MASTACTVA Magazine 12/2016

ў кар­ці­ну. Гэ­та і сціп­лы аб­ра­зок жан­чы­ны на фо­не рам­кі з ся­мей­ ны­мі фо­та­здым­ка­мі — кар­ці­на «Ма­ці» (1978), і да­во­лі маш­таб­ ны вер­ты­ка­ль­ны твор з ма­ці, што ся­дзіць у пра­ёме дзвя­рэй ха­ты, ад­хі­ліў­шы­ся на хві­лі­ну ад пе­ра­бі­ран­ня бу­ль­бы на па­сеў, — «Ве­ чар» (1978), і па­пра­ду­ха за ткац­кім стан­ком — «Ткал­ля» (1978). Эма­цый­най воб­раз­нас­цю вы­лу­ча­ецца кар­ці­на «Мат­чын аб­раз» (1900—1991), дзе па по­лі ды бур’яне ўздоўж па­ва­ле­на­га пло­та, усё да­лей ад не­бяс­печ­най зо­ны ра­ды­яцыі ру­шыць ста­лая ка­бе­ та, пры­ціс­ка­ючы да гру­дзей аку­рат­на агор­ну­ты руч­ні­ком хат­ні аб­раз. Най­бо­лей яскра­вае, шмат­кроць па­ўто­ра­нае ў 1990—1993 га­дах па­лат­но «Лёс»: жан­чы­на-ма­ці, якую ён ма­люе на тле акон­ на­га пра­ёма з вы­бі­ты­мі шы­ба­мі. Тра­ды­цый­ныя вы­явы га­луб­коў на ака­ні­цах тут ужо стра­ці­лі сваю аб­ярэж­ную моц, ста­лі анты­ по­дам бяс­пе­кі і ха­рас­тва. Жу­дас­ці ўра­жан­ням да­дае моц­ны кан­ траст бя­лют­кіх ліш­тваў з чор­най без­дан­ню пра­сто­ры апус­це­ла­га до­ма, жыц­цё і по­быт у якім ужо ніш­то і ніх­то не аб­аро­ніць. То­ль­кі ге­ра­іня кар­ці­ны, апош­няя жы­хар­ка ка­лі­сь­ці ўту­ль­най вёс­кі, ні­як не мо­жа раз­ві­тац­ца з мі­ну­лым, га­то­вая за­гі­нуць по­бач з ро­да­вым гняз­дом не­ка­ль­кіх па­ка­лен­няў ся­м’і. Ад­ным з ха­рак­тэр­ных воб­ ра­заў чар­но­бы­льс­кай се­рыі жы­ва­пі­су Шма­та­ва па­ўста­юць пры­ да­рож­ныя і над­ма­гі­ль­ныя, агор­ну­тыя шмат­лі­кі­мі бе­лы­мі і ба­га­та арна­мен­та­ва­ны­мі руч­ні­ка­мі па­лес­кія кры­жы. Праз увесь на­ро­бак май­стра ве­ліч іх ува­саб­лен­ня, вар­тасць і па­тэн­цы­ял мас­тац­кай вы­раз­нас­ці мож­на па­ра­ўнаць хі­ба з ім жа ство­ра­ным ма­ну­мен­ та­ль­ным воб­ра­зам Ма­ці-Ра­дзі­мы. У кар­ці­не «Па­лес­се» (1992) Вік­ тар Фё­да­ра­віч гар­ма­ніч­на злу­чае дзве да­мі­нан­ты ўлас­на­га жы­

ва­пі­су і гэ­тым да­лу­чае пра­цу да шэ­ра­гу леп­шых сва­іх зда­быт­каў. Вік­тар Шма­таў падзя­ляў улас­ную твор­часць на два асноў­ныя пе­ ры­яды: адзін звя­за­ны з ува­саб­лен­нем Па­лес­ся да Чар­но­бы­ля, дру­гі — Па­лес­се па­сля Чар­но­бы­ля. Усё жыц­цё пра­цу­ючы над ад­ ной рэ­гі­яна­ль­най тэ­май і ад­каз­на ўсве­дам­ля­ючы ся­бе мас­та­ком Па­лес­ся, ён га­на­рыў­ся тым, што бя­да не за­кры­ла яму да­ро­гу да ба­ць­каў­шчы­ны. За кож­ным па­лат­ном у Шма­та­ва свая гіс­то­рыя пра род­ны край, пра Айчы­ну і яе тра­ды­цыі. Але гэ­ты шлях аб­а­ зна­чыў­ся не ад­ра­зу. За­няў­шы­ся мас­тац­тваз­наў­ствам, ён вы­ву­чаў ры­сы на­цы­яна­ль­най мас­тац­кай ку­ль­ту­ры, пры­свя­ціў­шы іх да­сле­ да­ван­ням тэ­арэ­тыч­ныя пра­цы. Кан­ды­дац­кую ды­сер­та­цыю аб­а­ ра­ніў па тэ­ме «Бе­ла­рус­кая са­ты­рыч­ная гра­фі­ка 1945—1965 гг.», док­тар­скую — «Мас­тац­тва бе­ла­рус­кіх ста­рад­ру­каў ХVI-ХVIII ста­ год­дзяў». Асоб­ную вар­тасць і зна­чэн­не для Бе­ла­ру­сі мае яго дзей­насць па вы­ву­чэн­ні мас­тац­тва кніг Фран­цыс­ка Ска­ры­ны, а так­са­ма ма­наг­ра­фіі пра твор­часць па­чы­на­ль­ні­каў бе­ла­рус­кай мас­тац­кай шко­лы — Язэ­па Драз­до­ві­ча, Мі­ха­ся Фі­лі­по­ві­ча, Пёт­ры Сер­гі­еві­ча, Але­сі Па­сля­до­віч і іншых май­строў, ка­го на­тхня­лі са­ ма­быт­ны по­быт на­ша­га на­ро­да і яго дра­ма­тыч­ная гіс­то­рыя, на­ цы­яна­ль­ныя тра­ды­цыі і фа­льк­лор. Шма­таў быў пе­ра­ка­на­ны, што «іх тво­ры — свед­чан­не та­го, што ў кож­на­га на­ро­да свае ўлю­бё­ныя ко­ле­ры, рыт­мы, не­паў­тор­нае ба­чан­не і ад­чу­ван­не, свой аса­біс­ ты шлях у мас­тац­тве». Мас­так і док­тар мас­тац­тваз­наў­ства Вік­тар Фё­да­ра­віч Шма­таў адзін з пер­шых у 1993 го­дзе быў уз­на­га­ро­ джа­ны мед­алём Фран­цыс­ка Ска­ры­ны, а ў 1995-м — за шмат­лі­кія да­сле­да­ван­ні твор­час­ці Ска­ры­ны — стаў лаў­рэ­атам Дзяр­жаў­най прэ­міі. Яго Ска­ры­ні­яна — важ­кі на­бы­так у да­сле­да­ван­нях эпо­хі Рэ­не­сан­су і ро­лі ў ёй пер­шад­ру­ка­ра. Шма­таў з 1963 го­да — актыў­ ны удзель­­ні­к вы­стаў, а з 1971-га —сяб­ра Бе­ла­рус­ка­га са­юза мас­ та­коў, аўта­р вя­до­мых па­лот­наў стан­ко­ва­га жы­ва­пі­су. У па­чат­ку 1990-х ад­бы­лі­ся яго пер­шыя пер­са­на­ль­ныя вы­ста­вы, спа­чат­ку ў Мін­ску, а ў 1995-м — у Фран­цыі. Чар­но­бы­льс­кія экс­па­зі­цыі з удзе­ лам тво­раў Вік­та­ра Фё­да­ра­ві­ча пра­йшлі ў 1990-м у Аме­ры­цы, у 1993-м — у Гер­ма­ніі. У 2006 го­дзе май­стар за­ўчас­на па­кі­нуў гэ­ты свет, па­спеў­шы адзна­чыць ся­мі­дзе­ся­ці­га­до­вы юбі­лей маш­таб­най улас­най экс­па­ зі­цы­яй у На­цы­яна­ль­ным мас­тац­кім му­зеі. Па­сля шэ­ра­гу інсу­ль­таў Шма­та­ву ўжо цяж­ка бы­ло га­ва­рыць. Але тры­маў­ся ён ба­дзё­ра і год­на по­бач з леп­шы­мі сва­імі кар­ці­на­мі, гэ­так сім­ва­ліч­на і пры­ го­жа раз­ві­таў­шы­ся з сяб­ра­мі і па­плеч­ні­ка­мі. Яго ка­ле­га мас­тац­ тваз­наў­ца і мас­так Мі­хась Ра­ма­нюк не­ка­лі пі­саў, што для мно­гіх твор­цаў і ад­на­дум­цаў гэ­та быў шчы­ры па­ва­дыр да каш­тоў­нас­цяў гіс­то­рыі і ку­ль­ту­ры. Па­ва­дыр і ахвяр­нік — не злі­чыць тыя га­дзі­ны і дні, што пра­вёў ён у Чар­но­бы­льс­кай зо­не, у рэ­гі­ёнах род­на­га Па­лес­ся, ра­ту­ючы артэ­фак­ты ма­тэ­ры­яль­най і ду­хоў­най ку­ль­ту­ры, за­на­тоў­ва­ючы ў жы­ва­піс­ных па­лот­нах зы­хо­дзя­чую ў ня­быт пры­ га­жосць. Руч­ні­кі на кры­жах у кар­ці­нах, ні­бы жа­лоб­ны крык птуш­ кі над рас­кі­да­ным гняз­дом, лу­на­юць з тво­ра ў твор са­ма­быт­на­га мас­та­ка, за­ка­ха­на­га ў род­ны край. Па­лот­ны Вік­та­ра Шма­та­ва за­хоў­ва­юцца ў сям’і мас­та­ка, у фон­ дах На­цы­яна­ль­на­га мас­тац­ка­га му­зея Бе­ла­ру­сі, Бе­ла­рус­ка­га са­ юза мас­та­коў, Ма­гі­лёў­ска­га му­зея імя Мас­ле­ні­ка­ва, у Бра­гін­скім і На­раў­лян­скім му­зе­ях, а тэ­арэ­тыч­ныя рас­пра­цоў­кі і на­ву­ко­выя ве­ды — у шмат­лі­кіх арты­ку­лах і ма­наг­ра­фі­ях.

1. Аўта­пар­трэт. Алей. 1973.

2. Хлеб і пес­ня. Алей. 1974— 2002.

3. Да­ро­га. Алей. 1994.

4. Поле. Алей. 2006.

5. Адна не бядна. Алей. 1992.

6. Раз­ві­тан­не. Алей. 1990.

7. Цві­це бэз. Алей. 1998.

8. Лёс. Алей. 1990—1993.

9. Па­лес­се. Алей. 1992.

45