Issuu on Google+

Amerikan  Beslenme   Derneği  Raporu:   Vejetaryen  ve  Vegan   Beslenme  

com    üye  olmayanlar  için   abonelik:   https://www.adaevidencelibrary. com/store.cfm  .   ÖZET  

Amerikan  Beslenme  Derneği’nin   (ABD)  bu  raporu,  ABD’nin  Bulgu   Analiz  İşlemi  ve  Bulgu  Analiz   Kütüphanesi’ndeki  bilgiler   kullanılarak  hayata  geçirilen   sistematik  eleştiriye  ek  olarak   yazarların  literatüre  dair  bağımsız   değerlendirmelerini  de   içermektedir.  Kayıt  Analiz   Kütüphanesi’nden  gelen  konu   başlıkları  açıkça  belirtilmiştir.   Bulgu  temelli  yaklaşımın   kullanılması,  önceki   değerlendirme  yöntemlerine   önemli  ek  faydalar  sağlar.   Yaklaşımın  en  önemli  faydası   değerlendirme  kriterlerinin  daha   net  bir  biçimde   standartlaştırılmasıdır;  bu  da   değerlendirenin  olası   önyargılarını  en  aza  indirerek   hangi  benzeşmeyen  makalelerin   birbiriyle  karşılaştırılabileceğini   görme  kolaylığını  artırır.  Bulgu   analiz  işleminde  kullanılan   yöntemlerle  ilgili  ayrıntılı   açıklama  için  ABD’nin  Bulgu   Analiz  İşlemi’ne  erişebilirsiniz:   http://adaeal.com/eaprocess/   Sonuç  Bildirimi,  destekleyen   araştırma  bulgularının  sistematik   analiz  ve  değerlendirmelerini   temel  alan  bir  uzman  çalışma   grubu  tarafından  yapılan  bir   derecelendirmeyle  atanır.  1.   Derece  =  İyi;  2.  Derece  =  Yeterli;  3.   Derece  =  Sınırlı;  4.  Derece  =   Uzman  Görüşü  Gerekli;  5.  Derece   =  İlişkilendirilemez  (çünkü  sonucu   destekleyen  ya  da  çürüten  bir   bulgu  yok).   Bu  ve  diğer  konularda  bulgu   temelli  bilgi  için:   https://www.adaevidencelibrary.

Amerikan  Beslenme  Derneği’nin   görüşü,  tamamen  vejetaryen  ve   vegan  beslenme  de  dâhil  olmak   üzere,  düzgünce  planlanan   vejetaryen  diyetlerin  sağlıklı,   besin  öğeleri  açısından  yeterli  ve   belli  hastalıkların  önlenmesi  ve   tedavisinde  sağlıksal  faydalar   sağlayabilir  nitelikte  olduğudur.   İyi  planlanmış  vejetaryen  diyetler,   hamilelik,  emzirme,  bebeklik,   çocukluk  ve  ergenlik  dönemleri   de  dâhil  hayat  döngüsünün  her   safhasındaki  bireyler  ve  sporcular   için  uygundur.  Vejetaryen   beslenme,  içinde  et  (kümes   hayvanları  da  dâhil),  deniz  ürünü   veya  bu  besinleri  içeren  ürünlerin   olmadığı  bir  beslenme  biçimi   olarak  tanımlanır.  Bu  makale,   protein,  n-­‐3  yağ  asitleri,  demir,   çinko,  iyot,  kalsiyum  ve  D  ve  B-­‐12   vitaminleri  gibi  vejetaryenler  için   anahtar  durumdaki  besin   öğeleriyle  ilgili  güncel  bilgileri   değerlendirmektedir.  Vejetaryen   bir  beslenme,  tüm  bu  besin   öğeleriyle  ilgili  önerileri   karşılamaktadır.  Bazı  durumlarda   takviyeler  veya  zenginleştirilmiş   gıdalar  önemli  besin  öğelerinin   gereken  miktarlarını   sağlayabilmektedirler.  Bulgu   temelli  bir  değerlendirme   göstermiştir  ki  vejetaryen  diyetler   hamilelik  için  uygundur  ve  anne   ve  bebek  sağlık  değerlerinde  iyi   sonuç  verir.  Bulgu  temelli  bir   değerlendirmenin  sonuçlarına   göre,  vejetaryen  bir  beslenme   iskemik  kalp  hastalığından  ölüm   riskinin  azalmasında  rol   oynamaktadır.  Vejetaryenlerde   ayrıca  vejetaryen  olmayanlara   nispeten  daha  az  düşük  

yoğunluklu  lipoprotein  kolesterol   seviyesi,  daha  düşük  tansiyon   sorunu,  daha  düşük  oranlarda   yüksek  tansiyon  ve  tip  2  diyabet   görülmektedir.  Ek  olarak,   vejetaryenlerde  vücut  kitle   indeksi  ve  tüm  kanser  oranlarının   daha  düşük  görülme  eğilimi   vardır.  Vejetaryen  bir   beslenmenin  içerdiği  daha  az   doymuş  yağ  alımı  ve  daha  çok   meyve,  sebze,  tam  tahıl,  yemiş,   soya  ürünü,  lif  ve  bitkisel   kimyasallar,  kronik  hastalık  riskini   düşürebilmektedir.   Vejetaryenlerdeki  beslenme   pratiği  çeşitleri,  kişiye  özgü   beslenme  ihtiyaçlarını  temel   almaktadır.  Bu  kişiye  özgü   değerlendirmelere  ek  olarak,  gıda   ve  beslenme  uzmanları   vejetaryenleri  belli  besin   öğelerinin  kaynakları,  gıda  satın   alımı  ve  hazırlanması  ve   ihtiyaçlarına  uygun  beslenme   değişiklikleri  hakkında  eğitmekte   önemli  bir  rol  oynayabilirler.     GÖRÜŞ  BİLDİRİMİ   Amerikan  Beslenme  Derneği’nin   görüşü,  tamamen  vejetaryen  ve   vegan  beslenme  de  dâhil  olmak   üzere,  düzgünce  planlanan   vejetaryen  diyetlerin  sağlıklı,   besin  öğeleri  açısından  yeterli  ve   belli  hastalıkların  önlenmesi  ve   tedavisinde  sağlıksal  faydalar   sağlayabilir  nitelikte  olduğudur.     VEJETARYEN  BESLENME   PERSPEKTİFİ   Vejetaryen,  et  (kümes  hayvanları   da  dâhil),  deniz  ürünü  veya  bu   besinleri  içeren  ürünleri  yemeyen   kişidir.  Vejetaryenlerin  beslenme   biçimleri  oldukça  değişkenlik  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   1  


gösterebilmektedir.  Lakto-­‐ovo   vejetaryen  beslenme  biçimi  tahıl,   sebze,  meyve,  baklagiller,   tohumlar,  yemişler,  süt  ürünleri   ve  yumurtaya  dayanır.  Lakto   vejetaryen,  beslenmesinden  et,   balık  ve  kümes  hayvanlarıyla   birlikte  yumurtayı  da  çıkarır.   Vegan,  veya  tam  vejetaryen   beslenme  biçimi,  yumurta,  süt   ürünleri  ve  diğer  hayvansal   ürünleri  de  dışlar.  Bu  biçimlerin   kendi  içlerinde  bile,  beslenmeden   çıkarılan  hayvansal  ürün  kapsamı   oldukça  değişken  olabilmektedir.   Vejetaryen  beslenme  tipleri   üzerine  yapılmış  mevcut   araştırmaları  değerlendirmek  için   bulgu  temelli  analiz  kullanılmıştır   (1).  Bulgu  analizi  için  tek  soru   tanımlanmıştır:  Araştırmada   hangi  tip  vejetaryen  beslenmeler   incelenmektedir?  Bulgu  Analiz   Kütüphanesi  (BAK)  web  sitesinde   (www.adaevidencelibrary.com)   tamamı  bulunabilecek  bu  bulgu   temelli  analiz  sonuçları  aşağıda   özetlenmiştir:   BAK  Sonuç  Bildirimi:  Araştırmada   tanımlanan  vejetaryen  diyetlerin   en  yaygın  iki  biçimi  şunlardır;   vegan  beslenme:  tüm  hayvansal   gıdalardan  arınmış  beslenme;  ve   vejetaryen  beslenme:  tüm   hayvansal  gıdalardan  arınmış  ama   yumurta  (ovo)  ve  süt  (lakto)   ürünlerini  dâhil  eden  beslenme.   Yine  de,  bu  genel  kategoriler   vejetaryen  beslenme  ve   beslenme  pratikleri  içinde  önemli   çeşitlilikler  gösterir.  Vejetaryen   beslenmeler  arasındaki  bu   çeşitlilikler  vejetaryen  beslenme   pratiklerinin  tam  olarak   sınıflandırılmasını  zorlaştırır  ve   vejetaryen  diyetlerle  diğer   unsurlar  arasındaki  belirsiz   ilişkilerin  kaynaklarından  biri   olabilir.  2.  Derece  =  Yeterli.  

Bu  makalede,  vejetaryen  terimi,   aksi  tanımlanmadıkça,  lakto-­‐ovo,   lakto  veya  vegan  vejetaryen   beslenmeyi  seçen  kişiler  için   kullanılacaktır.   Lakto-­‐ovo,  lakto  ve  vegan   vejetaryen  beslenmeler  en  yaygın   olarak  incelenenler  olsa  da,   uygulayıcılar  diğer  vejetaryen   veya  vejetaryene  yakın  beslenme   tipleriyle  karşılaşabilirler.   Örneğin,  makrobiyotik   beslenmeyi  seçenler  genelde   kendi  beslenmelerini  vejetaryen   olarak  tanımlarlar.  Makrobiyotik   beslenme  büyük  oranda  tahıl,   baklagil  ve  sebzeye  dayanır.   Meyve,  yemiş  ve  tohum  daha  az   kullanılır.  Makrobiyotik  beslenme   uygulayan  bazı  kişiler  gerçekten   vejetaryen  değildir  çünkü  sınırlı   miktarda  balık  yerler.  Geleneksel   Asya-­‐Hint  beslenmesi  ağırlıklı   olarak  bitki  temellidir  ve  sıklıkla   kendisini  daha  yüksek  oranda   peynir  tüketimi  ve  vejetaryen   beslenmeden  bir  nebze   uzaklaşma  olarak  gösteren   kültürel  etkileşimlere  rağmen   genel  olarak  lakto  vejetaryendir.   Bir  çiğ  gıda  diyeti,  temel  olarak   pişirilmemiş  ve  işlem  görmemiş   besinler  içermesiyle  vegan  bir   beslenme  olabilir.  Kullanılan   gıdalar  meyve,  sebze,  yemiş,   tohum  ve  filizlenmiş  tahıl  ve   fasulye  içerebildiği  gibi,  nadir   durumlarda  pastörize  edilmemiş   süt  ürünleri  ve  hatta  çiğ  et  ve   balık  da  kullanılabilir.  Frutaryen   diyetler  meyve,  yemiş  ve  tohum   temelli  vegan  beslenmelerdir.   Avokado  ve  domates  gibi  botanik   olarak  meyve  sınıfına  giren   sebzeler  genelde  frutaryen   beslenmeye  dâhil  edilir;  diğer   sebzeler,  tahıllar,  fasulyeler  ve   hayvansal  ürünler  dâhil  edilmez.   Bazı  insanlar  kendilerini   vejetaryen  olarak  tanımlasalar  da  

bazen  balık,  tavuk  ve  hatta  et   yiyebilirler.  Kendi  tanımlarıyla  bu   vejetaryenler  araştırmalarda  yarı   vejetaryen  olarak   sınıflandırılabilirler.  Bir   vejetaryenin  ya  da  kendisini   vejetaryen  olarak  tanımlayan   birinin  beslenmesindeki  besin   öğesi  niteliklerini    doğru  bir   şekilde  belirleyebilmek  için   bireysel  değerlendirme   gerekmektedir.   Vejetaryen  beslenmenin  tercih   edilmesindeki  ortak  sebepler,   sağlık  durumları,  çevre  bilinci  ve   hayvan  refahı  faktörleridir.   Vejetaryenler  seçtikleri  beslenme   biçiminde  ayrıca  ekonomik   sebepler,  ahlaki  boyut,  dünya   açlık  sorunları  ve  dini  inançlar  gibi   sebepleri  de  gözetirler.   Tüketici  Yönelimleri   2006’da  ülke  çapında  yapılan  bir   ankete  göre,  ABD  yetişkin   nüfusunun  yaklaşık  %2.3’ü  (4.9   milyon  kişi)  tutarlı  bir  şekilde   vejetaryen  bir  diyet  uygulamakta;   kesinlikle  et,  balık  veya  kümes   hayvanı  eti  yememektedir  (2).   ABD  yetişkin  nüfusunun  %1.4’ü   vegandır.  2005’te  yine  ülke   çapında  yapılan  bir  ankete  göre,   8-­‐18  yaş  aralığındaki  çocuk  ve   ergenlerin  %3’ü  vejetaryen,  %1’e   yakını  vegandır  (3).   Birçok  tüketici  vejetaryen   diyetlere  ilgilerinin  olduğunu   belirtmekte  (4)  ve  bu  ifadelerin   %22’si  et  ürünlerinin  etsiz   muadillerinin  düzenli  tüketimini   içermektedir  (5).  Vejetaryen   diyetlere  olan  ilgideki  artışın  diğer   kanıtları,  üniversitelerde   vejetaryen  beslenme  ve  hayvan   haklarıyla  ilgili  derslerin  açılması,   konuyla  ilgili  web  sitelerinin,   süreli  yayınların  ve  vejetaryen   temalı  yemek  tarifi  kitaplarının  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   2  


yaygınlaşması  ve  insanların   dışarıda  yemek  yerken  vejetaryen   yemek  sipariş  etme  eğilimleridir.   Restoranlar  vejetaryen  diyetlere   olan  bu  ilgiye  karşılık   vermişlerdir.  Şefler  arasında   yapılan  bir  ankette  vejetaryen   tabakların  %71  oranında,  vegan   tabakların  ise  %63  oranında   “revaçta”  veya  “sürekli  favori”   olarak  görüldüğü  ortaya  çıkmıştır   (6).  Fast-­‐food  restoranları  salata,   etsiz  burger  ve  diğer  etsiz   seçenekleri  bulundurmaya   başlamıştır.  Birçok  üniversite   yemekhanesinin  vejetaryen   seçenekleri  vardır.   Yeni  Ürünlerin  Mevcudiyeti   ABD  işlenmiş  vejetaryen  gıda   pazarının  (et  muadilleri,  bitkisel   sütler  gibi  gıdalar  ve  doğrudan  et   ve  diğer  hayvansal  ürünlerin   yerini  tutan  ana  yemekler)   2006’da  1.17  milyar  dolar  olduğu   tahmin  edilmektedir  (7).  Bu   pazarın  2011’de  1.6  milyar  dolara   çıktığı  düşünülmektedir  (7).   Zenginleştirilmiş  ve  hazır  gıdalar   da  dâhil  bu  yeni  ürünlerin  mevcut   oluşunun,  bu  ürünleri  yemeyi   tercih  eden  vejetaryenlerin  temel   besin  alımlarında  bir  devrim   niteliği  taşıması  beklenmektedir.   Soya  sütü,  et  muadilleri,  meyve   suları  ve  kahvaltılık  gevrekler  gibi   zenginleştirilmiş  gıdalar,  yeni  yeni   zenginleştirmelerle  piyasaya   sürekli  dâhil  olmaktadırlar.   Süpermarketler  ve  doğal  gıda   dükkanlarında  yaygın  olarak  yer   alan  bu  ürünler  ve  beslenme   takviyeleri,  vejetaryenlerin   kalsiyum,  demir,  çinko,  B-­‐12   vitamini,  D  vitamini,  riboflavin  ve   uzun  zincirli  n-­‐3  yağ  asitleri  gibi   temel  besin  öğelerini  almalarına   büyük  ölçüde  yardım  etmektedir.   Bugün  birçok  zenginleştirilmiş  

ürünün  mevcut  oluşuyla,   bugünün  tipik  vejetaryeninin   beslenme  statüsünün  10-­‐20  yıl   önceki  vejetaryene  kıyasla  büyük   ölçüde  gelişmiş  olması   beklenmektedir.  Bu  gelişimin   sebebi,  vejetaryen  nüfus  arasında   dengeli  bir  vejetaryen   beslenmeye  dair  önemli  bir   farkındalığın  oluşmasıdır.  Buna   bağlı  olarak,  eski  araştırma   verileri  bugünün   vejetaryenlerinin  beslenme   statüsünü  ortaya  koyamaz.   Vejetaryen  Diyetlerin  Sağlık   Getirileri   Vejetaryen  diyetler  sıklıkla,  daha   düşük  kolesterol  seviyesi,  kalp   rahatsızlığı  riskinin  azalması,  daha   düşük  tansiyon  seviyesi  ve  daha   düşük  hipertansiyon  ve  tip  2   diyabet  riski  gibi  birçok  sağlıksal   faydayla  ilişkilendirilir.   Vejetaryenlerde  vücut  kitle   indeksi  (VKİ)  ve  tüm  kanser   oranlarının  daha  düşük  görülme   eğilimi  vardır.  Vejetaryen   diyetlerde  doymuş  yağ  ve   kolesterol  oranı  daha  düşük,   besin  lifi,  magnezyum  ve   potasyum,  C  ve  E  vitaminleri,  folik   asit,  karoten,  flavonoid  ve  diğer   bitkisel  kimyasalların  oranı  ise   daha  yüksektir.  Bu  besin  öğesi   farkları,  çok  yönlü  ve  dengeli  bir   vejetaryen  beslenmenin  sağlığa   faydalarını  açıklamaktadır.  Ancak   veganlar  ve  diğer  bazı   vejetaryenler,  B-­‐12  vitamini,   kalsiyum,  D  vitamini,  çinko  ve   uzun  zincirli  n-­‐3  yağ  asidi  gibi  bazı   besin  öğelerini  daha  düşük   oranda  alabilmektedirler.   Son  günlerdeki  gıda  kökenli   hastalık  salgınları  yerel  olarak   üretilip  ithal  edilen  ve   Salmonella,  E-­‐Koli  ve  diğer   mikroorganizmaların  bulaştığı   taze  meyveler,  filizler  ve  

sebzelerin  tüketimiyle   ilişkilendirilmektedir.  Sağlık   savunma  grupları  daha  sıkı   denetim  ve  raporlama  işlemleri   ve  daha  iyi  besin  işleme   pratiklerinin  uygulanmasını  talep   etmektedirler.   VEJETARYENLERİN  DİKKAT   ETTİKLERİ  BESİN  ÖĞELERİ   Protein   Belli  bir  çeşitlilikte  bitkisel  yiyecek   tüketildiğinde  ve  enerji  ihtiyacı   giderildiğinde  bitkisel  proteinler   protein  gereksinimlerini  karşılar.   Araştırmalar  göstermektedir  ki,   günün  seyrine  yayılarak  tüketilen   çeşitli  bitkisel  gıdalar,  sağlıklı  bir   yetişkinin  ihtiyacı  olan  bütün   temel  aminoasitleri  sağlamakta   ve  yeterli  nitrojen  korunumu  ve   kullanımını  garantilemektedir;   dolayısıyla,  birbirini  tamamlayan   proteinlerin  aynı  öğünde   tüketilmesine  gerek  yoktur  (8).   Nitrojen  denge  çalışmalarının  bir   meta-­‐analizinde  görülmüştür  ki,   protein  ihtiyacının   karşılanmasında  protein   kaynağının  hiçbir  önemli  farkı   yoktur  (9).  Protein   sindirilebilirliğine  göre   düzenlenmiş  aminoasit  hesabı   temel  alındığında-­‐  ki  bu  protein   niteliği  tespitinin  standart   yöntemidir-­‐  diğer  çalışmaların   sonuçlarına  göre,  ayrıştırılmış   soya  proteini  protein  ihtiyacını   hayvansal  protein  kadar  etkili   olarak  karşılamaktadır;  örneğin   tek  olarak  yenen  buğday  proteini   nitrojen  kullanımında  daha  az   etkili  bir  sonuç  verebilir  (10).  Bu   yüzden,  veganların  tahmini   protein  ihtiyaçları  beslenme   tercihlerine  göre  değişiklik   gösterebilir.  Gıda  ve  beslenme   uzmanları,  protein  kaynakları   tahıllar  ve  baklagiller  gibi  daha  az  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   3  


sindirilen  besinler  olan   vejetaryenlerin  protein   ihtiyaçlarının  Önerilen  Beslenme   Ölçüleri’nden  daha  yüksek   olabileceğinin  farkında   olmalıdırlar  (11).   Tahıllar,  temel  aminoasitlerden   olan  lizini  daha  düşük  miktarda   içerirler  (8).  Hayvansal  protein   kaynaklarını  tüketmeyen   bireylerin  diyetlerinde  proteinin   nispeten  düşük  olduğu   durumların  bununla  ilgisi  olabilir.   Düşük  lizin  içeren  protein   kaynakları  yerine  daha  çok   fasulye  ve  soya  ürününün   kullanıldığı  bir  beslenme   planlaması  ya  da  tüm   kaynaklardan  alınan  protein   miktarının  artırılması  gerekli   miktarda  lizin  alımını  sağlayabilir.  

veganların  kan  değerlerinde,   vejetaryen  olmayanlara  göre   daha  düşük  EPA  ve  DHA  çıkabilir   (15).  Mikroalglerden  elde  edilen   DHA  kaynakları  yeterince  emilir   ve  hem  kandaki  DHA’yı  değerleri   hem  de  geri  dönüşüme  yönelik   EPA  miktarı  üzerinde  olumlu   etkisi  vardır  (16).  DHA’yla   zenginleştirilmiş  soya  sütü  ve   kahvaltılık  gevrekler  artık   piyasada  bulunabilmektedir.  

Bazı  kadın  veganların  protein   alımları  sınırlarda  olmakla   birlikte,  lakto-­‐ovo  vejetaryenler   ve  veganların  tipik  protein   alımları  ihtiyaçlarını  karşılamak  ve   hatta  aşmak  için  yeterlidir  (12).   Ayrıca  sporcular  da  protein   ihtiyaçlarını  bitkisel  beslenerek   karşılayabilirler  (13).  

Beslenme  Referans  Değerleri,   erkekler  için  günde  1,6  g,  kadınlar   için  1,1  g  ALA  alımını  tavsiye   etmektedir.  Bu  tavsiye,  daha  az   DHA  ve  EPA  tüketen  ve  bu   yüzden  DHA  ve  EPA’ya  dönüşmesi   için  ek  ALA’ya  ihtiyaç  duyan   vejetaryenler  için  uygun   olmayabilir.  Besinsel  n-­‐6  seviyesi   yüksek  ya  da  aşırı  olmadığında   ALA  dönüşüm  değerleri  gelişme   gösterebilir.  Vejetaryenlerin   diyetleri,  keten  tohumu,  ceviz,   kanola  yağı  ve  soya  gibi  sağlam   ALA  kaynakları  içermelidir.   Hamile/emziren  kadınlar  gibi  n-­‐3   yağ  asidi  ihtiyacı  artanlar  DHA   açısından  zengin  mikroalglerden   faydalanabilir  (18).  

n-­‐3  Yağ  Asitleri  

Demir  

Vejetaryen  diyetler  n-­‐6  yağ   asitleri  bakımından  zengin   olmakla  birlikte,  n-­‐3  yağ  asitleri   konusunda  sınırlarda   olabilmektedirler.  Balık,  yumurta   veya  yüksek  miktarda  yosun   içermeyen  beslenmeler  EPA  ve   DHA  gibi  kalp-­‐damar  sağlığı  kadar   göz  ve  beyin  gelişimi  için  de   önem  taşıyan  yağ  asitleri   bakımından  yetersizdirler.  Bitkisel   bazlı  bir  n-­‐3  yağ  asidi  olan   ALA’nın  EPA’ya  biyodönüşümü   insanlarda  %10’dan  daha  azdır;   ALA’nın  DHA’ya  dönüşüm  oranı   daha  da  düşüktür  (14).   Vejetaryenler  ve  kısmen  

Bitkisel  gıdalardaki  demir,  demir   emiliminin  hem  engelleyicileri   hem  de  artırıcılarına  duyarlı  olan   hemoglobinsiz  demirdir.  Demir   emiliminin  engelleyicileri,  fitatlar,   kalsiyum  ve  çay,  kahve,  bitki   çayları  ve  kakaoda  bulunan   polifenollerdir.  Lif,  demir   emilimini  sadece  hafifçe  engeller   (19).  Fasulye,  tahıl  ve  tohumları   ıslama  ve  filizlendirme,  ekmeği   mayalama  gibi  bazı  gıda   hazırlama  yöntemleri  fitat   miktarını  düşürerek  (20)  demir   emilimini  artırmaktadır  (21,  22).   Miso  ve  tempe  yapmak  için   kullanılanlar  gibi  diğer  

fermantasyon  işlemleri  de  demir   biyoyararlanımını   artırabilmektedir  (23).   Meyve  ve  sebzelerde  bulunan  C   vitamini  ve  diğer  organik  asitler   demir  emilimini  oldukça   artırmakta  ve  fitatın  etkisini   azaltmak  suretiyle  demirin   etkisini  yükseltebilmektedirler   (24,  25).  Vejetaryen   beslenmedeki  düşük   biyoyararlanım  yüzünden   vejetaryenlere  tavsiye  edilen   demir  alımı  vejetaryen   olmayanlara  göre  1.8  kat  daha   yüksektir  (26).   Demir  emilimine  dair  birçok   çalışmanın  kısa  vadede  olmasına   rağmen,  düşük  alımlara   uyumlanmaya  dair  uzun  vadede   olanların  yerine  geçen  bulgular   bulunmakta,  ve  bu  bulgular  hem   yüksek  uyumlanma  hem  de  düşük   kayıpları  içermektedir  (27,  28).   Vejetaryenlerdeki  demir  eksikliği   anemisi  vakaları  vejetaryen   olmayanlarınkilerle  oldukça   benzerdir.  Vejetaryen   yetişkinlerin  depoladıkları   demirin  vejetaryen   olmayanlardan  daha  az  olmasına   rağmen,  serum  ferritin  seviyeleri   genel  olarak  normal  bir   aralıktadır  (29,  30).   Çinko   Temelde  vejetaryen  diyetlerin   fitik  asit  içeriklerinin  yüksek   olmasına  bağlı  olarak,  vejetaryen   diyetlerde  çinko  biyoyararlanımı   vejetaryen  olmayanlara  oranla   daha  düşüktür  (31).  Bu  yüzden,   diyetleri  fitat  açısından  zengin   işlenmemiş  tahıl  ve  baklagiller   içeren  vejetaryenlerin  çinko   gereksinimi  Önerilen  Beslenme   Ölçüleri’ni  aşabilir  (26).   Vejetaryenlerin  çinko  alımına  dair   bulgular,  bazı  araştırmalarda  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   4  


çinko  alımının  önerilene  yakın   olduğunun  gösterilmesi  (32)  ve   diğer  araştırmalarda  önerilenden   önemli  oranda  düşük  olması  (29,   33)  gibi  sebeplerle  değişiklik   göstermektedir.  Çinko  eksikliği   Batılı  vejetaryenlerde  kendisini   açığa  vurmaz.  Çinko  bulunma   sınırının  hesaplanma  zorluğu   sebebiyle,  vejetaryen  diyetlerde   düşük  çinko  emiliminin  olası   etkilerini  hesaplamak  mümkün   değildir  (31).  Soya  ürünleri,   baklagiller,  tahıllar,  peynir  ve   yemişler  çinko  kaynaklarıdır.   Fasulye,  tahıl  ve  tohumları  ıslama   ve  filizlendirme,  ekmeği   mayalama  gibi  bazı  gıda   hazırlama  yöntemleri,  çinkonun   fitik  asitle  bağlanmasını   engelleyerek  çinko   biyoyararlanımını   yükseltmektedir  (34).  Sitrik  asit   gibi  organik  asitler  de  çinko   emilimini  bir  noktaya  kadar   artırabilmektedir  (34).   İyot   Bazı  araştırmalar  iyotlu  tuz  veya   deniz  sebzeleri  gibi  temel  iyot   kaynaklarını  tüketmeyen   veganların  iyot  eksikliği  riski   altında  olduklarını  iddia   etmektedir,  çünkü  bitki  temelli   diyetlerde  iyot  genel  olarak   düşüktür  (12,  35).  Deniz  tuzu,   koşer  tuzu  ve  tamari  gibi  tuzlu   baharatlar  genelde  iyotsuzdur.   Deniz  sebzelerinden  alınan  iyot   gözlem  altında  tutulmalıdır  çünkü   deniz  sebzelerinin  iyot  içeriği   büyük  oranda  çeşitlilik   göstermekle  birlikte,  bu  sebzeler   önemli  miktarlarda  iyot  içerirler   (36).   Soya  fasulyesi,  turpgiller  ve  tatlı   patates  gibi  gıdalar  doğal   guatrojen  içerir.  Bu  gıdalar,   yeterli  miktarda  iyot  alan  sağlıklı  

insanlardaki  tiroit  yetersizliğiyle   ilişkilendirilmemiştir  (37).   Kalsiyum   Lakto-­‐ovo  vejetaryenlerin   kalsiyum  alımı  vejetaryen   olmayanlarla  aynı  ya  da  daha   yüksektir  (12),  fakat  veganların   alımı  iki  gruptan  da  daha  az   olabilir  ve  tavsiye  edilen  alım   miktarının  altında  kalabilir  (12).   Avrupa  Prospektif  Kanser  ve   Beslenme  Araştırmaları’nın   Oxford  şubesinde  (EPIC-­‐Oxford)   yapılan  çalışmada,  et  yiyenlerle   lakto-­‐ovo  vejetaryenlerdeki   kemik  kırılması  riski  aynıyken,   veganlarda  kırılma  riskinin   muhtemelen  kalsiyum  alımındaki   dikkate  değer  düşüklük  sebebiyle   %30  daha  fazladır  (38).  Et,  balık,   süt  ürünü,  yemiş  ve  tahıl   bakımından  zengin  diyetler,   temelde  sülfat  ve  fosfat   artıklarına  bağlı  olarak  yüksek   böbrek  asidi  yüklemesi   yapmaktadırlar.  Kemiklerden   kalsiyum  emilimi  yüklenen   asitliğin  nötrleşmesine  yardım   eder.  Bu  da  kalsiyumun  idrarla   atılımına  sebep  olur.  Ayrıca   yüksek  sodyum  alımı  da  idrarla   kalsiyum  atımını   artırabilmektedir.  Diğer  taraftan,   potasyum  ve  magnezyumca   zengin  meyve  ve  sebzeler  yüksek   böbrek  baz  yüklemesi  yaparak   kemik  kalsiyumu  erimesini   yavaşlatmakta  ve  idrarla  kalsiyum   kaybını  düşürmektedirler.  Ek   olarak,  bazı  çalışmaların   gösterdiği  üzere,  besinsel   kalsiyumun  proteine  oranı,   sadece  kalsiyum  alımına  göre,   daha  iyi  bir  kemik  sağlığı   göstergesidir.  Genelde  bu  oran   lakto-­‐ovo  vejetaryen  diyetlerde   yüksektir  ve  kemik  sağlığını   destekler;  veganlarda  ise   kalsiyumun  proteine  oranı   vejetaryen  olmayanlarla  aynı  ya  

da  daha  düşüktür  (39).  Birçok   vegan  kalsiyum  ihtiyacını   kalsiyumla  zenginleştirilmiş   gıdalar  ve  besin  takviyelerinden   faydalanarak  karşılayabilir  (39).   Düşük  oksalatlı  yeşillikler  (pak   choi,  brokoli,  çin  lahanas��,  kara   lahana  ve  kıvırcık  lahana  gibi)  ve   kalsiyum  sitrat  malatla   zenginleştirilmiş  meyve  suları   yüksek  biyoyararlanımlı  kalsiyum   kaynaklarıdır  (sırasıyla  %50  ila   %60  ve  %40  ila  %50);  kalsiyumlu   tofu  ve  inek  sütündeki   kalsiyumun  biyoyararlanımı  da   iyidir  (yaklaşık  %30  ila  %35);   susam  tohumu,  badem  ve  kuru   fasulye  daha  düşük   biyoyararlanıma  sahiptir  (%21  ila   %27)  (39).  Sınırlı  sayıda  araştırma   soya  içeceklerini  zenginleştirmek   için  trikalsiyum  fosfat   kullanıldığında  kalsiyum   erişilebilirliğinin  oldukça   azaldığını  gösterse  de,  kalsiyum   karbonatla  zenginleştirilmiş  soya   sütündeki  kalsiyumun   biyoyararlanımı  inek  sütüyle   eşdeğerdir  (40).  Meyve  suları,   soya  sütü,  pirinç  sütü  ve   kahvaltılık  gevrekler  gibi   zenginleştirilmiş  gıdalar  bir   vegana  önemli  miktarda  kalsiyum   sağlayabilmektedir  (41).  Ispanak   ve  isveç  pazısı  gibi  gıdalardaki   oksalat,  kalsiyum  emilimini  büyük   oranda  düşürmekte,  bu  sebzeleri   kullanılabilir  kalsiyum  kaynağı   olarak  daha  zayıf  hale   getirmektedir.  Fitatça  zengin   gıdalar  da  kalsiyum  emilimini   engelleyebilmektedir.   D  Vitamini   D  vitamini  kemik  sağlığında   oynadığı  rolle  bilinir.  D  vitamini   durumu  güneş  ışığına  maruz   kalma  ve  D  vitamini  bakımından   zengin  gıdalar  veya  takviyelerin   alımına  bağlıdır.  Ciltteki  D  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   5  


vitamini  üretim  miktarı,  güneş   ışığı  da  hesaba  katıldığında   oldukça  değişkendir  ve  günün   saati,  mevsim,  coğrafya,  deri   pigmentasyonu,  güneş  kremi   kullanımı  ve  yaş  gibi  birçok   unsurla  bağlantılıdır.  D  vitamini   takviyesi  ya  da  zenginleştirilmiş   gıda  kullanmayan  veganlar  ve   makrobiyotik  gruplarda  düşük  D   vitamini  alımı  (42),  düşük  serum   25-­‐hidroksivitamin  D  seviyesi  (12)   ve  azalan  kemik  kitlesi  (43)  tespit   edilmiştir.     İnek  sütü,  soya  sütünün  bazı   çeşitleri,  pirinç  sütü,  portakal   suyu,  bazı  kahvaltılık  gevrekler  ve   margarin,  D  vitamini  bakımından   zengin  gıdalardır.  D-­‐2  ve  D-­‐3   vitaminleri  takviyelerde  ve   zenginleştirilmiş  gıdalarda   kullanılır.  D-­‐3  vitamini   (kolekalsiferol)  hayvansal   kökenlidir  ve  lanolindeki  7-­‐ dehidrokolesterolün  ultraviyole   ışımasından  elde  edilir.  D-­‐2   vitamini  (ergokalsiferol)  mayadaki   ergosterolün  ultraviyole   ışımasından  elde  edilir  ve   veganlar  için  uygundur.  Bazı   araştırmalar  serum  25-­‐ hidroksivitamin  D  seviyesini   korumada  D-­‐2  vitamininin  D-­‐3’e   göre  daha  az  etkili  olduğunu  iddia   etse  de  (44),  diğer  araştırmalar  D-­‐ 2  ve  D-­‐3’ün  etkilerinin  eşit   olduğunu  göstermiştir  (45).   Güneş  ışığı  ve  zenginleştirilmiş   gıda  alımı  ihtiyacı  karşılamada   yetersiz  kalıyorsa,  D  vitamini   takviyeleri  önerilir.   B-­‐12  Vitamini   Bazı  vejetaryenlerin  B-­‐12  vitamini   durumu  güvenilir  B-­‐12  vitamini   kaynaklarını  düzenli  olarak   tüketmemelerine  bağlı  olarak   gerekenden  düşüktür  (12,  46,  47).  

 

Lakto-­‐ovo  vejetaryenler,  düzenli   tüketimle,  gereken  B-­‐12   vitaminini  süt  ürünleri,  yumurta   ve  güvenilir  B-­‐12  vitamini   kaynaklarından  (zenginleştirilmiş   gıdalar  ve  takviyeler)   sağlayabilirler.  Veganlar  için,  B-­‐12   vitamini  zenginleştirilmiş  soya  ve   pirinç  içecekleri,  bazı  kahvaltılık   gevrekler  ve  et  muadilleri  veya   Red  Star  Vejetaryen  Takviye   Formülü  besin  mayası  gibi  B-­‐ 12’yle  zenginleştirilmiş  gıdalardan   sağlamalıdırlar;  aksi  halde  B-­‐12   takviyesi  gerekir.  Hiçbir   zenginleştirilmemiş  bitkisel  gıda   dikkate  değer  miktarda  aktif  B-­‐12   vitamini  içermez.  Mayalanmış   soya  ürünleri  aktif  B-­‐12  için   güvenilir  bir  kaynak  sayılamaz   (12,  46).   Vejetaryen  diyetler  genelde  B-­‐12   eksikliğinin  kandaki  belirtilerini   kapatabilen  folasin  bakımından   zengindirler,  bu  yüzden  B-­‐12   vitamini  eksikliği  nörolojik  işaret   ve  semptomlar  ortaya  çıkana   kadar  tespit  edilemez  durumda   olabilir  (47).  B-­‐12  vitamini   durumu  en  iyi  homosistein,   metilmalonik  asit  veya   holotranskobalamin  II  serum   seviyelerinin  ölçülmesiyle   hesaplanır  (48).   YAŞAM  DÖNGÜSÜ  BOYUNCA   VEJETARYEN  BESLENME   Hamilelik  ve  emzirme  dönemleri   de  dâhil,  iyi  planlanmış  vegan,   lakto  vejetaryen  ve  lakto-­‐ovo   vejetaryen  diyetler,  yaşam   döngüsünün  her  safhası  için   uygundur.  Düzgün  planlanmış   vegan,  lakto  vejetaryen  ve  lakto-­‐ ovo  vejetaryen  diyetler,  bebekler,   çocuklar  ve  ergenlerin  normal   gelişimlerindeki  tüm  besin   ihtiyaçlarını  karşılamaktadırlar  

(49-­‐51).  Şekil  1’de  vejetaryen   beslenmede  öğün  planlamaya   dair  spesifik  öneriler   görülmektedir.  Hayat  boyu   vejetaryen  olmuş  yetişkinlerin   boy,  kilo  ve  vücut  kitle   indekslerinin  sonradan   vejetaryen  olanlarla  bir  farkı   yoktur;  buradan  iyi  planlanan   vejetaryen  beslenmenin  boy  ve   kilo  gelişimini  etkilemediği   sonucuna  varılabilir  (53).   Çocukluk  ve  ergenlikteki   vejetaryen  diyetler  ömür  boyu   sağlıklı  beslenme  sürecinin   inşasına  yardım  ederek   beslenmede  önemli  bir  avantaja   dönüşebilir.  Vejetaryen  çocuk  ve   ergenler  vejetaryen  olmayanlara   göre  vücutlarına  daha  az   kolesterol,  doymuş  yağ  ve  toplam   yağ,  bunun  yanında  daha  çok   meyve,  sebze  ve  lif  alırlar  (54,   55).  Ayrıca  vejetaryen  çocukların   vücut  yağ  oranları  ve  serum   kolesterol  seviyelerinin  daha   düşük  olduğu  belirtilmektedir   (50,  56).  

                 

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   6  


Çeşitli  menü  planlama  yaklaşımları  vejetaryenlerin  yeterli  beslenmesini  sağlayabilir.   Beslenme  Referans  Değerleri  gıda  ve  beslenme  uzmanları  için  önemli  bir  kaynaktır.   Vejetaryen  danışanlarla  çalışırken  çeşitli  gıda  rehberleri  kullanılabilir.  Ek  olarak,     aşağıdaki  öneriler  vejetaryenlerin  sağlıklı  diyetler  planlamalarına  yardımcı  olabilir:   ●  Çok  çeşitli  gıdalar  tercih  edin,  tam  tahıllar,  sebze,  meyve,  baklagiller,  yemişler,  tohumlar   ve  arzu  edilirse  süt  ürünleri  ve  yumurta  gibi.   ●  Fazla  şekerli,  fazla  sodyumlu,  fazla  yağlı,  özellikle  doymuş  ve  trans  yağlı  gıda     alımını  mümkün  olduğunca  düşürün.  

 

●  Çok  çeşitli  meyve  ve  sebzeler  tercih  edin.  

 

●  Süt  ürünü  ve  yumurta  gibi  hayvansal  gıdalar  kullanılıyorsa,  az  yağlı  süt  ürünleri     tercih  edin  ve  hem  süt  ürünleri  hem  de  yumurtayı  kontrol  altında  tüketin.   ●  Düzenli  bir  B-­‐12  ve  eğer  gün  ışığı  alımı  sınırlıysa  D  vitamini  kaynağı  kullanın.   Şekil  1:  Vejetaryen  öğün  planlaması  için  öneriler.  

  Hamile  ve  Emziren  Kadınlar   Vejetaryenler  için  yüksek  demir   alımı  önerileri  dışında,  hamile  ve   emziren  vejetaryen  kadınların   besin  ve  enerji  ihtiyaçları   vejetaryen  olmayan   kadınlarınkinden  farklı  değildir.   Vejetaryen  diyetler  hamile  ve   emziren  kadınların  besin   ihtiyaçlarını  karşılayacak  şekilde   ayarlanabilir.  Vejetaryen   hamilelik  üzerine  yapılan   araştırmaların   değerlendirilmesinde  araştırma   literatürünün  bulgu  temelli  analizi   kullanılmıştır  (57).  Bulgu  analizi   için  yedi  soru  tanımlanmıştır:   •

Hamile  vejetaryenlerin   makrobesleyici  ve   enerji  alımlarıyla  et   yiyen  hamilelerin  

alımları  arasında  ne   • Hamile   gibi  farklar  vardır?   vejetaryenlerde  farklı   Hamileliği  süresince   mikrobesleyicilerin   vejetaryen  ve  hepçil   biyoyararlanım   beslenen  annelerin   durumları  nedir?   doğum  sonuçları   • Vejetaryen  anne   birbirinden  farklı   beslenmesindeki   mıdır?   mikrobesleyici  alımıyla   Hamile  veganların   ilişkilendirilen  doğum   makrobesleyici  ve   sonuçları  nelerdir?   enerji  alımlarıyla  et   yiyen  hamilelerin   Aşağıda  özetlenen  bulgu  temelli   alımları  arasında  ne   analiz  sonuçlarının  tamamı  BAK   gibi  farklar  vardır?   web  sitesinde   Hamileliği  süresince   (www.adaevidencelibrary.com)   vegan  ve  etçil   mevcuttur.   beslenen  annelerin   doğum  sonuçları   Makrobesleyici  ve  Enerji  Alımı:   birbirinden  farklı   Lakto-­‐ovo  veya  lakto  vejetaryen   mıdır?   hamilelik  boyunca  alınan  anne   Hamile  vejetaryenlerin   makrobesleyicilerini  inceleyen   mikrobesleyici  alım   dört  temel  araştırma   yöntemleri  nelerdir?   tanımlanmıştır  (58-­‐61).  Hiçbiri   Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   7  


hamile  veganlara   odaklanmamıştır.   BAK  Sonuç  Bildirimi:  ABD  dışı   nüfuslar  üzerine  yapılan  sınırlı   araştırmada  belirtildiği  üzere   vejetaryen  ve  vejetaryen  olmayan   hamilelerin  makrobesleyici  alımı   genelde  aynıyken,  aşağıdaki   istisnalar  mevcuttur  (enerji  alımı   yüzdelerine  göre):   •

hamile  vejetaryenlerin   protein  alım  seviyeleri   vejetaryen  olmayan   hamilelere  oranla   istatistiksel  olarak   daha  düşüktür;  ve   hamile  vejetaryenlerin   karbonhidrat  alım   seviyeleri  vejetaryen   olmayan  hamilelere   oranla  istatistiksel   olarak  daha  yüksektir.  

Şunu  belirtmek  gerekir  ki,  yine   de,  çalışmaların  hiçbiri   makrobesleyici  alımında  klinik   olarak  önemli  bir  fark   belirtmemiştir.  Başka  bir  deyişle,   çalışmaların  hiçbiri  hamile   vejetaryenlerde  protein  eksikliği   bildirmemiştir.  3.  Derece  =  Sınırlı.   BAK  Sonuç  Bildirimi:  Hamile   veganların  makrobesleyici  alımına   odaklanan  hiçbir  araştırmaya   rastlanmamıştır.  5.  Derece  =   İlişkilendirilemez.     Doğum  Sonuçları:  Hamilelik   boyunca  alınan  makrobesleyiciler   ve  ağırlık/boy  gibi  doğum   sonuçları  arasındaki  ilişkiyi   inceleyen  dört  kohort  çalışma   tanımlanmıştır  (59-­‐62).  Hiçbiri   hamile  veganlara   odaklanmamıştır.  

BAK  Sonuç  Bildirimi:  ABD  dışı   popülasyonlar  üzerine  yapılan   sınırlı  araştırmada  belirtildiği   üzere  vegan  olmayan  vejetaryen   ve  vejetaryen  olmayan   annelerden  doğan  bebekler   arasında  önemli  hiçbir  fark   yoktur.  3.  Derece  =  Sınırlı.   BAK  Sonuç  Bildirimi:  Vegan  ve  et   yiyen  anneler  arasındaki  doğum   sonucu  farklarına  odaklanan   hiçbir  araştırmaya   rastlanmamıştır.  5.  Derece  =   İlişkilendirilemez.     Mikrobesleyici  Alımı:  İkisi   Amerika  Birleşik  Devletleri’nde   yürütülmüş  (64,  65)  10  çalışmaya   göre  (58-­‐60,  63-­‐69),   vejetaryenlerde  vejetaryen   olmayanlara  göre  sadece   aşağıdaki  mikrobesleyicilerin  alım   oranı  düşüktür:   • • • •

B-­‐12  vitamini   C  vitamini   kalsiyum   çinko.  

Vejetaryenlerin  (en  az  bir   ülkede)  beslenme  standartlarını   karşılamadıkları  besin  öğeleri   şunlardır:   • •

B-­‐12  vitamini  (Birleşik   Krallık’ta)   demir  (Amerika   Birleşik  Devletleri’nde,   hem  vejetaryenler   hem  de  et  yiyenler   için)   folat  (Almanya’da,  et   yiyenlerdekinden  daha   düşük  oranda  eksiklik)   çinko  (Birleşik   Krallık’ta)  

BAK  Sonuç  Bildirimi:  3.  Derece  =   Sınırlı.  

Mikrobesleyici  Biyoyararlanımı:   Farklı  mikrobesleyicilerin   vejetaryen  ve  vejetaryen  olmayan   hamile  kadınlardaki   biyoyararlanımını  birbirine  kıyasla   inceleyen  altı  çalışma  (beşi  ABD   dışında,  biri  ABD  ve  ABD  dışı   örneklerin  birleşimi)   tanımlanmıştır  (58,  63,  64,  66,  67,   69).  Araştırmada  incelenen   mikrobesleyicilerden  sadece   serum  B-­‐12  seviyesi  vegan   olmayan  vejetaryenlerde   vejetaryen  olmayanlara  göre   önemli  ölçüde  düşük  çıkmıştır.  Ek   olarak,  çalışmalardan  birinin   raporuna  göre,  düşük  B-­‐12   seviyesi  daha  çok  lakto-­‐ovo   vejetaryenlerdeki  toplam   homosistein  serum  seviyesinin  et   yiyen  ve  az  et  yiyenlere  göre  daha   yüksek  oluşuyla  ilişkilendirilmiştir.   Ancak,  çinko  seviyesi  açısından   vegan  olmayan  vejetaryenler  ve   vejetaryen  olmayanlar  arasında   önemli  bir  fark  yoktur,  kalsiyum   alımı  yüksek  vejetaryenlerde   çinko  eksikliği  riski  olabilir  (fitat,   kalsiyum  ve  çinko  arasındaki   etkileşim  yüzünden).  Sınırlı   sayıdaki  bulguya  göre,  bazı   vejetaryen  gruplarda  plazma  folat   seviyesi  vejetaryen  olmayanlara   göre  daha  yüksek  olabilir.   BAK  Sonuç  Bildirimi:  3.  Derece  =   Sınırlı.     Mikrobesleyiciler  ve  Doğum   Sonucu  için  BAK  Sonuç  Bildirimi:   Yedi  çalışmanın  (tamamı  ABD   dışı)  sınırlı  sayıdaki  bulgularında   ifade  edildiği  üzere,  annenin   dengeli  bir  vejetaryen  diyet   uygulamasının  doğacak  çocuğun   sağlığını  etkileyecek  zararlı   sonuçları  yoktur  (58-­‐63-­‐  69).   Vejetaryen  annelerde  bununla   birlikte,  maternal  (anneye  dair)   serumdan  yoksun  beta  insan  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   8  


koryonik  gonadotropin  hormonu   ve  alfa  fetoprotein  seviyeleri   gösterge  olarak  kullanıldığında   fetüste  Down  sendromuna  dair   hatalı  pozitif  tanı  konma  riski   olabilir.  3.  Derece  =  Sınırlı.     Dikkat  Edilen  Besin  Öğeleri:   Bulgu  temelli  analiz  sonuçlarına   göre  vejetaryen  beslenme   hamilelik  için  uygun  olabilir  ve   doğumda  olumlu  sonuçlara   götürebilir  (57).   Hamilelikteki  anahtar  besin   öğeleri  B-­‐12  vitamini,  D  vitamini,   demir  ve  folat  iken,   emzirmedekiler  B-­‐12  vitamini,  D   vitamini,  kalsiyum  ve  çinkodur.   Emziren  vejetaryenlerin  diyetleri   günlük  güvenli  B-­‐12  kaynakları   içermelidir.  Hamilelik  ve   emzirmeye  dair  önerilere  göre,   sınırlı  gün  ışığı  alımı,  deri  rengi,   mevsim  ya  da  güneş  kremi   kullanımı  sebebiyle  D  vitamini   sentezine  dair  bir  endişe  varsa,   hamile  ve  emziren  kadınlar  D   vitamini  takviyeleri  ya  da  D   vitaminiyle  zenginleştirilmiş   gıdalar  tüketmelidir.  Vejetaryen   hamilelik  sırasında  D  vitamini   durumunu  inceleyen  bulgu   analizlerine  dair  hiçbir  çalışma   yoktur.  Hamilelikte  yaygın  olan   demir  eksikliği  anemisini  önlemek   ya  da  tedavi  etmek  için  demir   takviyeleri  gerekebilir.  Hem   hamile  kalma  olasılığı  olan,  hem   de  hamilelik  döneminde  olan   kadınların  takviyeler,   zenginleştirilmiş  gıdalar  veya  her   ikisi  yoluyla  günde  400  μg  (0.4   mg)  folat  tüketmeleri  önerilir.   Çinko  ve  kalsiyum  ihtiyaçları  bu   besin  öğelerine  dair  daha  önce   bahsedilen  gıda  ve  takviyelerle   karşılanabilir.  

Hamilelik  ve  emzirmede  DHA’nın   da  rolü  vardır.  Vejetaryen   annelerin  bebeklerinde   vejetaryen  olmayanlarınkilere   göre  daha  düşük  kordon  ve   plazma  DHA’sı  olduğu   görülmüştür  (70).  Veganlar  ve   lakto-­‐ovo  vejetaryenlerdeki  anne   sütü  DHA’sı  vejetaryen   olmayanlara  göre  daha  azdır  (71).   DHA’nın  gebelik  uzunluğu,   bebeğin  görme  fonksiyonları  ve   nöral  gelişimindeki  faydalı   etkilerinden  dolayı,  hamile  ve   emziren  vegan  ve  vejetaryenlerin   DHA  kaynağı  gıdalar  seçmeleri   (zenginleştirilmiş  gıdalar  veya   DHA’ca  zengin  mikroalglerle   beslenmiş  tavukların  yumurtaları)   veya  mikroalgle  türetilmiş  DHA   takviyesi  kullanmaları  gerekir  (72,   73).  Hamilelik  ve  emzirmede  bir   DHA  öncülü  olan  ALA  takviyesi   kullanımının  bebek  DHA  seviyesi   veya  anne  sütü  DHA  yoğunluğunu   artırmada  etkili  olduğu   görülmemiştir  (74,  75).   Bebekler   Yeterli  miktarda  anne  sütü  veya   hazır  bebek  mamasıyla  beslenen   vejetaryen  bebeklerin  gelişimi   normaldir.  Katı  gıdalara   başlanırken  sağlam  besin  ve   enerji  kaynaklarının  tedarik   edilmesi  normal  büyümeyi   garantiler.  Frutaryen  ve  çiğ   beslenme  gibi  oldukça  kısıtlı   diyetlerin  çocuklardaki   güvenilirliği  araştırılmamıştır.  Bu   diyetler  enerji,  protein,  bazı   vitaminler  ve  bazı  mineraller   açısından  düşük  olabilmektedir  ve   bebekler  ve  çocuklara   önerilemez.   Vejetaryen  kadınlarda  emzirme   yaygındır  ve  desteklenmelidir.   Vejetaryen  kadınların  süt   bileşenleri  vejetaryen   olmayanlarla  benzer  ve  besin  

açısından  yeterlidir.  Bebek   emzirilmiyorsa  ya  da  1  yaşından   önce  sütten  kesilmişse  hazır   bebek  maması  kullanılmalıdır.   Emzirilmeyen  vegan  bebekler  için   tek  seçenek  soya  mamasıdır.  Soya   sütü,  pirinç  sütü  ve  ev  yapımı   mamalar  gibi  diğer  seçenekler   anne  sütü  ya  da  hazır  bebek   mamasının  yerini  tutamaz.   Katı  gıdalara  başlatırken   vejetaryen  ve  vejetaryen  olmayan   bebekler  için  aynı  yol  izlenir;   ufalanmış  etin  yerini  ezilmiş  ya  da   püre  yapılmış  tofu,  baklagiller   (gerekirse  püre  yaparak  ya  da   ufalayarak),  soya  yoğurdu  ya  da   hayvansal  yoğurt,  pişmiş  yumurta   sarısı  ve  süzme  peynir  alır.  Daha   sonra,  7  ila  10.  aylarda,  tofu   küpü,  peynir,  soya  peyniri  ve   küçük  parçalar  halinde  etsiz   köftelere  başlatılabilir.  Hazır,  tam   yağlı,  zenginleştirilmiş  soya  sütü   veya  pastörize  inek  sütü,  gelişimi   normal  seyreden  ve  bol  çeşitle   beslenen  çocuklarda  1  yaş   sonrasının  temel  içeceği  olarak   kullanılabilir  (51).  Bebek  sütten   kesilince,  baklagil  filizleri,  tofu  ve   ezilmiş  avokado  gibi  enerji  ve   besin  bakımından  zengin   yiyecekler  kullanılmalıdır.  2   yaşından  küçük  çocuklarda  yağ   alımı  sınırlanmamalıdır.   Vejetaryen  olmayan  bebekler  için   tüm  bunları  genelde  besin   takviyesi  önerileri  takip  eder.   Anneleri  yeterli  miktarda  B-­‐12   vitamini  almayan  emzirilmiş   bebekler  B-­‐12  takviyesi  almalıdır   (51).  Diyetteki  çinko  oranı   düşükse  ya  da  çinko   biyoyararlanımı  düşük  yiyecekler   çoğunluktaysa  tamamlayıcı   gıdalara  başlatılırken  çinko  alımı   gözetilmeli  ve  çinkoyla   zenginleştirilmiş  gıdalar   kullanılmalıdır  (76).    

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   9  


Çocuklar   Lakto-­‐ovo  vejetaryen  çocukların   gelişimi  vejetaryen  olmayan   yaşıtlarıyla  benzerdir  (50).   Makrobiyotik  beslenmeyen  vegan   çocukların  gelişimi  hakkında  çok   az  bilgi  yayınlanmıştır.  Bazı   çalışmalar  vegan  çocukların   standart  boy  ve  kilo  aralıkları   içinde  olmakla  beraber  biraz  daha   küçük  olduklarını  öne  sürer  (58).   Çocuklardaki  yetersiz  gelişim   temel  olarak  fazla  kısıtlanmış   beslenmelerle  ortaya  çıkar  (77).   Sık  öğünler,  atıştırmalar,  bazı   zenginleştirilmiş  gıdaların   kullanımı  (zenginleştirilmiş   kahvaltılık  gevrekler,  ekmek  ve   makarna  gibi)  ve  doymamış  yağ   oranı  yüksek  yiyecekler   vejetaryen  çocukların  enerji  ve   besin  ihtiyaçlarını  karşılamalarına   destek  olur.  Vejetaryen   çocukların  (lakto  ovo,  vegan,   makrobiyotik)  ortalama  protein   alımları  genel  olarak  önerileni   karşılar  ya  da  aşar  (12).  Protein   sindirilebilirliği  ve  amino  asit   terkibi  sebebiyle  vegan  çocukların   protein  ihtiyacı  biraz  daha  yüksek   olabilir  (49,  78)  fakat  bu  ihtiyaç   genelde  gereken  enerji  ve  bitkisel   çeşitlilikte  yiyeceklerle  karşılanır.   Vejetaryen  çocuklar  için   yayınlanmış  yiyecek  rehberleri   mevcuttur  (12).   Ergenler   Lakto-­‐ovo  vejetaryen  ve   vejetaryen  olmayan  ergenlerin   gelişimi  benzerdir  (50).  Erken   dönem  çalışmaları  vejetaryen   kızların  ilk  adetlerini  vejetaryen   olmayanlara  göre  biraz  daha  geç   gördüklerini  öne  sürse  de  (79),   daha  güncel  çalışmalarla  arada   fark  olmadığı  görülmüştür  (53,   80).  

Vejetaryen  diyetlerin  ergenler   için  besinsel  avantajları  vardır.   Vejetaryen  ergenlerin  vejetaryen   olmayanlara  göre  daha  çok  lif,   demir,  folat,  A  vitamini  ve  C   vitamini  tükettiği  belirtilmektedir   (54,  81).  Ayrıca  vejetaryen   ergenler  vejetaryen  olmayanlara   göre  daha  çok  meyve  sebze  ve   daha  az  şeker,  fast-­‐food  ve  tuzlu   atıştırmalık  tüketmektedirler  (54,   55).  Ergen  vejetaryenlerin   gözetmeleri  gereken  temel  besin   öğeleri  kalsiyum,  D  vitamini,   demir,  çinko  ve  B-­‐12  vitaminidir.   Öne  sürülen  bazı  görüşlerin   aksine  vejetaryen  olmak  yeme   bozukluğuna  yol  açmaz;  ne  var  ki   var  olan  bir  yeme  bozukluğunu   gizlemek  için  vejetaryen  diyeti   seçenler  olmuş  olabilir  (82).  Bu   sebeple,  genel  ergen  nüfusa   nazaran  yeme  bozukluğu  olan   ergenler  arasında  vejetaryen   diyetler  bir  şekilde  daha  yaygındır   (83).  Gıda  ve  beslenme  uzmanları   yiyecek  seçeneklerini  büyük   oranda  kısıtlayan  ve  yeme   bozukluğu  belirtileri  gösteren   genç  danışanlarına  dikkat   etmelidirler.   Öğün  planlamalarının   yönlendirilmesiyle,  vejetaryen   diyetler  ergenler  için  uygun  ve   sağlıklı  seçenekler  haline  gelebilir.   İleri  Yaştaki  Yetişkinler   Yaşlanma  ile  birlikte  enerji   gereksinimleri  azalır  ama   kalsiyum,  D  vitamini  ve  B-­‐6   vitamini  gibi  besin  öğelerine   yönelik  tavsiyeler  artar.   Mikrobesleyicilerin    -­‐özellikle  de   kalsiyum,  demir,  B-­‐12  vitamini  ve   çinko-­‐  alımı,  ileri  yaştaki   yetişkinlerde  azalır  (84).   Araştırmalar,  ileri  yaştaki   vejetaryenlerin,  vejetaryen   olmayanlara  kıyasla  benzer  bir  

besin  alımına  sahip  olduğunu   göstermektedir  (85,86).  İleri   yaştaki  yetişkinler,  sıklıkla  mide   iççeperi  tahrişinden  ötürü  B-­‐12   vitaminini  gıda  yoluyla  edinmekte   zorlanabilirler,  bu  yüzden  B-­‐12   vitaminiyle  zenginleştirilmiş   gıdalar  ve  takviyelere   yönlenilmesi  gerekir;  çünkü  B-­‐12   vitaminiyle  zenginleştirilmiş   gıdalar  ve  takviyeler  genelde  iyi   emilir  (87).  Derideki  D  vitamini   üretimi,  yaşlanma  ile  birlikte   azalır,  bu  yüzden  besinsel  veya   takviye  D  vitamini  kaynakları   özellikle  önemlidir  (88).  Her  ne   kadar  sağlıklı  ileri  yaştaki   yetişkinler  için  olan  protein   önerileri  daha  genç  yetişkinler   için  olanlarla  vücut  ağırlığı   temelinde  benzeşse  de  (17)  bu   tartışmalı  bir  alandır  (89).  Elbette   düşük-­‐enerji  gereksinimleri  olan   ileri  yaştaki  yetişkinler,  konsantre   protein  kaynaklarını  tüketmek   durumundadır.  İleri  yaştaki   yetişkinler,  eğer  protein   bakımından  zengin  baklagiller  ve   soya  ürünleri  gibi  bitkisel  gıda   çeşitlerini  günlük  olarak  yedikleri   takdirde  vejetaryen  beslenerek   protein  gereksinimlerini   karşılayabilirler.   Sporcular   Vejetaryen  beslenme,  aynı   zamanda  aktif  sporcuların   gereksinimlerini  de  karşılayabilir.   Vejetaryen  atletler  için  beslenme   tavsiyeleri,  hem  beslenme  biçimi   hem  de  idmanın  etkileri  hesaba   katılarak  formüle  edilmelidir.   Amerikan  Beslenme  Derneği  ve   Kanada  Diyetisyenleri’nin   beslenme  ve  sporcu  performansı   hakkındaki  görüşleri,  vejetaryen   sporculara  özgü  ilave  bilgiler   sağlamaktadır  (90).  Vejetaryen   beslenme  ve  performans   arasındaki  ilişki  hakkında  daha   fazla  araştırmaya  ihtiyaç  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   10  


duyulmaktadır.  Enerji   gereksinimlerini  karşılayan  ve   soya  ürünleri,  baklagiller  ve   yemişler  gibi  bitkisel  temelli   çeşitli  protein  yiyeceklerini   kapsayan  vejetaryen  beslenme   biçimleri,  özel  yiyecek  veya   takviyelere  gerek  kalmadan   yeterli  protein  sağlayabilir  (91).   Vejetaryen  sporcular,  az  miktarda   kreatinli  beslenme  sebebiyle   daha  düşük  kas  kreatin   konsantrasyonuna  sahip  olabilir   (92,93).  Kısa  dönemli  yoğun   egzersiz  ve  direnç  çalışması  yapan   vejetaryen  sporcular  kreatin   takviyesinden  yararlanabilir  (91).   Tümü  olmasa  bile  bazı   araştırmalar,  amenorenin   vejetaryen  sporcularda   vejetaryen  olmayanlara  göre   daha  yaygın  olduğunu   göstermiştir.  Kadın  vejetaryen   sporcular;  yeterli  enerji,  yüksek   yağ  oranı  ve  bolca  demir  ile   kalsiyum  içeren  beslenme   biçimlerinden  yararlanabilir.   VEJETARYEN  BESLENME  VE   KRONİK  RAHATSIZLIKLAR  

İskemik  kalp  rahatsızlıkları   İki  geniş  kapsamlı  kohort  çalışma   (97,98)  ve  bir  meta  analizin  (99)   gösterdiğine  göre  vejetaryenlerin   iskemik  kalp  rahatsızlıklarına   yakalanma  riski,  vejetaryen   olmayanlara  göre  daha  düşüktür.   Ölüm  riski  hem  veganlarda  hem   de  lakto-­‐ovo  vejetaryenlerde   daha  düşüktür  (99).  Bu  risk  farkı;   sigara  alışkanlığı,  vücut  kitle   indeksi  ve  toplumsal  sınıf   bağlamları  gözetilerek   incelendiğinde  de  devam  etmiştir   (97).  Bu  durum  özellikle   kaydadeğerdir;  çünkü   vejetaryenlerde  yaygın  olan   düşük  vücut  kitle  indeksi  (99),   vejetaryenlerin  kalp   rahatsızlıklarına  yakalanma   riskinin  neden  daha  düşük   olduğunu  açıklayabilecek   faktördür.  Eğer  bu  risk  farkı,   vücut  kitle  indeksi  gözetildikten   sonra  bile  sürerse,  vejetaryen  bir   beslenme  biçiminin  diğer   yönlerinin  düşük  vücut  kitle   indeksine  bağlı  olarak  fazlasıyla   beklenebilecek  bu  risk  azlığından   sorumlu  olduğu  söylenebilir.  

Kalp-­‐Damar  Hastalıkları   Vejetaryen  diyetlerin  seyri  ile   kalp-­‐damar  hastalığı  risk   faktörleri  arasındaki  ilişki   hakkındaki  var  olan  araştırmaları   değerlendirmek  için  araştırma   literatürünün  bulgu  temelli  analizi   kullanılagelmiştir  (96).  Kanıt   analizine  yönelik  iki  soru  ortaya   kondu:   -­‐İskemik  kalp  rahatsızlıkları  ile   vejetaryen  beslenme  arasındaki   ilişki  nedir?   -­‐Vejetaryen  bir  diyete  dâhil  olan   mikrobesleyici  alımı,  kalp-­‐damar   hastalığı  risk  faktörleri  ile  nasıl   ilişkilendirilir?  

BAK  Sonuç  Bildirimi:  Vejetaryen   beslenme,  düşük  iskemik  kalp   rahatsızlığı  ölüm  riskiyle  ilişkilidir.   1.  Derece  =  İyi.   Kan  Yağı  Oranları:   Vejetaryenlerde  iskemik  kalp   rahatsızlıklarına  bağlı  ölüm   oranlarının  düşük  olması,  kan  yağı   oranlarının  farkıyla  kısmen   açıklanabilir.  Kan  yağı  oranlarını   temel  alan  geniş  çaplı  bir  kohort   çalışma,  iskemik  kalp   rahatsızlıklarına  yakalanma   oranının,  et  yiyenlere  kıyasla,   yaşam  boyu  vejetaryen  olanlarda   %24  ve  yaşam  boyu  vegan   olanlarda  %57  daha  düşük   olduğunu  hesaplamıştır  (97).   Araştırmalar,  tipik  olarak,  toplam  

kolesterol  ve  düşük  yoğunluklu   lipoprotein  (LDL)  kolesterol   düzeylerinin  vejetaryenlerde   daha  düşük  olduğunu  (100,   örneğin)  bulgulamıştır.  Müdahale   araştırmaları  gösterdi  ki  sıradan   bir  beslenme  biçimini  takip  eden   denekler  vejetaryen  beslenmeye   geçtiklerinde  toplam  ve  LDL-­‐ kolesterol  düzeyleri  azalır  (101,   örneğin).  Vejetaryen   beslenmenin  daha  fazla  yüksek   yoğunluklu  lipoprotein  kolesterol   düzeyi  ya  da  daha  fazla  veya  az   trigliserit  düzeyi  ile  ilintili   olduğuna  dair  bulgular  sınırlı  olsa   da,  vejetaryen  bir  beslenme   biçimi  sürekli  olarak  daha  düşük   LDL  kolesterol  düzeyleri  ile   birlikte  anılır.  Vücut  kitle   indeksindeki  değişimler,   vejetaryen  beslenme  bağlamında   yenen  ya  da  kaçınılan  gıdalar  ve   hayat  tarzlarındaki  farklar  gibi   diğer  etmenler  kan  yağı   oranlarıyla  ilgili  tutarsız  sonuçları   kısmen  açıklayabilir.   Vejetaryen  beslenmede  kan  yağı   oranına  faydası  olabilecek   etmenler;  yüksek  miktarda  lif,   soya,  yemişler,  bitki  sterolleri  ve   düşük  oranda  doymuş  yağ   alımıdır.  Vejetaryenler,   vejetaryen  olmayanlara  göre  %50   ile  %100  arası  daha  fazla  oranda   lif  tüketirler.  Veganlar  ise  lakto-­‐ ovo  vejetaryenlere  göre  daha   yüksek  alımlarda  bulunurlar  (12).   Çözünür  lifin  toplam  ve  LDL-­‐ kolesterol  düzeylerini  düşürdüğü   ve  koroner  kalp  hastalığı  riskini   azalttığı  çalışmalarda  defalarca   görülmüştür  (17).  Yemişlerin   daha  yüksek  oranda  tüketildiği  bir   beslenme  biçimi  de  toplam  ve   LDL-­‐kolesterol  düzeylerini  büyük   oranda  aşağı  çeker.  Soya   izoflavonları  da  LDL  kolesterol   düzeylerini  düşürmeye  ve  LDL’nin   oksitlenme  yatkınlığını  azaltmaya   yardımcı  olabilir  (103).  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   11  


Baklagiller,  yemişler  ve  tohumlar,   tam  tahıllar,  bitki  temelli   yiyecekler  ve  bitkisel  yağlarda   bulunan  bitki  sterolleri  kolesterol   emilimini  azaltır  ve  LDL  kolesterol   düzeylerini  düşürür  (104).     Vejetaryen  Beslenme   Biçimlerinde  Kalp-­‐Damar   Hastalığı  Riskleriyle  İlintili   Faktörler:  Kolesterol  düzeyinin   etkilerinden  bağımsız  olarak,   vejetaryen  beslenme   biçimlerindeki  bazı  diğer   etmenler  kalp-­‐damar  hastalığı   riskine  etkide  bulunabilir.   Vejetaryen  beslenmede  öne  çıkan   meyve-­‐sebze,  tam  tahıl,  soya   proteini  (105)  ve  yemişler  (106,   107)  gibi  besinler  kalp-­‐damar   hastalığı  risklerine  karşı   koruyucudur.  Vejetaryenler   bitkisel  kimyasalları  vejetaryen   olmayanlara  göre  daha  fazla   tüketirler;  çünkü  enerji   alımlarının  büyük  bir  kısmı   bitkisel  yiyeceklerden  gelir.   Flavonoidler  ve  diğer  bitkisel   kimyasalların,  anti  oksidan,   trombosit  agregasyonu  ve  kan   pıhtılaşmasını  azaltmak,  iltihap   sökücü  ajan  ve  endotel  işlevi   geliştirme  gibi  koruyucu  etkileri   vardır  (108,109).  Lakto-­‐ovo   vejetaryenlerin  daha  iyi  damar   genişlemesi  sonuçları  verdiği   gözlemlenmiştir.  Bu  da   vejetaryen  bir  beslenmenin   vasküler  (damarla  ilgili)   endotelyal  işlevde  yararlı  bir   etkisi  olduğuna  işarettir  (110).     Bulgu  analizi,  vejetaryen   beslenmenin  mikrobesleyici   telafisinin  kalp  damar  hastalığı   risk  etmenleri  ile  ne  derece  ilintili   olduğunu  incelemek  için   yürütülmüştür.     BAK  Sonuç  Bildirimi:  Vejetaryen   beslenmede  mikrobesleyici  alımı   ve  kalp-­‐damar  risk  etmenlerini   inceleyen  ve  dâhil  edilme  

kriterlerini  karşılayan  hiçbir   araştırmaya  rastlanmadı.  5.   Derece:  İlişkilendirilemez.     Vejetaryen  beslenmenin  azalan   kalp  rahatsızlıkları  riskiyle  her   yönden  ilgili  olduğu  da   söylenemez.  Bazı  vejetaryenlerde   tespit  edilen,  görünüşe  göre  B-­‐12   vitamininin  eksik  alımına  bağlı   yüksek  homosistein  serum   düzeyleri,  kalp  damar  rahatsızlığı   riskini  arttırabilir  (111,  112);  ne   var  ki  yapılan  her  çalışma  bunu   doğrulamaz  (113).       Kalp-­‐damar  hastalığı   tedavilerinde  vejetaryen  diyetler   başarılı  biçimde  uygulanır.  Çok   düşük  yağ  oranı  (enerjinin  %10   veya  daha  azı)  içeren  vegana   yakın  (sınırlı  yağsız  süt  ürünleri  ve   yumurta  beyazı  tüketebilen)  bir   rejim;  sigarayı  bırakmak,  egzersiz   ve  stres  yönetimi  ile   birleştirildiğinde  egzersiz   kapasitesini  arttırırken  kan  yağı   oranlarını,  tansiyonu,  kiloyu   düşürür  (114).  Fitosteroller,  diyet   lifi,  yemişler  ve  soya  proteinini   yüksek  oranda  tüketen  neredeyse   vegan  bir  diyet,  en  az  doymuş  yağ   oranı  düşük  diyet  kadar  etkilidir,   LDL-­‐kolesterol  düzeylerini   düşürmekte  de  statin  görevi   görmektedir  (115).     Hipertansiyon     Vejetaryenlerde  vejetaryen   olmayanlara  nazaran  daha  az   hipertansiyona  rastlandığı  kohort   ve  enlemesine  çalışmalarla   doğrulanmıştır  (97,  98).  Benzer   bulgular,  Barbados’taki  Yedinci   Gün  Adventistlerinde  (ABD’de  yüz   yıldan  fazladır  vejetaryen   beslenen  Hıristiyan  bir  mezhep)   (116)  ve  kohort  Adventist  Sağlık   Çalışması-­‐2’den  (117)  alınan  ilk   sonuçlarda  da  rapor  edilmiştir.   Veganlar,  hipertansiyon  

konusunda  öteki   vejetaryenlerden  de  düşük   oranlara  sahiptirler  (97,  117).     Bazı  çalışmalar,  vejetaryenlerde   vejetaryen  olmayanlara  kıyasla   daha  düşük  tansiyon  olduğunu   bildirmiştir  (97,  118).  Öte  yandan   bazı  diğer  çalışmalar  ise   vejetaryenler  ve  vejetaryen   olmayanlar  arasında  çok  az  bir   tansiyon  farkı  olduğunu   bildirmiştir  (100,  119,  120).   Tansiyonun  yaşa  göre  belirlenmiş   değişimlerinin  çoğunda  beslenme   biçiminden  ziyade  vücut  kitle   indeksinin  pay  sahibi  olduğu,   vejetaryenlerdeki  düşük   tansiyonu  bildiren  en  az  bir   çalışma  tarafından  bulgulandı   (97).  Vejetaryenler,  vejetaryen   olmayanlara  göre  daha  düşük   vücut  kitle  indeksine  sahip  olma   eğilimindedir  (99);  bu  sebeple   vejetaryenler  ve  vejetaryen   olmayanlar  arasındaki  tansiyon   farkları,  vejetaryen  beslenme   biçimlerinin  vücut  kitle  indeksi   üzerindeki  etkisi  ile  kısmen   açıklanabilir.  Vejetaryen   gruplardaki  yaşam  biçimi  ve  besin   alımı  çeşitlilikleri,  vejetaryen   beslenme  ve  tansiyon  arasındaki   ilişkiyle  birlikte  bakıldığında   sonuçların  kuvvetini   sınırlandırabilir.     Vejetaryen  beslenmede  düşük   tansiyonla  sonuçlanabilecek  olası   etmenler;  potasyum,   magnezyum,  yağ  ve  lif  gibi   bitkisel  gıdalarda  bulunan  çeşitli   yararlı  bileşimlerin  ortak  etkisi   olabilir  (118,  121).  Deneklerin   sebze-­‐meyve-­‐süt  ürünleri   bakımından  zengin  az  yağlı  bir   diyet  uyguladığı  ‘Hipertansiyonu   Engellemekte  Diyet  Yaklaşımları’   çalışmasının  sonuçları,  tansiyon   düzeyini  azaltmakta  potasyum,   magnezyum  ve  kalsiyumun   azımsanmayacak  tüketim  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   12  


düzeylerinin  önemli  bir  rol   oynadığını  ileri  sürmüştür  (122).   Meyve  ve  sebze  alımı,   ‘Hipertansiyonu  Engellemekte   Diyet  Yaklaşımları’  çalışmasının   önerdiği  diyetin  tansiyonu   düşürmesinin  yarısında  pay   sahibidir  (123).  Ek  olarak,  dokuz   araştırma,  beş  ila  on  porsiyon   meyve-­‐sebze  tüketmenin   tansiyonu  önemli  ölçüde   azalttığını  bildirmektedir  (124).     Şeker  Hastalığı     Vejetaryen  Adventistlerin   vejetaryen  olmayan  Adventistlere   kıyasla  daha  az  şeker  hastalığına   yakalandığı  raporlanmıştır  (125).   Adventist  Sağlık  Çalışması’nda,   yaşa  göre  belirlenmiş  şeker   hastalığı  geliştirme  riskinin   vejetaryen  akranlarıyla   karşılaştırıldığında  vejetaryen   olmayanlarda  iki  kat  daha  fazla   olduğu  ortaya  çıkmıştır  (98).  Her   ne  kadar  obezite  tip  2  diyabet   riskini  arttırsa  da;  et  ve  işlenmiş   et  yemenin,  vücut  kitle  indeksi   dengesi  gözetildikten  sonra  bile,   önemli  bir  şeker  hastalığı  riski   oluşturduğu  bulunmuştur  (126).   Kadın  Sağlığı  Çalışması’nı   yürütenler,  vücut  kitle  indeksi,   toplam  enerji  alımı  ve  egzersiz   dengesi  gözetildikten  sonra   kırmızı  et  ve  işlenmiş  etle  şeker   hastalığı  arasında  açık  bir  ilişki   gözlemlediler  (127).  Şeker   hastalığı  riskindeki  en  ciddi  artış,   salam  ve  sosisli  sandviç  gibi   işlenmiş  etlerin  sık  yenmesi  ile   birlikte  telaffuz  edilmiştir.  Sonraki   aşamada  diyet  lifi,  magnezyum,   yağ  ve  glisemik  yük  gözetildiğinde   de  sonuçlar  ciddiyetini   korumuştur  (128).  Geniş  kapsamlı   bir  kohort  çalışmada,  kadınların   her  bir  porsiyonluk  alım   artışındaki  göreceli  tip  2  diyabet   riski,  kırmızı  et  için  1.26  ve  

işlenmiş  et  için  1.38-­‐1.73  arası   bulunmuştur  (128).     Buna  ek  olarak  yüksek  oranda   sebze,  tam  tahıllı  yiyecek,  baklagil   ve  yemiş  alımları,  normal  ya  da   insülin  dirençli  bireylerde  insülin   direncinin  ve  tip  2  diyabetin   önemli  oranda  düşen  riskiyle  ve   gelişen  glisemik  denetimle   ilişkilendirilmiştir  (129-­‐132).   Gözlemsel  çalışmalar  tam  tahıllı   yiyecekler  bakımından  zengin   olan  diyetlerin  gelişmiş  insülin   duyarlılığı  ile   ilişkilendirilebileceğini   bulgulamıştır.  Bu  etkinin  tam   tahıllı  yiyeceklerdeki  yüksek   düzeyde  magnezyum  ve   kahvaltılık  gevrek  lifinden  ileri   gelmesi  kısmen  mümkündür   (133).  Kan  şekeri  seviyesi  yüksek   insanlar  tam  tahılları  tükettikten   sonra  insülin  direncinde  gelişme   kaydedebilir  ve  açlık  kan  şekeri   seviyelerini  düşürebilirler  (134).   Tam  tahıllı  yiyeceklerden  günde   üç  porsiyon  tüketen  insanlar,   haftada  üç  porsiyondan  daha  az   tüketen  insanlara  nazaran,  tip  2   diyabete  %20-­‐%30  daha  az   yakalanır  (135).     Hemşirelerin  Sağlık  Çalışması’nda   vücut  kitle  indeksi,  bedensel   etkinlik  ve  diğer  bütün  etmenler   dengelendikten  sonra,  yemiş   tüketimiyle  tip-­‐2  diyabet  riski  aksi   yönde  ilişkilendirilmiştir.   Yemişleri  haftada  beş  kez  veya   daha  fazla  tüketenler  için  şeker   hastalığı  riski,  hiç  yemeyenlere   göre  %27  daha  düşüktür.  Haftada   en  az  beş  kere  yer  fıstığı  ezmesi   (haftada  150  gr.  yer  fıstığı  eder)   yiyenlerin  şeker  hastalığı  riski  ise   hiç  yer  fıstığı  ezmesi   yemeyenlerden  %21  daha   düşüktür  (129).     Yavaşça  sindirilen  karbonhidrat   ve  yüksek  lif  içerdiklerinden,  

baklagillerin  glisemik  denetimi   geliştirmeleri  ve  şeker  hastalığı   vakalarını  azaltmaları  beklenir.   Geniş  çaplı  bir  ileriye  dönük   çalışmada,  toplam  baklagil,   yerfıstığı,  soya  fasulyesi  ve  diğer   baklagillerin  Çinli  kadınlar   tarafından  tüketilmesi  ile  tip  2   diyabet  hastalığı  (mellitus)  vakası   arasında,  vücut  kitle  indeksi  ve   diğer  etmenler  gözetildikten   sonra  aksine  bir  ilişki   görülmüştür.  Toplam  baklagil  ve   soya  fasulyesini  yüksek  oranda   tüketenlerde  tip  2  diyabet  riski   %38’dir  ve  düşük  tüketenlerle   kıyaslandığında  %47  daha  azdır   (132).       İleriye  dönük  bir  çalışmaya  göre,   tip  2  diyabet  riski  meyve  değil   fakat  sebze  alımının  üst   çeyreğinde  yer  alan  kadınlarda  alt   çeyreğinde  olanlara  kıyasla  %28   daha  azdır.  Bazı  sebze  grupları,   tamamen  aksine,  tip  2  diyabet   riskiyle  önemle  ilişkilendirilmiştir   (131).  Bir  başka  çalışmada  ise   meyve  (ama  meyve  suyu  değil)  ve   yeşil  yapraklı  sebze  tüketimi,   daha  düşük  şeker  hastalığı  riskiyle   ilintilendirilmiştir  (136).     Lif  bakımından  zengin  vegan   beslenme  biçimleri,  düşük   glisemik  indeks  ve  düşük-­‐orta   arası  bir  glisemik  yükle  tanınır   (137).  Beş  aylık  bir  rastgele  klinik   deneyde,  az  yağlı  vegan  bir   beslenme  biçiminin  tip  2  diyabetli   hastalarda  glisemik  denetimi   önemli  ölçüde  geliştirdiği   kanıtlanmış;  deneklerin  %43’ü   şeker  hastalığı  ilaçlarını   azaltmıştır  (138).  Sonuçlar,   Amerikan  Diyabet  Derneği   yönergeleri  kaynaklı  bir  diyet   (vücut  ağırlığı  ve  yağ   konsantrasyonuna  göre  ayrılmış,   %15-­‐%20  protein,  %7’den  az   doymuş  yağ,  %60-­‐%70  arası   karbonhidrat  ve  mono-­‐doymamış  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   13  


yağ,  200  mg’dan  az  kolesterol)   uygulayanlardan  elde  edilenlere   göre  daha  üstündür.     Obezite     Adventistlerden  etsiz   beslenenlerin  yaklaşık  %30’unda   vejetaryenlik  düşük  vücut  kitle   indeksi  ile  birlikte   gözlemlenmiştir.  Hem  kadın  hem   de  erkekte  et  tüketim  sıklığı   arttıkça  vücut  kitle  indeksi  de   artmaktadır  (98).  Oxford   Vejetaryen  Araştırması,  kadın  ve   erkek  tüm  yaş  gruplarındaki   vejetaryenlere  kıyasla,  vejetaryen   olmayanların  vücut  kitle  indeksi   değerlerinin  daha  yüksek   olduğunu  göstermiştir  (139).   37875  yetişkinin  katılımıyla   gerçekleşen  enlemesine  bir   çalışmada,  et  yiyenler  en  yüksek   yaş-­‐ayarlı  kötü  vücut  kitle  indeksi   ortalamasına  sahip  iken,  veganlar   en  düşük,  diğer  vejetaryenler  ise   ortalama  değerleri  temsil   etmektedir  (140).  EPIC-­‐Oxford   çalışmasına  göre,  sağlık   konusunda  bilinçlenmiş  bir   kohortta  5  yıllık  periyottaki  kilo   artışı,  hayvansal  yiyecekleri   azaltanlarda  en  azdır  (141).   Britanya’da  yapılan  geniş   kapsamlı  bir  enlemesine   çalışmada  ise  yetişkinken   vejetaryen  olan  insanların  vücut   kitle  indeksi  veya  vücut  ağırlığı   konusunda,  yaşam  boyu   vejetaryen  olanlara  kıyasla  büyük   değişimler  yaşamadığı   gözlemlenmiştir  (53).  Yine  de,  5   yıl  ve  daha  fazla  zamandır   vejetaryen  olanlarda  tipik  olarak   daha  düşük  vücut  kitle  indeksine   rastlanır.  Barbados’taki   Adventistler  arasında,  5  yıldan   fazla  zamandır  vejetaryen   beslenen  obezlerin  oranı,  et  yiyen   obez  oranına  göre  %70  daha   azdır.  Beş  yıldan  daha  az  süredir   vejetaryenliği  sürdürenlerin  vücut  

ağırlığı  ise  et  yiyenlerle  benzerdir   ekstra  meyve  ve  sebze  ile   (116).  Az  yağlı  vejetaryen  bir   zenginleştirilmiş  bir  diyetin   diyetin,  menopoz  sonrası   benimsenmesi  7  yıllık  dönemde   dönemdeki  kadınların  uzun  vadeli   göğüs  kanseri  vaka  ve  ölümlerini   kilo  kaybında,  daha  geleneksel  bir   azaltmamıştır  (147).       Ulusal  Kolesterol  Eğitim  Programı     diyetine  kıyasla  daha  etkili  olduğu   Meyve  ve  sebzeler  etkili   kanıtlanmıştır  (142).  Meyve  sebze   antioksidan,  antiproliteratif  ve   gibi  lif  bakımından  zengin,  düşük   kanser  koruyucu  içeren  bitkisel   enerjili  yiyeceklerin  bol  miktarda   kimyasallardan  oluşan  kompleks   tüketimi  sayesinde  vejetaryenler,   bir  karışım  içerir.  Bitkisel   daha  düşük  bir  vücut  kitle   kimyasallar  ilave  ve  birbirine  bağlı   indeksine  sahip  olabilirler.   etkiler  içerir  ve  en  iyi  tam                                                                                                                                          gıdalarla                                  a    lınır                  (    148-­‐150).                                      B    u                                                                       Kanser   bitkisel  kimyasallar  kanser     ilerlemesine  neden  olan  birçok   Vejetaryenler  genel  nüfusa  göre   hücresel  sürecin  önüne  geçer.  Bu   daha  düşük  kanser  oranı  eğilimi   mekanizmaların  bazıları  şunlardır:   gösterir  ve  bunun  sigaradan   Hücre  çoğalması,  DNA  bileşim   kaynaklanan  kanserlerle   dizilimi,  faz  1  enzimleri  ve  sinyal   bağlantısı  yoktur.  Adventist  Sağlık   aktarım  yolunu  ve  tümörün   Çalışması'nın  verilerine  göre   dışavurumunu  engelleme;  hücre   vejetaryen  olmayanlar   döngü  kesintisini  ve   vejetaryenlere  göre  oldukça   programlanmış  hücre  ölümünü   yüksek  oranda  kalın  bağırsak  ve   başlatma;  faz  2  enzimlerini   prostat  kanseri  riski  altındadır;   indükleme;  NF-­‐kappaB   ama  yaş,  cinsiyet  ve  sigara  içme   aktivasyonunu  bloke  etme;   kontrollerinden  sonra  gruplar   anjiyogenezi  engelleme  (149).   arasındaki  akciğer,  göğüs,  rahim     ve  mide  kanseri  riskinde  belirgin   Son  Dünya  Kanser  Araştırma   bir  fark  görülmemiştir  (98).   Fonu  raporlarına  göre  (143),   Obezite  birçok  alanda  kanser   meyve  ve  sebzeler  akciğer,  ağız,   riskinin  artmasında  belirgin  bir   yemek  borusu  ve  mide   faktördür  (143).  Vejetaryenlerin   kanserinde  ve  daha  az  oranda   vücut  kitle  indeksi  vejetaryen   diğer  bölgelerde  koruyucudur.   olmayanlara  göre  daha  az   Baklagillerin  düzenli  tüketilmesi   olduğundan,  vejetaryenlerin   aynı  zamanda  mide  ve  prostat   vücut  hafifliği  azalması  belirleyici   kanserine  karşı  koruyucu  bir   bir  faktör  olabilir.   önlem  sağlar  (143).  Beslenmedeki     lif,  C  vitamini,  karotenoid,   Vejetaryen  bir  beslenme   flavanoid  ve  diğer  bitkisel   kanserden  koruyucu  birçok   kimyasallar  birçok  kanser  türüne   beslenme  unsurunu  sağlar  (144).   karşı  koruma  sağlar.  Alyum   Salgın  hastalıklarla  ilgili  çalışmalar   sebzeleri  (soğan,  sarımsak,  pırasa   düzenli  meyve  ve  sebze   gibi)  mide  kanserine  karşı,   tüketiminin  bazı  kanser  risklerinin   özellikle  sarımsak  kalın  bağırsak   azalmasıyla  ilişkili  olduğunu   kanserine  karşı  korur.  Kırmızı   sürekli  olarak  göstermektedir   pigmentli  likopen  bakımından   (108,145,146).  Tersine,  Kadın   zengin  meyvelerin  prostat   Sağlıklı  Yeme  ve  Yaşama   kanserine  karşı  koruyucu  olduğu   Girişimi'nde  erken  dönem  göğüs   belirtilmiştir  (143).  Yakın   kanserinden  kurtulanlar  arasında,   zamanda  yapılan  kohort   Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   14  


çalışmalar  gösteriyor  ki  yüksek   miktarda  tahıl  alımı  çeşitli  kanser   türlerine  karşı  önemli  oranda   koruma  sağlar  (151).  Düzenli   fiziksel  aktivite  başlıca  birçok   kanser  türüne  karşı  önemli   derecede  koruma  sağlar  (143).       Meyve  ve  sebzelerde  etkili   bitkisel  kimyasalların  birçok  çeşidi   bulunmasına  rağmen,  insan   popülasyonu  çalışmalarında,   vejetaryen  ve  vejetaryen   olmayanlar  arasındaki  kanser   vakaları  veya  ölüm  oranları   arasında  büyük  bir  fark  tespit   edilmemiştir  (99,  152).  Daha   detaylı  yemek  tüketim  verileri   gerekli  olabilir;  çünkü   biyoyararlanım  ve  bitkisel   kimyasal  nüfuzu,  sebzelerin   pişmiş  veya  çiğ  yenmesi  gibi   yemek  hazırlama  yöntemlerine   bağlıdır.  Prostat  kanseri   vakasında,  yüksek  miktarda  süt   ürünü  alımı  vejetaryen  bir   beslenmenin  kimyasal  koruyucu   etkisini  azaltabilir.  Bütün   çalışmalar  bu  bulguyu   desteklememekle  birlikte  (155),   süt  ürünleri  ve  diğer  kalsiyum   bakımından  zengin  gıdaların   tüketimi  prostat  kanseri   (143,153,154)  riskinin  artmasıyla   ilişkilidir.       Kırmızı  et  ve  işlenmiş  et  tüketimi   kalın  bağırsak  kanser  riskindeki   artışla  sürekli  bağlantılandırılır   (143).  Öte  yandan  baklagillerin   alımı  vejetaryen  olmayanlarda   kolon  kanseri  görülmesiyle   olumsuz  olarak  ilişkilendirilir  (98).   14  kohort  çalışmanın  havuz   analizinde,  meyve  ve  sebze   tüketiminin  artırılması  kolon   kanseri  riskinin  azaldığı   görülmüştür.  Meyve  ve  sebze   alımı  distal  (uç)  kolon  kanseri   riskinin  azalmasıyla   ilişkilendirilmiş,  ama  proksimal   (merkez)  kolon  kanseriyle  

ilişkilendirilememiştir  (156).   Vejetaryenler  vejetaryen   olmayanlara  göre  önemli  oranda   daha  fazla  lif  alır.  Tüm  çalışmalar   bunu  desteklemese  de,  yüksek  lif   alımının  kolon  kanserine  karşı   koruyucu  olduğu   düşünülmektedir.  10  Avrupa   ülkesini  kapsayan  EPIC  çalışması,   en  yüksek  oranda  lif  alanın  en  az   oranda  alana  göre  %  25  daha  az   kalın  bağırsak  kanseri  riski   taşıdığını  göstermiştir.  Tüm  bu   bulgulara  dayanarak,  Bingham  ve   ekibi  (157)  düşük  fiber  alan   popülasyonda  fiber  alımının  iki   kat  artırılmasının  kalın  bağırsak   kanseri  riskini  %  40  oranında   azalttığı  sonucuna  vardı.  Diğer   yandan,  13  ileriye  dönük  kohort   çalışmanın  havuz  analizinden   çıkan  veriler,  çoklu  risk   faktörlerinin  hesaba   katılmasından  sonra,  yüksek   miktarda  lif  alımı  ile  kalın  bağırsak   kanseri  riskinin  azalması   arasındaki  ilişkiyi  doğrulamamıştır   (158).     Soya  izoflavonu  ve  soyalı   yiyeceklerin  anti-­‐kanser  özelliğe   sahip  olduğu  gösterilmiştir.   Yüksek  miktarda  soya  tüketen   Asyalılarla  yürütülen  8  çalışmanın   meta  analizinde  (bir  kohort,  yedi   vaka  kontrol  çalışması),  soya   tüketiminin  artmasıyla  göğüs   kanseri  riskinin  azaldığı   görülmektedir.  Aksine,  az  soya   tüketen  11  Batı  toplumunda   yürütülen  çalışmalarda  soya   alımının  göğüs  kanseri  riskiyle   ilişkisi  yoktur  (159).  Ancak   kanserden  koruyucu  bir  ajan   olarak  soyanın  değeri  üzerine   tartışma  sürmekte;  çünkü  tüm   araştırmalar  göğüs  kanserine   karşı  soyanın  koruyucu  değerini   doğrulamamaktadır  (160).  Diğer   yandan,  bazı  çalışmalarda  et   tüketimi  göğüs  kanserinin  artması   riskiyle  ilişkilendirilmiştir  (161).  

Bir  çalışmada,  günde  100  gram   ilave  et  tüketimi  göğüs  kanseri   riskini  %  50  ila  %60  arasında   artırmıştır  (162).         Osteoporoz     Süt  ürünleri,  yeşil  yapraklı   sebzeler  ve  kalsiyumla   zenginleştirilmiş  bitkisel   yiyecekler  (bazı  hazır  mısır   gevreği,  soya  ve  pirinç  içeceği  ve   meyve  suyu  çeşitleri)   vejetaryenler  için  bol  kalsiyum   sağlayabilir.  Son  yirmi  yıldır   yayınlanmış  enlemesine  ve   boylamasına  popülasyon  temelli   araştırmalarda,  kemik  mineral   yoğunluğu  (BMD),  et  yiyenler  ve   lakto-­‐ovo-­‐vejetaryenler  arasında   hem  trabeküler  (kemik  içi)  hem   kortikal  (kemik  kabuğu)  kemikler   bakımından  hiçbir  fark   göstermemiştir  (163).   Veganların  kemik  sağlığı    ile  ilgili   çok  az  bilgi  olmakla  birlikte  bazı   çalışmaların  gösterdiği  üzere   veganlarda  kemik  yoğunluğu   vejetaryen  olmayanlara  göre   daha  azdır  (164,165).  Bu   çalışmalardaki  Asyalı  vegan   kadınların  protein  ve  kalsiyum   alımı  çok  düşüktü.  Yetişkin   yaşlılarda  yetersiz  protein  ve  az   kalsiyum  alımının  kemik  kaybı  ve   kalça  ve  omurga  çatlaklarıyla   ilişkili  olduğu  gösterildi  (166,167).   Ek  olarak  bazı  veganlarda  D   vitamini  durumu  riskliydi  (168).     EPIC-­‐Oxford  çalışmasının   sonuçlarına  göre  vejetaryenler   için  kemik  kırılmaları  riski  et   yiyenlerle  benzer  orandadır  (38).   Veganlarda  yüksek  kemik   kırılması  riski  az  kalsiyum  alımının   sonucu  olarak  gösterilir.  Ancak   günde  525  mg'dan  fazla  kalsiyum   tüketen  veganlarda  kırılma  oranı   et  yiyenlerdeki  kırılma  oranından   farklı  değildi  (38).  Meyve  ve  sebze   tüketimi,  soya  alımı  ve  K  vitamini  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   15  


bakımından  zengin  yeşil  yapraklı   sebzeler  gibi  vejetaryen   beslenmeyle  bağlantılı  diğer   faktörler  kemik  sağlığı   araştırılırken  göz  önüne   alınmalıdır.     Kemiğin  vücut  pH  dengesini   koruyucu  rolü  vardır.  Özel  matriks   proteinlerinin  gen  ifadesi  ve   alkalen  fosfataz  etkinliğinin   düşürülmesiyle  asidozun  (aşırı   asitlenme)  osteoblastik  aktiviteyi   bastırdığı  görülür.  Osteoblastlar   tarafından  gerçekleştirilen   prostaglandin  üretimi  NF-­‐kappaB   ligandının  osteoblastik  reseptör   etkinleştiricisi  sentezini  artırır.   NF-­‐kappaB  ligand  reseptör   etkinliğinin  asit  indüklemesi,   osteoklastik  aktiviteyi  ve  kemik   çözünmesini  artırmak  ve  proton   yüklemesini  tamponlamak  için   yeni  osteoklastların  teminini   teşvik  eder  (169).     Artan  meyve  ve  sebze  tüketimi   kalsiyum  tasarrufu  ve  kemik   metabolizması  göstergelerinde   pozitif  bir  etkiye  sahiptir  (170).   Meyveler,  üzümsüler  ve   sebzelerin  alkalin  külüyle  birlikte   zengin  potasyum  ve  magnezyum   içeriği,  bu  besinleri  kemik   çözünmesini  engellemek  için   faydalı  beslenme  ajanları   durumuna  getirir  (171).  Menopoz   öncesi  kadınların  femur  boyun  ve   bel  omuru  kemik  mineral   yoğunluğu,  potasyum  alımında  en   yüksek  çeyrekteki  kadınlar  en   düşük  çeyrektekilerle   karşılaştırıldığında  %15  ila  20   daha  yüksektir  (172).     İç  kaynaklı  net  asit  üretimi  ve   meyve-­‐sebze  alımı  göstergesi   olan  besinsel  potasyumun  kemik   sağlığı  göstergeleri  üzerinde  az   miktarda  etki  gösterdiği,  böylece   yaşam  süresi  boyunca  osteoporoz  

riskinin  azalmasını  sağlayabildiği   belirtilmiştir  (173).       Yüksek  protein  alımı  (özellikle   hayvansal  protein)  idrarda   kalsiyum  artışına  neden  olabilir   (167,174).  Daha  fazla  hayvansal   protein  ve  daha  az  bitkisel   protein  tüketen  menopoz  sonrası   kadınlarda  yüksek  oranda  kemik   erimesi  ve  artan  kalça  kırığı  riski   ortaya  çıkar  (175).  Aşırı  protein   alımının  kemik  sağlığını  riske   sokmasına  rağmen,  az  protein   alımının  düşük  kemik  sağlamlığı   riskine  neden  olduğuna  dair   bulgular  vardır  (176).       K  vitamini  durumunun  hassas  bir   göstergesi  olan  az   karboksillenmiş  osteokalsin  kan   seviyeleri,  kalça  kırığı  riskini   göstermede  (177)  ve  kemik   mineral  yoğunluğunu  öngörmede   kullanılır  (178).  İki  büyük  ileriye   dönük  kohort  çalışmanın   sonuçları,  K  vitamini  (ve  yeşil   yapraklı  sebzeler)  alımı  ve  kalça   kırığı  riskinin  ters  orantılı   olduğunu  öne  sürer  (179,180).       Kısa  süreli  klinik  çalışmaların   gösterdiği  üzere,  izoflavon   bakımından  zengin  soya  proteini   menopoz  sonrası  dönemdeki   kadınlarda  omurga  kemiği   erimesini  azaltır  (181).  10   rastgele  kontrollü  deneyin  meta   analizinde,  soya  izoflavonlarının   omurganın  kemik  mineral   yoğunluğuna  oldukça  faydası   dokunmuştur  (182).  Rastgele   kontrollü  bir  deneyde,  jenistein   alan  menopoz  sonrası  kadınlarda   deoksipiridinolinin  (kemik   emiliminin  bir  göstergesi)  idrar   boşaltımında  kaydadeğer   azalmalar  ve  artan  seviyede   kemiğe  özgü  alkalen  fosfataz   serumu  (kemik  oluşumunun  bir   göstergesi)  görülmüştür  (183).   Menopoz  dönemindeki  kadınlar  

üzerinde  yapılan  dokuz  rastgele   kontrollü  deneyin  meta  analizde,   soya  izoflavonları  kemik   çözünmesini  ve  plasebo  ile   kıyaslandığında  uyarılmış  kemik   oluşumunu  belirgin  şekilde   engellemiştir  (184).     Kemik  sağlığını  artırmak  için,   vejetaryenler  yeterli  kalsiyum,  D   vitamini,  K  vitamini,  potasyum  ve   magnezyum,  yeterli  ama  aşırı   olmayan  protein,  bol  miktarda   meyve-­‐  sebze  ve  soya  ürünleri  ve   az  miktarda  sodyum  içeren   yemekler  yemeye  teşvik   edilmelidir.     Böbrek  Rahatsızlığı   Hayvansal  ya  da  bitkisel  kaynaklı   proteinlerin  uzun  vadede  yüksek   miktarda  alımı  (diyalize  girmeyen   bir  böbrek  hastası  için  günde  0.6   g/kg’dan  fazla  ya  da  böbrek   rahatsızlığı  olmayan  insanlar  için   Beslenme  Referans  Değeri  olan   günlük  0.8  g/kg’dan  fazla)  kronik   böbrek  rahatsızlıklarını  daha  kötü   hale  getirebilir  ya  da  normal   böbrek  fonksiyonlarına  sahip   birinde  böbrek  hasarına  yol   açabilir  (185).  Bu  durum  fazla   protein  alımıyla  ilgili  olan  yüksek   glomerüler  filtrasyon  hızından   kaynaklanabilir.  Soya  temelli   vegan  beslenme,  kronik  böbrek   rahatsızlığı  olan  insanlar  için   yeterli  besini  sağlar  ve  böbrek   rahatsızlıklarının  gelişimini   yavaşlatabilir.   Bunama   Bir  çalışma  vejetaryenlerin   vejetaryen  olmayanlara  kıyasla   daha  az  bunama  riski  taşıdığını   öne  sürmektedir  (186).  Bunun   sebebi,  vejetaryenlerde  görülen   düşük  tansiyon  veya   vejetaryenlerin  daha  fazla  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   16  


antioksidan  alması  olabilir  (187).   Riskin  azalmasındaki  diğer  olası   nedenler,  beyin-­‐damar   rahatsızlığı  vakalarına  daha   seyrek  rastlanması  ve  menopoz   sonrası  hormonlarının   muhtemelen  daha  az   kullanılmasıdır.  Vejetaryenler   bununla  birlikte  yine  de  bunama   riski  faktörleri  taşıyabilirler.   Örneğin  yetersiz  B-­‐12  vitamini   değerleri,  homosisteinin  kanda   aşırı  birikmesine   (hiperhomosisteinemi)  yol   açtığından,  bunama  riskinin   artması  ile  ilişkilidir  (188).   Vejetaryen  Diyetlerin  Sağlığa   Diğer  Etkileri   Bir  kohort  çalışma,  orta  yaşlı   vejetaryenlerin  divertikül   iltihabına  vejetaryen  olmayanlara   kıyasla  %50  daha  az  yakalandığını   göstermiştir  (189).  Et  tüketimi   divetikül  iltihabı  riskini  arttırabilir;   lif  ise  en  önemli  koruyucu  etken   olarak  değerlendirilir  (190).   Yaşları  40  ile  69  arasında  değişen   800  kadınla  yapılan  bir  kohort   çalışmaya  göre,  vejetaryen   olmayanlar  vejetaryenlere  kıyasla   iki  kattan  daha  fazla  safra  taşı   sorunu  yaşarlar  (191).  Bu  oranlar;   obezite,  cinsiyet  ve  yaşlanma   gözetildiğinde  dahi  geçerliliğini   korumuştur.  Finlandiya’daki  bir   araştırma  grubunun  yayınladığı   bazı  çalışmalar,  oruç  ve   arkasından  gelen  vegan   beslenmenin  romatizmal  eklem   iltihabı  tedavisinde  yararlı   olabildiğini  ortaya  koymuştur   (192).   HEDEF  KİTLELER  (AMERİKA’DAKİ)   VE  ONLARA  YÖNELİK   PROGRAMLAR   Bebekler,  Çocuklar  ve  Kadınlara   Özel  Tamamlayıcı  Beslenme   Programı    

Bebekler,  Çocuklar  ve  Kadınlara   Özel  Tamamlayıcı  Beslenme   Programı;  hamile,  yeni  doğum   yapmış  ve  emziren  annelere,   bebeklere  ve  devlet   standartlarının  altında  gelire   sahip  ailelerdeki  beslenme  riski   altında  olduğu  belgelenen  beş   yaşına  kadar  çocuklara  hizmet   eden  devlet  hibe  programıdır.  Bu   program;  bebek  maması,   bebeklere  özel  demirle   zenginleştirilmiş  kahvaltılık   gevrek,  C-­‐vitamini  zengini  sebze   veya  meyve  suyu,  havuç,  inek   sütü,  peynir,  yumurta,  demirle   zenginleştirilmiş  kahvaltılık   gevrek,  kuru  fasulye,  bezelye  ve   yerfıstığı  ezmesini  de  içeren   vejetaryenlere  uygun  gıdaları   ücretsiz  alabilmek  için  kupon   sağlamaktadır.  Programdaki  son   değişikliklerle  tam  tahıllı  ekmek   ve  kahvaltılık  gevreğin  satın   alınması  teşvik  edilmiş,  kuru   fasulye  yerine  konserve   fasulyenin  satın  alınmasına  onay   verilmiş  ve  kupon  sahiplerinin   sebze  ve  meyve  alabilmesine   olanak  tanınmıştır  (193).  İnek   sütü,  tıbbi  belgeye  sahip  çocuklar   ve  kadınlar  için,  şartnamelere   uygun  soya  temelli  içecekler  ve   kalsiyum  destekli  tofu  ile  ikame   edilebilir  (193).     Çocuk  Beslenme  Programları   Ulusal  Okul  Öğle  Yemeği   Programı;  belli  başlı  soya   ürünleri,  peynir,  yumurta,  pişmiş   kuru  fasulye/bezelye,  yoğurt,   yerfıstığı  ezmesi,  diğer  yemişlerin   ezmeleri,  yerfıstığı,  ağaç  yemişleri   ve  tohumları  da  içeren  et  dışı   protein  ürünlerinin  tüketilmesine   olanak  tanımaktadır  (194).     Sunulan  öğünler,  2005   Amerikalılar  İçin  Beslenme   Standartları’na  uymak  ve  protein,   A  ve  C  vitaminleri,  demir,   kalsiyum  ve  enerji  bazında  

Önerilen  Beslenme  Ölçüleri’nin   en  az  üçte  birini  karşılamak   zorundadır.  Okullar,  bir  çocuğun   veya  ailenin  yemek  tercihleri   doğrultusunda  sundukları   öğünleri  değiştirmek  zorunda   olmasalar  da  özel  bir  diyet   ihtiyacı  konusunda  doktor  raporu   olan  çocuklara  alternatif   yemekler  sunmak  için  izinlidirler   (195).  Bazı  devlet  okulları  düzenli   olarak  vejetaryen  (vegan  da  dahil)   menüler  sunmaktadır;  birçok   okulun  yemek  programları   vejetaryenlere  hâlâ  sınırlı   seçenekler  sunsa  da  vejetaryen   menü  seçeneği  geçmiştekinden   çok  daha  yaygın  gözükmektedir   (196).  Devlet  okulları,  ailelerinden   veya  velilerinden  öğrencinin  özel   beslenme  ihtiyacı  olduğuna  dair   yazılı  bir  belge  getiren  çocuklara   soya  sütü  verilmesine  izin   vermektedir.  Soya  sütleri,  ikame   ürün  olarak  kabul  görmek  için   belli  standartları  karşılamalıdır.   Okullar,  ikame  giderler  için  devlet   ödeneği  aşıldığı  takdirde  kendi   bütçelerinden  harcamak   zorundadırlar  (197).   Yaşlılar  İçin  Beslenme   Programları   Devlet  Yaşlılar  İçin  Beslenme   Programı;  yaşlı  Amerikalılar  için   eyaletlere,  bölgelere  ve  kabile   oluşumlarına  toplu/evlere  servis   yemek  (genelde  Seyyar  Yemek   olarak  bilinir)    sağlayan  ulusal  bir   program  ağı  kurabilmek  için   ödenek  dağıtmaktadır.  Yemekler,   genelde  yerel  Seyyar  Yemek   kuruluşları  tarafından  temin   edilir.  Ulusal  Seyyar  Yemek  Vakfı   tarafından  dört  haftayı  kapsayan   vejetaryen  bir  menü  dizisi   geliştirilmiştir  (198).  Benzer   menüler,  dört  haftalık  vejetaryen   menü  dizisininin  ön  onayını  veren   New  York  Şehri  Yaşlılar   Departmanı’nın  da  dâhil  olduğu  

Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   17  


bazı  programlar  tarafından   benimsenmiştir  (199).   Islahevleri   Amerika  Birleşik  Devletleri’ndeki   mahkeme  kararları,  cezaevi   mahkûmlarına  dinsel  ve  tıbbî   gerekçelerle  vejetaryen  menü   alma  hakkını  vermiştir  (200).   Devlet  cezaevi  sisteminde   vejetaryen  besinler,  yalnızca   beslenmelerinin  dini  ibadetlerinin   bir  parçası  olduğunu  belgeleyen   mahkûmlara  sağlanmaktadır   (201).  Papazlık  makamı   tarafından  yapılan  değerlendirme   ve  onayın  akabinde,  mahkûmlar   ya  etsiz  bir  alternatif,  sıcak   atıştırmalıklar  ve  salata  barını  da   içeren  yemek  hattından  kendileri   seçerek  ya  da  ulusal  düzeyde   tanınan,  dini  sertifikaya  sahip   işlenmiş  gıdaların  temini  yoluyla   Alternatif  Beslenme  Programı’na   katılabilmektedir  (202).  Eğer   öğünler  tabldot  tepsilerinde   servis  ediliyorsa  etsiz  yiyeceklerin   temini  için  yerel  prosedürler   geliştirilir  (201).  Diğer   hapishanelerde  vejetaryen   yemeklerin  tedarik  edilme  süreci   ve  uygun  yemeğin  çeşidi,   cezaevinin  tipi  ve  yerine  göre   değişiklik  göstermektedir  (201).   Bazı  cezaevi  sistemleri  etsiz   yemek  alternatifleri  sunarken   diğerleri  kabaca  mahkûmların   tabağındaki  yemeklerden  etleri   ayıklamaktadır.  

 

Askeriye/Silahlı  Kuvvetler   Her  türlü  yiyecek  düzenlemesini   gözeten  Birleşik  Devletler  Ordusu   Mücadele  Besleme  Programı   vejetaryen  yemek  ve  hazır   vejetaryen  yiyecekleri  içeren   vejetaryen  menü  seçeneği   sunmaktadır  (203,  204).   Diğer  Kurumlar  ve  Toplu  Yemek   Servisi  Kuruluşları   Kolejler,  üniversiteler,  hastaneler,   restoranlar  ve  kamu  tarafından   finanse  edilen  müzeler  ve   parkların  dâhil  olduğu  diğer   kurumlar  değişik  miktarlarda  ve   çeşitlerde  vejetaryen  seçenekler   sunmaktadırlar.  Kaynaklar  toplu   vejetaryen  yemek  hazırlamaya   müsaittir.   GIDA  VE  BESLENME   UZMANLARININ  GÖREV  VE   SORUMLULUKLARI   Beslenme  danışmanlığı,  zayıf   beslenme  seçimleri  yüzünden   bazı  sağlık  problemleri  olan   vejetaryen  danışanlar  ve  ek   beslenme  müdahaleleri   gerektirecek  tıbbi  durumları  olan   (ör.  şeker  hastalığı,  kanda  yüksek   oranda  yağ  bulunması  ya  da   böbrek  rahatsızlığı)  vejetaryenler   için  faydalıdır.  Bireyin  bilgi   seviyesine  göre,  beslenme   danışmanlığı  yeni  vejetaryenler   ve  hamilelik,  bebeklik,  çocukluk,  

gençlik  ve  yaşlılık  gibi  hayatın   değişik  aşamalarındaki  bireyler   için  faydalı  olabilir.  Gıda  ve   beslenme  uzmanlarının   vejetaryen  diyetleri   benimsemeye  ilgi  duyan  ya  da   zaten  benimsemiş  kişilere  sağlıklı   bir  vejetaryen  diyet  planlama   hakkında  yardımcı  olmak  ve   vejetaryen  beslenmeye  dair   doğru  güncel  bilgileri  vermek  gibi   önemli  bir  rolü  vardır.  Bilgiler   vejetaryen  diyetin  şekli,  danışanın   yaşı,  yemek  hazırlayabilme   becerileri  ve  hareketlilik   seviyesine  göre   bireyselleştirilmelidir.  Hangi   besinlerin  planlamada  önemli  rol   oynayabileceğini  kesinleştirmek   için  bireyin  kendi  diyetini  tarif   edişini  dinlemek  önemlidir.  Şekil   1  öğün  planlama  tavsiyeleri  içerir.   Şekil  2  vejetaryen  beslenme   biçimleriyle  ilgili  internet   kaynaklarının  (İngilizce)  listesini   sunar.              

        Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   18  


Vejetaryen  Beslenme  Diyetetik  Çalışma  Grubu  

   

http://vegetariannutrition.net  

 

Andrews  Üniversitesi  Beslenme  Ana  Bilim  Dalı  

       

http://www.vegetarian-­‐nutrition.info  

 

   

Beslenme  Planlama  ve  Teşvik  Merkezi  

 

   

 

   

 

   

 

   

http://www.mypyramid.gov/tips_resources/vegetarian_diets.html   Gıda  ve  Beslenme  Bilgi  Merkezi   http://www.nal.usda.gov/fnic/pubs/bibs/gen/vegetarian.pdf   Mayo  Klinik  

 

 

http://www.mayoclinic.com/health/vegetarian-­‐diet/HQ01596   Medline  Plus,  Vejetaryen  Beslenme   http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/vegetariandiet.html   Yedinci  Gün  Adventistleri  Beslenme  Derneği  

   

http://www.sdada.org/plant.htm  

 

   

Vegan  Topluluğu  (B-­‐12  vitamini  üzerine  bilgi)  

   

http://www.vegansociety.com/food/nutrition/b12/  

   

Vejetaryen  Kaynak  Grubu  

 

 

   

http://www.vrg.org  

 

 

   

Vejetaryen  Topluluğu  -­‐  Birleşik  Krallık  

 

   

http://www.vegsoc.org/health  

   

   

Şekil  2:  Vejetaryen  beslenme  biçimlerine  ilişkin  kullanışlı  internet  siteleri.       Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   19  


Nitelikli  gıda  ve  beslenme  uzmanları  vejetaryen   danışanlara  şu  yollarla  yardımcı  olabilir:   •

B-­‐12  vitamini,  kalsiyum,  D  vitamini,   çinko,  demir  ve  n-­‐3  yağ  asitleri   ihtiyaçlarını  karşılama  konusunda   bilgi  sağlamak.  Çünkü  kötü   planlanmış  vejetaryen  diyetler  bu   besin  öğeleri  konusunda  eksik   kalabilir.   Hayatın  tüm  safhalarında  dengeli   lakto-­‐ovo  vejetaryen  ya  da  vegan   öğün  planlamaya  özel  yönergeler   vermek.   Sağlıklı  kalmak  ve  rahatsızlıkları   engellemenin  genel  ölçütleri   hakkında  bilgi  sağlamak.   Dengeli  lakto-­‐ovo  vejetaryen  ya  da   vegan  öğün  planlama  yönergelerini   alerji,  kronik  hastalık  veya  başka   kısıtlamalardan  dolayı  özel  beslenme   ihtiyaçları  olan  danışanlara   uyarlamak.   Yerel  restoranlardaki  vejetaryen   seçenekler  hakkında  bilgi  sahibi   olmak.   Seyahat  esnasındaki  en  uygun   vejetaryen  öğün  planlamaları   hakkında  öneriler  sunmak.   Vejetaryen  diyetlerde  sık  olarak   kullanılan  besinlerin  hazırlanışı  ve   kullanılışı  hakkında  danışanları   bilgilendirmek.  Vejetaryenleri  hedef   alan  ürün  seçeneklerinin  hızla  artışı   bu  gibi  her  ürün  hakkında  bilgi  sahibi   olmayı  imkânsız  kılabilir.  Buna  karşın   vejetaryen  danışanlarla  çalışan   uzmanlar  çeşitli  tahılların,   fasulyelerin,  soya  ürünlerinin,  et   muadillerinin  ve  zenginleştirilmiş   gıdaların  hazırlanışı,  kullanılışı  ve   içerikleri  hakkında  temel  bilgilere   sahip  olmalıdır.   Vejetaryen  ürünlerin  satın   alınabileceği  yerel  kaynaklar  hakkında   bilgi  sahibi  olmak.  Bazı  topluluklarda  

postayla  sipariş  kaynakları  gerekli   olabilir.   Aile  üyeleriyle,  özellikle  vejetaryen   beslenmedeki  besin  ihtiyaçlarını   karşılayabilecekleri  en  iyi  ortamı   yaratmalarına  yardımcı  olmak  için   vejetaryen  çocukların  ebeveynleriyle   beraber  çalışmak.   Uzman  şayet  vejetaryen  beslenmeye   aşina  değilse,  danışana  kendisine   nitelikli  tavsiye  verebilecek  birisini   bulma  konusunda  yardımcı  olmalı  ya   da  danışanı  güvenilir  kaynaklara   yönlendirmelidir.  

Nitelikli  gıda  ve  beslenme  uzmanları  çocuk   beslenme  programları,  yaşlıları  için  besin   programları,  ıslahevi,  askeriye,  kolejler,   üniversiteler  ve  hastanelerin  de  dâhil  olduğu   yemek  hizmeti  operasyonlarının  vejetaryenlerin   ihtiyaçlarını  karşılamalarını  sağlamakta  önemli   rol  oynayabilir.  Bu  hedefe  vejetaryenlerin   ihtiyaçlarına  özgü  klavuzlar  geliştirerek,   vejetaryenlere  uygun  menüler  yaratıp   uygulamaya  koyarak  ve  programların  vejetaryen   katılımcılarının  ihtiyaçlarını  karşılayıp   karşılamadığını  değerlendirerek  ulaşılabilir.   SONUÇLAR   Uygun  olarak  planlanmış  vejetaryen  beslenme   biçimleri  sağlıklı,  beslenme  açısından  yeterli  ve   belirli  hastalıkların  engellenmesi  ve  tedavisinde   faydalı  olarak  gözükmektedir.  Vejetaryen   beslenme  hayatın  her  evresi  için  uygundur.   Vejetaryen  diyetlere  yönelik  artan  ilginin  bir  çok   sebebi  vardır.  Önümüzdeki  on  yıl  içinde  Amerika   Birleşik  Devletleri’nde  vejetaryenlerin  sayısının   artması  beklenmektedir.  Gıda  ve  beslenme   uzmanları  vejetaryen  danışanlara  vejetaryen   beslenme,  gıdalar  ve  kaynaklar  hakkında  güncel   ve  doğru  bilgileri  vererek  yardımcı  olabilirler.   Vegan  Kolektif  adına  Gülce  Özen  Gürkan,  Güray   Tezcan,  Sami  Başaran  ve  Serdar  Tekbar   tarafından  Mayıs  2012’de  İngilizce’den   çevrilmiştir.  Raporun  İngilizce  aslına  ve  tüm   numaralandırılmış  referanslara   http://www.eatright.org/about/content.aspx?id =8357  adresinden  ulaşılabilir.   Amerikan  Beslenme  Derneği  –  Temmuz  2009  -­‐  Sayfa   20  


Vegan-Vejetaryen Beslenme Raporu