kader Stad en klooster). Pachters

Dit terrein was hoogstwaarschijnlijk het goed Brewinc

van de kloostergoederen betaalden een jaarlijkse

(Bewing of Brauwing), het voormalige hof van de graaf.

belasting, de tijns, en verleenden verplichte diensten

Later diende het vermoedelijk als raadhuis. Het klooster

aan het klooster. Die belasting viel mee, het kerkelijk

Schledehorst in Haldern, Pruissen, bezat talrijke gronden

tijnsgericht niet.

in de Liemers, zoals de streek bij Doetinchem nog

Enerzijds hadden de burgers rechten gekregen van de

altijd heet. Schledehorst verkocht in augustus 1262

graaf, terwijl anderzijds velen aan de strakke leiband

grond en boerderijen in Hunte (Velthunten) aan klooster

van Bethlehem liepen. De proost van het klooster kon

Bethlehem.28

bijvoorbeeld voorschrijven wie op de hofsteden met een tijns mocht wonen en of iemand met een niet-

D E J O N G E S TA D D O E T I N C H E M

tijnsplichtige mocht trouwen.

Onze stamvader Johan Hertgers was nog een kleuter toen

Gravin Richardis bemiddelde in 1231 tussen de burgers

de ommuring van Doetinchem gereedkwam. Het recht

en de proost. De rechtsmacht over de tijnsgoederen droeg

om een stadsmuur aan te leggen had Doetinchem in

de proost over aan de burgers. De mogelijkheden om

1282 verworven. Oorkondes uit dat jaar zijn de eerste die

een tijnsgoed te erven werden verruimd. In ruil hiervoor

stadspoorten noemen.

1.7 Gruitpoort te Doetinchem, 1743.

17


HOOFDSTUK 2

Hartwix en Hartgers in Etten ‘t Dorp Etten, 1743.

27


‘PORTIER TOT ULFT’

gegeven.47 In het volgende jaar ontving hij 12 stuivers

In 1609 was Derck Hartgers in elk geval poortwachter van

voor geleverd Rottenkruid, oftewel rattenkruid.48 In 1626

slot Ulft. Waar zijn werk uit bestond, blijkt uit de volgen-

was hij partij bij de verkoop van 350 pannen aan de graaf

de akte:

voor drij guldgens om het daeck van den rijstal te repareren.

“Nach dem onser heer broeder Grave herman to

Net als iedereen hadden de Hartgers een koolhof waarop

den Bergh Hoff: memorien Derick hartinx zu einen

zij groenten, fruit en aardappelen verbouwden. Gezien

portier des hanses Ulft aengenoemen [……] hanses

Dercks dagelijkse activiteiten zullen vooral zijn vrouw en

das er sich by der poerten iederzeit blif sich sull

kinderen geploegd, gezaaid en geoogst hebben en mis-

laeten vinden, froege unde laet goet opsicht haben,

schien hadden ze daar nog hulp van derden bij.

unde sich ferner halten wie hem van hoech gemelten onseren heeren broeder ausserlacht is gewesen,

FUNCTIONERINGSVERSLAG

und sunsten doen wat eenen getrouwen poertener

In 1622 werd ‘Derick hartgers portrieren’ zijn ‘gagie’

zu doen schuldich…” 44

gesteld op ‘dartich dallers jaerlichs’. Vijf jaar later volgde opnieuw een evaluatie:

De poort was Dercks verantwoordelijkheid, dat is duidelijk: hij moet altijd bij de poort aanwezig zijn, er van vroeg

“Wij Albert ende doen te weten: alsoo Dierick

tot laat toezicht houden en bezig zijn met hetgeen de

hartgeringh nu langhe jaeren herwarts voir portier

hoog aangeschreven heer hem opdraagt (ausserlacht) en

op onses huyse Ulft verhuringh hebbende commis-

verder alles te doen wat een trouwe poortwachter verplicht

seden van onsse heere voirvaeren gedient ende sich

(schuldich) is te doen.

altijt vlijtich alsdie getrouw verhalten heft, dat wij

Derck voerde zijn arbeidscontract niet naar de letter uit,

denself bij zijn dienst gecontinueert hebben ende

want hij ging vaak op pad voor de graaf. Zo is hij in 1610

continueren bij dieses hem gevende dag ende nacht

naar Emmerich gereisd, een tocht waar hij geld voor heeft

denselve wie bissher te hebben die porte des Avents

ontvangen. Het doel van die tocht is niet beschreven. In

ende morgens mit op ende toedoen voorts overdagh

hetzelfde jaar haalde hij in Dopesburgh (Doesburg) voor

vlijtich te bewacken ende sich stetz daer bij vinden

de Borggraaf enkele zakken haever, voor negen daler.

te laeten, die plaetze ende bruggh en eijn halden

Derck toog nog naar Doesburg met 28 daeler voor drie

geene vrembde opt laeten houden voirweten des

schepels haever (30 liter haver), en 2 daler voor verterin-

Amptmans ofte gheigen op onsses huijsse Ulf dat

ge en veergeld.45 Verder trok de portier in 1615 te paard

Commandement hebben ende voirts alles te doen

naar de graven van Culenborg en van Boxmeer om hen

wat eenen goeden ende getrouwen portier schuldig

een Quitantie te overhandigen.

is ende behoirt te doen, op den eijdt (eed) die hij

46

Blijkbaar handelde Derck ook. Hij werd in 1609 betaald

ons tot Ulft over doen sal, waervoir ter gaigie sal

voor de haver die hij het krancken paard van de graaf had

hebben ende genijeten veertich gulden hollandtz

42


2.7 Geometrisch plan van rivieren en polders tussen Ulft en Anholt, 1759.

43


HOOFDSTUK 3

Hartgers in Varsselder Oorspronkelijke boerderij in Varsselder waar de Hartjes anderhalve eeuw hebben gewoond.

55


STAMBOOM FAMILIE HARTGERS IN VARSSELDER

Derck (Etten/Ulft) ± 1575 - 1629 x 1 Boelen (?) x 2 Schut (?)

Jan 1603 - ± 1690 x Willemken Mullens

Hendricus (Hent) (Varsselder) ± 1615 - 1680 x N.N. Geerlichs (?)

Derksen ± 1660 - 1720 x 1 Theunis Gulliker x 2 Hendrik Wildenbeest

Johannus Hartgers (Hartjes) (Jan) ± 1655 - 1725 x Adelheid Kniesten

Henricus Hartjes 1700 x Jantjen Baers 1714

Joanna 1738 x Gerhardus Heidernan

56

Hendrik 1741 - 1804 x Johanna Hendriksen

Albertus

Lijsken x Willem Herfkes

Cathrina (Trinken) 1702 - 1749 x 1 Hendricus Gerlighs x 2 Derk Slebers

Gerhardus 1744

Fredericus (Frederik) 1748 - 1821 x Johanna Guliker 1739 - 1783

Albertus (Aalbert) 1750 - 1795 x Aaltjen Koenders

Catharina 1753 x Gradus Lentzink


Hendricus (Hent) ± 1615 - 1680

H

et waren spannende, belangrijke en mooie jaren

Derksken en Lijsken. Van Albertus is behalve zijn geboorte

voor de lage landen toen Hendricus Hartgers

niets bekend. Jan is tussen 1643 en 1653 geboren,

werd geboren, rond 1615. De Republiek der Ze-

want tijdens een proces in 1693 geeft hij aan ‘omtrent

ven Verenigde Nederlanden, opgericht in 1588, leek toen

40 of te 50 jaren oud’ te zijn. Jan is dan getuige bij een

al een blijvertje in het Europese bestel. In 1602 werd de

zoveelste kwestie rondom de feodaliteit van de Berghse

Verenigde Oost-Indische Compagnie opgericht. De periode

bezittingen2. Ene Samuel Eaeckhof had waarschijnlijk zijn

die later de Gouden Eeuw zou heten, stond op het punt te

pacht niet betaald. In 1693 liep deze zaak al tien jaar.

beginnen. Rembrandt Harmenszoon van Rijn (geboren in

De eerste dochter, Derksken, is tussen 1650 en 1670

Leiden op 15 juli 1606, overleden op 4 oktober in 1669)

geboren. Zij trouwde in 1683 met Teunis Gulliker en op

was een leeftijdsgenoot van onze stamhouder Hendricus

3 februari 1703 met weduwnaar Hendrik Wildenbeest, in

Hartgers.

Terborg. De huwelijksboeken3 vermelden dat zij “onder

Van Hendricus (‘heerser van het thuisland’) ontbreekt

Gendringen vandaan” kwam, namelijk uit Varsselder, de

elk geboortebewijs. Wie zijn moeder was, staat nergens

woonplaats van haar vader. Lijsken was waarschijnlijk de

beschreven, maar zijn vader is hoogstwaarschijnlijk de

jongste dochter van Hendricus en zij trouwde op 1 mei

poortwachter van kasteel Ulft, Derck Hartgers. Die is

1698 in Zeddam, met Willem Herfkes uit Kilder. Ook

geboren rond 1570, woonde dichtbij (in Ulft) en, een heel

zij ‘komt onder Gendringen vandaan’. Dat is een van de

belangrijk argument, Hendricus noemt een van zijn twee

zegswijzen van onze voorouders, die de huidige mens wel

vermoedelijke dochters Derksken. Wellicht was (ongeveer)

eens op een verkeerd spoor kunnen zetten.

vijftig jaar een beetje oud voor Derck om vader te worden van Hendricus, maar waarom niet? Derck was toen aan de tweede leg. Na zijn eerste lief NN Boele, met wie hij rond 1603 zoon Jan kreeg, had hij waarschijnlijk een juffrouw Schut getrouwd. Deze misschien-echtgenote, een zus van Dercks mede oud-soldaat Henrick (!) Schut, kan goed Hendricus’ moeder zijn.

‘ O N D E R G E N D R I N G E N VA N D A A N ’ Hendricus had vier kinderen: twee zonen en twee dochters. Albertus1, Jan (officieel Joannus),

3.1 Een uitsnede uit het document waarop “Het Gut Varselaer” wordt vermeld, 1460.

57


Als iemand uit Gendringen komt, dan komt hij ook feite-

Een andere aanwijzing dat Hendrik Hartgers getrouwd is

lijk uit Gendringen. Komt hij echter ‘onder Gendringen

met een dochter van Hendrikus Geerlings en Evertjen de

vandaan’, dan komt hij bijvoorbeeld uit Varsselder, Velt-

Witt is op te maken uit de bewoning van de twee boerde-

hunten of een ander buurtschap in die omgeving.

rijen, die naast elkaar stonden op het stuk grond van het klooster Schledenhorst. In die tijd was dat het enige te

MEVROUW HARTGERS-GEERLICHS

pachten stuk grond in Varsselder. De grote hoofdboerderij

De kinderen van Hendrik Hartgers zijn vermoedelijk

heette Het Hekken, later Smitsboerderij genoemd, naar

ontsproten uit de schoot van een dame Geerlings. De

de familie Smits die er tussen ongeveer 1650 en ongeveer

Geerlings (of Geerlichs) woonden al langer in de streek

1750 woonde. Vlak daarnaast stond een kleinere boerde-

rond Ulft, zo blijkt uit de pontschattingen van 1636 en

rij die later het Wilbrinkhuis zou heten, naar Bernardus

1639 van kasteel Swanenburg . Jan Wijckers en Hendrik

Wilbrink die daar met zijn Johanna van de Pavert verbleef

Geerlichs zaten toen op grond van klooster Schledenhorst

tussen 1 juni 1864 en 20 juli 18716.

en bovendien pachtte Hendrik Geerlichs ook een ‘bouwin-

De kleinere woning was waarschijnlijk bedoeld voor de

ge’ van het ‘Gut Vaslaer’, een stuk land van de graaf Van

knecht met zijn gezin. Tussen 1614 en 1648 huisde de

Limburg Stirum. Land wat Hendricus Hartgers later ook

familie Geerlichs in Het Hekken. In of enkele jaren vóór

zou pachten. Maar voor het zover was, verliet deze Hart-

1648 trok Hendricus Hartgers in de andere boerderij.

gers ergens tussen 1636 en 1648 zijn woonplaats Ulft en

Als knecht? Als vervangend gezinsoudste van de overleden

vestigde zich in Varsselder.

Geerlichs senior? Of ‘gewoon’ omdat het praktisch was om

De plaatsnaam Varsselder was – en is – een van de

dicht bij zijn schoonfamilie te wonen en te werken?

variaties die alle zijn terug te voeren op ‘wasoveld’, wat

Het goed Schledenhorst was een hele ‘bouwinge’ van 14

weideveld betekent . Veel duidelijker kan het agrarische

morgen groot en kostte 84 gulden en 8 stuivers aan belas-

karakter van de Liemers en de leefwijze van haar bewo-

ting. Henrick (Hendricus) Hartgers betaalde voor zijn huis

ners niet worden geïllustreerd.

op die grond 12 gulden en 10 stuiver7.

3.2a Pentekening van de oorspronkelijke boerderij in Varsselder waar de Hartjes anderhalve eeuw hebben gewoond.

3.2b De gerenoveerde ‘Hartjes-boerderij’ in Varsselder, foto uit 2013.

4

5

58


Het ‘Gut Vaslaer’ of ‘Hof van Varselaer’ waar Hendricus

Bewoners van “Het Hekken”, later Smitsboerderij geheten:

op woonde, behoorde voor de ene helft aan Hendrik van

1614

Wisch , gehuwd met Jutte Raesvelt, en voor de andere helft aan klooster Schledenhorst, dat het via Huis Wesen-

Hendrikus Geerlings gehuwd met Evertjen de Wit

8

1636

thorst had verworven . Het ‘Gut” was dus alleen land. Het

Hendricus Geerlings jr met zijn moeder Evertjen10

9

dorp Varselaer (Varsselder) in de zin van een paar boerde-

1649

Evert Buelen

rijen en een kerk, bestond toen nog niet.

1673

Hendrik van Smit (naam boerderij veranderd in Smitsboerderij)

Friedrich van Wesenthorst verkauft dem Konvent

1678

Albertus Smits

Sch. einen halben Hof zu Verseler im Kirchspiel Ge-

1700-1730

Jan Smits

ndringen, nebst einer Wiese genannt ”die bemet”,

1736

Jan Berent Smits

den schmalen Zehnten vom Gute Eyl, Erbzinsen von

1781

Egbert Nieuwenhuis

drei alten Groten und einem Pfund Wachs aus dem

1856

Johannus Nieuwenhuis

Gute ten Ruele, im Kirchspiel Elten ( Aelten ).G. int

……

Jaer ons heren dusent driehondert seven en tsestich

1929

Gerardus Wienolts, gehuwd met Dora Nieuwenhuis

ipso die septem frotrum (10 -07 -1367). 1966 Deze tekst staat in de oorkonde van de verkoop van ‘Hof

Afgebroken in verband met de ruilverkaveling

zu Verseler’ aan klooster Schledenhorst. Bewoners van het Wilbrinkhuis:

B E W O N I N G VA N D E S M I T S B O E R D E R I J EN HET WILBRINKHUIS

1614

Jan Wijckers.

1648/49

Hendricus Hartgers, waarschijnlijk

In maart 1966 is de Smitsboerderij afgebroken in

getrouwd met een dochter van Hendrik

verband met ruilverkaveling. De nieuwe boerderij aan de

Geerlings

Holserweg is begin 1965 betrokken. Met de afbraak kwam

1699

Jan Hartjes met Aleida Kniesten

een eind aan bijna 600 jaar woongeschiedenis. Want al

1726

Hendricus Hartgers11

op 10 juli 1367 had Frederic van Wesenthorst verkondigd

1764

Johanna Hartgers gehuwd met Gerardus Heiderman

dat hij aan de abdissen en convent van Schledenhorst een goed heeft verkocht met de naam ‘Die halve hof te

1804

Johanna Heiderman met Hendricus van de Pavert

Verseler’. Het goed met al zijn toebehoor is gelegen in het kerspel van Gendringen. Wie er de eerste 247 jaren

1839

Jan van de Pavert

hebben gewoond is nergens te vinden, maar daarna

1871

Gradus Becker

schoof het als het ware steeds door naar (aangetrouwde)

1883

Bernardus Jansen

familie.

…..

59


De volgende dag werd, voor het met vlaggen versierde

Hij stuitte in oostelijk Nederland echter op meer ver-

raadhuis, de tekst van het vredesverdrag voorgelezen. Alle

zet dan hij had verwacht. Die weerstand in combinatie

betrokken gezanten waren aanwezig en een groot publiek

met overschatting van zijn eigen troepen en de weinige

keek toe. De kerkklokken luidden en de Spanjaarden en

hulp die hij kreeg van bevriende legers, waaronder de

de Nederlanders namen de gelukwensen van de bevriende

Engelse die ook met Nederland in oorlog waren, deden

legaties (diplomatieke vertegenwoordigingen) in ont-

Von Galen binnen enkele maanden in het stof happen.

vangst. Voor het feest op 5 juni gaf de gemeenteraad op-

Op zijn aftocht nam hij als buit duizend runderen mee,

dracht tot het versieren van de stad, een kanonnensaluut

waardoor deze eerste Münsterse oorlog ook bekend staat

en meerdere vuurwerken. De Spanjaarden trakteerden

als de ‘Münsterse koeienkrieg’, en Bernhard von Galen

op wijn uit een wijnbron; de Nederlanders stelden op de

als kaodef, oftewel koeiendief, door het leven ging. Op 18

trap van het Krameramtshaus een imitatie van “Man-

april 1666 moest hij een eerloze Vrede van Kleef sluiten.

neken Pis” op, van waaruit de wijn in de bekers van de

De bisschop zou later opnieuw de wapens doen kletteren

Munsteraners stroomde.

tegen zijn westerburen (zie kader Bommen Berend).

De bevolking was zeer geïnteresseerd in de afzonderlijke

Hendricus Hartgers declareerde liefst 86 gulden bij de

Spaans-Nederlandse vrede vanwege het ongestoorde han-

gemeente als vergoeding voor door soldaten aangerichte

delsverkeer met het buurland. De Nederlanders ontvingen

schade19. Zijn neef Jan Hartgers uit Wijcken meldde een

de vrede ook met veel gejuich. Amsterdam besloot zelfs

strop van 8 guldens en 6,5 stuivers. Wat er kapot was

om een nieuw stadhuis te bouwen, het huidige Paleis op

gegaan of ontvreemd, vertelt het overzicht uit het huisar-

de Dam .

chief Swanenburg niet, maar wel dat het gaat om:

18

De bisschop van Münster, Cristoph Bernhard Freiherr von Galen (1606 – 1678), viel in 1666 voor het eerst

Specificatie van de schaede, soo de Gemeinte van

de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden binnen.

Gendringen ende Etten, door de Invasie van de volckeren van den Bisschop van Munster, en volgens door de Franssen, ende het volck van deesen Staet, heefft geleeden, alles ingevolgh resolutie ende Last vande Edle Mogende Heeren Gedeputierden [toegevoegd: Staeten]; door de geintressierde, bij [renvooi: specificatie] manne Wahrheit ende getuignis der Naberen verclaert mit presentatie des noot bij eede te [doorgestreept: beh] bekreft[igen]20.

3.4 Het Pruisische geheime archief in Dahlem, 2002.

62


BOMMEN BEREND

Bommen Berend brak het beleg op toen de helft van zijn

Met de tweede Münsterse oorlog was bisschop Bernhard

24.000 man tellend leger was gesneuveld (4.600 man),

von Galen onderdeel van de machten die Nederland in

gevangen genomen, gedeserteerd (samen 5.500 man)

het rampjaar 1672 onder de voet dreigden te lopen. Het

of door ziekte niet meer kon vechten, daarmee de kans

waren toen de Groningers, onder leiding van Carl von

lopend dat hen ‘een kogel werd gegeven’. Ook maakte hij

Rabenhaupt, die stand hielden tegen de strijdlustige bis-

de tactische fout de artilleriebatterijen te zwaar te laden

schop en daarmee de doorgang naar Holland belemmer-

omwille van een groter bereik. Ze raakten daardoor nogal

den, en wellicht de Republiek redden. Bernhards bijnaam

eens onklaar. De loopgraven tenslotte waren door het

was, ook in zijn eigen land, Bommen Berend. Hij mocht

aanhoudend slechte weer ondergelopen.

dan wel geleerd en godsvruchtig zijn, ‘vanaf het moment

Het Münsterse leger voerde ook gedurende de rest van

dat Von Galen een kwart eeuw geleden de mijter had opgezet, had hij een grotere voorkeur aan de dag gelegd voor kruitdamp dan voor de geuren uit het wierookvat. Von Galen was gefascineerd door kanonnen en stak veel geld en tijd in de ontwikkeling van explosieve projectielen.’21. Bij Groningen deed Bommen Berend zijn naam ‘eer’ aan. Hij beschoot de stad met zo’n 9.000 kanonschoten en 5.000 bommen. Brandbommen, een noviteit van de bisschop, maar ook zogenaamde ‘stinkpotten’, een soort fragmentatiebommen die een vieze geur verspreidden, kwamen tot de Martinikerk. Het bombarderen van een stad was in de 17e eeuw een nieuwe aanvalstechniek, bedoeld om de bezetting door druk van binnenuit tot overgave te bewegen. Tot dan werd veelal volstaan met het beschieten van de vestingwerken om daarin vervolgens een bres te slaan. Het zuiden van de stad Groningen liep ernstige schade op. De bevolking vluchtte naar het noordelijke deel. Het moreel bleef echter ongebroken, mede omdat er voldoende voedsel en munitie was. Onder de burgerij vielen minder dan honderd doden. 3.5 Bommen Berend, oftewel Bisschop Bernhard von Galen.

63


HOOFDSTUK 4

Hartjes in Braamt vroege periode Banier van het St. Jorisgilde in Braamt.

71


b. Het Steekje land groot één spind haeks, N. ’t Erf

Frerik, taxeerden de twee Jannen op 260 gulden. De

der Vrouwe van de Kemnade, Z. aan den gemeene

Hervormde kerk had toentertijd 22 percelen grond in

weg , Oen Westeinde aan volgend.

bezit, met een gezamenlijke waarde van 3240 gulden.

c. Akkermaaltje de Kerkenhegge , breed 10

Dat het stuk hofland aan de Gereformeerde kerk van

schreden tuschen het erf der Vrouwe van Kemnade

Zeddam toebehoorde, kwam omdat alle Katholieke

schietende van de Barn tot aan de lijksteeg.

bezittingen in de Reformatie-periode door de protestantse

Gezamenelijk in 1766 pacht bij Wed: Heggemans.

kerken geconfisqueerd waren. In 1821 werden de goederen weer aan de Katholieke kerk van Zeddam

In 1821 geschat op 250 gulden, ’t is groot 370

teruggegeven. Overigens wordt in deze akte over de

roeden; in 1821 in pacht bij Derk Wessels voor Fl

Hervormde kerk gesproken.

11,50; Derk Wessels herpacht dit in 1829 voor 11 gulden.’14

FREDERIKS GEZIN In de decennia voor de Franse revolutie van 1789, die

In dit geschrift staan dus drie stukken grond beschreven:

een einde maakte aan het “Ancien Regime”, groeide de

het stuk land waarop de hofstede stond, het Steekje land

armoede in het gebied waar Frerik Hartjes woonde en

voor gewassen of vee, en een pad naar de ‘gemeene weg’

leefde. Dat werd nog versterkt door de vele immigranten

van de Barn (bron) naar de lijksteeg. Bij de bron stond

uit Westfalen. Naast ijverige ambachtslieden waren daar

vroeger een smederij. IJzer werd uit de ijzerhoudende

ook veel “Nichtshabers” bij. In 1753 werd de bevolking

rammelkeien gebrand, om het ijzer te gebruiken voor

van het ambt Bergh ingedeeld in vier welstandsgroepen:

smidswerk. De lijksteeg was de weg waarlangs men de

volle boeren, halve boeren, keuters en daghuurders.

overledenen van de kerk naar de begraafplaats bracht, om

Zij moesten naar rato bijdragen aan het salaris van een

niet met hen over de openbare weg te hoeven.

zogenaamde “armenjager”: een soort politieman die

In het register nummer 1 van de Kerkvoogdij van

zwervend volk moest oppakken en wegjagen. In deze tijd

Zeddam, gedateerd op 12 oktober 1792, wordt het hutje

vonden Fredericus Hartjes en Johanna de Gulicker, tevens

omschreven als ‘Een hofsteede met de kerkenhegge aan

weduwe Hegeman, elkaar. Hij was 26 jaar, zij was 34

de Barn Frerik Hartjes. Borger waren Derk van Halteren

toen ze huwden. Het bleek een vruchtbare combinatie,

en Wander Peters’. Derk van Halteren was de zwager van

want het paar kreeg vijf kinderen binnen zeven jaar.

Frerik. Hij huwde op 15-01-1768 met Hendrina Meijssen.

Jaantje Hartgers trouwde dus met Theodorus Wisseling

Zij was de zus van Anna, vanaf mei 1784 de tweede

alias Derk Wessels, op 07-07-1813. Van Arnoldina,

vrouw van Frerik.

Hendrik en Antonius is vrijwel niets bekend. Stamhouder

Het rechtelijk archief van Bergh vermeldt dat in 1801

Jan verbond zich op 29 mei 1810 aan Hendrina

op 16 januari, door Jan Ooyeman en Jan ter Voert, de

Kornelissen en betrok samen met haar in 1817 het Gerrit

goederen van de Hervormde kerk werden getaxeerd. Het

Winolts-hutje, het geboortehuis van zijn moeder Johanna

stukje grond aan de Barn, inclusief de hofstede van

Hartjes - de Gullicker.

80


Zij was toen al lang geleden gestorven, op 24 november

ZIEK VEE

1783, op 44 jarige leeftijd, in Braamt.

Uit het archief van het Hof van Gelre blijkt dat in de achttiende eeuw tijdens verschillende perioden een

BESMETTELIJKE ZIEKTEN

massale veeziekte heerste in Nederland. In 1769 sprak

Naast al het geboortegeluk kende het gezin Hartjes in

men van een epidemie onder het rundvee. Antoni

het Jacob van Hasselt-hutje nogal wat tegenslag. Want

Gullicker, de oom van Johanna Hartjes, had in dat jaar

rampen volgden elkaar snel op in de Liemers tijdens de

een koej dood en een koej gebetert.16

tweede helft van de 18e eeuw. Bekend, of eerder berucht,

Onderzoek17 geeft redenen om aan te nemen dat in ieder

zijn de epidemieën onder het vee (zie verder Ziek vee).

geval de veeziekten die heersten in 1713 en 1745 met

Het was hoogstwaarschijnlijk de veepest die in 1774 enor-

elkaar overeenkwamen en dat de veeziekte van 1774 zeer

me schade aanrichtte in de streek. Dit blijkt uit een “Lijst

waarschijnlijk dezelfde oorzaak had. Vandaar dat nu enige

van Gestorven en gebeterde Beesten in de Graafschap

beschrijvingen van die ziekte in 1745 volgen. De dieren

Bergh geformeert den 23.26.29 en 30 November 1774.

hadden tal van ernstige en/of vervelende symptomen. In

Onder de verantwoordelijkheid van de Scholtus (schout)

een brief aan ‘Den Resident van Kinschot tot Brussel’ op

van Zeddam, de heer Jan Hettersche, is geïnventariseerd

23 november 1744 doet J.F. Michaels uit Gent gewag van

dat Het getal der gestorvene bedraegt zig te Saemen in

de ernst van deze ziekte, die in de volksmond Ubergalle

toto 1744 en de gebeterde Saeme 303 stux.

heette:

Vrijwel geen plaats bleef gevrijwaard van de ziekte.

Hebbende ondersocht menigvuldige siecke Beesten,

Slachtoffers vond men in Zeddam, Vinckwijck, Bramt,

ende bevonden voor uytwendige teekenen, loopende

Vethuijzen, Groot Asewijn, Kleijn Asewijn, Stukkum, Wijn-

ende ingetrocken oogen, de Ooren kaut, eenen

bargen, Kilder, Lengel, Beek en Groot, Kleijn Netterden,

druppenden Neus, den hals gevrongen en styf, in

Broekheese en Speelbarg. In ‘Bramt’ waren 41 Koejen, 6

den eersten gulsig tot eeten ende drincken, daer

swijnen en 26 kalveren gestorven. Een koej was van Free-

naer verlies van apetydt, de Melck opgedroogt,

rik Hartjes Zeddam. Gelukkig waren 30 koejen, 7 swijnen

seer dorstig in het beginsel, seer opgestopt van

en 4 kalveren gebetert.15 Het heeft vermoedelijk de nodige

afganck den tyd van vier en twintig uuren salvo

jaren gekost om de (kleine) kuddes weer op peil te krijgen.

justo, daer naer eenen stercken, dunnen swarten

4.5 Pagina 3 van de Lijst van “gestorven en gebeeterde beesten” in het dorpje “Bramt” uit het Graafschap Bergh.

81


ende stinckenden afganck, met eenen harden ende

groot is als sy naturelijck behoord te zijn, den

gedruckten Pols ende weynigen tydt voor hun doodt

rechten vleugel van de Longer onsteken, verstorven,

begeven sy hun tot liggen, ofte vallen seffens om

ende met steenachtige Stoffe beset, het Vlees ende

verre.

is soodanig slap ende slymachtig, dat men het selve de vingers gemackelijck van een kan scheyden.

Voor inwendige Teeckenen, bevonden wy de Lever geswollen van different couleur sommige hadden

Het wit van de Oogen geelachtig, met geele Traenen

die hardt, gelijck als de Knots geswellen van nature

aen de hoecken van deselve, de Tonge seer

syn, sommige hadden die soo sagt ende soo rot,

beslymt, de rechter Oore kaudt ende hangende,

dat men deselve gemackelijk met eenen vinger

den adem geheel kort ende benauwelijck, de Melck

konde doorsteken ende verbreyden, de galblase

opgedroogt, het afgetrocken Bloedt de beeste nog

was opgeswollen ter groote van een Pint-fles, vervult

levendig zynde, was taemelijck vloeybaar, het welcke

met een swarte groenachtige ende niet aen een

s’anderendags geëxamineert zynde, is bevonden

hangende Galle, dewelcke kaudt geworden zynde,

sonder eenigen wey.

des anderendags lymmachtig ende reckende was, van haer gevende een groen sediment ofte setsel in

In November 1744 schreef de Medische Faculteit van

den grondt van de pot, de Milte soodanig geswollen

Leiden ook diverse therapieën voor. Een ervan zal vast

ende hart in sommge, dat sy meer dan eens soo

heel goed hebben geholpen: Seer geexperimenteert recept tegens de siekte van het rundtvee. Men neemt yder beest een hoender ey ongekookt, men slaat het open, men laat het wit van het eij uytlopen en den dojer in d’ schaal blyven, dan vult men dat ey weer vol met oly van Witten Barnsteen, men roert den dojer er te deegh door en geeft dan het beest in met d’ schaal, en daar op een kan met warm bier. N.B. Het Beest moet van te voren vasten en ook enige tyd daar nae. In een uittreksel uit een missive (ambtelijke brief) “geschreeven te Emckendorff in het Holsteinsche aan de Hoog Mog. Heeren Staaten Generaal der vereenigde

82

4.6 “Brief en Bylage door eenen J.F. Michaels uit Gent” over veeziekten, 1744.


ROODEN LOOP ONDER DE LOEP Neederlanden, den 8 july 1745”, wordt de veeziekte zo

Het was de typische plaag van de 18e eeuw: dysenterie.

aangeduid:

Na een paar uitbarstingen in het begin van de 19e eeuw verdween zij even plotseling als zij in 1702 voor het eerst

Evenals de siekte onder het Hoornvee, die ons in den jaare 1713 is bekend geworden, sig aan de uitwendige deelen van het Vee openbaarde; zynde 1. By het siek gewordene en naderhand gestorvende Vee bevonden, dat het selve heeft gehad het bekende Ruggebloed. 2. Heeft men den Staart-Worm, die allen Huislieden

in Nederland was verschenen. Besmette mensen kregen buikloop met heftige krampen en ontsteking van de darmen; de ontlasting was rood van het bloed, vandaar de naam Rooden Loop. De ziekte zaaide dood en verderf. In 1736 in Nijmegen en Kampen, in 1747 in Zwolle en grote delen van Gelderland, in 1750 in Friesland en Overijssel, in 1757 en 1758 in Kleefsland, in 1779 in Gelderland, Kleefsland, Overijssel en Noord-Brabant. In 1783 sloeg de ziekte hevig toe in Gelderland. Op

is bekend, en die sig insgelijks by de eerste siekte

de lijst van 26 doden die de koster van Zeddam in dat

heeft geopenbaard, ok by deese siekte onder het

jaar aantekende stond ook ‘Johanna Guliker, vrouw van

Rundvee, in den beginne bevonden.

Frerik Hartjes’. Onder Zeddam ressorteren in die tijd de buurtschappen Lengel, Stokkum en Braamt.

De behandeling moest volgens diezelfde missive als volgt:

De stadhouder van de Berghse landdrost, Johan van Marle van huize ’t Loo in Kilder, riep de hulp in van de

1. Aangaande het Ruggebloed, het selve moet men door een Vrouw, ( die daar meede weet om te gaan, soo als’er alomme worden gevonden,) na dat zy alvoorens de nagels wel afgesneeden, en haar hand ter dege met ongesoutene Booter besmeerd heeft, den Beeste agter uit den Excrement- Darm, neevens den daarin zynden eenigsins taayen Drek, laaten neemen, of, soo als men gemeenlijk segt, het

Emmerikse geneesheer Thijs, om de ziektegevallen in het Land van den Berghe te onderzoeken en advies uit te brengen hoe de epidemie te stoppen. Dokter Thijs had voor die tijd al een aardig idee van de oorzaak van de ziekte en de te nemen maatregelen (ventileren van de woning!): Ick heb reets in s”Herenbergh, Zedam, Lengel en Braam deselve besogd, en tot nog toe den aart

Ruggebloed laaten breeken; dan geeft men dien

der dijsenterie niet van de slimste Soort bevon-

Beeste eenen Leepel vol Lava-Olie in, en wascht

den, egter epidemie, en het welck bijnae met

den Rugge agter by het Kruis, met Azyn, na dat

geen mogelukheid kaan verhoed worden, wijl

men alvoorens wat klein gesneede Spek in een Pan

de meeste in een gemack leven, in hetselve Eeten

gebraaden, en in den Azyn gegooten heeft.

drincken slapen, en alle onreinigheden van sig laten, selfs dikwils sonder deur off venster open

2. Aangaande den Staart-Worm, moet men by het uiterste einde des Staats van het Beest, de hairen op zy houden en en gat daar in snyden, soo dat het ter deege bloede.18

te setten, waardoor alle onreinigheden in hetselve blijven hangen, en van de gesonden ingeasemt word, en de kranckheid op die wijse voorgeplant, en diegene die daaraan laboreeren een gevaalicke toestand veroorsaackt en veel langer daeraen 83


4.14 Memorie van Successie van Jan Hartjes. 102


Het zou meer dan een eeuw later, in 1984, worden

bij (H 1350) en op 29 september 1915 verkocht hij

omgedoopt in Heuvelwijk 14.

het huis aan zijn zoon Wilhelmus, ‘arbeider’.55 Voor de schuur, het erf en het bouwland betaalde Wilhelmus

FA M I L I E H U I S

fl. 855,62 en een halve cent. Op zijn beurt kocht

Braamt 38 heeft ook na 1860 nog heel wat bewoners

Wilhelmus 3 aren en 50 centiaren Braamtse heide (H

gekend. Stamhouder Piepe Willem was er een van.

1565), grond die hij nodig had om een eigen uitweg te

Hij vertrok als dertienjarige (!) op 26-05-1863 naar

creëren naar de publieke weg. Deze Wilhelmus trouwde op

Pruisen. Tien jaar later, op 25-4-1873, kwam hij weer

23 mei 1918 met Johanna van Londen. Ze kregen zeven

thuis wonen. Hij trouwde op 02-05-1873 met Hendrika

kinderen.

Petronella Jansen, een buitenechtelijk kind van Johannus

Op 11 november 1918 had de wapenstilstand

van Halteren. Petronella trok ook in op Braamt 38, maar

in Compiègne een officieus einde aan de Eerste

op 05-03-1874 vertrokken zij en Willem naar Braamt 52.

Wereldoorlog gemaakt. Wie weet waren Wilhelmus en

Dit huis kwam uit de erfenis van ….. Van Halteren.

zijn zwager Jacobus Hunting daarvan op de hoogte toen

Overigens is het Jacob van Hasselt-hutje, waar Fredericus

zij twee dagen later hun eigen overeenkomst sloten: voor

Hartjes met o.a. Anna Meijsen heeft gewoond rondom

fl. 2000,- mocht de 22-jarige Jacobus zich de nieuwe

1800, omgedoopt in Braamt 78.

eigenaar noemen van Braamt 38. Hij was gehuwd met Johanna Maria Hartjes.56

Twintig jaar woonde de familie Hartjes, in verschillende

Het jaar erop verkocht Jacobus het pand met grond alweer

samenstellingen, in haar levendige stede Braamt 38.

aan zijn schoonvader, en die deed het in 1920 over aan

Het bleek, met al haar beperkingen, toch echt een thuis

zijn oudste zoon Hendrik Hartjes. Die werkte op een

voor de meeste kinderen en kleinkinderen. In 1890 was

papierfabriek in Emmerich en was op 3 november 1902

het echter weer tijd om wat aan de leefomstandigheden

gehuwd met Johanna Gerarda Maria Lubbers (geboren op

te doen. Het huis werd herbouwd en het perceel

25 maart 1881). Ze kregen 9 kinderen. Hendrik wilde

vergroot, vermoedelijk onder de regie van Bernardus,

graag naar zijn vertrouwde ouderlijk huis terug, omdat er

want vader Hendrikus en moeder Theodora waren al

meer grond omheen lag dan bij de woning die hij enkele

hoogbejaard. Beiden stierven in 1892: Theodora op 1

jaren eerder nieuw had gebouwd aan de weg naar Braamt,

maart en Hendrikus op 8 augustus. De gedachte dat het

de huidige Hooglandseweg. Hendrik Hartjes verkocht het

waarschijnlijk Bernardus Hartjes was die de herbouw

huis in 1962 aan fabrieksarbeider Theodorus Johannus

ter hand nam, is vrij logisch. Hij kwam bij zijn ouders

(Joep) Arts, geboren op 1 maart 1917. Daarmee verdween

inwonen, of deed dat al.54

het Hartjeshuis nog niet uit de familie, want Joep was gehuwd met Maria Helena (Marieke) Hartjes, de jongste

H E U V E LW I J K 1 4

dochter van Hendrik Hartjes en Maria Lubbers.

Het herbouwde huis zou tot een heel eind in de 20e eeuw

Later (1982) verhuisden Joep en Marieke naar Terborg,

in de familie Hartjes blijven. Bernardus kocht er bouwland

en toen zij de deur voor de laatste keer achter zich sloten

103


HOOFDSTUK 5

Hartjes in Braamt late periode Oswalduskerk, Zeddam, 1720.

115


en 61 aren en 79 centiaren groot. Een perceel grond in

gulden en voor de tweede koop 581 gulden.20

Braamt werd aangemerkt als onderpand.19 Het gekochte

Uiteindelijk deden Willem en Nelleke ook het huis

perceel bleek een perceel te zijn in Zeddam, nummer 91.

Braamt 52 van de hand, op 11 augustus 1908. In die tijd verhuurden zij het huis, aan de familie Steesels uit

In 1902 werd de erfenis van Van Halteren uitgekleed, om

Zeddam. Die betaalde 65 gulden huur per jaar. Tot 22

geld te genereren voor de bouw van een nieuwe boerderij

februari 1909 konden de Steesels daar wonen.

in sectie H, dus in de omgeving Heuvelwijk. De Hartjes

Jacob Hunting bood 1150 gulden, maar Albertus van

behielden het huis en erf, maar verkochten in twee

Halteren wilde per se zijn ouderlijk huis terug. Hij bood

fasen in totaal 58 aren en 10 centiaren (590 m ) aan

hoger en verkreeg het pand voor 1350 gulden.

bouwland. Gradus Jansen gaf voor de eerste koop 520

Willem tekende met W. Hertjes.21 Hij woonde dus op een

2

5.4 Eerste foto van onze familie Hartjes: Willem Hartjes en zijn gezin.

Van links naar rechts :Hendrik Hartjes, Johannus (Jan) Koster, Willem, Johanna Hendrika (Johanna) Hartjes, Josephina Theodora Hartjes (Josephine) (klein meisje), Hendrika Petronella (Nelleke)Hartjes-Jansen, Johannus Hendricus (Jan) Hartjes, Maria Josephina Berendina (Marie) Hartjes, Wilhelmus Gerhardus (Willem)Hartjes. Afwezig: Theodora (Dora)Hartjes en Hendricus Gerhardus (Hendrik) overleden.


nieuw adres en verhuurde het geërfde huis. Mijn overgrootouders leenden opnieuw geld. Nog in november 1908 klopten ze aan bij de Roomsch Catholieke Parochiale Armen te Zevenaar voor 1300 gulden. Onderpand was hun nieuwe huis Sectie E, in Zeddam, nummer 1405 van vijf aren en vijftig centiaren, en nummer 774 van twintig aren en dertig centiaren. Dit onderpand was Zeddam nummer 91, waar ze officieel vanaf 16 december 1908 woonden. Ze hadden al een boerderij gebouwd in sectie H, dat in het dorp Braamt lag. Ze mochten sinds de afsluiting van de lening niet meer zonder toestemming van de schuldenaar hun huis verhuren en ze betaalden maar liefst 450 gulden rente per jaar.

22

Nadat ze in 1909 voor elkaar een testament hadden gemaakt, waarbij ze over en weer het vruchtgebruik regelden23, verkochten Willem en Nelleke in 1911, opnieuw in twee fasen, hun bezit in Zeddam. Op 21 februari ging een perceel bouwterrein over naar Johannus Bakhuis, die met 420 gulden het bod van Gradus Jansen (395 gulden) overtroefde.24 Drie maanden daarna verkocht Willem nog eens vijf aren en vijftig centiaren grond. Het maakte hem 1700 gulden rijker (of minder arm).25 Met de opbrengsten kon Piepe Willem op 11 september 1911 een perceel grond ‘onder ’s-Heerenberg’ overnemen van Johannus Josephus Marie Thuis. Nader onderzoek leerde dat de grond in Lengel lag, aan de noordkant van ’s-Heerenberg. Het betrof Sectie K nummer 1034, een stuk bouwland van 28 aren (2800 m2), en kostte het niet onaanzienlijke bedrag van 1640 gulden.26 Zo op het oog hielden Nelleke en Willem aan de transacties 520 gulden over. Geld, dat hen van pas kwam

5.5 Acte 64: testamenten van Willem en Petronella.

bij de verhuizing naar Stokkum – twee kilometer ten

127


D E A R R E S TAT I E

meeste werk genereert, zal Willem hebben gekozen om

Of in het gezin van Willem Hartjes grote armoede

dit tijdens de winter te volbrengen. Hij moest zich op 22

heerste, is niet geheel duidelijk. Wel was er een hoge

december 1917 melden bij het Huis van Bewaring in

hypotheeklast te dragen, zo vertelde mijn moeder. Hoe

de Wilhelminastraat in Arnhem, bekend als de Koepel.

dan ook, op 13 november 1916 besloten Willem, zijn

Daar verbleef hij twee nachten en op 24 december

zwager Theodorus van Halteren, Gradus Wilhelmus

1917 werd hij onder begeleiding van de heer R. Botter,

Kleinreesink en Bernardus van Vliet om samen op de

samen met Wilhelmus te Boekhorst en mogelijk nog

hoogte van grenspaal 644 ’s middags om 16.30 uur in

andere veroordeelden, naar Veenhuizen in Drenthe

bezit van verboden goederen de grens over te steken.

gebracht om daar de volgende dag kerst te kunnen

Bij nader onderzoek blijkt grenspaal 644 onder Leuth te

vieren. Waarschijnlijk is Willem eerst per trein naar Assen

liggen (zie afbeelding), iets ten oosten van Nijmegen.

gebracht, vandaar per paard en wagen en na Norg per

De smokkelaars opereerden dus toch een eind van huis.

trekboot over de vaart naar Veenhuizen III. De vaart liep

Van mijn moeder hoorde ik dat opa Willem daar wel vaker

toen nog zo ver door.

heen ging, omdat ze daar makkelijk de grens over konden. Op ongeveer twintig meter van de grens werden ze aangehouden door de heer Hoekstra, Commies der Rijksdirecte belastingen, invoerrechten en accijnzen. De vier kornuiten hadden de smokkelwaar in zakken onder hun kleding verstopt. Samen hadden ze 35 kg meel, 12,5 kg zeep, 11 kg spek, 7,5 kg vet en vier knotten sajet (soort wol) bij zich. Op 12 februari en 27 april 1917 diende hun zaak in de rechtbank van Arnhem. Ze werden bij verstek (dus niet lijfelijk aanwezig) veroordeeld. Hun strafmaat werd eerst bepaald voor drie weken en is later omgezet tot zes weken. De hoogte van hun straf is ongetwijfeld beĂŻnvloed door het feit dat Nederland neutraal diende te zijn in de Eerste Wereldoorlog. Hun smokkelwaar werd verbeurd verklaard. Mogelijk heeft Willem mogen kiezen wanneer hij zijn straf ging uitzitten. Omdat een boerderij zomers het 5.13 Vrijstelling voor Willem Hartjes van militaire dienst vanwege kostwinnerschap, in 1914.

142


Als herinnering aan die tijd staat daar nog een meerpaal,

directeur en onderdirecteur vormden het hoogste gezag.

verloren in het platte land, vlakbij de plek waar ooit mijn

De koloniën hadden een eigen munt, waren

opa Willem gevangen heeft gezeten.

zelfvoorzienend en mochten niet concurrerend zijn met de omgeving. Ze hadden een ziekenfonds en een

M A AT S C H A P P I J V A N W E L D A D I G H E I D

vooruitstrevend onderwijssysteem, met eigen lagere

Na de beëindiging van de Franse overheersing in 1812

scholen. Kinderen van vijf tot twaalf jaar waren verplicht

bleef Europa, inclusief Nederland, berooid achter. De grote

naar school te gaan. Daarna konden ze nog een paar jaar

armoede en criminaliteit namen zodanig toe, dat hiervoor

naar de avondschool. Deze leerplicht liep tachtig jaar voor

snel een oplossing gezocht moest gaan worden, voordat

op de invoering van de landelijke leerplichtwet. Jongens

het onbeheersbaar zou zijn. De Nederlandse generaal

konden doorstromen naar het Landbouwkundig Instituut

Johannes van den Bosch, officier in de Militaire Willems-

in Wateren. Voor meisjes waren er naai- en breischolen.

Orde, stelde zich beschikbaar om deze problemen op te

Zij kregen vaak een betrekking als dienstmeisje, buiten de

gaan oplossen. Zijn plan was landbouwkoloniën te stichten

kolonie.

die werk, onderdak, scholing en zorg moesten bieden aan de stedelijke paupers. Generaal Van den Bosch richtte op

VEENHUIZEN EN OMMERSCHANS

1 april 1818 de Maatschappij van Weldadigheid op.

De Maatschappij van Weldadigheid kocht in 1822

De eerste kolonie was Frederiksoord in Drenthe. Later

en 1823 ongeveer 4800 hectaren grond rond en in

volgden Willemsoord, Wilhelminaoord en Boschoord.

Veenhuizen. Ze bouwde in 1823 en 1824 drie grote

In 1824 telden de “vrije koloniën” 2240 inwoners. Zij

gestichten met de namen Veenhuizen I, II en III. In

huisden in kleine boerderijtjes of huisjes met land. Er

de nabijheid van de gestichten werden boerderijtjes

kwamen scholen, kerken, een gaarkeuken en een spinhuis

gebouwd, zodat door landbouw en veeteelt, naast enige

en alles wat verder nodig was om zelfvoorzienend te

fabrieksmatige arbeid, in de eerste levensbehoeften zou

kunnen zijn.

kunnen worden voorzien.

In de vrije koloniën rond Frederiksoord heerste een

Drie godshuizen kreeg Veenhuizen, plus later nog een in

streng regime. Kerkgang was bijvoorbeeld verplicht, of

de buurt van Veenhuizen III. Een synagoge voor de Joden,

je geloofde of niet; kleine overtredingen werden bestraft

een hervormde kerk voor de protestanten en een rooms-

met het inhouden van loon. Forse overtredingen leidden

katholieke kerk voor de katholieken, waar ook iedereen

tot opsluiting in de “onvrije koloniën” Veenhuizen en

die niet geloofde naartoe moest. Deze laatste kerk was

Ommerschans die enkele jaren later waren gesticht.

het grootst, maar moest later herbouwd worden omdat hij

Paupers moesten worden opgevoed tot verantwoordelijke

snel te klein bleek. Johannes van den Bosch en zijn broer

en hardwerkende burgers.

Benjamin, die gevangenisdirecteur van Veenhuizen was,

De dagelijkse leiding in de vrije koloniën lag in handen

waren beide katholiek. Opmerkelijk in het protestantse

van de wijkmeesters, vaak oud-militairen. De wijkmeesters

Drenthe en met een protestantse vorst, Willem I, als

legden verantwoording af aan de sectiemeesters. Een

grootste supporter van de koloniën.

143


HOOFDSTUK 6

Hartjes in Zeist

Slot Zeist, 1750.

153


STAMBOOM FAMILIE HARTJES IN ZEIST

Wilhelmus Gerhardus (Willem) (Braamt/Wehl) 1888 - 1956 x Berendina Sessing 1889 - 1967

Hendrika (Rika) 1910 - 1994 x Bernardus van Halteren

Petronella (Nel) 1912 - 2000 x Evert Jansen

Wilhelmus (Willem) Gerhardus (Wehl/Zeist) 1925 - 1999 x Elisabeth (Lies) van Zanten 1926

Wilhelmus Gerhardus (Wim) 1949 x Jacoba Johanna de Boer 1950

Allaert Brecht 1975 x Brigitte Oudshoven

Thomas Marijn Alexander (2004)

154

Johannus (Jan) 1917 - 1997

Johanna (Anna) 1915 - 1999 x Gerrit van Schaik

Theodorus (Theet) 1923 - 2012 x Theodora Sanders

Hendrikus (Hent) 1919 - 1974 x Johanna (Anna) Lucassen

Marianne 1954 x Rob Schimmel

Ingrid 1977 x Martijn Essenberg

Els 1963 x Teus van Remmerden x N.N.

Ingeborg 1983 x Martijn Nobel

Lucas Pepijn Julian (2006)


Wilhelmus Gerhardus (Willem) 1925 - 1999

GELD VERDIENEN + ZORGEN Het laatste kind van Wilhelmus Gerhardus Hartjes en Berendina Sessing woonde tot zijn dertiende jaar bij zijn ouders op de boerderij aan de Beekseweg 128 in Wehl, de plek waar hij ook geboren was. Deze jongere Wilhelmus Gerhardus, roepnaam Wim (of Willem), had last van astma en was waarschijnlijk allergisch voor huisstof. In zijn vroege jeugd kreeg hij een keer pleuritis. Zijn moeder vertelde hem, toen hij daarvan hersteld was, dat het wel

GEZIN VAN WILHELMUS GERHARDUS HARTJES (1888 – 1956) Rika x Bernardus van Halteren Rika en Bernardus woonden eerst op de Lengelseweg, later op de Kruisstraat 13 te ’s-Heerenberg. Bernard werkte als schilder. Rika had een aantal pensiongasten, waaronder ene Jacobs. Ze hadden twee aangenomen kinderen, Willy (een jongen) en Ria. Ria huwde de heer Bennie Notten.

een koe had gekost om hem te laten genezen.

Nel x Evert Jansen Evert werkte bij de boterfabriek

Wim was intelligent, ondernemend en zuinig. Hij

in Wehl en was deeltijdboer. Ze

handelde in kippen en konijnen die hij op de boerderij

woonden op de Nieuwstraat 79.

hield en verdiende daar goed mee. Zijn moeder wist dit

Evert was al eerder getrouwd

en zij wist ook waar Wim zijn geld bewaarde. Ze heeft

en had uit dit huwelijk drie

zijn spaarcenten een keer ongevraagd gebruikt om de

kinderen: Jan, Riek en Dora. Nel

hypotheekrente mee af te lossen. Dit voorval maakte Wim

en Evert kregen vier kinderen:

erg achterdochtig en de relatie met zijn moeder is nooit

Dinie, Wim en de tweeling Henk

iets geworden. Hij trok meer naar zijn vader. De relatie

en Eef. Tante Nel was mijn

tussen zijn ouders werd er gaandeweg niet beter op. 6.1 Familie Hartjes op het 25 jarig huwelijksfeest, 07-11-1933. v.l.n.r. Theet, Nel, Willem, Rika, Bernard, Doen, Jan, Anna, Hent en Wim.

peetmoeder. 6.2 Tante Nel.

155


6.20 St. Josephkerk Zeist.

WILHELMUS GERHARDUS HARTJES, 1949 - HEDEN

mijn moeder. Ik heb daar gelukkige jaren gekend. Ik kon het goed met mijn opa en oma vinden, temeer omdat mijn vader en moeder veel werkten en mijn grootouders dus oppasten. Mijn vader werkte vijf-en-een-halve dag (ook op

DE WITTE

zaterdagochtend) als polijster op de Sola-fabriek en mijn moeder was huishoudelijke hulp bij dokter Van Lidth de

Mijn ouders woonden in Zeist net achter de St. Joseph-

Jeude, onze huisarts op de Lyceumlaan, en professor Ten

kerk, op de Van Reenenweg 40, het huis waar ik ben

Doeschate op de Lindenlaan. Ze zorgde er voor om tegen

geboren. Toen ik anderhalf jaar was, verhuisden we naar

vier uur weer thuis te zijn, maar dat lukte niet altijd. Opa

de Schaerweijdelaan 167 en trokken in bij de ouders van

en oma vingen mij dan op.

9

170


De St. Josephkerk stond, net als nu, op de Rozenstraat, tegenover de St. Andreasschool. Ik heb in die buurt mijn kleuterschool, een deel van de lagere school (klas 5 en 6

6.21 Huisarts Van Lidth de Jeude.

deed ik op een andere school) en de Ulo doorlopen. De scholen gaven ook les op de zaterdagochtenden. Ik had, zo jong als ik was, een bijzonder contact met onze huisarts Albert Hendrik van Lidth de Jeude. Mijn moeder noemde hem altijd Henk. Mijn oma en mijn moeder vormden in het gezin van de huisarts reeds twee generaties hulp in de huishouding. In die tijd was dat meer dan schoonmaken en eten koken. Deze arts haalde mij regelmatig op uit school om met hem mee visites te rijden. Hij vergat een keer dit door te geven aan mijn ouders. Die hadden tegen zes uur de politie gewaarschuwd, omdat ik niet om vier uur uit school was thuisgekomen. Tijdens die visite-ritjes spraken

Marianne regelmatig als boodschappenmeisje. Als we ’s

de arts en ik onder andere over mijn schoolresultaten en

avonds op bed lagen, hadden we vaak lekkere honger en

hoe het thuis was. Zijn betrokkenheid heeft veel voor mij

ik motiveerde haar dan om beneden wat uit de keuken te

betekend. Ik heb later ook hun tuin onderhouden, waar

gaan halen. Dit pakte niet altijd goed uit. Mijn moeder

ik een gulden per uur mee verdiende. Mevrouw Van Lidth

kon nogal duidelijk zijn en voordat je het wist, had je een

de Jeude was conrector op een meisjeslyceum. Om mijn

draai om je oren te pakken als je niet luisterde. Zo ook die

schoolprestaties, met name mijn Engels, positief te beïn-

avond dat we een van haar mooie vazen op de linnenkast

vloeden, kreeg ik samen met haar zoon Flip (Philip) bijles.

op de slaapkamer vernielden. Als we, zoals vaak, trampo-

Ze was nogal streng en ik moest het na een keer uitleggen

line sprongen op onze bedden, begonnen de vazen op de

wel snappen. Ik heb daarom ook niet de beste herinnerin-

linnenkast gevaarlijk te schommelen. Dat was natuurlijk

gen aan haar.

onze uitdaging, maar dat ging op een keer mis. Er viel een vaas om en hij brak op de grond in duizend stukken. Onze

In 1954 kreeg ik mijn eerste zus, Marianne. Ik zou erg

moeder hoorde dat en ze kwam briesend naar boven met

jaloers geweest zijn na haar geboorte. Ik heb zelfs met de

de pook in haar hand. We vreesden voor het ergste, maar

schaar bij de wieg gestaan om haar haar, lang en donker,

ze pakte de tweede vaas, sloeg die kapot en zei bitter:

af te knippen. Iedereen die naar haar keek prees haar

“Nu hebben jullie je zin.” We hadden, geloof ik, op dat

mooie haar en men zei blijkbaar niet veel leuks over mij.

moment liever met de pook gehad. Ook ’s avonds lezen

Wegens ruimtegebrek sliepen we jarenlang samen op een

was een sport. Zodra we de lamp boven ons bed aande-

kamer. We hadden het altijd erg gezellig. Ik gebruikte

den, riep mijn moeder dat we moesten gaan slapen.

171


STAD IN HET BOS Ze hadden een kind, Jopie. Met hem heb ik niet veel

‘Seist’ komt voor het eerst voor in een oorkonde van

contact gehad.

23 maart 838. Graaf Rodgar schonk toen verschillende

Tante Riet woonde op de Griffesteijnselaan. Ze was

goederen uit onder meer Leomeriche – tegenwoordig

getrouwd met ome Dick. Ze hadden twee kinderen,

bekend als de Liemers! – aan de St. Maartenskerk in

Maureen en de zwakbegaafde Dickie. Tante Riet was er

Utrecht. Hij kreeg daarvoor in ruil andere goederen,

erg trots op dat ze in een betere buurt woonde en gedroeg zich er ook naar. Het huis van ome Joop en tante Margje stond een paar straten verderop. Ome Joop was een echte vakbondsman, een socialist in hart en nieren. Hij nam geen blad voor de mond. Dat veroorzaakte natuurlijk conflicten, ook met

waaronder Seist. Mogelijk vormde de stormvloed van 26 december 838 de aanleiding om op dat goed een plaats te stichten. Alle kuststreken van de lage landen waren toen onder water gelopen. Zeist was in de middeleeuwen “een klein dorp met zandvlakten en heidevelden – en hier en daar een boscomplex – aan de noordelijke kant, en klei- en drassige

mijn moeder die qua karakter veel op hem leek. Toch

landen aan de zuidzijde. De Dorpsstraat was het woon-

waren mijn moeder en ome Joop erg gesteld op elkaar.

centrum, zich uitstrekkend van de kerk aan het ene

Tante Margje was een echte Drentse en heeft haar dialect

einde tot de – verdwenen – boerderij ‘De Preekstoel’

altijd gehouden. Ze hadden vier kinderen en vooral met

(bij ‘Schoonoord’) aan het andere eind.

hun Joke heb ik nog heel goed

Oostelijk ervan had men de schaarweide voor het vee;

contact. Ome Joop kreeg op een

westelijk de brink, met de standerdmolen, en nog wes-

gegeven moment maagkanker.

telijker de eng, met bouwland. Daar lag ook het oude

Hij leed erg veel pijn in het

woongebied de Kroost.” (…) “Uit het inwonertal van

laatste stadium. De pijnstilling Joke & Wim

hielp onvoldoende en moest naar een hogere dosis worden

opgevoerd. Omdat die hogere dosis (morfine) ook de levensduur beperkte, wilden de wijkverpleegkundigen

347 in het jaar 1633 kunnen we hoogstens opmaken, dat het er toen in Zeist nogal ‘woest en ledig’ uitgezien moet hebben.” 12 Een schaarweide was een gemeenschappelijk stuk grond met een weidefunctie, in het zandlandschap.13

het niet geven. Ome Joop wilde per se thuis sterven. Marianne, Joke en ik hebben, onder supervisie van de huisarts, ervoor gezorgd dat onze oom op een respectabele manier en zonder pijn in zijn eigen huis overleed. Ik heb daar zeer emotionele en goede herinneringen aan. De laatste paar dagen van zijn leven verdiepte het contact met mijn oom. Hij gaf aan wanneer er weer gespoten moest worden en daarna zweefde hij dan dankbaar de pijnloze en veilige droomwereld weer in.11

178

6.26 Voormalig station(splein) Zeist, rond 1920.


Beroemd bouwwerk is Slot Zeist, gesticht door Wil-

S C H O O LT I J D , 1 9 5 3 - 1 9 6 4

lem Adriaan, graaf van Nassau, ‘vryheer van Zeyst’. De bouw duurde van 1677 tot 1686. “De architecten Jacob

Ik bewaar prettige herinneringen aan mijn jonge jeugd,

Roman en Daniël Marot bouwden het barok ‘chateau’,

zowel thuis als op de kleuterschool. Die kleuterschool

geïnspireerd op de bouwkunst van Versailles, maar

stond op de Rozenstraat en werd geleid door de nonnen

dan in de Nederlandse versie. Het werd een waterpa-

van Mariaoord. Ik zie nog zuster Autrudus (ze zal oor-

leis, waarbij het regenwater via dakgoten naar een loden bassin op de eerste verdieping werd gevoerd van waaruit de talrijke fonteinen gevoed werden.” 14 Waar ooit de fraaie Franse tuinen lagen, liggen nu volkstuinen, een rustiek park en sportvelden.15

spronkelijk wel anders geheten hebben) voor me, een bijzonder aardige zuster, groot en met een zware stem. Verder waren er zuster Gabriello en zuster Olgaria, het hoofd van de kleuterschool. Er liep ook een man rond. Dat

De rijke Amsterdamse koopman Cornelis Schellinger

was ome Nol, de conciërge. Toen we een keer ondeugend

kocht in 1745 de Hoge Heerlijkheid van Zeist en Drie-

waren, kwam zuster Olgaria met een heel grote papieren

bergen en het daarbij behorende Slot. Hij was lid van

spuit de klas binnen om de oren uit te spuiten van de

de Hernhutters of de Evangelische Broedergemeente.

kindertjes die niet luisterden. Dat was schrikken, zelfs

In 1748 liet hij voor ongehuwde broeders het Broeder-

zodanig dat ik het me nu nog glashelder kan herinneren.

huis aan het Broederplein bouwen en voor ongetrouw-

Mijn lagere school was de St. Andreasschool, eveneens op

de zusters en weduwen het Zusterhuis aan het Zuster-

de Rozenstraat, tegenover de katholieke St. Josephkerk.

plein. Dit gebouwencomplex is nog steeds het centrum

De parochie van die kerk werd in die tijd bestuurd door

van de Hernhutter-activiteiten in Nederland.

pastoor Overmaat. Een kleine man met stekeltjeshaar en

Tussen 1960 en 1969 is het slot zeer grondig gerestau-

een zeer bepalende persoonlijkheid die zijn parochie met

reerd. Tegenwoordig dient het als (mooie) accommodatie voor congressen, vergaderingen, tentoonstellingen en feestelijke evenementen, zoals bruiloften. Vervolg Stad in het bos op volgende pagina

veel discipline, harde hand en dominant bestuurde. Toen iemand een keer te laat in de mis verscheen, stuurde hij hem in het aanzien van de hele gemeente met een standje de kerk uit. Hij kreeg veel voor elkaar in de kerk en, niet verrassend, ook de school stond onder zijn krachtige

6.27 De haven van Zeist, rond 1920, met loods van motorschuitpakdienst C. Ekdom.

gezag. De fraters en paters en de leraren van de Uloschool – die in hetzelfde gebouw gevestigd was – hadden veel respect voor hem. Op zijn verjaardag trakteerde de pastoor ons ’s ochtends op een (meestal educatieve) film. Hij wist het altijd zo te regelen, dat hij midden in de film een moraliserende toespraak moest houden. De film werd uitgezet en iedereen zat dan balend het eind van die toespraak af te wachten. Maar ’s middags kregen wij altijd vrij.

179


HOOFDSTUK 7

Overige families Hartjes De staatkundige indeling van de Liemers en omgevende gebieden in de 16e eeuw.


Jochum

Bernt

Gerrit

HARTJES IN WEHL Jochum Hertgers was de eerste die zich in Wehl vestigde.20 Hij was, net als Arnt die naar Zelhem trok, een zoon van Bernt Hartgers en vermoedelijk was zijn moeder Catharina Sticker. De opa van Bernt Hartgers was Gerrit Hartgers. Gerrit was de broer van mijn stamhouder Johan Hertgers (uit Etten). Jochum Hertgers was dus een achterneef van Johan Hertgers. Jochum moet ongeveer in 1540 geboren zijn. Jochum kreeg waarschijnlijk meerdere kinderen, maar alleen van zijn zoon Bernt heb ik iets gevonden. Bernt Hertgers is rond 1575 geboren. In een document van 25 juni 1635 staat: “De omm(ondige) kinderen van overl(eden) Berndt Hartgers (mombers Johan Huiszman en Henrich Ritbergh verb. w.sch. a. Heer Johannes Dongrij, pastoor te Wehl voor 150 dls (daalders) Kleefs in pand de wei “den Bloten Nordt (aan de Wehlse Pess gelegen).” 21 Van Bernts kinderen heb ik er drie gevonden: Gerrit die in Wehl bleef, en Jan en Willem die naar Didam vertrokken.

GEZIN GERRIT HARTGERS (HARTJES) Gerrit Hartgers (Hertgers, Hertgens of Hartjes) trouwde met Hendersken Wanders. Ze kregen maar liefs twaalf kinderen: 1.

Teuniske (Antonia), geboren in 1647. Huwde met Wilhelmus Simons.

2.

Mary (Maria), geboren in 1649, stierf 05-08-1702. Huwde met Johannus Scheerders.

3. 7.2 Jochum Hertgers was de eerste die zich in Wehl vestigde. Schepeltient van Cleeff, 1569.

Joachim, geboren in 1650. Genoemd naar zijn overgrootvader. Hij huwde met Wendel Willemsen, was landbouwer op de Nichtenhorst. Hij stierf op 18-021699.

230


4.

Petrus, geboren op 03-03-1653.

die opsaege bedongen waer verbonden die ockhoort in

5.

Laemert (Lambert), geboren in 1655, gehuwd met

die bosslege gelegen met het regt einde op die boschtrate

Elsken Hendrix in Didam. Ze kregen elf kinderen.

met het oosteinde op ’t Weelsche met die noorder sijt

Laemert was Armmeijster (armenmeester), iemand

langs Kockdam weitjen met die sijder sijtt Langes

die – onder toezicht van de schout en schepenen –

Gelderslaghs, sijnde vrij allodiael erven ende goet daer op

met de pastoor als opperprovisoren het beheer had

doende haut tastinge als regt is”.26

over de armengoederen.

6.

22

Een opperprovisor was een

beheerder van de stoffelijke zaken van een instelling

Op een landkaart van Wehl, genaamd “Dat Dorp Weel”,

en handhaver van de tucht aldaar, bijvoorbeeld in

uit 1647, wordt Gerrit Hartjes genoemd. Waarschijnlijk is

een klooster, armenhuis, gasthuis of hofje. Laemert

hij betrokken geweest bij de samenstelling van deze kaart.

overleed op 28-01-1722.

In de legenda staat o.a.:

Cornelia, geboren in 1657. Huwde met Wilhelmus

“Rottmeister und sunsten die der Beschaffenheit

Gerardi (Gerritsen).

der Prenten am besten kundich als Daem Reinders,

7.

Bellina (Beeltjen), geboren in 1662.

Lamert van Til, Gaert Joertsen, Jan Rosmeulen, Hendrik

8.

Lutgera (Luttien), geboren in 1664. Huwde met Jan

Steentjes, Geryt Hartjes, Willem Kelderman, Arrian

Vreeyink. Stierf op 18-10-1709.

Arissen Actum octobri 1647.” 27

Gertudis, geboren in 1667.

Op deze kaart is te zien dat de door mijn vader

10. Johanna, geboren in 1670.

veronderstelde “Hartjesslagh” in werkelijkheid

11. Bernardus (Bernard), geboren in 1678, stierf op

“Harfkensslagh”.

9.

18-01-1690. 12. Sybilla, geboortedatum onbekend. Zij was gehuwd

In het doopregister van Wehl vond ik dat op 9 februari 1676 Margarita Maessen was geboren.28 Haar ouders

met Steven Berghs.23

waren Evert Maessen en Berntien Lettingh, de peter en Alle kinderen zijn in Wehl geboren.

meter heetten Tunnes en Berntien Lettingh. Hoogstwaar-

24

schijnlijk was dit de familie Lettingh uit Zelhem, waar De exacte geboortedatum van Gerrit is niet bekend, maar

Fredericus Hartgers tegen geprocedeerd had (zie eerder:

moet rond 1620 liggen. Hij overleed op 18-01-1690.

Hartjes in Zelhem). Nog mooier is, dat onder meer Claes

Hendersken was ongeveer in 1629 geboren, ze overleed

Hartingh (Hartgers) als doopgetuige aanwezig was. Claes

op 02-02-1713.

kwam uit Varsseveld (zie verder: Hartjes in Varsseveld)

Gerrit had tussen 1643 en 1651 in Holthuijzen een Busslagh (Bosschage) van 3 morgen.

25

In een document

De families Hartgers en Lettingh hadden de strijdbijl duidelijk begraven. Op 11 oktober 1626 investeerden

van het Oudrechterlijk archief Wehl staat dat Gerrit en

Frederick Hartgers en Jan Ingen Muelen (in die Moelle,

Hendersken op 27 februari 1687 hun grond beleend

schoonzoon van Frederick uit Zelhem) samen in onroe-

hebben voor de somma van 150 gulden, “beide sijden

rend goed:

231


“De diaconie van Doesburg machtigt Bernt Ricquins en

Op 3 juli 1629 kochten Frederick Hartgens en Jan Inge

Jan Blommert om 1/8 deel van goed “Klein Schopperden

Muelen “The Duitekum” een helft en een kwart deel

(Kerspel Wehel) te transporteren aan Frederick Hartgens

van de andere helft van het goed “Klein Schopperden in

en Jan ingen Muele.”

Wehl”.30

29

7.3 Kaart van “Dat dorp Weel” uit oktober 1647.


Willem

Jan

HARTJES IN DIDAM

“Hij Jan Baers heeft gescholden voor een rogge dief, en

Van het gezin van Bernt Hartgers (uit Wehl) vertrokken

dat hij hiervoor -10- olde schild wordt gecondoniert. Hij

de zonen Jan en Willem naar Didam. Wanneer dat was,

bekent dat hij Jan Baers nagesacht, als dat hij Lambert

is alleen maar te schatten, maar ze vormden er het begin

Ventsen den teent vant landt hebben genomen.” 33

van de Hartjesfamilies in Didam. Jan, vermoedelijk geboren rond 1600, komt voor in een

Met wie Willem was gehuwd, is onbekend. Hij heeft

van de maanboeken of “Blafferts” van Huis Bergh, dorp

waarschijnlijk meerdere kinderen gehad, in elk geval twee

Didam.

31

Hij bleek een stuk Bosch in Waverloe – nu

zonen. Op 27-??-1655 was hij trouwvader van E(e)rnst

dorp Dijk – gepacht te hebben in 1625 en 1626. Op de

Hartjens die met Willemken Maessen trouwde. Dat was

website Zwiebelfam.nl vond ik deze uitleg over het Bosch

hij op 02-03-1659 weer toen dezelfde E(e)rnst opnieuw

van Waverloe:

trouwde, maar toen met Elsken Jansen. Aangenomen mag

“De naam Gerard Palick wordt voor de eerste maal in

worden dat Willemken was overleden.

1200 in de z.g. stichtingsoorkonde van het klooster

Verder was Willem trouwvader bij zijn zoon Bernt op 18-

Bethlehem bij Doetinchem aangetroffen bij de

07-1680. Bernt trouwde met Mechteltje Baars, een jonge

opsomming van de door dit stift (geestelijke stichting,

dochter van Jan Baers. Het is dus toch goed gekomen

niet altijd een klooster, wh) bij en sinds de oprichting

tussen Jan Baers en Willem.34

in plm. 1180 verkregen bezittingen“); aldaar heet hij Ger(h)ardus Paleke. In de eerste plaats verkocht hij

Het is niet duidelijk of Arent Hartjes, oftewel “de

met zijn erfgenamen, mogelijk dus reeds vóór 1200,

Baecker” (Bakker), geboren rond 1635, een zoon van

aan het klooster het landgoed Svalengut in het kerspel

Willem of Jan is. Omdat Arent een van zijn eerste zoons

Thiedeheim (Didam); het had eene ,,warandia” van 10

Jan heeft genoemd, zou zijn vader Jan kunnen zijn.

varkens, zoowel in het bosch Waverloe als in elk der

Arent huwde twee keer. De eerste keer met Otjen Baers,

marken Media (Milsterholt) en Loel. Bovendien schonk hij

op 11-06-1665, en de tweede keer met Trijneken Kaan,

aan het stift een akker in Sevenharen (Zevenaar).” (J. de

op 08-10-1713 in de protestantse kerk en op 25-10-

Groot, ‘Het Palick-probleem’, NL 1938).

1713 in de rooms-katholieke kerk. Trijneken was weduwe van Beernt van Hall.

Van Willem Hartgers is meer bekend. Hij was ongeveer even oud als zijn broer Jan. In dezelfde “Blafferts” als waar Jan is genoemd, duikt Willem op. Hij had 50 roeden

Uit het huwelijk met Otjen Baers kwamen zes kinderen:

grond gepacht in die Nijemaet. In 1629 gaf hij 250 daler

1. Maria, geboren op 29-08-1669. Ze trouwde ook twee

oorlogsschade op, in het Statenkwartier van Zutphen.

32

Op 7 december 1637 stond Willem voor de rechter vanwege een conflict met Jan Baers. Het document dat er verslag van doet vermeldt dat:

keer, met de gebroeders Beernt en Gerrit Obbing. 2. Gerrit, geboren op 02-10-1670. Huwde Maria Albers (Wessels) uit Emmerich. 3. Arnoldus, geboren op 14-08-1671.

233


Bijlage II Stambomen

241


STAMBOOM FAMILIE HARTJES (1/3) N.N. Hertgers (Doetinchem) Stamvader x N.N. Johan (Doetinchem) ± 1345 - 1390 x N.N.

Gerlach Hertgers (Terborg) ± 1350 - 1405

Johan ± 1375 - 1450 x Evese

Egbert ± 1420 - 1490 x N.N.

Johan Hartwix ± 1450 - 1520 x N.N. de Werker (?)

Bernt Hartgers ± 1460 - 1520

Derck Hartwix ± 1455 - 1516 x N.N. Wijlborch

Henrick (Etten) ± 1490 - 1565 x N.N.

Jenneken ± 1500 - 1547

Bertgen ± 1510 - 1574

Gerrit Hertgers ± 1461 - 1531 x N.N.

Mechteld ± 1510 - 1563

Gaert Hartwix/Hartgers ± 1520 - 1570 x N.N.

Johan ± 1525 - 1590

Hendrik Hartgers ± 1545 - 1590 x N.N.

Arnt ± 1565 - 1627 242

Derck (Etten/Ulft) ± 1575 - 1629 x 1 Boelen (?) x 2 Schut (?)

Guerda ± 1576 - 1620

Fenneken Hartwix ± 1470 - 1550

Bernt x 1 Trude Sticker x 2 Catharina Sticker

Jochum (Wehl)


STAMBOOM FAMILIE HARTJES

±1345 - ±1575

N.N. Hertgers (Doetinchem) Stamvader x N.N.

Johan (Doetinchem) ± 1345 - 1390 x N.N.

Gerlach Hertgers (Terborg) ± 1350 - 1405

Johan ± 1375 - 1450 x Evese

Egbert ± 1420 - 1490 x N.N.

Johan Hartwix ± 1450 - 1520 x N.N. de Werker (?)

Bernt Hartgers ± 1460 - 1520

Derck Hartwix ± 1455 - 1516 x N.N. Wijlborch

Henrick (Etten) ± 1490 - 1565 x N.N.

Bertgen ± 1510 - 1574

Gerrit Hertgers ± 1461 - 1531 x N.N.

Gaert Hartwix/Hartgers ± 1520 - 1570 x N.N.

Fenneken Hartwix ± 1470 - 1550

Bernt x 1 Trude Sticker x 2 Catharina Sticker

Mechteld ± 1510 - 1563

Jenneken ± 1500 - 1547

Johan ± 1525 - 1590

Margriet x Ulnick Steenkens

N.N. x Gerrit te Haeve

Jochum (Wehl)

Jan (Didam)

Hendricus (Hent)(Varsselder) ± 1615 - 1680 x N.N. Geerlichs (?)

Derksen ± 1660 - 1720 x 1 Theunis Gulliker x 2 Hendrik Wildenbeest

Johannus Hartgers (Hartjes)(Jan) ± 1655 - 1725 x Adelheid Kniesten

Albertus

Henricus Hartjes 1700 x Jantjen Baers 1714

Lijsken x Willem Herfkes

Cathrina (Trinken) 1702 - 1749 x 1 Hendricus Gerlighs x 2 Derk Slebers

Joanna 1738 x Gerhardus Heidernan

Hendrik 1741 - 1804 x Johanna Hendriksen

Jantje 1775 - 1821 Theodorus Wisseling (Derk Wessels)

Fredericus (Frederik) 1748 - 1821 x Johanna Guliker 1739 - 1783

Gerhardus 1744

Arnoldina 1776

Hendrik 1778

Johanna 1810 - ±1868 Erhardus Jansen

Jan 1841 - 1916 x Antoinette van Uum

Theodora 1876 - 1953 x Albertus Ebbing

Johanna 1879 x Johannus Koster

Berendina 1843 - 1882 x Gradus Berendsen

Petronella (Nel) 1912 - 2000 x Evert Jansen

Wilhelmus 1845 - 1848

Wilhelmus Gerhardus (Willem)(Braamt/Wehl) 1888 - 1956 x Berendina Sessing 1889 - 1967

Wilhelmus Gerhardus (Wim) 1949 x Jacoba Johanna de Boer 1950

Allaert Brecht 1975 x Brigitte Oudshoven

Thomas Marijn Alexander (2004)

Margriet x Ulnick Steenkens

Trude x 1 Gerrit Keteler x 2 Jan Besseling

Lisken

Harties x Lisken Bessling

Ingrid 1977 x Martijn Essenberg

Anton 1782

Johannus Hendrikus (Hent) 1812 - 1892 x Theodora van Uum 1812 - 1892

Evert 1847 - 1856

Marie 1891 - 1955 x Theodorus van Uum

Johannus (Jan) 1917 - 1997

Johanna (Anna) 1915 - 1999 x Gerrit van Schaik

Catharina 1753 x Gradus Lentzink

Albertus (Aalbert) 1750 - 1795 x Aaltjen Koenders

Johannus (Jan) 1779 - 1847 x Hendrina Kornelissen 1787 - 1852

Dorus 1811 - 1864 x Johanna Loth

Hendrikus 1844 - 1925 x Alena van Eikelen

Hendrik 1884 - 1960 x Elisabeth Bosch

Hendrik 1881

Hendrika (Rika) 1910 - 1994 x Bernardus van Halteren

N.N. x Gerrit te Haeve

Gerrit (Wehl)

Willem (Didam)

Guerda ± 1576 - 1620

Derck (Etten/Ulft) ± 1575 - 1629 x 1 Boelen (?) x 2 Schut (?)

Jan 1603 - ± 1690 x Willemken Mullens

Jan 1874 - 1941 x Everhardina Koenen

Frederick (Zutphen)

Frederick x 1 Mechteld Besselinck x 2 Getrud Elschot

Bernt (Wehl) ± 1580 - 1636 x N.N.

Hendrik Hartgers ± 1545 - 1590 x N.N.

Arnt ± 1565 - 1627

Arnt x 1 N.N. Efftinck x 2 Hilleken Woltering

Harties x Lisken Bessling

Lisken

Trude x 1 Gerrit Keteler x 2 Jan Besseling

Arnolia 1815 - 1815

Wilhelmus (Willem) 1849 - 1930 x Hendrika Petronella Jansen 1852 - 1916

Berennina 1817 - ±1868 x Hermanus (H)ipskamp

Antje 1852 x Johannus Wennekes

Jantje 1821 x Theodorus Küpper (Derk Kuipers)

Bernard 1855 x Johanna Jansen

Hermina 1825 - 1852 x Gradus Ruks

Grada 1857 - 1857

Josephine 1895 - 1941 x Gerhardus Wijnands

Hendrikus (Hent) 1919 - 1974 x Johanna (Anna) Lucassen

Marianne 1954 x Rob Schimmel

Theodorus (Theet) 1923 - 2012 x Theodora Sanders

Wilhelmus (Willem) Gerhardus (Wehl/Zeist) 1925 - 1999 x Elisabeth (Lies) van Zanten 1926

Els 1963 x Teus van Remmerden x N.N.

Ingeborg 1983 x Martijn Nobel

Lucas Pepijn Julian (2006)

Arnt x 1 N.N. Efftinck x 2 Hilleken Woltering

Frederick (Zutphen)

Frederick x 1 Mechteld Besselinck x 2 Getrud Elschot

Bernt (Wehl) ± 1580 - 1636 x N.N.

Jan (Didam)

Willem (Didam)

Gerrit (Wehl) 243


STAMBOOM FAMILIE HARTJES (2/3)

Jan 1603 - ± 1690 x Willemken Mullens

Derksen ± 1660 - 1720 x 1 Theunis Gulliker x 2 Hendrik Wildenbeest

Hendricus (Hent) (Varsselder) ± 1615 - 1680 x N.N. Geerlichs (?)

Albertus

Johannus Hartgers (Hartjes) (Jan) ± 1655 - 1725 x Adelheid Kniesten

Henricus Hartjes 1700 x Jantjen Baers 1714

Cathrina (Trinken) 1702 - 1749 x 1 Hendricus Gerlighs x 2 Derk Slebers

Joanna 1738 x Gerhardus Heidernan

Jantje 1775 - 1821 Theodorus Wisseling (Derk Wessels)

Arnoldina 1776

Johanna 1810 - ±1868 Erhardus Jansen

Jan 1841 - 1916 x Antoinette van Uum 244

Lijsken x Willem Herfkes

Berendina 1843 - 1882 x Gradus Berendsen

Gerhardus 1744

Fredericus (Frederik) 1748 - 1821 x Johanna Guliker 1739 - 1783

Johannus (Jan) 1779 - 1847 x Hendrina Kornelissen 1787 - 1852

Anton 1782

Hendrik 1741 - 1804 x Johanna Hendriksen

Hendrik 1778

Dorus 1811 - 1864 x Johanna Loth

Hendrikus 1844 - 1925 x Alena van Eikelen

Johannus Hendrikus (Hent) 1812 - 1892 x Theodora van Uum 1812 - 1892

Wilhelmus 1845 - 1848

Evert 1847 - 1856


STAMBOOM FAMILIE HARTJES

N.N. Hertgers (Doetinchem) Stamvader x N.N.

Johan (Doetinchem) ± 1345 - 1390 x N.N.

Gerlach Hertgers (Terborg) ± 1350 - 1405

Johan ± 1375 - 1450 x Evese

Egbert ± 1420 - 1490 x N.N.

Johan Hartwix ± 1450 - 1520 x N.N. de Werker (?)

Bernt Hartgers ± 1460 - 1520

Derck Hartwix ± 1455 - 1516 x N.N. Wijlborch

Henrick (Etten) ± 1490 - 1565 x N.N.

Bertgen ± 1510 - 1574

Gerrit Hertgers ± 1461 - 1531 x N.N.

Gaert Hartwix/Hartgers ± 1520 - 1570 x N.N.

Fenneken Hartwix ± 1470 - 1550

Bernt x 1 Trude Sticker x 2 Catharina Sticker

Mechteld ± 1510 - 1563

Jenneken ± 1500 - 1547

Johan ± 1525 - 1590

Margriet x Ulnick Steenkens

N.N. x Gerrit te Haeve

Jochum (Wehl)

Jan (Didam)

±1615 - ±1857

Hendricus (Hent)(Varsselder) ± 1615 - 1680 x N.N. Geerlichs (?)

Derksen ± 1660 - 1720 x 1 Theunis Gulliker x 2 Hendrik Wildenbeest

Johannus Hartgers (Hartjes)(Jan) ± 1655 - 1725 x Adelheid Kniesten

Albertus

Henricus Hartjes 1700 x Jantjen Baers 1714

Lijsken x Willem Herfkes

Cathrina (Trinken) 1702 - 1749 x 1 Hendricus Gerlighs x 2 Derk Slebers

Joanna 1738 x Gerhardus Heidernan

Hendrik 1741 - 1804 x Johanna Hendriksen

Jantje 1775 - 1821 Theodorus Wisseling (Derk Wessels)

Gerhardus 1744

Fredericus (Frederik) 1748 - 1821 x Johanna Guliker 1739 - 1783

Arnoldina 1776

Hendrik 1778

Johanna 1810 - ±1868 Erhardus Jansen

Jan 1841 - 1916 x Antoinette van Uum

Theodora 1876 - 1953 x Albertus Ebbing

Johanna 1879 x Johannus Koster

Berendina 1843 - 1882 x Gradus Berendsen

Hendrikus 1844 - 1925 x Alena van Eikelen

Hendrik 1884 - 1960 x Elisabeth Bosch

Hendrik 1881

Hendrika (Rika) 1910 - 1994 x Bernardus van Halteren

Petronella (Nel) 1912 - 2000 x Evert Jansen

Wilhelmus 1845 - 1848

Wilhelmus Gerhardus (Willem)(Braamt/Wehl) 1888 - 1956 x Berendina Sessing 1889 - 1967

Johanna (Anna) 1915 - 1999 x Gerrit van Schaik

Allaert Brecht 1975 x Brigitte Oudshoven

Thomas Marijn Alexander (2004)

Arnolia 1815 - 1815

Ingrid 1977 x Martijn Essenberg

Anton 1782

Johannus Hendrikus (Hent) 1812 - 1892 x Theodora van Uum 1812 - 1892

Evert 1847 - 1856

Marie 1891 - 1955 x Theodorus van Uum

Johannus (Jan) 1917 - 1997

Catharina 1753 x Gradus Lentzink

Albertus (Aalbert) 1750 - 1795 x Aaltjen Koenders

Johannus (Jan) 1779 - 1847 x Hendrina Kornelissen 1787 - 1852

Dorus 1811 - 1864 x Johanna Loth

Wilhelmus Gerhardus (Wim) 1949 x Jacoba Johanna de Boer 1950

Albertus (Aalbert) 1750 - 1795 x Aaltjen Koenders

Gerrit (Wehl)

Willem (Didam)

Guerda ± 1576 - 1620

Derck (Etten/Ulft) ± 1575 - 1629 x 1 Boelen (?) x 2 Schut (?)

Jan 1603 - ± 1690 x Willemken Mullens

Jan 1874 - 1941 x Everhardina Koenen

Frederick (Zutphen)

Frederick x 1 Mechteld Besselinck x 2 Getrud Elschot

Bernt (Wehl) ± 1580 - 1636 x N.N.

Hendrik Hartgers ± 1545 - 1590 x N.N.

Arnt ± 1565 - 1627

Arnt x 1 N.N. Efftinck x 2 Hilleken Woltering

Harties x Lisken Bessling

Lisken

Trude x 1 Gerrit Keteler x 2 Jan Besseling

Arnolia 1815 - 1815

Wilhelmus (Willem) 1849 - 1930 x Hendrika Petronella Jansen 1852 - 1916

Berennina 1817 - ±1868 x Hermanus (H)ipskamp

Antje 1852 x Johannus Wennekes

Jantje 1821 x Theodorus Küpper (Derk Kuipers)

Bernard 1855 x Johanna Jansen

Hermina 1825 - 1852 x Gradus Ruks

Grada 1857 - 1857

Josephine 1895 - 1941 x Gerhardus Wijnands

Hendrikus (Hent) 1919 - 1974 x Johanna (Anna) Lucassen

Marianne 1954 x Rob Schimmel

Theodorus (Theet) 1923 - 2012 x Theodora Sanders

Wilhelmus (Willem) Gerhardus (Wehl/Zeist) 1925 - 1999 x Elisabeth (Lies) van Zanten 1926

Els 1963 x Teus van Remmerden x N.N.

Ingeborg 1983 x Martijn Nobel

Lucas Pepijn Julian (2006)

Catharina 1753 x Gradus Lentzink

Berennina 1817 - ±1868 x Hermanus (H)ipskamp

Wilhelmus (Willem) 1849 - 1930 x Hendrika Petronella Jansen 1852 - 1916

Jantje 1821 x Theodorus Küpper (Derk Kuipers)

Antje 1852 x Johannus Wennekes

Hermina 1825 - 1852 x Gradus Ruks

Bernard 1855 x Johanna Jansen

Grada 1857 - 1857

245


STAMBOOM FAMILIE HARTJES (3/3)

Theodora 1876 - 1953 x Albertus Ebbing

Johanna 1879 x Johannus Koster

Hendrika (Rika) 1910 - 1994 x Bernardus van Halteren

Petronella (Nel) 1912 - 2000 x Evert Jansen

Jan 1874 - 1941 x Everhardina Koenen

STAMBOOM FAMILIE HARTJES

N.N. Hertgers (Doetinchem) Stamvader x N.N.

Johan (Doetinchem) ± 1345 - 1390 x N.N.

Gerlach Hertgers (Terborg) ± 1350 - 1405

Johan ± 1375 - 1450 x Evese

Egbert ± 1420 - 1490 x N.N.

Johan Hartwix ± 1450 - 1520 x N.N. de Werker (?)

Bernt Hartgers ± 1460 - 1520

Derck Hartwix ± 1455 - 1516 x N.N. Wijlborch

Henrick (Etten) ± 1490 - 1565 x N.N.

Bertgen ± 1510 - 1574

Gerrit Hertgers ± 1461 - 1531 x N.N.

Gaert Hartwix/Hartgers ± 1520 - 1570 x N.N.

Fenneken Hartwix ± 1470 - 1550

Bernt x 1 Trude Sticker x 2 Catharina Sticker

Mechteld ± 1510 - 1563

Jenneken ± 1500 - 1547

Johan ± 1525 - 1590

Margriet x Ulnick Steenkens

N.N. x Gerrit te Haeve

Jochum (Wehl)

Jan (Didam)

Hendricus (Hent)(Varsselder) ± 1615 - 1680 x N.N. Geerlichs (?)

Derksen ± 1660 - 1720 x 1 Theunis Gulliker x 2 Hendrik Wildenbeest

Johannus Hartgers (Hartjes)(Jan) ± 1655 - 1725 x Adelheid Kniesten

Albertus

Henricus Hartjes 1700 x Jantjen Baers 1714

Lijsken x Willem Herfkes

Cathrina (Trinken) 1702 - 1749 x 1 Hendricus Gerlighs x 2 Derk Slebers

Joanna 1738 x Gerhardus Heidernan

Hendrik 1741 - 1804 x Johanna Hendriksen

Jantje 1775 - 1821 Theodorus Wisseling (Derk Wessels)

Gerhardus 1744

Fredericus (Frederik) 1748 - 1821 x Johanna Guliker 1739 - 1783

Arnoldina 1776

Hendrik 1778

Johanna 1810 - ±1868 Erhardus Jansen

1874 - 2006

Jan 1841 - 1916 x Antoinette van Uum

246

Theodora 1876 - 1953 x Albertus Ebbing

Gerrit (Wehl)

Willem (Didam)

Guerda ± 1576 - 1620

Derck (Etten/Ulft) ± 1575 - 1629 x 1 Boelen (?) x 2 Schut (?)

Jan 1603 - ± 1690 x Willemken Mullens

Jan 1874 - 1941 x Everhardina Koenen

Frederick (Zutphen)

Frederick x 1 Mechteld Besselinck x 2 Getrud Elschot

Bernt (Wehl) ± 1580 - 1636 x N.N.

Hendrik Hartgers ± 1545 - 1590 x N.N.

Arnt ± 1565 - 1627

Arnt x 1 N.N. Efftinck x 2 Hilleken Woltering

Harties x Lisken Bessling

Lisken

Trude x 1 Gerrit Keteler x 2 Jan Besseling

Johanna 1879 x Johannus Koster

Hendrika (Rika) 1910 - 1994 x Bernardus van Halteren

Berendina 1843 - 1882 x Gradus Berendsen

Hendrikus 1844 - 1925 x Alena van Eikelen

Hendrik 1884 - 1960 x Elisabeth Bosch

Hendrik 1881

Petronella (Nel) 1912 - 2000 x Evert Jansen

Wilhelmus Gerhardus (Willem)(Braamt/Wehl) 1888 - 1956 x Berendina Sessing 1889 - 1967

Johanna (Anna) 1915 - 1999 x Gerrit van Schaik

Johannus (Jan) 1917 - 1997

Allaert Brecht 1975 x Brigitte Oudshoven

Ingrid 1977 x Martijn Essenberg

Lucas Pepijn Julian (2006)

Anton 1782

Johannus Hendrikus (Hent) 1812 - 1892 x Theodora van Uum 1812 - 1892

Evert 1847 - 1856

Marie 1891 - 1955 x Theodorus van Uum

Wilhelmus Gerhardus (Wim) 1949 x Jacoba Johanna de Boer 1950

Thomas Marijn Alexander (2004)

Johannus (Jan) 1779 - 1847 x Hendrina Kornelissen 1787 - 1852

Dorus 1811 - 1864 x Johanna Loth

Wilhelmus 1845 - 1848

Catharina 1753 x Gradus Lentzink

Albertus (Aalbert) 1750 - 1795 x Aaltjen Koenders

Arnolia 1815 - 1815

Wilhelmus (Willem) 1849 - 1930 x Hendrika Petronella Jansen 1852 - 1916

Berennina 1817 - ±1868 x Hermanus (H)ipskamp

Antje 1852 x Johannus Wennekes

Josephine 1895 - 1941 x Gerhardus Wijnands

Hendrikus (Hent) 1919 - 1974 x Johanna (Anna) Lucassen

Marianne 1954 x Rob Schimmel

Ingeborg 1983 x Martijn Nobel

Theodorus (Theet) 1923 - 2012 x Theodora Sanders

Wilhelmus (Willem) Gerhardus (Wehl/Zeist) 1925 - 1999 x Elisabeth (Lies) van Zanten 1926

Els 1963 x Teus van Remmerden x N.N.

Jantje 1821 x Theodorus Küpper (Derk Kuipers)

Bernard 1855 x Johanna Jansen

Hermina 1825 - 1852 x Gradus Ruks

Grada 1857 - 1857

Hendrik 1881

Johanna (Anna) 1915 - 1999 x Gerrit van Schaik


Hendrik 1884 - 1960 x Elisabeth Bosch

Johannus (Jan) 1917 - 1997

Wilhelmus Gerhardus (Willem) (Braamt/Wehl) 1888 - 1956 x Berendina Sessing 1889 - 1967

Marie 1891 - 1955 x Theodorus van Uum

Hendrikus (Hent) 1919 - 1974 x Johanna (Anna) Lucassen

Wilhelmus Gerhardus (Wim) 1949 x Jacoba Johanna de Boer 1950

Allaert Brecht 1975 x Brigitte Oudshoven

Thomas Marijn Alexander (2004)

Theodorus (Theet) 1923 - 2012 x Theodora Sanders

Marianne 1954 x Rob Schimmel

Ingrid 1977 x Martijn Essenberg

Josephine 1895 - 1941 x Gerhardus Wijnands

Wilhelmus (Willem) Gerhardus (Wehl/Zeist) 1925 - 1999 x Elisabeth (Lies) van Zanten 1926

Els 1963 x Teus van Remmerden x N.N.

Ingeborg 1983 x Martijn Nobel

Lucas Pepijn Julian (2006)

247


Bijlage III Oorlogservaringen familie De Boer


B.1. Arend, Ge en Co de Boer.

OORLOGSERVARINGEN FAMILIE DE BOER

Jan Radstaake was de broer van Gerredina (Co) en hij was

Transcriptie van notities uit de Tweede Wereldoorlog

gehuwd met Cootje.

van Arend de Boer (1897-1989) en transcriptie van

Ze hadden twee kinderen, John en Co.

het dagboek van Ge de Boer (1925-2012) (cursief

Dochter Co was getrouwd met Jan Mekenkamp.

weergegeven) van 8 februari 1945 tot 13 mei 1945.

Deze familie woonde in Velp.

In de verhalen van Arend en Ge komen nogal wat namen

Arend de Boer had twee zussen: Jans en Ge.

voorbij. Om enigszins te kunnen volgen wie nu wie is, is

Ge was getrouwd met Gerrit Willems; ze woonden in

hieronder kort weergegeven hoe de familiebanden in die

Nijverdal.

periode en plaats(en) eruit zagen:

256


Adri (de verloofde van Arends dochter Ge) had een zus

Niettegenstaande de dienst rustig verloopen. Ds v d

Alie, die getrouwd was met Piet van den Herberg. Dit

Berg preekte over de rust die er overblijft voor het volk

gezin woonde in Almelo.

van God, uit de Hebreeër brief. Tot een uur in de kerk gebleven. Intusschen waren de Hoflaan, Willemshaven,

Harrie en Marie, Harm Nijenhuis en Henk en Eef

Roijns, H.B.S. , Hotel de Zon, Bloemenstraat en kleding

Gaasbeek waren goede vrienden met Arend en Co.

Magazijnen Walstr. Gebombardeerd.

Dochter Ge noemde Henk Gaasbeek oom. Deze familie

s Middags hevige schietpartijen uit den lucht door Eng.

woonde ook in Almelo. Henk was de vader van Eef, en

jagers. Laten werd bekend dat Luchtlandingstroepen

Bertie was waarschijnlijk een kind van Eef.

gedaald waren bij Bennekom. Duitschers lieten hun gebouwen in de lucht vliegen o.a. de school aan den

De overige namen zijn mij onbekend.

Hedelburgerweg. Tegen de avond keert de rust weer. Bedden in de kamer gelegd en beneden geslapen.

DE NOTITIES EN HET DAGBOEK

s Nachts reeds herhaaldelijk schieten met mitrailleurs.

10 - 17 september 1944

Maandag 18/9 ‘44

Grote doortocht van Duitsers uit België. Vordering van

Tamelijk rustige nacht. Thommy in Arnhem. Hevige

arbeidskrachten voor het maken van linies van Zevenaar

gevechten aan de Utr. weg, Rijnkade.

tot Kampen.

s Middags brug door Eng. bezet. Hevige gevechten op den Dam. Tegen de avond zal de brug door de artillerie

16 september ‘44

beschoten worden. Blauwe Dorp en omtrek Boulevard

In den nacht aanslag op spoorlijn bij Plattenburg. Indien

moeten ontruimd worden. Granaat slaat in in de Parkstr.

voor Zondag 17/9 om 12 uur de daders niet bekend zijn,

Schoolstr., 2 dooden. Matrassen naar de kelder gebracht

zullen enige inwoners van Arnhem doodgeschoten worden.

en s’ nachts in de kelder geslapen. s Middags hevig

Zondag wordt met spanning tegemoet gezien. Bewoners

mitrailleur vuur van Jagers ter bescherming van nieuwe

van Plattenburg nemen maatregelen door niet thuis te

luchtlandingen.

slapen. Willem en Henny kwamen bij ons om de nacht

Canisstr. is in brand gestoken door Duitsers. Hevige

door te brengen.

vuurgloed boven Arnhem.

17/9 ‘ 44

Dinsdag 19/9 ’44

In verband met ligging der Westerkerk, dubbele diensten

Rustige nacht. s’ Morgens hevige gevechten op Dam en

in Oosterbeek.

singels, Boulevard. Engelschen houden stand op de brug.

9 uur tot 9.30 lucht alarm. 9.45 tot 10 uur in den

s Middags slaat granaat in schuin tegenover ons. 2 Huizen

half elf dienst voor Zuiderparochie. Goed half elf lucht

voorgevels in elkaar. Groote schade aan alle huizen. Ook

alarm. Tijdens kerkdienst hevige bombardementen.

bij ons aan de voorkant de ruiten eruit. Mevr. De Baer die

257


Donderdag 12 April 1945

Arnhem in Engelsche handen. Zwolle en Meppel worden

Rustige nacht. in de verte nog artillerie vuur. s Morgens

gezuiverd. Apeldoorn rukken ze binnen. s Middags ter

naar den Ham en Egede. Alle militairen vertrokken. s

kerk. De fam. Kramer uit Arnhem gesproken. De laatste

Middags koffers gepakt en daarna naar Eg en Hermina.

berichten zijn dat de Eng. voor Heerenveen staan. In

Rustige dag. Ommen bevrijd. Bij Deventer gaan de

Groningen wordt nog gevochten.

Canadezen met booten over de IJssel. Onderhoud met

Arnhem leeggestolen. ’s Middags naar de dienst voor

Mevr. K over evacuees geld. s Middags bij NBS bewijs

de Tommy’s. Gesprek met 2 Tommy’s bij de brug. Paula

gehaald om naar Velp te gaan.

sweets gekregen. Arnhem vrij door het 49 de Amerikaanse

’s Middags naar Hermien en Eg. Blijven eten.

leger. Erg beschadigd.

Vrijdag 13 April 1945

Maandag 16 April 1945

Vrij rustige nacht. ’s Morgens 2 hevige explosies, waarvan

s Morgens de stad in en even naar fam. Waanders.

het huis dreunde. Om 10 uur naar Almelo vertrokken.

Arnhem vrij, zitten bij Otterlo.

Om ruim 11 uur bij Ali en Piet. De Boer uit W’wijk ook

Contact tusschen troepen uit Deventer en Arnhem. s

aanwezig. Daar gegeten en om ca. ½ 4 naar Hengelo

Middags op bezoek bij fam. Kramer. Koffers gepakt voor

vertrokken. Om ca. 5.15 bij Riek en Henk. Hart welkom.

vertrek naar Velp. s Avonds radio bericht dat Duitschers

Bij de Punt buiten Almelo aangehouden, maar op vertoon

tusschen Arnhem en Zutphen ingesloten zijn. Vertrek naar

NBS bewijs direct doorgelaten.

Velp voorlopig uitgesteld.

Pres. Roosevelt overleden. Naar Almelo. Bij Ali en Piet

’s Morgens naar de stad. Fam. Waanders bezocht. Naar

gegeten. ’s Middags naar Hengelo. Voor het eerst met Adri

Jet Mors. Met Eef naar de brug. Bill ontmoet. Jack en Bill

naar de stad.

op visite. Duitsers tussen Arnhem en Zutphen ingesloten. Velp vrij.

Zaterdag 14 April 1945 s Morgens met opa Hengelo bekeken. Groote verwoesting.

Dinsdag 17 april 1945

s Middags met ons drieën naar Enschede. Jans thuis.

10.000 Duitschers bij Apeldoorn ingesloten. s

Berend nog in ziekenhuis. Hem daar bezocht. Oom en

Middags met Ge naar Almelo. 10 kg. aardappelen mee

tante daar ontmoet. Om ca. 7 uur terug naar Hengelo. s

teruggenomen. Bij Borne controle.

Avonds zwaar artillerie vuur, waarschijnlijk van de Veluwe.

Niet naar Arnhem. Adrie niet gekomen. ’s Middags met

Steeds goede berichten van de fronten.

vader naar Almelo. ’s Avonds over de brug.

Oom Henk opgehaald. ’s Middags naar Enschede. Jan op bezoek. Arnhem gedeeltelijk in geall. handen.

Woensdag 18 April 1945 Geen notitie.

Zondag 15 April 1945

Schoonmaak. Eef opgehaald en naar de brug. Pudding.

s Morgens naar de kerk. Nog af en toe artillerie vuur.

Met Jan Bill halen. Zijn er niet. Max Blokzijl gepakt.

284


B.8. Passierschein. Konden de Duitsers gebruiken als ze zich wilden overgeven.

Dijken Wieringermeer polder doorgestoken. Wageningen,

Grebbelinie bereikt. Adrie de hele dag. ’s Middags met

Ede, Barneveld en Voorthuizen vrij.

A. naar de brug in stad. Allemaal naar concert. Adrie weggebracht.

Donderdag 19 April 1945 Dijken Wieringen weer doorgestoken. Ede, Barneveld zijn

Vrijdag 20 April 1945

vrij.

s Morgens om 8 uur met Ge naar Vroomshoop. In Almelo

Adri over uit Almelo. s Middags vergunning gehaald voor

insuline gekocht. Bij Borne en Almelo controle. Om ½

Vroomshoop.

elf in Vr. koffie gedronken en nieuwe vergunning voor

285


Het proces van mijn genealogisch onderzoek 7Kerk en Kasteel te ‘s-Heerenberg in 1745.


Ergens in 1991 bood een collega mij aan mij in te wijden

heb daar de ORA’s gevonden, die zich bevonden in het

in de kunsten van de genealogie. Hij nam me mee naar

Gelders Archief, waarin ik over de familie veel transacties

het provinciale archief van Arnhem. Hij redeneerde dat

ben tegengekomen, zoals voluntaire protocollen, gerechts-

je altijd naar het archief moest gaan van de hoofdstad

en proceskosten, rekeningen, kwitanties, etcetra.

van de provincie waarin je voorvader(s) woonde(n). We begonnen heel voortvarend en vonden heel veel. Al snel

VERDIEPING

ging ik alleen mijn weg. Ik was flink verslaafd geraakt aan

Ik concludeerde dat alleen data over geboorten, huwelijk

deze hobby en anno nu (2014) is dat er niet minder op

en overlijden voor mij niet voldoende waren. Ik wilde de

geworden.

achtergrond van mijn voorouders achterhalen. Wat deden ze, hoe kwamen ze aan hun bezit, waarom bleven ze op

Ik had me de onderzoeksmethodiek snel eigen gemaakt.

een plaats of waarom trokken ze naar andere plekken,

Via de DTB-leggers (doop-, trouw- en begrafenisregisters)

welke veeziekten troffen hun veestapels, etc. Dit beteken-

vond ik spoedig de hele familie uit Braamt en omstreken

de dat ik me nog veel meer moest verdiepen in notariële

tot aan 1812. Toen kon ik toch nog twee jaar terug zoe-

akten, oud rechterlijke archieven, etc.

ken via de “Burgerboeken”, de voorlopers van de huidige

Ik startte met onderzoek naar het bezit van de familie. Ik

burgerlijke stand.

dook in de memoires van successie, waarin veel bezit be-

Daarna kwamen de kerkregisters aan de beurt. Die gaven

schreven werd. Ik wilde de daarbij horende notariële ak-

me bruikbare informatie, totdat ik de familie niet meer in

ten en kadastrale gegevens vinden. Helaas bleken de no-

de registers van de katholieke kerk in Zeddam kon vinden.

tariële akten alleen beschikbaar als er minstens een eeuw

Het werd me duidelijk dat genealogisch onderzoek ook be-

verstreken was na de transactie. Dat beperkte behoorlijk.

tekent dat je de geschiedenis van de streek, provincie en

Archivaris Peter Wouters in Arnhem, waar ik inmiddels

van Nederland moet kennen. Omdat de katholieke gods-

kind aan huis was, tipte me om in de kadastrale gegevens

dienst tijdenlang verboden was in Nederland – officieel

van het Kadaster in Arnhem te gaan zoeken. Alleen kostte

zelfs van 1581 tot 1853 – werden er geen DTB-gegevens

het veel geld om de gegevens op te laten zoeken. De ar-

opgenomen in de katholieke registers. Mijn voorouders

chivaris stelde voor mij als student die een “boerderijen-

moesten zich laten registreren in de toen Nederduits Ge-

onderzoek” deed in te schrijven, op voorwaarde dat ik een

reformeerde Oswalduskerk in Zeddam. Maar mijn familie

scriptie of zoiets zou aanleveren. Hij gaf niet aan wanneer

woonde kort op de grens met Duitsland en ze bleken zich

die scriptie klaar moest zijn. Ik kreeg een machtiging van

ook in de katholieke kerk in Emmerich en Elten te laten

hem en toog naar het Kadaster in Arnhem. Daar kreeg ik

registreren. Ze trouwden dus twee keer: een keer voor de

een rondleiding in de archieven en uitleg over hoe en waar

Gereformeerde kerk (zoiets als voor de wet trouwen) in

ik kon zoeken. Ik hoefde alleen een kleinigheid te betalen

Zeddam en de tweede keer voor het echt in de katholieke

voor de kopieën die ik zou maken. Mijn “boerderijenon-

kerk in Emmerich of Elten.

derzoek” duurde ruim een jaar en ik heb in het Kadaster

Vervolgens ontdekte ik de Oud Rechterlijke Archieven. Ik

een schat aan gegevens gevonden.

294


Mijn onderzoeksterrein verplaatste zich vervolgens meer

Thoben had een Jan Hartjes uit Wehl aan een Adelheid

en meer naar ’s-Heerenberg. In de kelder van het gemeen-

Kniesten in Wehl gekoppeld. Maar in die omgeving kwam

tehuis kon ik zowel in het gemeentearchief als en in het

toentertijd drie keer een Adelheid Kniesten voor. Adelheid

archief van Huis Bergh zoeken. Alles onder de bezielen-

uit Wehl bleek met een Peter van Til gehuwd te zijn en de

de begeleiding van Peter Bresser, de archivaris aldaar.

Jan Hartjes uit Wehl was niet met een Kniesten gehuwd.

Ik ontmoette er ook Harry Braam, Egbert Koops en Jan

Maar Adelheid Kniesten uit Vethuizen was in 1699 in

Tinneveld.

Zeddam gehuwd met ene Jan Hartjes. Dit bleek de goede

Het archief van ’s-Heerenberg was alleen op de woens-

combinatie te zijn, maar waar kwam die Jan Hartjes van-

dagochtend geopend. Door die beperkte tijd en de afstand

daan? Bij de aangeleverde onderzoeksgegevens van John

tussen mijn huis en het archief, zocht ik in een hoog

Thoben kwam een paar keer de plaatsnaam Varsselder

tempo om de uren optimaal te benutten. Ik maakte van

voor.

alles wat ik vond over de Hartjesfamilie een fotokopie en

Ik ging zoeken in het verpondingskohier van Kreinck.

later een gewone foto. Dit leidde tot een immens archief

Gerard Kreinck heeft van 1643 tot 1651 in het Kwartier

thuis. In dit huisarchief kon ik in alle rust de gevonden

van Zutphen een uitgebreide inventarisatie gedaan van de

materie bestuderen en zo nieuwe onderzoeksopdrachten

onroerende goederen in die streek, keurig geregistreerd

formuleren voor het volgende bezoek aan het archief in

per dorpje, gehucht of stad. Dit was het gevolg van de

’s-Heerenberg.

invoering van de verponding in die jaren. In Varsselder kwam in 1649 een Hendricus Hartgers voor, op grond

T R A N S I T I E N A A R VA R S S E L D E R

van klooster Schledenhorst (in Haldern, Duitsland) en de

Toen “de rechte lijn” van mijn familie op een gegeven

graaf Van Limburg Stirum, een van de heren van Wisch.

moment niet meer werd voortgezet in Braamt (Zeddam)

Toen ontdekte ik dat de namen Hartjes en Hartgers wel

begon ik te “dwalen”. Ik richtte me in eerste instantie

eens dezelfde zouden kunnen zijn. Met Egbert Koops, Jan

op Wehl, vanwege de kaart met de veronderstelde

Tinneveld en Jan Lucassen ben ik op 30 maart 1993 naar

Hartjesslagh die mijn vader had gevonden. Maar ik kwam

het archief in Düsseldorf gegaan. We wilden zoeken in het

niet verder en vroeg in 1992 hulp aan John Thoben, een

pachtboek van het klooster Schledenhorst. Helaas kwam

bekende genealoog uit de streek. Hij zocht in Wehl en gaf

de naam Hartjes niet voor in dit pachtboek. We kregen

aan dat “de rechte lijn” zich toch in Wehl voortzette.

van de archivaris wel de belastingboeken van de Kleefse

Ondanks dat ik gelukkig was met de gevonden gegevens,

Kammer. Hoewel we een Gerardus Heiderman en een Al-

baalde ik toch dat ik dit niet zelf had kunnen vinden. Ik

bertus Smits in die boeken vonden, die in 1800 op grond

had nu een boel data en besloot na te gaan hoe deze ge-

van klooster Schledenhorst zaten in Varsselder, zei mij dat

nealoog nu iets wel kon vinden en ik niet. Maar Thobens

niets. Echter, Egbert Koops dacht dat Gerardus Heider-

conclusie bleek niet helemaal te kloppen. Hij gaf dat ook

man wel eens met een Hartjes getrouwd kon zijn geweest.

sportief toe.

Hij zei dat we op de terugreis langs zijn boerderij in Varsselder moesten gaan om in zijn gegevens te zoeken.

295


We deden een paar enorme ontdekkingen die mijn onder-

mede-amateurgenealogen dat een deel van het archief van

zoek een schitterende zet in de goede richting gaven:

Wisch zich in Duitsland bevond. Ik hoorde zelfs dat de heer Buisman, burgemeester uit een plaats in Gelderland

1. Gerardus Heiderman was inderdaad met Johanna Hartjes getrouwd. 2. Johanna (geboren in 1738) was een kind van Hendri-

en ook genealoog, op dat archief van Wisch in Dahlem (stadswijk van Berlijn) gestuit was. Omdat ik in 1996 plannen had om Auschwitz te bezoeken, besloot ik op de

cus Hartgers, net als Frederick en nog drie broertjes

terugreis langs het Geheimes Preussisches Staatsarchiev

en een zus.

in Dahlem te gaan. Samen met archivaris Wouters in

3. Hendricus Hartgers was weer een kind van Jan Hart-

Arnhem heb ik mijn gegevens en onderzoeksvragen goed

gers, die in 1699 getrouwd was met Adelheid Knies-

voorbereid.

ten.

In Dahlem merkte ik al snel dat men niet scheutig was

4. Jan Hartgers was een zoon van Hendricus Hartgers die

om de archieven aan buitenlanders te openbaren. Toen

in 1649 in het kohier van Kreinck genoteerd stond.

ik naar het bewuste archief van Huis Wisch vroeg, werd

5. De boerderij van Egbert Koops staat op de grond van

ik begeleid naar de directrice van het Staatsarchiv. Ik

het klooster Schledenhorst en ik zat dus in de inmid-

moest wederom uitleggen wat ik kwam doen. Ze belde

dels gerenoveerde boerderij van Egbert op de plek

daarna een archivaresse, die mij verder zou helpen. Deze

waar mijn voorvaderen hadden gewoond. De boerderij

vrouw ging een tijdje weg en meldde toen ze terugkwam

had een flinke renovatie ondergaan, maar het grootste

dat er geen Hartjes in hun deel van het archief van Wisch

deel van het houten bouwskelet en de put, nu onder

was gevonden. Ik verbaasde mij bijzonder, omdat je vaak

de hal achter de voordeur, waren nog origineel.

dagen of weken nodig hebt om dit soort archieven grondig

6. De vrouw van Egbert bleek nadien ook nog eens van de zus van Hendricus Hartgers (1700) af te stammen.

door te nemen. Ik vroeg of ik zelf mocht zoeken, maar dit kon niet en mocht niet. Ik kreeg wel de archiefingangen mee, die ik terug in Nederland aan de archivaris in Arn-

Na deze heugelijke constateringen begon een lange perio-

hem heb gegeven. Hij vertelde later dat hij nog wel heeft

de van zoeken naar de vroegere geschiedenis. Met andere

geprobeerd om met die archiefingangen zaken te doen

woorden: waar kwam Hendricus uit 1649 nu vandaan?

met Dahlem, maar ook dat was niet gelukt. Dahlem leverde niets op en ik heb me daarom volkomen

T R A N S I T I E N A A R U L F T, E T T E N EN DOETINCHEM

op het archief van het Huis Bergh gestort. Ook heb ik

Hendricus Hartgers had ook op grond van de graaf Van

archief van het Aartsbisdom Utrecht, de archieven van

Limburg Stirum geboerd en om die reden besloot ik het

Deventer, Zutphen, Wehl, Doetinchem, Didam, Varsseveld,

archief van de graven van Wisch, waartoe Van Limburg

Emmerich (kerkarchief) en Kleef (moza誰ekarchief). Het

Stirum behoorde, nader te bekijken. In Arnhem spitte ik

moeilijkst was een afspraak te maken om het archief van

dat archief helemaal door, zonder resultaat. Ik hoorde van

Anhold te mogen bezoeken. Ik geloof dat ik wel anderhalf

296

gezocht in het bisschoppelijk archief van M端nster, het


jaar heb gecorrespondeerd met de archivaris aldaar, de

aanwijzingen richting Gendringen, Ulft en Etten, maar ook

heer Kruchten. Uiteindelijk mocht ik in 1993 op audi-

richting Vethuizen en Doetinchem, en harde bewijzen had

entie, maar ik vond daar niets wat mij verder bracht. Ik

ik niet.

verzamelde veel data, het meest uit het archief van Huis

De grote doorbraak begon met het herontdekken van

Bergh. Ik kon hier op de dinsdagen heen en het was een

een acte uit 1518 betreffende de Thijnsvrijheid (dat is:

genot om daar te mogen zoeken. De sfeer was geweldig,

belastingvrij zijn) van de Poil Pass en Laer, stukken grond

iets waar archivaris Peter Bresser zeker een aandeel in

van Gerrit en Bernt Hartgers, gelegen in het kerspel Etten

heeft gehad. We zaten meestal met een vaste, kleine

bij het plaatsje Vethuizen. Er vormden zich lijnen en ik

groep te zoeken, waaronder Johan te Boekhorst, Jan

stelde een hypothese op: “We� kwamen uit Doetinchem.

Lucassen, Gerrie Bisseling, dr. Wieringa en Theo Duis.

Maar hoe die lijnen nu precies liepen (waarschijnlijk

Een groepje vrijwilligers ondersteunde ons. Er was veel

over Etten), dat was nog niet bewezen. Op een goede

kennis paraat en die werd ook zonder terughoudendheid

(zeer goede) dag sloeg ik, wat somber, voor de zoveelste

met elkaar gedeeld. Vooral de dinsdag voor kerst was elk

keer een van de inventarisboeken van Huis Bergh open.

jaar een bijzonderheid. Er werden gedichten gemaakt en

De voorzienigheid leidde mij naar de bladzijde waarop

voorgelezen, of er werden gedichten uit het archief voor-

de inventaris van het Huis Wisch begon. Ik had me tot

gedragen, allemaal onder het genot van een kop koffie en

nu toe vooral op Gendringen en Etten gericht, maar had

een kerstkrans.

Wisch nog niet onderzocht omdat ik dacht dat dit buiten

In die periode concludeerde ik dat ik niet langer kon

mijn onderzoeksveld lag. Ik worstelde met toenemende

leunen op anderen om mijn oude documenten te transcri-

belangstelling door alle betrokken inventarisstukken en

beren. Ik startte een cursus Latijn en een cursus paleo-

werd gaandeweg steeds enthousiaster. Toen werd het in-

grafie. De Latijnse les volg ik na 20 jaar nog steeds.

eens glashelder. Er ontvouwde zich een vijftal Hartwix- en

Door veel te lezen en te transcriberen kreeg ik gelukkig

Hartgersgeneraties tussen 1480 tot 1627 en ik kon plots

vaardigheid genoeg om zelfstandig verder te kunnen.

de verbinding maken met Doetinchem, via Etten naar Ulft

Alleen bij moeilijke stukken liet ik deskundigen mijn werk

en Varsselder. Het bleek dat de Hartwixen / Hartgers in

controleren.

het gedeelte van Etten woonden (Heuven), dat onder huis Wisch viel.

In de jaren tussen 2000 en 2010 stond het onderzoek

Het geluk lachte me toe en ik ontdekte in de archiefstuk-

op een wat lager pitje. Hierin kwam verandering toen ik

ken uit Arnhem dat de toenmalige generatie Hartgers /

met prepensioen ging, in april 2011. Ik was weer weke-

Hartwix op grond van het klooster Bethlehem in Doetin-

lijks te vinden in het archief van Huis Bergh. Ik verdiepte

chem pachtte. Dit archief loopt terug tot 1200, dus alle

me meer in de landelijke en plaatselijke geschiedenis en

kans dat ik nog verder kon komen. Het kostte enige over-

inventariseerde waar ik nu precies stond. Tot begin 1600

redingskracht om in het archief in Arnhem de beschikking

was het wel duidelijk hoe de lijnen liepen, maar de stap

te krijgen over het gehele archief van dat klooster, maar

verder de geschiedenis in kon ik niet maken. Ik had veel

het lukte. In dit archief kon ik weer een viertal generaties

297


terug in de tijd, en ik vond de oudste bekende stamhou-

gebleken. Een ieder had zijn specifieke kennis. Harry

der van de Hertgers (want toen heetten “we” Hertgers).

Braam, die vooral in het begin van mijn onderzoek

Dit gaat over een periode die rond 1350 begint.

veel waardevolle adviezen en informatie had, bleek

Onze naam begon dus met de naam Hertgers, in Doetin-

eigenlijk toen al gezien te hebben dat ik mijn bronnen in

chem, en ging rond 1480 naar Etten en veranderde daar

Doetinchem moest gaan zoeken. Ik was destijds echter

in Hartwix. Na 1549 werd het Hartgers en daarna, via

nog niet zo bekwaam als nu om dit te controleren. Jaap

Ulft, werd de naam rond 1700 voor het eerst Hartjes, en

Hunting weet veel over de Braamtse periode en blijkt zelfs

wel in Varsselder. Vervolgens trok de familie naar Braamt

familie te zijn. Gerrie Bisselink weet onder andere veel

en kwam uiteindelijk via Wehl in Zeist.

over de Zelhemse periode, maar heeft ook veel kennis van

Toen deze familielijn vast stond, vielen alle gevonden

de lokale geschiedenis. Onze families bleken eveneens

puzzelstukjes in elkaar. Het werd duidelijk hoe een aantal

met elkaar verbonden te zijn, zowel in de Doetinchemse

andere Hartjes-takken lopen. Vanuit Doetinchem loopt

periode als in de Zelhemse periode. Theo Duis weet

een tak naar Wehl en vandaar naar Didam. De familielijn

gewoon heel veel over een heleboel aspecten van de

die in de 14e eeuw aanvankelijk in Doetinchem blijft,

genealogie. Hij is zelf een verwoed speurder en behoorlijk

loopt daar later dood. Er loopt vanuit Doetinchem ook

vasthoudend. Hij kan zeer goed oud schrift lezen en

een tak naar Zelhem, en die eindigt daar. Een tak gaat

heeft me vaak geholpen met de moeilijke transcripties.

van Zelhem naar Amsterdam en is verantwoordelijk voor

Hij heeft onder andere veel kennis van de (plaatselijke)

de generaties Hartjes in het westen van het land. Ook

geschiedenis en diverse genealogische begrippen.

loopt een tak vanuit Ulft naar Gendringen en vandaar naar

Bovendien hebben Theo, Gerrie en Jaap (Schaap) mijn

Varsseveld en Wieken, waar Jan Hartgers zich vestigde, de

teksten voor het Hartjes Boek “tegengelezen”.

broer van Hendrik, mijn stamhouder.

Peter Bresser is voor mij de onmisbare schakel geweest om in de archieven van Doetinchem, Huis Bergh en

SAMENWERKING

‘s-Heerenberg te mogen zoeken en hij heeft mij de weg

Wat onmisbaar is geweest bij het creëren van dit

gewezen. Hij zal regelmatig tureluurs zijn geworden van

boek, is de bereidheid van anderen mij te helpen. Bob

mijn vele vragen. In ruil daarvoor heeft hij wel eens leuke

Koning, een vriend van mij, had in de jaren negentig al

vondsten van mij mogen gebruiken. Waar het op neer

aangeboden mij te helpen met het schrijven van een boek

komt, is dat ik mijn genealogisch onderzoek niet alleen

over de familie Hartjes. In 2008 hebben we het plan voor

heb hoeven doen. Samen met anderen heb ik een lange,

een boek geoperationaliseerd. Ik bracht de data in en Bob

fascinerende tocht mogen afleggen, waar aan het einde

schreef. Bovendien toetste hij mijn verhaal behoorlijk

dit mooie boek te wachten stond.

en stuurde me regelmatig weer op pad om een en ander (opnieuw) uit te vinden of te controleren.

Wim Hartjes,

Harry Braam, Peter Bresser, Gerrie Bisselink, Jaap

april 2014

Hunting en Theo Duis zijn voor mij ook onmisbaar

298


Nawoord

301


Iedere generatie glimlacht om haar ouders Lacht over haar grootouders Bewondert haar overgrootouders William Somerset Maugham

302


Na ongeveer 22 jaar is dit boek voltooid. Het heeft

ouder moet zich bewust zijn van zijn eigen gedrag en

veel voeten in de aarde gehad, met veel speurwerk

niet automatisch getoond gedrag kopiëren. De eigen

en oefeningen in geduld. Ik liep tegen de nodige

ontwikkeling, vrij van angsten en lasten, levert ons en

teleurstellingen op, maar heb ook momenten van euforie

onze kinderen zoveel meer op. Of wij als feilbare ouders

gekend als er weer een doorbraak was en ik nog verder

in onze missie geslaagd zijn, zullen onze kinderen kunnen

terug in de tijd mocht kijken. Ik heb fijne mensen

beoordelen.

ontmoet die me de weg hebben gewezen en ik heb mijn grenzen verlegd door gaandeweg het vak genealogie te

W.G. Hartjes,

leren. Zonder de support en geduld van mijn vrouw,

april 2014

die heel vaak moest aanhoren wat ik nu weer gevonden of meegemaakt had, en de onuitputtelijke steun, het geduld en de schrijfkwaliteiten van mijn vriend Bob Koning, was dit mooie boek er niet gekomen. Ik ben blij deze familiegeschiedenis door te kunnen geven aan de volgende generaties. Ik ben trots op wat mijn voorouders,

W.G. Hartjes in het archief van Huis Bergh, in de Munt van ‘s-Heerenberg.

ondanks hun moeilijke leefomstandigheden, allemaal gerealiseerd hebben. Ik heb begrip gekregen voor hun keuzes, ook als ik die zelf niet zou hebben gemaakt. Ik heb geleerd om mijn kinderen niet te confronteren met vervelende ervaringen, die voortvloeiden uit de opvoeding van mijn ouders of zelfs grootouders. Ook niet als de moeilijke tijd waarin ze leefden de oorzaak was van die ervaringen. Ik heb geleerd te leren van deze ervaringen; ik heb geleerd om onze kinderen te beschermen tegen de kwalijke effecten en ik probeer negatieve denkbeelden om te buigen naar positieve. Ik probeer geen bezwarende “pakjes” door te geven. Ik ben ervan overtuigd dat kinderen zich pas zonder die “pakjes” verder kunnen ontwikkelen en niet worden geremd of beïnvloed door angsten, twijfel, onzekerheden of gebrek aan vertrouwen. Deze opdracht, waar iedere ouder voor staat, is hoogst ingewikkeld en vergt veel creativiteit, discipline, bezinning en zelfkennis. Het gaat niet van zelf. Een

303


Omnia Tempus Habent - 670 jaar Hartjes  

Een kleine selectie uit het, 334 bladzijde tellende, boek Omnia Tempus Habent - 670 jaar Hartjes. Kijk voor meer informatie op www.familie-h...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you