Pismo Studentów WUJ - Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego, listopad 2026

Autyzm i ADHD: moda czy realny problem?  str. 6 Kto czyta na pokaz?



str. 15

Jaką historię niesie kultowa Droga 66?  str. 18 MIESIĘCZNIK NR 2 (337) • ROK XXXI • LISTOPAD 2026 • ISSN 1429–995X WWW.ISSUU.COM/PISMOWUJ • ROZDAWANY BEZPŁATNIE

Chłopaki też płaczą. O wrażliwej męskości opowiadają twórcy „Tutaj Podcast” 

str. 12–14

uniwersytet > studenci > kultura > sport Z pamiętnika studenta

autorka: Martyna Lalik

Upiór z czytelni

Ciepła jesień trochę za szybko ustąpiła w tym roku zimnym i długim wieczorom. Dotychczas kolorowy Kraków zamienił się w mroczne ulice i zaułki, po których z obawą przechadzają się zmęczeni studenci. W tym czasie nawet zwykłe wejście do czytelni mogło przyprawić o gęsią skórkę. Krople deszczu ścigały się po czyściutkiej szybie obok stanowiska numer 32, zostawiając wodny ślad, który jeszcze tej nocy wyschnie, brudząc nieskazitelną taflę drobną smugą. Bębniłem długopisem o zeszyt i czytałem artykuł na jutrzejsze zajęcia. Ostatnio często przesiaduję w czytelni, żeby nie przynosić pracy do domu. Jestem tutaj już tak dobrze znany, że za kilka dni przejdę na „ty” z każdą z tutejszych pań bibliotekarek. Czytelnia na moim wydziale nie cieszy się dużą popularnością, zatem dzisiaj uczyłem się sam, jedynie w towarzystwie uśmiechniętej pani Danutki. Ona również w pocie czoła pracowała nad zadaniem, które zlecił jej, kto wie, może sam dziekan – wycinała ozdoby halloweenowe. Zaproponowałem pomoc w ich powieszeniu, więc grzecznie czekałem, aż pani bibliotekarka oznajmi mi, że już skończyła swoje naglące zadanie. Gdy usłyszałem odkładane nożyczki i odwróciłem głowę w stronę pani Danutki, zobaczyłem za biurkiem żylastego, starszego mężczyznę o bladej cerze, ubranego w sweterek i spodnie w kant. Poniósł wycięte ozdoby i zaczął je przeglądać. Po bibliotekarce nie było ani śladu. Przestraszyłem się, nie będę tego krył. Nie miałem pojęcia, kim był ten człowiek, a znałem tutaj już naprawdę wszystkich. Czułem się nieswojo, ale wróciłem do czytania, gdy nagle usłyszałem: – Już skończyłam. Pomożesz mi z tymi ozdobami? Aż podskoczyłem ze strachu. Pani Danusia jak gdyby nigdy nic siedziała sobie na krześle, na którym dosłownie minutę temu siedział jakiś gość.



2 listopad 2026 • Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego

Historie przedstawione w felietonie są fikcyjne i nie wydarzyły się naprawdę. Miejsca i osoby wymienione w tekście również zostały wymyślone.

fot. Pexels

uniwersytet > studenci > kultura > sport – Czy na wydziale mamy nowego bibliotekarza? – zapytałem, próbując brzmieć naturalnie. Tak naprawdę czułem ścisk w gardle i gorączkowo zerkałem to na wejście główne, to na zaplecze. – Nic o tym nie wiem. Dlaczego pytasz? Postanowiłem nie zrzucać na kochaną panią bibliotekarkę moich obaw związanych z upiornym mężczyzną, który oglądał jej wycinanki. Nazajutrz znowu poszedłem do czytelni. Przywitałem się z panią Danutką, usiadłem przy stanowisku nr 32, włączyłem słuchawki i z książką w ręce oglądałem ciemne, puste ulice jeszcze październikowego Krakowa. Nagle zza rogu wychylił się ten sam chudy mężczyzna, który wczoraj nastraszył mnie w czytelni. Był ubrany dokładnie tak samo. Tym razem jed-

nak dreptał za nim czarny kot. Nie zdążyłem nawet nadziwić się temu dziwnemu obrazkowi, gdy upiorny pan zniknął za drzwiami wejściowymi do mojego wydziału. Obawiałem się, że zaraz zobaczę go w czytelni, chociaż ciekawość, jak na tę dziwną postać zareaguje pani Danutka, nieco przeważała nad strachem. Niestety, nie było mi dane się tego dowiedzieć. Starszy pan nagle wyszedł z budynku wydziału, trzymając w ręce niewielki, ale ciężki worek, i zmierzał w kierunku śmietników. Tym razem kota już z nim nie było. Ja rozumiem, że to już paranoja sądzić, że kot był w worku, ale naczytałem się Edgara Allana Poego i moja wyobraźnia teraz płata mi figle. Zwłaszcza że dookoła mnie wisiały wycięte kościotrupy, których długie, papierowe

cienie kładły się na ścianach i półkach z książkami, czyniąc z czytelni makabryczny teatr cieni. Musiałem powiedzieć o tym człowieku pani Danutce. Poderwałem się z krzesła i zacząłem nieskładnie mówić o wczorajszej sytuacji z wycinankami oraz o dzisiejszym dziwnym zachowaniu starszego pana. Nie chciałem zabrzmieć jak wariat, ale po minie bibliotekarki doszedłem do wniosku, że to mi się chyba nie udawało. Świat postanowił ułatwić mi zadanie – starszy pan zmaterializował się nagle tuż za moimi plecami. – Dzień dobry Danusiu. Na dole jest dla ciebie jakiś list – powiedział prawie bezgłośnie. Po czym starszy pan wyszedł, równie bezszelestnie jak się pojawił, podczas gdy ja podskoczyłem i oblałem się zimnym potem.

– O NIM MÓWIŁEM! – wykrztusiłem, wskazując drżącym palcem na puste drzwi. – O panu Arturze? – pani Danusia zaśmiała się cicho. – To nasz nowy portier. Oczywiście. Zawsze musi to być portier, kamerdyner albo ogrodnik. Mimo logicznego wyjaśnienia klasyczny opór przed horrorowym banałem nie wygrał z moją wyobraźnią. Do końca roku akademickiego omijałem pana Artura szerokim łukiem, a progu czytelni, pomimo całej mojej sympatii do pani Danusi, nie przekroczyłem już ani razu. Tak się skończyło moje nadgorliwe zostawanie po zajęciach na uczelni… 

Wiesz, że dzieje się coś ciekawego? Daj nam znać!

Szukamy dziennikarzy, rysowników i fotografów

Publikuj w „WUJ­‑u”! Redakcja pisma „WUJ – Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego” poszukuje młodych dziennikarzy chętnych do współpracy. Szukamy osób piszących, fotografujących oraz rysowników. Jesteśmy otwarci na tych, którzy mają swoje pomysły na materiały, ale podpowiemy też, o czym warto napisać. Skupiamy się na tematach związanych ze studentami i naszą uczelnią. Zapraszamy do współtworzenia pisma wydawanego od 1990 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zainteresowane osoby prosimy o kontakt pod adresem e­‑mail wuj.redakcja@gmail.com. Do zobaczenia w redakcji!

Organizujesz ciekawą inicjatywę na UJ, którą chcesz nagłośnić? Wiesz, że na UJ powstaje coś, co warto przedstawić naszej społeczności akademickiej? Znasz kogoś z naszej uczelni, kto ma niecodzienną pasję lub dokonał czegoś wyjątkowego? Ruszasz z nowym projektem, skierowanym do studentów? Skontaktuj się z nami pod adresem wuj.redakcja@gmail.com, przesyłając szczegóły. Chętnie pomożemy!

Pismo Studentów „WUJ – Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego” Redakcja: ul. Piastowska 47, 30-067 Kraków Wydawca: Fundacja Studentów i Absolwentów UJ „Bratniak” e­‑mail: wuj.redakcja@gmail.com; tel. 668 717 167 Strony internetowe: www.issuu.com/pismowuj oraz www.facebook.com/pismowuj Redaktor naczelny: Adrian Burtan Zespół: Ludzie i relacje: Justyna Arlet-Głowacka, Alicja Bazan, Izabela Biernat, Karolina Jońca, Iwona Łaciak; Sztuka i inspiracje: Karolina Iwaniec, Michał Jarosz, Natalia Krajenta, Adam Kwiatek, Martyna Lalik, Wiktoria Piwowarska, Gabriela Wolińska, Oliwia Wójciak; Słowa i myśli: Zofia Betlej, Maja Janoszek, Klaudia Katarzyńska, Daria Kopczyńska, Wojciech Seweryn, Maria Wieruszewska; Sport i rekreacja: Michał Kowal; Kadr i obraz: Mikołaj Cembaluk, Emilia Czaja, Lucjan Kos, Agata Kurzepa, Martyna Szulakiewicz-Gaweł Korekta: Karolina Iwaniec, Wiktoria Piwowarska PR i marketing: Justyna Arlet­‑Głowacka Media społecznościowe: Wiktoria Włodarska Okładka: Damian Fużyński Reklama: wuj_reklama@op.pl Numer zamknięto: 30 października 2026 roku

Znajdź nas!

Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego • listopad 2026

3

uniwersytet > studenci > kultura > sport

Co nowego na UJ?  Azjatycki intruz pod Krakowem

autorka: Natalia Krajenta

 UJ liderem współpracy

W okolicach Krakowa odkryto pierwsze w Polsce gniazdo szerszenia żółtonogiego − inwazyjnego gatunku pochodzącego z Azji, który stanowi zagrożenie dla pszczół i innych zapylaczy. Gniazdo znaleziono 14 października 2026 roku dzięki współpracy pszczelarzy, naukowców i służb ochrony środowiska. Szerszeń żółtonogi pojawił się w Europie w 2004 roku i od tego czasu rozprzestrzenia się na kolejne obszary. Szczególne zagrożenie stanowi dla pszczół miodnych, na które poluje nawet w locie. Jego obecność może prowadzić do poważnych strat w pasiekach. W badanie odkrytej kolonii uczestniczą naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Analizy genetyczne mają pomóc ustalić pochodzenie owadów. Eksperci zaznaczają jednak, że znalezienie jednego gniazda nie oznacza jeszcze, że gatunek zadomowił się w Polsce na stałe. Specjaliści apelują o zgłaszanie zaobserwowanych osobników i gniazd odpowiednim służbom. Przestrzegają przed próbami ich samodzielnego usuwania.

z przemysłem Uniwersytet Jagielloński okazał się najlepszą polską uczelnią w międzynarodowym rankingu Industry Collaboration Index 2026, oceniającym współpracę szkół wyższych z przemysłem. W zestawieniu znalazły się 1192 uczelnie z całego świata, w tym 21 z Polski. Krakowski uniwersytet zajął 610. miejsce na świecie, zdobywając 44,8 punkty. Kolejne miejsca wśród polskich uczelni zajęły Uniwersytet Medyczny w Łodzi oraz Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Ranking, opublikowany po raz pierwszy przez brytyjską firmę Global Research Partnerships, uwzględnia cztery kryteria: współtworzenie badań z przedsiębiorstwami, trwałość partnerstw, skalę współpracy oraz różnorodność partnerów przemysłowych. Ocenę oparto na danych z lat 2021–2025. Światowym liderem zestawienia został holenderski Wageningen University & Research, wyprzedzając Massachusetts Institute of Technology i Uniwersytet Tokijski.

 Miesiąc w świecie Amiszów Życie bez nowoczesnych technologii, silne więzi rodzinne i wyjątkowo wysoka dzietność. Codzienność jednej z najbardziej zamkniętych społeczności świata przez miesiąc poznawała dr Anna Kotlińska z Uniwersytetu Jagiellońskiego–Collegium Medicum. Badaczka zamieszkała na farmie Amiszów w amerykańskim stanie Ohio. Amisze świadomie rezygnują z wielu współczesnych udogodnień, a ich życie koncentruje się wokół religii, rodziny i pracy. Kobiety rodzą tam średnio sześcioro dzieci, co skłoniło badaczkę do poszukiwania związku między stylem życia a płodnością. Podczas pobytu przeprowadziła 35 wywiadów, ale jej obserwacje wykroczyły daleko poza pierwotny cel badań. Poznawała codzienne obowiązki, rodzinne zwyczaje i relacje międzyludzkie, odkrywając świat oparty na wspólnocie, tradycji i wzajemnym wsparciu. Miesiąc spędzony wśród Amiszów pozwolił jej spojrzeć na tę społeczność z perspektywy niedostępnej dla większości osób z zewnątrz. Za pozornie prostym życiem dostrzegła złożone historie, osobiste doświadczenia i wyzwania, z którymi mierzą się członkowie tej społeczności.

 Roboty lustrem naszej moralności? Czy roboty mają własną moralność, czy jedynie przypisujemy im nasze wartości? Naukowcy, wśród nich dr Kinga Ciupińska z Uniwersytetu Jagiellońskiego sprawdzili, jak ludzie oceniają moralność robotów humanoidalnych. Wyniki sugerują, że często dostrzegamy w nich odbicie własnych przekonań. W eksperymencie uczestniczyło 120 osób, które oceniały robota iCub rozwiązującego 20 dylematów moralnych. Badani często zakładali, że maszyna podejmie takie same decyzje jak oni. W kwestii równości w edukacji zgodność sięgała aż 94 procent. Osoby wysoko oceniające własną moralność częściej przypisywały podobne cechy robotowi. Na sposób postrzegania maszyny nie wpłynęły natomiast ani wcześniejsze informacje o jej zdolnościach moralnych wstawić przecinek przed bezpośrednia interakcja z nią. Wyniki wskazują, że ludzie mogą oceniać roboty przez pryzmat własnych wartości. Zdaniem badaczy takie postrzeganie maszyn może wpływać na gotowość do obdarzania ich zaufaniem. W kolejnych badaniach naukowcy zamierzają uwzględnić również roboty pozbawione ludzkich cech wyglądu.

 136 dowodów prestiżu Aż 136 naukowców związanych z Uniwersytetem Jagiellońskim znalazło się w prestiżowym rankingu World’s Top 2% Scientists 2025. To o trzy osoby więcej niż rok wcześniej. Zestawienie najbardziej wpływowych badaczy na świecie przygotowuje Uniwersytet Stanforda we współpracy z wydawnictwem Elsevier. Ranking obejmuje dwie listy: pierwsza uwzględnia dorobek naukowców z całej kariery, druga – cytowania publikacji z poprzedniego roku. Na pierwszej liście wyróżniono 92 badaczy UJ, czyli o 11 więcej niż rok wcześniej. Na drugiej znalazło się 95 przedstawicieli uczelni, wobec 101 w poprzedniej edycji. O miejscu w rankingu decydują wskaźniki bibliometryczne, w tym liczba cytowań, indeks Hirscha oraz udział w publikacjach naukowych. Zestawienie obejmuje badaczy reprezentujących różne dziedziny i pozwala ocenić wpływ ich dorobku na światową naukę. Źródło informacji: uj.edu.pl

4 listopad 2026 • Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego

fot. Lucjan Kos, Anna Kotlińska, uj.edu.pl

uniwersytet > studenci > kultura > sport Relacja

Cyfrowy świat, wspólna przyszłość

autorka: Klaudia Katarzyńska

Informacja obiega świat w ułamku sekundy, a ustanawianie prawa zajmuje miesiące. Co ten rozdźwięk oznacza dla demokracji? To jedno z pytań siódmej konferencji „Wiedza – Komunikacja – Działanie”, która odbyła się 15–16 października na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wydarzenie organizowane przez Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej UJ po raz pierwszy miało charakter międzynarodowy. – Potrafię sobie wyobrazić świat bez demokracji, ale nie bez internetu – mówił prof. Jan Zielonka podczas wykładu inaugurującego. Prelegent przypomniał też, że rozwój sieci miał ułatwiać dostęp do wiedzy i zwiększać udział obywateli w życiu publicznym. Dziś tym nadziejom towarzyszą jednak obawy związane z dezinformacją i manipulacją. Właśnie tym wyzwaniom poświęcono część obrad konferencji pod hasłem „Prognozując przyszłość: między mediami, technologią a społeczeństwem”. Podczas paneli poświęconych komunikacji politycznej w erze AI, przyszłości dziennikarstwa i dezinformacji analizowano m.in. materiały typu deepfake i propagandę w internecie. Perspektywę polityczną uzupełniała refleksja nad codziennym korzystaniem z mediów. Przyglądano się praktykom medialnym różnych pokoleń. Poruszano też zagadnienia edukacji medialnej, relacji ludzi z robotami i strategii twórców TikToka, YouTube Shorts oraz Instagram Reels. Z kolei studenci dziennikarstwa podczas debaty oksfordzkiej rozważali, czy referendum sprzyja demokracji lokalnej. Po obradach uczestnicy mogli wybrać jedną z dwóch tematycznych wizyt. „Podróż do przyszłości” prowadziła do Narodowego Centrum Promieniowania Synchrotronowego SOLARIS, a „Po-

fot. Klaudia Katarzyńska

– Potrafię sobie wyobrazić świat bez demokracji, ale nie bez internetu – mówił prof. Jan Zielonka podczas wykładu inaugurującego konferencję.

dróż do przeszłości” na warsztaty w Ośrodku Historii Informatyki „Muzeum Komputerów”. Rozmowa o przyszłości mediów prowadzi do pytań o to, komu ufamy, skąd czerpiemy wiedzę i jak podejmujemy wspólne decyzje. Ich znaczenie wykracza poza sale obrad: wracamy do nich, oceniając wiarygodność informacji i decydując, co udostępnić innym. Im szybciej zmieniają się technologie, tym ważniejsze staje się pytanie, kto wyznacza kierunek tych zmian. 

Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego • listopad 2026

5

uniwersytet > studenci > kultura > sport Reportaż

Neuroróżnorodność. Diagnoza czy moda?

autorka: Klaudia Katarzyńska

Coraz więcej dorosłych osób trafia do gabinetów z podejrzeniem ADHD lub spektrum autyzmu, a część z nich po latach otrzymuje formalną diagnozę. Jedni widzą w tym internetową modę, inni spóźnioną odpowiedź medycyny na doświadczenia ludzi, którzy przez lata uczyli się maskować własną odmienność. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia spektrum autyzmu występuje u około jednego na sto dzieci, a ADHD – u ok. 5 proc. populacji ogólnej. Przez lata statystyki te dotyczyły niemal wyłącznie pacjentów pediatrycznych. Dziś Polska mierzy się z falą „późnych diagnoz” u osób dorosłych. Dla jednych to niebezpieczna moda napędzana przez algorytmy mediów społecznościowych, dla innych – realny klucz do zrozumienia własnej tożsamości. Joanna, Alicja, Ambroży i Piotr opowiadają, jak wygląda odkrywanie własnej neuroróżnorodności: od etapu podejrzeń po szukanie odpowiedzi.

Joanna ma 33 lata. Od niemal trzech lat żyje z diagnozą spektrum autyzmu. – Odkąd pamiętam, byłam inna i odstawałam od grupy. W każdej szkole zawsze byłam wyśmiewana – mówi.

Joanna

Joanna ma 33 lata. Od niemal trzech lat żyje z diagnozą spektrum autyzmu. – Odkąd pamiętam, byłam inna i odstawałam od grupy. W każdej szkole zawsze byłam wyśmiewana – mówi. Przez lata kobieta doskonaliła mechanizm maskowania, choć wtedy nie znała jeszcze tego terminu. – Myślałam, że każdy tak ma, że gdy wraca do domu, musi się zamknąć w ciemnym miejscu i mieć czas tylko dla siebie – wyjaśnia. Sam moment potwierdzenia diagnozy przyniósł jej ulgę i poczucie satysfakcji. –Podsumowałam to raczej tak: ale super! Należę do tego grona, które nie uważa autyzmu za problem. Uważam, że autyzm wiele mi daje – podkreśla. Kobieta widzi w swojej diagnozie realne korzyści, a jedną z nich jest niezwykle sprawna wyobraźnia, która pozwala jej pisać bez wysiłku – Joanna jest autorką książki z gatunku young adult. – Mój umysł cały czas pędzi i nie potrafi powiedzieć: stop. Ten pęd bywa darem i utrapieniem jednocześnie. Jeśli skupiam się na czymś, co mnie interesuje, jestem tym tak pochłonięta, że cały świat może dla mnie nie istnieć – wyjaśnia. Joanna ma świadomość, że dla części społeczeństwa diagnoza

autyzmu bywa różnie postrzegana. – Nie z każdym da się spokojnie porozmawiać o autyzmie. Niektórzy i tak będą widzieć w tym fanaberię albo wymówkę – tłumaczy. Z podobnym dystansem podchodzi do medialnego lukrowania rzeczywistości, które jej zdaniem często służy do maskowania realnych kosztów życia w spektrum. – Wiele osób się wścieka, gdy mówi się, że autyzm to taka supermoc. A on wiąże się z wieloma problemami, z którymi czasami ciężko sobie poradzić – podsumowuje. Kobieta nie korzysta z terapii, ale przestała nazywać siebie „dziwną”. Dziś pozwala sobie na zachowania, które inni mogliby uznać za nieuprzejme: zadaje mnóstwo pytań, zagaduje obcych ludzi, a w sklepach zakłada okulary przeciwsłoneczne i słuchawki wygłuszające. – Mnogość kolorów, dźwięków i liczba rzeczy na półkach bardzo negatywnie na mnie wpływają. Niektórzy patrzą na mnie dziwnie, bo pewnie myślą, że

6 listopad 2026 • Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego

uważam się za gwiazdę, ale absolutnie nie o to chodzi – wyjaśnia.

Alicja

Przez większość życia dwudziestotrzyletnia Alicja nie potrafiła nazwać trudności, z którymi mierzyła się każdego dnia. Towarzyszyły jej poczucie izolacji i głęboki wstyd, które sprawiły, że o swoich problemach nie mówiła nawet lekarzom czy terapeutom. Przełom nastąpił dopiero w dorosłości, tuż przed dwudziestymi urodzinami, kiedy ciocia zasugerowała jej, że przyczyną może być ADHD. Wcześniej Alicja miała jedynie stereotypowe wyobrażenie o tym zaburzeniu, przez co nigdy nie podejrzewała go u siebie. Sam proces diagnozy kobieta wspomina jako doświadczenie ambiwalentne – mieszankę ulgi i żalu. Z jednej strony pojawiła się nadzieja na lepsze funkcjonowanie dzięki farmakoterapii i zrozumienie własnego sposobu odbierania świata. Z dru-

giej – refleksja nad straconym czasem. – Było mi przykro, że wcześniej nie dostałam odpowiedniej diagnozy. Byłam przekonana, że wtedy szybciej znalazłabym odpowiednie strategie radzenia sobie – wspomina. Oficjalne rozpoznanie stało się punktem zwrotnym w jej relacji z samą sobą. Alicja przestała czuć się gorsza od innych. Dobrze dobrana farmakoterapia i spotkanie innych osób z tą diagnozą stały się dla niej istotnym wsparciem. Dla Alicji kwestia rosnącej liczby diagnoz, w mediach często określanej mianem „mody”, jest formą społecznego unieważnienia. – Jest mi wtedy bardzo przykro, czuję się niezrozumiana. Uważam, że wypowiadanie takich słów jest przejawem unieważniania doświadczeń osób, które o nich mówią – podkreśla. Dla kobiety ADHD jest biologiczną rzeczywistością, dlatego porównania do trendów uważa za absurdalne. – Tych, którzy tak mówią, zapytałabym, czy również uważają za trend swoje trudnofot. Pexels

uniwersytet > studenci > kultura > sport Przez większość życia dwudziestotrzyletnia Alicja nie potrafiła nazwać trudności, z którymi mierzyła się każdego dnia. Towarzyszyły jej poczucie izolacji i głęboki wstyd, które sprawiały, że o swoich problemach nie mówiła nawet lekarzom czy terapeutom.

ści zdrowotne, na przykład nadciśnienie czy cukrzycę – dodaje. Jej zdaniem to właśnie brak osobistego doświadczenia sprawia, że w przestrzeni publicznej utrzymują się przekonania, które dla osób neuroatypowych są po prostu krzywdzące. Diagnoza pozwoliła Alicji dostrzec także drugą stronę medalu. Kobieta definiuje swoją neuroatypowość jako ważną część tożsamości, która niesie ze sobą konkretne zasoby. Dziś Alicja działa jako aktywistka społeczna i edukuje o ADHD, wykorzystując do tego między innymi platformy internetowe.

Ambroży

Ambroży ma 23 lata. Choć od wczesnego dzieciństwa czuł, że funkcjonuje inaczej niż rówieśnicy, na oficjalne rozpoznanie musiał czekać do dorosłości. Dziś ma zdiagnozowane ADHD typu mieszanego oraz zespół Aspergera. Pierwszy sygnał pojawił się w gimnazjum, gdy usłyszał o chłopcu z zespołem Aspergera, który mierzył się z podobnymi problemami. Droga do diagnozy była jednak długa i wiązała się z oporem mamy Ambrożego, która obawiała się, że „orzeczenie” zamknie mu drogę do zatrudnienia. Ostatecznie proces diagnostyczny mężczyzna przeszedł na studiach. Diagnoza kosztowała go ponad dwa tysiące złotych i wymagała dużego wysiłku poznawczego. Podczas testów miał poczucie, że nie tylko odpowiada na pytania, ale najpierw musi je „przetłumaczyć” i zrozumieć, co osoba neurotypowa ma na myśli i jakiej odpowiedzi od niego oczekuje. Ambroży zwraca też uwagę na błędy w narzędziach diagnostycznych, które przez lata pomijały specyfikę autyzmu u dziewcząt, a arkusze dotyczące hobby skupiały się na „męskim” majsterkowaniu. Dziś Ambroży przekuwa swoje doświadczenia w realne działanie społeczne. Działa w organizacji SpektrUJ , a na studiach medycznych rozmawia z wykładowcami i przyszłymi lekarzami, fot. Pexels

obalając szkodliwe mity. Spotyka się z niezrozumieniem – od niedowierzania, że osoba bez niepełnosprawności intelektualnej może być w spektrum, po oczekiwania, że jako osoba w spektrum autyzmu musi być geniuszem. Najbardziej jednak irytuje go narracja o „modzie” na autyzm. – Nikt nie chce mieć autyzmu, żeby się popisać. Prawda jest taka, że wady posiadania autyzmu w naszym społeczeństwie przeważają nad zaletami – podkreśla.

Piotr

– Mój mózg cały czas myśli. Nie mam czegoś takiego, że coś robię na komputerze albo oglądam

i jestem tylko w tym. W tle leci zupełnie inna ścieżka myślowa – mówi trzydziestoletni Piotr, który podejrzewa u siebie ADHD. Mężczyzna przyznaje, że codzienne skupienie na szczegółach jest dla niego niemal nieosiągalne, chyba że pojawi się stan „hiperfokusu”. W życiu Piotra brakuje projektów długoterminowych. Mechanizm jest powtarzalny: ekscytacja nowością, szybka nauka zasad, a potem nagłe wygaśnięcie zainteresowania. Z jednej strony irytuje go odbijanie się od skrajności, z drugiej – uwielbia ten stan. – ADHD-owcy to są ćpuny, jeśli chodzi o adrenalinę. A ja ją uwielbiam. To jest niestety mój nałóg. Boję się

go zostawić, bo wtedy moje życie będzie jeszcze nudniejsze niż do tej pory – mówi mężczyzna. Ta obawa wpływa na jego stosunek do ewentualnego leczenia. Boi się utraty tożsamości i „iskierki szaleństwa” na rzecz społecznej przewidywalności. – Powstaje pytanie, czy farmakoterapia ma sens. Czy ona nie zmienia cię na tyle, że stajesz się inną osobą, którą musisz się stać ze względu na to, czego społeczeństwo od ciebie oczekuje? – zastanawia się. Jego nieufność budzi też obecny system diagnostyczny i internetowa moda na neuroróżnorodność. – Najczęściej ludzie, którzy identyfikują się jako osoby z ADHD

Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego • listopad 2026

7

uniwersytet > studenci > kultura > sport nie rozumieją, czym jest to zaburzenie i jak bardzo utrudnia życie osobom, którzy je naprawdę mają – podkreśla. Drażni go pokazywanie zaburzenia jako „supermocy” i rynkowy wymiar diagnozowania. – Uważam, że diagnoza ADHD bywa scamem – ocenia, krytykując bardzo drogie wizyty u terapeutów. W historii Piotra pojawia się też wątek traumy, której objawy często nakładają się na ADHD. Po roku pracy z psychoterapeutą mężczyzna nadal nie ma pewności, co jest źródłem jego chaosu. Mimo to, w chwilach spontaniczności, wciąż odnajduje w swoim stanie coś wartościowego. – Jak spontanicznie wyjdę pobiegać, to cała głowa wariuje, jest zalana endorfinami. To jest cudowne uczucie – opowiada. Piotr wybiera więc czekanie, szukając alternatywy, która nie zmusi go do rezygnacji z siebie.

Co na to nauka?

Coraz więcej dorosłych zgłasza się do specjalistów z podejrzeniem ADHD lub spektrum autyzmu. Dlatego psycholodzy i psychiatrzy coraz częściej muszą rozstrzygać, gdzie kończy się autodiagnoza z internetu, a zaczynają cechy neuroróżnorodności. Doktor Krzysztof Gerc, psycholog z Instytutu Psychologii Sto-

sowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego, studzi emocje wokół rzekomej „mody” na neuroróżnorodność. – Zmiany kryteriów diagnostycznych ASD nie są rezultatem „mody”, lecz konsekwencją przejścia od modelu kategorialnego do wymiarowego oraz od paradygmatu deficytu do paradygmatu neuroróżnorodności – tłumaczy. Przypomina, że w latach 50. autyzm był postrzegany jako forma psychozy dziecięcej. Dopiero najnowsze klasyfikacje, jak DSM-5 czy ICD-11, wprowadziły jedną wspólną kategorię zaburzeń ze spektrum autyzmu, uwzględniając przy tym maskowanie, różnice płciowe oraz ostatnio także współwystępowanie innych zaburzwń, takich jak ADHD. Wzrost diagnoz wśród dorosłych dr Gerc nazywa „spłacaniem długu”. Przez lata osoby o wysokim poziomie funkcjonowania, a zwłaszcza kobiety, nie spełniały surowych protokołów diagnostycznych. Często żyły z etykietami zaburzeń lękowych czy depresji. – To zjawisko ma swoją nazwę: „diagnostic substitution”. U pewnej grupy osób wcześniej nie diagnozowano autyzmu, lecz np. zaburzenia językowe, niepełnosprawność intelektualną czy zaburzenia zachowania – wyjaśnia ekspert.

Kluczowym terminem jest tu maskowanie, czyli proces, w którym osoba neuroatypowa podświadomie uczy się norm społecznych, by ukryć swoje trudności. To właśnie dlatego diagnoza u dorosłych nie oznacza, że autyzm „pojawił się później”. – Wiedza naukowa i praktyka kliniczna zaczęły wreszcie dostrzegać jego obecność tam, gdzie wcześniej brakowało narzędzi, a może też właściwego języka – mówi dr Gerc. Współczesna droga do diagnozy często zaczyna się na TikToku czy Instagramie. Ekspert dostrzega w tym szansę na szybszą pomoc, ale ostrzega przed uproszczeniami. – Media społecznościowe działają jako nieformalny system przesiewowy. Żartuje się czasem, że jest to system o wysokiej czułości, ale o niskiej specyficzności – zauważa. Ryzykiem jest „bańka interpretacyjna”, w której zwykłe zmęczenie czy nieśmiałość mogą zostać błędnie uznane za cechy spektrum. Rzetelna diagnoza, określana jako „złoty standard”, nie ma nic wspólnego z internetowym testem. To wielogodzinny proces angażujący zespół specjalistów: psychiatrę, psychologa, a często także logopedę czy też pedagoga. – Diagnoza nie jest decyzją jednej osoby, lecz wynikiem kon-

sylium. Opiera się na triangulacji danych, wywiadzie rozwojowym oraz precyzyjnej obserwacji klinicznej przy użyciu specjalistycznych narzędzi. – podkreśla dr Gerc. Współczesna nauka przestaje pytać jedynie o to, „czy osoba ujawnia zaburzenie”. Zamiast tego, jak podsumowuje dr Gerc: – Redefiniujemy pytanie na: „w jakich warunkach sposób funkcjonowania osoby staje się źródłem trudności lub ograniczenia jej zasobów”. To przesunięcie akcentu z deficytu na interakcję ze środowiskiem wydaje się największą zmianą ostatnich dekad. Debata wokół neuroróżnorodności w mediach wybrzmiewa coraz częściej. Z jednej strony mamy system medyczny, który dzięki nowym narzędziom zaczyna dostrzegać subtelne odcienie funkcjonowania mózgu człowieka. Z drugiej – rynek diagnoz i medialny szum, który budzi nieufność części społeczeństwa. Pomiędzy nimi pozostaje człowiek, który z diagnozą w ręku lub bez niej każdego dnia musi decydować, na ile chce się dopasować do otoczenia, a na ile ma prawo wymagać, by to otoczenie uwzględniło jego odmienność. Bo ostatecznie to, co definiuje człowieka, to prawo do życia bez konieczności ciągłego przepraszania za to, kim się jest. 

Ambroży ma 23 lata. Choć od wczesnego dzieciństwa czuł, że funkcjonuje inaczej niż rówieśnicy, na oficjalne rozpoznanie musiał czekać do dorosłości. Dziś ma zdiagnozowane ADHD typu mieszanego oraz zespół Aspergera.

8 listopad 2026 • Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego

fot. Pexels

uniwersytet > studenci > kultura > sport Felieton

Bohaterowie drugiego planu

autorka: Izabela Biernat

Paradoksalnie w świecie, który bije na alarm z powodu postępującej epidemii samotności, jednymi z najbardziej niedocenianych relacji są właśnie przyjaźnie. Najwięcej uwagi poświęcamy związkom romantycznym, które zdają się stanowić ostateczny cel – najważniejszą relację, jaką przyjdzie nam nawiązać w życiu. Zdarza się, że to właśnie one stają się głównym tematem naszych rozmów z przyjaciółmi. Ci ostatni przyjmują wówczas rolę zewnętrznych obserwatorów i doradców, z którymi konsultujemy, czy podobamy się drugiej osobie, czy właściwie zareagowaliśmy po kłótni z partnerem i czy nasze wątpliwości dotyczące wspólnej przyszłości są uzasadnione. Innymi słowy, nawet kiedy mamy przyjaciół, często stawiamy ich w drugoplanowej roli. Nasze życie emocjonalne zdaje się kręcić wokół związku romantycznego, jak gdyby to właśnie on był jego centrum, a pozostałe relacje miały jedynie uzupełniać to, co dzieje się między nami a partnerem, zamiast być wartościami samymi w sobie. Kolejny paradoks? Kiedy mówimy o udanym związku romantycznym, często wskazujemy na cechy, które równie dobrze mogłyby opisywać przyjaźń. Podkreślamy, że z partnerem lub partnerką powinna łączyć nas głęboka więź emocjonalna, Chcemy, aby była to osoba, z którą po prostu lubimy spędzać czas i rozmawiać zarówno o błahostkach, jak i o poważnych sprawach. Zwracamy uwagę na to, jak zachowuje się w obliczu życiowych kryzysów: czy potrafi nas wesprzeć, czy możemy na nią liczyć, kiedy sytuacja staje się trudna. Czasami mówimy wprost, że przyjaźń powinna stanowić podstawę udanego związku. Innym razem nie dostrzegamy nawet, że opisując cechy wymarzonego partnera, tak naprawdę szukamy kogoś, kto będzie naszym przyjacielem z romantyczną nadbudową. Problem polega na tym, że owa romantyczna nadbudowa, choć potrafi być niezwykle silna, nie zawsze pozostaje równie intensywnym spoiwem relacji. Początkowa fascynacja z czasem ustępuje miejsca innej formie bliskości. Dla jednych może to być początek końca związku, dla innych szansa na jego dalszy rozwój i świadomą pracę

fot. Pexels

Być może więc najważniejszą relacją w naszym życiu jest właśnie przyjaźń. Powinniśmy przestać traktować ją jako relację drugoplanową, istniejącą gdzieś na obrzeżach naszego życia uczuciowego, w oczekiwaniu na coś ważniejszego.

nad wspólnym życiem. Wiele zależy od tego, co pozostaje, kiedy pierwsze uniesienia przestają wystarczać i na jak solidnych fundamentach zbudowaliśmy relację – fundamentach, które tak wiele mają wspólnego z przyjaźnią. Tym bardziej zastanawiające jest więc to, że choć tak dobrze rozumiemy znaczenie przyjaźni, wciąż oczekujemy, że to partner lub partnerka stanie się centrum naszego świata – najlepszym przyjacielem, najbliższym powierni-

kiem, osobą, z którą będziemy dzielić zarówno codzienne drobiazgi, jak i największe życiowe rozterki. To właśnie związek romantyczny często stawiamy na pierwszym miejscu, niekiedy zapominając, że zanim pojawiła się w naszym życiu, mieliśmy już obok siebie ludzi, którzy nas wspierali, towarzyszyli nam w trudnych chwilach i pozostawali przy nas, gdy inni odchodzili. Ludzi, na których wciąż możemy liczyć i którzy być może będą przy nas również

wtedy, gdy zawiedzie nas związek, któremu poświęciliśmy tak wiele uwagi. Paradoks polega na tym, że wartość tych relacji dostrzegamy szczególnie wyraźnie wtedy, kiedy brakuje nam bliskości, kiedy przeżywamy rozczarowanie albo zostajemy sami. Wystarczy jednak, że na horyzoncie pojawi się nowa miłość, a przyjaźń znów ustępuje jej miejsca. Jak gdybyśmy za każdym razem musieli na nowo przekonywać się o wartości czegoś, co przecież od dawna mamy na wyciągnięcie ręki. Być może więc najważniejszą relacją w naszym życiu jest właśnie przyjaźń. Powinniśmy przestać traktować jako relację drugoplanową, istniejącą gdzieś na obrzeżach naszego życia uczuciowego, w oczekiwaniu na coś ważniejszego. Obecność przyjaciół ma wartość niezależnie od tego, czy jesteśmy zakochani, samotni, szczęśliwi czy zagubieni. Jeśli tak wiele mówimy o samotności i potrzebie bliskości, warto zadać sobie pytanie, czy nie szukamy czasem czegoś, co od dawna mamy obok siebie, a czego wartość dostrzegamy dopiero wtedy, gdy zaczyna nam tego brakować. Może powinniśmy nauczyć się doceniać ludzi, z którymi łączy nas przyjaźń, zanim życie po raz kolejny przypomni nam, jak wiele dla nas znaczą. Być może warto też dostrzec, że cechy, których tak często szukamy w innych ludziach, od dawna są obecne w relacjach, które tworzymy. Bądźmy więc dla siebie nie tylko przyjaciółmi. Bądźmy dla siebie aż przyjaciółmi. 

Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego • listopad 2026

9

uniwersytet > studenci > kultura > sport Czy da się zdiagnozować osobowość?

Jak się bada osobowość?

autorka: Wiktoria Piwowarska

Osobowość wpływa na to, jak myślimy, przeżywamy emocje, budujemy relacje i postrzegamy samych siebie. Choć wielu z nas próbuje opisać siebie za pomocą internetowych testów i prostych kategorii, ludzka psychika okazuje się znacznie bardziej złożona. O tym, czym jest osobowość, jak przebiega profesjonalna diagnoza osobowości i dlaczego internetowe testy nie mogą jej zastąpić, rozmawiamy z dr Jolantą Starostą, psychologiem, psychoterapeutką i absolwentką mediteranistyki, związaną z zakładem Interwencji Kryzysowej i Psychoterapii Uniwersytetu Jagiellońskiego.

czonych. W tej ostatniej metodzie pacjent może ujawniać bardziej spontaniczne treści, w mniejszym stopniu kontrolowane świadomie. Trzeba jednak pamiętać, że ich interpretacja jest bardziej subiektywna, dlatego zawsze stosuje się je ostrożnie i w połączeniu z innymi metodami.

Dlaczego diagnoza jest tak ważna?

Czym jest osobowość?

ÂÂ Dr Jolanta Starosta: Osobowość to złożone pojęcie i jej definicja zależy od przyjętej teorii. Najogólniej można powiedzieć, że jest to względnie trwała konfiguracja cech psychicznych, na podstawie której możemy przewidywać zachowanie jednostki. Kształtuj a ją zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe, a jednocześnie podlega ona dynamicznym zmianom w ciągu życia. Wpływa na to, jak myślimy, czujemy i zachowujemy się, a także na to, jak postrzegamy samych siebie.

Ile istnieje teorii osobowości?

ÂÂ Bardzo dużo, właściwie trudno byłoby je wszystkie wymienić. Teoretycy patrzą na osobowość z różnych perspektyw. Jedni skupiają się na cechach, inni na emocjach, relacjach czy nieświadomych mechanizmach. Można powiedzieć, że osobowość to jest trochę taki worek na wszystkie funkcje psychiczne, które mamy, bo dotyczy wszystkich tych aspektów: myślenia, emocji, motywacji, wartości i sposobu funkcjonowania w relacjach. Istnieją modele, które próbują zaszufladkować osobowość, zamknąć ją w jednym pudełku, jak na przykład Wielka Piątka, ale nawet one są uproszczeniem. Osobowość jest zbyt złożona, aby zamknąć ją w jednej „szufladce”. Możemy ją opisywać z różnych stron, ale nie da się jej w pełni wyczerpać jednym modelem.

Jak zmieniało się podejście do osobowości na przestrze‑ ni lat?

ÂÂ Kiedyś, na przykład w psychoanalizie Freuda, zakładano, że osobowość kształtuje się głównie w dzieciństwie i później już

– Kiedyś, na przykład w psychoanalizie Freuda, zakładano, że osobowość kształtuje się głównie w dzieciństwie i później już się nie zmienia. Dziś wiemy, że to nieprawda. Osobowość jest dynamiczna. Może się rozwijać i zmieniać przez całe życie – mówi dr Jolanta Starosta. się nie zmienia. Dziś wiemy, że to nieprawda. Osobowość jest dynamiczna. Może się rozwijać i zmieniać przez całe życie. To bardzo ważne, bo dzięki temu możliwe jest leczenie i realna zmiana sposobu funkcjonowania człowieka.

A jak wygląda diagnoza oso‑ bowości?

ÂÂ Tylko psycholog może wykonać oficjalną diagnozę osobowości, bo ma do tego odpowiednie narzędzia. Sama diagnoza to długotrwały proces, po przeprowadzeniu wywiadu oraz badania kwestionariuszowego trzeba policzyć ich wyniki oraz odnieść się do norm, aby otrzymać wiedzę na temat natężenia danej cechy. Korzystamy z takich kwestionariuszy jak MMPI czy narzędzi opartych na modelu Wielkiej Piątki. Następnie łączymy uzyskane informacje w całość i wyciągamy wnioski, gdyż testy nie dają gotowej odpowiedzi. Klu-

10 listopad 2026 • Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego

czowa jest ich interpretacja w kontekście całego obrazu osoby. Musimy także zadbać o stan pacjenta, być w tym razem z nim i przekazać mu, co te wyniki tak naprawdę oznaczają, oraz dać wskazówki do dalszej pracy. Staramy się koncentrować na jego zasobach. Ryzyko błędu podczas diagnozy minimalizujemy poprzez łączenie różnych metod oraz wykorzystanie doświadczenia diagnosty. Metody dobiera się indywidualnie do pacjenta i zawsze interpretuje się je w szerszym kontekście, ponieważ pojedynczy test nie definiuje osobowości ani nie daje pełnej odpowiedzi. W diagnostyce zaburzeń osobowości stosuje się także ustrukturalizowane wywiady diagnostyczne, jak na przykład SCID-5-PD, który opiera się na kryteriach diagnostycznych klasyfikacji DSM-5, oraz testy projekcyjne, np. Test Apercepcji Tematycznej czy test zdań niedokoń-

ÂÂ Diagnoza pozwala lepiej zrozumieć pacjenta i jego sposób funkcjonowania. Każda informacja z wywiadu wnosi coś istotnego i pomaga stworzyć pełniejszy obraz danej osoby. To również ważny punkt wyjścia do dalszej terapii. Wiele osób zgłasza się na diagnozę z wewnętrznej potrzeby – chce dowiedzieć się więcej o sobie. Początkowo jest to jedyna motywacja, jednak w trakcie procesu pojawia się także chęć pracy nad sobą i rozpoczęcia terapii. Zdarza się również, że diagnoza została zalecona przez psychiatrę, zarówno w kontekście osobowości, jak i zaburzeń psychicznych. Niektórzy decydują się na diagnozę także z powodów zewnętrznych, na przykład w związku z postępowaniem sądowym czy adopcyjnym. Warto pamiętać, że osoby z różnymi zaburzeniami mogą mieć inne mechanizmy obronne oraz specyfikę funkcjonowania i postrzegania rzeczywistości. Kluczowe są indywidualne podejście oraz dobór odpowiednich strategii i interwencji terapeutycznych. ÂÂ Informacje o osobowości pomagają też nam, jako diagnostom, a później także samym praktykom i terapeutom, uzyskać informacje o tym, jak z tym pacjentem dalej pracować. Warto mieć na uwadze, że diagnoza może wpływać na samoocenę pacjenta, dlatego bardzo ważny jest etap omówienia wyników. Diagnoza powinna uwzględniać zarówno trudności, jak i zasoby osoby. Celem nie jest ocenianie, ale zrozumienie i wsparcie pacjenta.

W internecie popularne są wszelkiej maści testy, które obiecują diagnozę osobowo‑ fot. Pexels

uniwersytet > studenci > kultura > sport dome. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku modelu Wielkiej Piątki, który zakłada istnienie względnie trwałych dyspozycji do określonych sposobów reagowania i zachowania.

Jak w takim razie możemy odróżnić profesjonalny test psychologiczny od popular‑ nego quizu?

ÂÂ Profesjonalne testy są oparte na teorii naukowej, mają normy, zostały przebadane psychometrycznie oraz wykazują rzetelność i trafność. Nie są ogólnodostępne i mogą z nich korzystać wyłącznie przeszkoleni specjaliści. Gdybym miała polecić jakiś test, poleciłabym MMPI. Dostarcza bardzo dużo informacji o osobie badanej, ale nie jest w wolnym dostępie.

ści, na przykład typu MBTI. Czy mają one wartość dia‑ gnostyczną?

ÂÂ MBTI nie jest narzędziem naukowym w psychologii klinicznej. Nie spełnia standardów takich jak rzetelność czy stabilność wyników. Może być ciekawą formą autorefleksji, bywa też wykorzystywane w edukacji, ale nie powinno się go traktować jako narzędzia do diagnozy osobowości. Swego czasu był to dość popularny trend, na przykład na Tumblrze. Sama zro-

biłam test MBTI i dostałam typ INFP. System ten powstał na podstawie teorii typów psychologicznych Junga i opiera się na zestawieniu czterech liter, tworzących określony typ osobowości, np. INFP czy ESTJ. Jednym z zarzutów wobec MBTI jest zmienność wyników. Jung tłumaczył to zjawisko kompensacją funkcji psychicznych, w sytuacji zablokowania dominujących tendencji większą rolę mogą przejmować funkcje dotąd mniej świa-

A jak z kwestią osobowości wiąże się teoria Gestalt? Z te‑ go, co wiem, to Pani specjal‑ ność.

ÂÂ Terapia Gestalt koncentruje się na byciu „tu i teraz”: na tym, co aktualnie czujemy, myślimy i przeżywamy. Ważnym aspektem jest także branie odpowiedzialności za własne działania oraz odpuszczanie tego, na co nie mamy wpływu. Wyróżnia się w niej trzy kanały świadomości: emocjonalny, intelektualny oraz somatyczny, związany z ciałem. Chodzi o to, by doświadczać rzeczy w sposób pełny i świadomy: poprzez umysł, emo-

cje i ciało jednocześnie. Problem pojawia się wtedy, gdy tracimy kontakt z własnym ciałem i potrzebami, również psychicznymi, a także z emocjami. Czasami błędnie interpretujemy to, czego naprawdę potrzebujemy albo wykonujemy pewne czynności, nie będąc z nimi w kontakcie. Dobrym przykładem jest sytuacja, w której jemy podczas nauki do sesji i robimy kilka rzeczy naraz, przez co nie jesteśmy świadomi samego jedzenia, a po chwili znów czujemy głód.

Czy robiąc testy osobowości, dążymy do jakiejś wyobrażo‑ nej idealnej wersji siebie?

ÂÂ W testach opartych na samoopisie może pojawić się tendencja do przedstawiania siebie w lepszym świetle, co wiąże się z autoprezentacją. Profesjonalne narzędzia psychologiczne pozwalają jednak uwzględnić takie tendencje dzięki specjalnym skalom kontrolnym, dlatego diagnosta może interpretować wyniki z odpowiednią ostrożnością. Jeśli osoba badana ma szczerą motywację do poznania siebie, zwykle nie ma potrzeby zatajania faktów, a diagnoza staje się okazją do lepszego zrozumienia własnego funkcjonowania. Myślę więc, że dobrze przeprowadzona diagnoza może stać się wartościową okazją do głębszego poznania samego siebie. 

Zareklamuj się w WUJ­‑u! wuj_reklama@op.pl

fot. archiwum prywatne

Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego • listopad 2026

11

uniwersytet > studenci > kultura > sport Rozmowa z twórcami podcastu „Tutaj Podcast”

Czym jest nowa męskość?

autorka: Justyna Arlet­ ‑Głowacka

Z jednej strony stereotypy, polaryzacja płciowa i niebezpieczna narracja manosfery, z drugiej – potrzeba bliskości, miłości i głębokich relacji. Porozmawiajmy o kondycji współczesnej męskości. W erze wszechobecnych podcastów na każdy temat trudno odnaleźć się w gąszczu niezliczonych treści. Na tym tle wyróżnia się jednak „Tutaj Podcast”. Robert Konecki oraz Mateusz Kowalski od dwóch lat szczerze i bez tabu rozmawiają o tym, co bliskie mężczyznom, przełamując stereotypy i definiując męskość na swój własny, wrażliwy sposób. Razem z dziennikarzem Szymonem Żyśko wydali książkę „Nowa męskość. Intymne rozmowy o tym, czego potrzebują mężczyźni”.

Jak zrodził się pomysł na „Tu‑ taj Podcast”?

ÂÂ Robert Konecki: Podcast zrodził się z naszej relacji, z tego, że jesteśmy wrażliwymi facetami i łączy nas rodzaj przyjaźni rzadko spotykanej wśród mężczyzn. Zebraliśmy to wszystko w pewną ideę i misję: chcieliśmy nieco przeformułować męskość i dołożyć do niej elementy, których brakuje w jej tradycyjnym rozumieniu. ÂÂ Mateusz Kowalski: „Tutaj Podcast” zrodził się z wewnętrznej potrzeby serca, ale jednocześnie wypełnił przestrzeń medialną, która nie była zagospodarowana. Podcastów o relacjach i zdrowiu psychicznym tworzonych z perspektywy kobiet jest bardzo dużo, ale brakowało podobnej przestrzeni tworzonej przez facetów. Okazało się, że ta nasza potrzeba serca jest też potrzebą społeczną.

Wspomnieliście o różnicy między Waszą relacją a in‑ nymi męskimi przyjaźniami. Na czym ona polega?

ÂÂ R.K.: W moich typowych męskich przyjaźniach – mimo że były i nadal są silne – brakowało świadomości, że nad relacją trzeba pracować, rozmawiać ze sobą, wzajemnie się doceniać oraz otwarcie mówić o tym, co nam odpowiada, a co nie, dzielić się tym, z czym się mierzymy w życiu: smutkami, radościami, otwierać się emocjonalnie. Wielu facetów ma z tym problem, ale widzimy po rozmowach z uczestnikami naszych męskich kręgów, że jest w nas potrzeba pogłębienia relacji. ÂÂ M.K.: Z Robertem jesteśmy na podobnym poziomie wrażliwości

Robert Konecki: – W moich typowych męskich przyjaźniach – mimo że były i nadal są silne – brakowało świadomości, że nad relacją trzeba pracować, rozmawiać ze sobą, wzajemnie się doceniać oraz otwarcie mówić o tym, co nam odpowiada, a co nie.

12 listopad 2026 • Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego

fot. Damian Fużyński

uniwersytet > studenci > kultura > sport i dlatego tak między nami „kliknęło” – znaleźliśmy w tej relacji wytchnienie. Kiedy dorastaliśmy i stawaliśmy się młodymi mężczyznami, pojawiły się pierwsze trudności, załamania. Ja doświadczyłem depresji, rozstania po wieloletnim związku. Wtedy okazało się, że przyjaciel, który nie mówi: „Chodź, napijemy się”, tylko: „Posiedźmy sobie na kanapie, możesz przy mnie płakać”, jest ogromnym wsparciem. To było bardzo odświeżające, bo nie miałem takich męskich relacji, w których dostrzegałoby się tę sferę emocjonalną z taką uważnością i akceptacją. Ciekawe jest to, że od kiedy powstał ten podcast, moi przyjaciele coraz częściej zaczęli się otwierać i mówić sobie ważne rzeczy, na przykład: „Dobrze, że jesteś”, „Dziękuję Ci za spotkanie”, „To było dla mnie ważne, że mogłem się Ciebie poradzić”.

Mimo swojej wrażliwości czuję się stereotypowym facetem o silnej męskiej energii. Manosfera ubiera to w narrację tradycyjnych wartości, ale jednocześnie dokłada do niej wiele elementów opartych na negatywnych emocjach, antyfeminizmie oraz, sprzeciwie wobec kobiet i mężczyzn takich jak my, którzy głoszą odmienne wartości. ÂÂ M.K.: Myślę, że dla manosfery głównymi wrogami są emancypacja i feminizm kobiet, które według jej reprezentantów „zabierają” coś mężczyznom. Ta grupa w pewnym sensie kapitalizuje i unifikuje społeczny gniew oraz frustrację facetów, którzy są zdezorientowani i pogubieni.

Wraz z rozmowami o manos‑ ferze pojawia się nośne ha‑ sło „kryzys męskości”. Czy Waszym zdaniem to tylko napompowany slogan, czy coś jest na rzeczy?

Jak reagujecie na mniej przy‑ ÂÂ M.K.: W kontekście statystyk chylne opinie pod Waszymi możemy mówić o pewnym krymateriałami? zysie. Dane policyjne dotyczące

ÂÂ M.K.: Chcemy tego dialogu, chcemy rozmawiać. Czasem pojawiają się komentarze w stylu: „Ci mężczyźni mnie nie reprezentują”. I to jest absolutnie w porządku, bo każda męskość jest inna. Możemy dyskutować i mieć różne poglądy. ÂÂ R.K.: Mam podobne zdanie. Dużo daje mi kontakt z odmiennymi punktami widzenia. Chciałbym, żebyśmy rozmawiali i zderzali te perspektywy, bo to pozwoli nam pozostać blisko rzeczywistości, a nie wyłącznie jakiegoś wyidealizowanego świata, w którym rodzi się nowa męskość, a stara zostaje odrzucona.

Manosfera to dzisiaj gorą‑ cy temat. Jak Wy się do niej ustosunkowujecie?

ÂÂ R.K.: Takie zderzenie z perspektywą osób reprezentujących nieco inne wartości może być bardzo odświeżające. Uważam, że ostatecznie wszyscy chcemy dla siebie dobrze – zarówno my, jak i faceci z manosfery. Oni też chcą kochać, być kochanymi, docenianymi i szczęśliwymi. Wydaje mi się, że nasze ludzkie potrzeby są podobne, różnimy się jedynie sposobem ich realizowania – i w tym zawiera się również podejście do kobiet. Kim jest kobieta w życiu mężczyzny? Według mnie jest siostrą, przyjaciółką, drugim człowiekiem, płeć schodzi na dalszy plan. U redpillowców wygląda to zupełnie inaczej i kobieta jest tam reprezentantką zupełnie innego wszechświata. Część młodych mężczyzn zwraca się ku takiej narracji i to jest niepokojące. Fot. Kora Bułanow

samobójstw w Polsce pokazują, że ponad 84 procent z nich dotyczy mężczyzn. Jeżeli weźmiemy dane odnoszące się do zdrowia, okazuje się, że faceci żyją średnio o osiem lat krócej, bo w ogóle się nie badają. Dodatkowo duża część z nas podkreśla poczucie głębokiej samotności. W tym kontekście możemy mówić o kryzysie męskości. Z drugiej strony nie lubię tego określenia, bo jest już ono tak medialnie wyświechtane, że nic nie znaczy. Nazwałbym to transformacją i nie oceniam, czy ona jest dobra, czy zła. ÂÂ R.K.: Moim zdaniem chodzi o to, co się pisze o tym kryzysie i o mężczyznach oraz w jakim kontekście używa się tego sformułowania. Walczymy z tym, jak w mediach wykorzystywane są nie tylko wspomniane hasło, ale również fraza o „toksycznej męskości”, odmieniana dziś przez wszystkie przypadki. Męskość sama w sobie nie jest toksyczna, podobnie jak kobiecość. Kiedy w kobiecych czasopismach czytamy, że posiadanie chłopaka jest żenujące, to jest to krzywdzące. Napędzamy tym samym polaryzację płciową, a powinniśmy używać języka, który nie jest wykluczający.

Zwłaszcza że kobiety też mo‑ gą pomóc w tej transformacji.

ÂÂ R.K.: Nie tyle pomóc, ile być jej częścią, bo kobiety mają swoich braci, ojców, partnerów, a to nie odbywa się w odosobnieniu. To są nasze wspólne, społeczne sprawy, tak samo jak te odnoszące się do kobiet. Chciałbym żyć w poczuciu

Mateusz Kowalski: – Myślę, że dla manosfery głównymi wrogami są emancypacja i feminizm kobiet, które według jej reprezentantów „zabierają” coś mężczyznom. Ta grupa w pewnym sensie kapitalizuje i unifikuje społeczny gniew oraz frustrację facetów, którzy są zdezorientowani i pogubieni. współodpowiedzialności za siebie nawzajem.

Wspomnieliście o narracji, którą wokół męskości tworzą media. Zatem jak z Waszej perspektywy jest dzisiaj kre‑ owana sylwetka mężczyzny?

autorytet, jaki obrać wzór. Nie jest łatwo odnaleźć się w tej wielości propozycji na męskość.

Co moglibyście zatem do‑ radzić młodym chłopakom? Jak zbudować własną defi‑ nicję męskości, by po pro‑ stu być sobą?

ÂÂ R.K.: W kontekście kultury masowej uważam, że w dalszym ciągu ÂÂ R.K.: Mam dosyć jednoznaczbardzo dobrze ma się model męż- ną odpowiedź: określ sobie, jaczyzny patriarchalnego, agresyw- kim chcesz być mężczyzną. Nie nego i dominującego nad kobietą. musisz robić tego na podstawie Chciałbym widzieć w kulturze zu- stereotypowych wzorców, które pełnie inny obraz faceta – takie- dostałeś lub które pokazywane są go, który nie ucieka się do prze- w kulturze i w mediach. Po prostu mocy, potrafi kochać, czuć i wła- sobie to opracuj i próbuj wdrażać śnie w tym odnajduje swoją siłę. w swoim życiu. ÂÂ M.K.: To jest trudne pytanie, bo ÂÂ M.K.: Tak naprawdę odpowiedź wzorców jest dużo i mężczyźni są na to pytanie znajduje się na końzdezorientowani. Ja sam się tak cu naszej książki „Nowa Męskość”. czasem czuję. Dorastając, miałem Pozwólcie, że przytoczę fragment: dużo pytań związanych z tym, ja- „To, o czym mówimy na łamach tej kim chcę być mężczyzną, jaki mieć książki, nie jest jedyną właściwą

Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego • listopad 2026

13

uniwersytet > JUWENALIA 2024 > kultura > sport nie powinni istnieć. To były moje słowa i teraz biję się za nie w piersi, bo trudne doświadczenie własnej depresji dało mi dużą samoświadomość i potrzebę zaglądania do swojego wnętrza. Dlatego chcę promować podejście, które mówi: „Stary, możesz pójść na terapię, możesz powiedzieć, że nie dajesz rady, poprosić o pomoc i to jest okej”. Zaczęliśmy jako dwóch ziomków, którzy nagrywają podcast wokół męskości. Zaraz prawdopodobnie pójdziemy na studia i będziemy się specjalizować w ramach psychologii. Bierzemy udział w pracach komisji senackiej dotyczącej męskiego zdrowia, występujemy na konferencjach, prowadzimy męskie kręgi i zapraszamy innych do tego dyskursu.

wizją męskości. I chciałbym nią powiedzieć (tą książką), że każdy może sobie ją ustanowić sam, dbając o to, by ta wizja nie godziła w bliskie mu osoby oraz w niego samego. Żeby odkrywał to, kim jest, kim chce być, zadawał sobie pytania, podważał zastane normy, jeśli mu nie pasują i wyzwalał się z okowów patriarchalnych stereotypów”. To jest dokładnie to, co ja bym poradził. ÂÂ R.K.: To jest ciągła praca. Robimy to już od wielu lat i czuję, że będę robił to do końca życia. Budowanie w sobie świadomości i relacji z samym sobą, odpowiadanie na pytania o to, kim jestem, kim chcę być – to jest robota do wykonania.

Czym jest nowa wrażliwa męskość, o której opowia‑ dacie w podcaście, a także w książce?

ÂÂ M.K.: Polemizowałbym z tym, czy ona jest absolutnie nowa. Naszym pomysłem jest poszerzenie definicji męskości, niewyrzucanie tej starej do kosza, tylko rozbudowanie jej o różne atrybuty. Chodzi o to, że mężczyzna może być wrażliwy, akceptować to, że ma emocje i powinien móc o nich rozmawiać. Chcemy mówić o tym, że facet może płakać i prosić o pomoc, dbać o swój wygląd i zdrowie, także to psychiczne. Każdy z nas powinien być również emocjonalnie obecny w relacji partnerskiej. Ta „nowa męskość” po prostu przełamuje szkodliwe stereotypy, ale absolutnie nie odrzuca tej tradycyjnej. ÂÂ R.K.: To, że chcemy kochać i odczuwać emocje, nie jest nowe – człowiek tak funkcjonuje od zawsze. Nowe jest to, że przestajemy się tego wstydzić i traktować jak tabu. Potrzebujemy być blisko innych ludzi, prosić ich o pomoc, umieć też tę pomoc przyjmować i czuć się częścią społeczności.

Jaki jest Wasz apel do mło‑ dych ludzi? Może jakaś wska‑ zówka, złota myśl?

Mateusz Kowalski: – Naszym pomysłem jest poszerzenie definicji męskości, niewyrzucanie tej starej do kosza, tylko rozbudowanie jej o różne atrybuty. Chodzi o to, że mężczyzna może być wrażliwy, akceptować to, że ma emocje i powinien móc o nich rozmawiać. śmy”. To są takie małe, niezwykłe rzeczy, które zmieniają świat. Powiedziałbym, że to jest bardzo męskie, kiedy bierze się „za fraki” te stereotypy i się je zmienia – to potrafi być seksi. Kiedy dbasz o swoje zdrowie psychiczne i fizyczne, jesteś męski i odpowiedzialny. Po prostu rób to, co czujesz, i ćwicz odwagę w małych rzeczach. Na przykład dzisiaj zrób coś inaczej niż zwykle, spróbuj w swojej relacji powiedzieć jedno zdanie więcej, które coś pogłębi lub zmieni. ÂÂ R.K.: Chciałbym jeszcze dodać, że manosfera często odnosi się do atrakcyjności: prawdziwy mężczyzna musi być atrakcyjny. Jesteś

taki, jeśli robisz to, co chcesz, nie trzymając się kurczowo konwencji. Moim zdaniem to z tego wypływają pewność siebie i atrakcyjność, którą ludzie naprawdę widzą.

Jakie są Wasze plany na dal‑ szy rozwój?

ÂÂ M.K.: Jakkolwiek górnolotnie by to nie zabrzmiało, myślę, że to, co robimy, ma znamiona misji, i to mnie napędza. Kiedy zaczęliśmy nagrywać ten podcast, nagle, w wieku 30 lat, coś kliknęło – zorientowałem się, że już wiem, co mnie motywuje w życiu. Kiedyś byłem takim stereotypowym gościem, który mówił, że terapeuci

Znajdź nas!

ÂÂ M.K.: Odwagi, by po spotkaniu napisać do przyjaciela: „Dzięki, to było dla mnie ważne, że pogadali-

Czego Wam życzyć?

ÂÂ R.K.: Żebyśmy dalej mieli siłę i czuli tę misję, bo obaj dużo z niej czerpiemy i to nas napędza. Żebyśmy dalej dostawali feedback, niekoniecznie tylko ten pozytywny. Chcemy, żeby ludzie byli z nami, bo daje nam to poczucie sprawczości i utwierdza w tym, że to, co robimy, jest ważne. A mężczyznom? Życzę im dużo, dużo miłości i praktykowania bliskości. ÂÂ M.K.: Chciałbym, aby te idee i wartości, o których mówimy, rozprzestrzeniały się i docierały do ludzi. Tak jak powiedział Robert, mężczyznom życzę dużo miejsca na miłość. Te wspomniane wątki rozwijamy w książce, w której opowiadamy o tym, jak doszliśmy do punktu, w którym możemy swobodnie mówić o tych wszystkich kwestiach. Nie czujemy już zażenowania. Pokuszę się nawet o stwierdzenie, że nie odbiera nam to męskości, przynajmniej we własnych oczach. To jest książka dla wszystkich, nie tylko dla mężczyzn, bo – jak powiedział Robert – „rozmowa o nowej męskości jest w gruncie rzeczy rozmową o byciu dobrym człowiekiem, dlatego ta książka może się przydać każdemu”. ÂÂ R.K.: To nie jest tylko o męskości, to opowieść o człowieczeństwie. 

14 listopad 2026 • Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego

Fot. Kora Bułanow, insta_photos / stock.adobe.com

uniwersytet > studenci > kultura > sport Felieton

Czy czytamy na pokaz?

autorka: Gabriela Wolińska

W kawiarni, na lotnisku, w poczekali u lekarza, na przystanku, w komunikacji miejskiej. Ludzie potrafią czytać wszędzie. A może jednak są tylko performatywnymi czytelnikami, którzy chcą, abyś ich zauważył i docenił ich inteligencję? Wyobraź sobie, że jedziesz komunikacją miejską. W pewnym momencie wyciągasz z torby książkę, którą właśnie czytasz. Niech to będzie „Na wschód od Edenu”. Nie jest zbyt poręczna, ale fabuła Cię wciągnęła. Czytasz, aż nagle dociera do Ciebie coraz głośniejszy szmer. Pozostali pasażerowie zachowują się tak, jakby grali w głuchy telefon. Każdy zerka na Ciebie oceniająco, ale Ty nie masz pojęcia, co się dzieje. W końcu do Twoich uszu dobiega pogardliwe stwierdzenie: „Kolejny performatywny czytelnik!”. Tak nakreślona sytuacja brzmi absurdalnie, prawda? Jakiś czas temu w mediach społecznościowych zaczęto mówić o zjawisku określanym mianem „performatywnego czytania”. I nie chodzi tutaj o formę prezentacji tekstu, a o prześmiewcze spojrzenie na osoby czytające „na pokaz”. Na TikToku pod hasłem „performative reading” znajdziemy masę satyrycznych filmików, a każdy po tysiące wyświetleń. Zobaczymy na nich mężczyznę, który, założywszy nogę na nogę, czyta „Małe życie”, popijając przy tym machę; kobietę, która leżąc na plaży, usilnie próbuje zwrócić na siebie uwagę bliskich i podkreśla, że nie może wziąć udziału w proponowanych aktywnościach, bo czyta… w głównej mierze okładkę; chłopaka, który w otwartej książce trzyma telefon i tak naprawdę przegląda internet, zamiast czytać „Sto lat samotności”; a także dziewczynę, która jadąc metrem, zakreśla cytaty w „Tajemnej historii”. Co istotne, osoby wyśmiewane na tych filmikach niemal zawsze czytają książki uznawane za ważne lub zaliczane do kanonu światowej klasyki literatury. W tym gąszczu filmików pojawia się jednak pytanie: czy to zjawisko rzeczywiście istnieje, czy jest wyłącznie tiktokową satyrą? Na Reddicie toczą się długie dyskusje na ten temat, bo czy naprawdę ktoś specjalnie wozi ze sobą „Wojnę i pokój” tylko po to, żeby w miejscu publicznym udawać, że czyta? Może tak jest – nie oceniam – ale podziwiam determifot. Justyna Arlet-Głowacka

nację potrzebną do bezcelowego noszenia ze sobą tej cegły. Mnie – i, jak się okazuje, nie tylko mnie – nurtuje jednak inne pytanie: czy każda osoba czytająca książkę poza czterema ścianami własnego domu jest przez innych postrzegana jako ktoś, kto czyta performatywnie? Czy może te podejrzenia dotyczą jedynie tych osób, które czytają książki uznawane za ambitniejsze? Pytania mnożą się, a jasnej odpowiedzi, jak nie było, tak nie ma. I ja też jej nie mam. Jednak jako zagorzała czytelniczka, która obejrzała zbyt wiele filmików pod hasztagiem „performative reading”, nasuwa mi się pewna myśl. Czyżby o performatywnym czytaniu nie krzyczeli najgłośniej ci, którzy… sami drwią z literackiego snobizmu? Przez lata czytanie kojarzyło się z inteligencją, a sięganie po określone lektury pozwalało wspinać się wyżej po społecznej dra-

Na Reddicie toczą się długie dyskusje na ten temat, bo czy naprawdę ktoś specjalnie wozi ze sobą „Wojnę i pokój” tylko po to, żeby w miejscu publicznym udawać, że czyta? Może tak jest – nie oceniam – ale podziwiam determinację potrzebną do bezcelowego noszenia ze sobą tej cegły. binie. W obrębie samego środowiska czytelniczego wykształciło się coś na kształt literackiego snobizmu, który każe cenić to, co długie, awangardowe, trudne w odbiorze i wymagające godzin rozmyślania i mielenia w głowie jednego zdania. Taka postawa stoi w opozycji do tzw. literatury masowej – kryminałów, romansów, książek młodzieżowych i tym podobnych lektur, które w opinii „snobów” mają stanowić rozrywkę niż wzbogacać intelektualnie. Czy zatem zjawisko performatywnego czytania, a raczej jego wyśmiewanie, nie jest właśnie pokłosiem literackiego snobizmu? Idąc tym tokiem rozumowania, można by uznać, że zjawisko to

jest próbą zerwania z pewnego rodzaju klasowością. Wyśmiewa się w nim osoby, które chcąc uchodzić za oczytane i inteligentne, zamiast rzeczywiście czytać, zniżają się do stwarzania takich pozorów, bo najważniejsze, żeby inni to widzieli i na tej podstawie wyrobili sobie o nich lepsze zdanie. W końcu o performatywne czytanie nie są posądzani ci, którzy czytają w kawiarni „Czwarte skrzydło”, lecz ci, którzy w parku pochłaniają „Proces” Kafki. Coś więc w tym jest, ale pytanie co? Bunt wobec literackiego snobizmu czy złośliwość tych, którzy sami chcą należeć do tzw. „inteligentnej elity”? A może to zemsta tych, którzy w ogóle po książki nie sięgają? 

Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego • listopad 2026

15

uniwersytet > studenci > kultura > sport Studenckie przepisy kulinarne

autorka:

Azjatycka szybka podróż

Oliwia Wójciak

Wracamy z kolejną odsłoną serii „Studenckie przepisy kulinarne”. Pora ponownie zajrzeć do kuchni i przygotować coś prostego, smacznego, a przy tym niewymagającego dużej ilości czasu ani skomplikowanych składników. Zabieram Was w kulinarną podróż do Azji. Tym razem przygotujemy kurczaka teriyaki z makaronem ryżowym i duszonymi warzywami. To propozycja idealna na szybki obiad – zarówno po zajęciach, jak i wtedy, gdy mamy ochotę na coś nieco innego niż zwykle. Danie nie wymaga wielu składników, a jego smak z pewnością wynagrodzi czas spędzony w kuchni.

Składniki:

yy 500 g piersi z kurczaka yy 200 g makaronu ryżowego yy 1 czerwona papryka yy 1 marchewka yy 1 cukinia yy 1 cebula yy 2 ząbki czosnku yy ok. 150 ml sosu teriyaki yy 2–3 łyżki sosu sojowego yy 3 łyżki skrobi ziemniaczanej yy olej do smażenia yy sól yy pieprz yy ostra papryka yy sezam yy świeży szczypiorek

Sposób przygotowania:

Przygotowanie dania rozpoczynamy od dokładnego umycia i osuszenia piersi z kurczaka. Następnie kroimy mięso w kostkę, przekładamy do miski, dodajemy sól, pieprz oraz ostrą paprykę i dokładnie mieszamy. Kolejnym krokiem jest obtoczenie kawałków kurczaka w skrobi, tak aby każdy z nich był równomiernie pokryty. Na jednej patelni rozgrzewamy niewielką ilość oleju i smażymy mięso na złocisty kolor, aż będzie odpowiednio zarumienione i chrupiące. W tym samym czasie przygotowujemy warzywa. Marchewkę obieramy i kroimy w cienkie paski, a paprykę oraz cukinię myjemy i kroimy na mniejsze kawałki. Cebulę obieramy i kroimy w piórka, a czosnek drobno siekamy. Na drugiej patelni rozgrzewamy niewielką ilość oleju, dodajemy przygotowane warzywa i delikatnie podsmażamy. Następnie dodajemy sos sojowy, całość dokładnie mieszamy i dusimy pod przykryciem na małym ogniu przez około 15 minut, aż warzywa zmięk-

fot. Oliwia Wójciak

ną, ale nadal pozostaną lekko chrupiące. Makaron ryżowy przygotowujemy zgodnie z instrukcją podaną na opakowaniu. Zazwyczaj wystarczy zalać go gorącą wodą, pozostawić na kilka minut, a następnie dokładnie odcedzić. Gdy wszystkie składniki są już gotowe, do usmażonego kurczaka dodajemy sos teriyaki i dokładnie mieszamy, aby mięso pokryło się aromatycznym sosem. Na talerzu układamy porcję makaronu ryżowego, duszone warzywa oraz kurczaka. Całość posypujemy sezamem i świeżym szczypiorkiem.

Wskazówka:

Jeżeli chcemy nadać potrawie jeszcze bardziej wyrazistego charakteru, możemy dodać odrobinę świeżego imbiru lub kilka kropel soku z limonki. Smacznego! 

Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego • listopad 2026

17

uniwersytet > studenci > kultura > sport Stany Zjednoczone

Droga, która zmieniła Amerykę

autor: Adam Kwiatek

W listopadzie przypada setna rocznica oddania do użytku słynnej amerykańskiej drogi Route 66. Była ona czymś więcej niż trasą liczącą 3939 kilometrów. Dla w ielu Amerykanów stanowiła nadzieję na przetrwanie, szansę na lepsze życie czy źródło utrzymania, stając się ważną częścią ich codzienności. W listopadzie 1926 roku, gdy Route 66 oddawano do użytku, nikt nie myślał o niej w kategoriach popkultury, masowej turystyki czy restauracji z neonowymi szyldami. Celem tego inżynieryjnego przedsięwzięcia było połączenie środkowego zachodu Stanów Zjednoczonych z odległym wybrzeżem słonecznej Kalifornii. Droga ta odmieniła losy wielu Amerykanów.

Przed powstaniem sześćdziesiątki szóstki podróż po Stanach Zjednoczonych była przygodą dla odważnych. Wyznaczenie jednej głównej trasy nie tylko ułatwiło podróżowanie, lecz także zwiększyło liczbę potencjalnych klientów lokalnych biznesów. Najbardziej odczuły to małe, senne miasteczka w Illinois, Missouri czy Arizonie, które zaczęły tętnić życiem.

Droga po awans

Dla lepszego kontekstu: przed powstaniem sześćdziesiątki szóstki podróż po Stanach Zjednoczonych była przygodą dla odważnych. Wyznaczenie jednej głównej trasy nie tylko ułatwiło podróżowanie, lecz także zwiększyło liczbę potencjalnych klientów lokalnych biznesów. Najbardziej odczuły to małe, senne miasteczka w Illinois, Missouri czy Arizonie, zaczęły tętnić życiem. Jak do tego doszło? To właśnie na Route 66 rozwinęła się idea biznesów typu „mom and pop”, które stanowiły rdzeń amerykańskiej przedsiębiorczości rodzinnej. Do ich założenia nie był niezbędny ogromny kapitał. Ważniejsze okazywały się spryt i pomysłowość. Obecnie, gdy zgłodniejemy w trasie, zjeżdżamy do restauracji ze śmieciowym jedzeniem i możemy zamówić posiłek bez wychodzenia z auta. Niewiele osób wie, że to właśnie wzdłuż Route 66 dopracowano do perfekcji koncept lokali drive-in. Zamawiając burgera przy autostradzie A4, oddajemy więc hołd kreatywności drobnych przedsiębiorców z tamtych czasów. Nie sposób nie wspomnieć o wkładzie Route 66 w rozwój bazy noclegowej dla kierowców. Przez długi czas hotele znajdowały się w centrach miast. Oprócz luksusowych wnętrz oferowały gościnę dla przedstawicieli świata nauki, biznesu i sztuki. W niektórych miasteczkach pełniły nawet centralną rolę w życiu towarzyskim lokalnych społeczności. Dla kierowców taki zgiełk był zbędny. Chcieli móc jak najszybciej i możliwie niskim kosztem odpocząć po trasie. To właśnie z myślą o nich,

również wzdłuż sześćdziesiątki szóstki, powstały hotele dla zmotoryzowanych, tzw. motele (od słów motor i hotel). Route 66 to również praca. W małych miejscowościach często jej brakowało. Dla wielu rodzin otwarcie przydrożnego warsztatu samochodowego czy lokalu gastronomicznego było szansą nie tylko na zarobek, lecz także na awans społeczny.

Dwie strony tej samej drogi

Stany Zjednoczone w latach 30. ubiegłego stulecia były trudnym miejscem do życia. Z jednej strony państwo zmagało się z konsekwencjami Wielkiego Kryzysu, z drugiej rolników regularnie dotykały susze i katastrofy ekologiczne. W tej sytuacji nietrudno zrozumieć, dlaczego Route 66 było dla wielu czymś więcej niż pasem asfaltu. Dawała nadzieję

18 listopad 2026 • Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego

na nowe, bogatsze życie. Wielu mieszkańców Środkowego Zachodu Stanów Zjednoczonych podróżowało tą drogą do Kalifornii, gdzie mieli szansę znaleźć pracę. Obecnie Route 66 funkcjonuje w kulturze masowej jako symbol wolności. Niestety, przez długi czas nie dla wszystkich tak było. Dla czarnoskórych Amerykanów podróż przez stany objęte prawami Jima Crowa [regulacjami ograniczającymi prawa czarnoskórej ludności USA, głównie w południowych stanach – przyp. red.] wiązała się z realnym zagrożeniem. Wiele miasteczek wzdłuż trasy miało status tzw. „sundown towns”. Były to miejscowości, w których osoby o innym niż biały kolorze skóry mogły paść ofiarą przemocy, jeśli nie opuściły miasta przed zachodem słońca. Odpowiedzią na to wykluczenie stała się publikacja „The Negro Motorist Green Book”. Ten niepozorny

przewodnik wskazywał Afroamerykanom bezpieczne miejsca postoju: motele, restauracje i stacje benzynowe prowadzone przez Afroamerykanów lub właścicieli przyjaźnie nastawionych do czarnoskórych podróżnych.

Lekcja stulecia

W miesiącu, w którym przypada setna rocznica oddania tej drogi do użytku, warto wyciągnąć cenne lekcje z jej historii. Jedną z nich jest to, że drobna przedsiębiorczość stanowi jeden z najważniejszych elementów nowoczesnej gospodarki. Rodzinne biznesy nie tylko zaspokajają lokalne potrzeby podróżujących, ale także dają ich właścicielom szansę na awans społeczny i materialną stabilizację. W ten sposób buduje się wspólnotę, a wraz z nią życie. 

fot. Justyna Arlet-Głowacka

uniwersytet > studenci > kultura > sport Targi Książki w Krakowie

autorka:

Książka w centrum uwagi

Maria wieruszewska

Tysiące egzemplarzy, autografów i kipiących pasją rozmów – Kraków już dobrze wie, z czym wiążą się Międzynarodowe Targi Książki. Ich tegoroczne hasło przewodnie „Uwaga: drugi człowiek” mówi za siebie. Czas połączyć literackie doświadczenia z empatią. Trudno mówić o październiku w Krakowie bez wspominania o Targach Książki. Stały się już nieodłącznym elementem jesieni i z pewnością wiele osób terminy 22-25 października zarezerwowało z myślą o nich. Jak co roku wydarzenie odbywa się w imię określonego motta i na cześć literackiej ikony: tegoroczną edycję poświęcono Agnieszce Osieckiej, w 90. rocznicę jej urodzin. W 2026 spotykamy się więc, by celebrować czułość oraz wrażliwość, a drugiego człowieka postrzegać podobne jak paczkę ze szkłem z utworu poetki: z ostrożnością i łagodnością, niewątpliwie potrzebnymi w czasach technologicznego pośpiechu. Targi przypominają nam natomiast, że literatura stanowi medium, które nam to umożliwia – i to na wiele sposobów. Program spotkań z autorami oraz prelekcji pękał w szwach: znalazło się coś dla kogoś, kto ceni sobie rozmowę jeden na jeden z twórcą, a nie zabrakło także dyskusji z ekspertami czy wydarzeń w formie wywiadu. Warto też wspomnieć, że zgodnie z tradycją Targi podzielono na kilka tematycznych stref, między innymi takich jak Spotkania z Fantastyką, Dziecięca i Młodzieżowa Strefa Literatury, Festiwal Young Adult czy też Festiwal Literatury Górskiej i Podróżniczej. Pozwoliło to nie tylko na nakierowanie czytelników na spotkania dotyczące treści w zakresie ich zainteresowań, ale przede wszystkim ujawniło, jak w dzisiejszych czasach postrzegamy literaturę i co jest rzeczywiście poczytne. Nie trzeba ukrywać faktu, że Targi to również okazja na książkowe zakupy i dotarcie bezpośrednio do wydawnictw. Jeden spacer po halach wypełnionych tysiącami pozycji do kupienia wystarczy natomiast, by zorientować się, po co sięgają Polacy i jak trafiają do nich domy wydawnicze. Już od wejścia widać niektóre stoiska zlokalizowane na drugim końcu sali – są to wydawnictwa ukierunkowane na literaturę gatunkową, szczególnie romans i jego ostatnio popularną odmianę, romantasy. To ci wystawcy kuszą dekoracjami fot. Maria Wieruszewska

nawiązującymi do ich publikacji, zapraszają po zdjęcie do specjalnie stworzonych ścianek, a nawet zapraszają cosplayerów, którzy wcielają się w popularne literackie postacie. Nie dziwi więc, że to właśnie te stoiska cieszą się największym zainteresowaniem, podczas gdy te mniejsze, oferujące literaturę niegatunkową lub po prostu mniej rozpoznawalną, są odwiedzane rzadziej.

Pojawia się więc pytanie: czy Targi to wydarzenie dotyczące przede wszystkim literatury popularnej? Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Podczas gdy organizatorzy dbają o to, by w programie znalazło się choćby spotkanie promujące Festiwal Conrada, czy też stawiają na dyskusje na tematy spoza głównego nurtu literackiego świata, nie brak wrażenia, że tłumy i tak dotrą do twarzy oraz

okładek znanych zwłaszcza z Instagrama. Może więc podczas następnych Targów warto wrócić myślą do tegorocznych – i z czułością godną twórczości Agnieszki Osieckiej poszukać własnych literackich ścieżek, z dala od medialnego nurtu, rozglądając się tam, gdzie błysk reflektorów nie sięga. 

Może podczas następnych Targów warto wrócić myślą do tegorocznych – i z czułością godną twórczości Agnieszki Osieckiej poszukać własnych literackich ścieżek, z dala od medialnego nurtu, rozglądając się tam, gdzie błysk reflektorów nie sięga.

Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego • listopad 2026

19

uniwersytet > studenci > kultura > sport Islandia – fakty i mity

(Nie)turystycznym okiem

autorka: Justyna Arlet­ ‑Głowacka

Co przychodzi Wam na myśl, kiedy pojawia się hasło „Islandia”? Zorze? Fiordy? A może wiatr wyrywający drzwi samochodów? Albo wzorzyste swetry, wielodzietne rodziny i miliony oszczędności? Wyjdźmy na chwilę poza turystyczną perspektywę.

Każdy kraj i obca nam kultura mierzą się ze stereotypami, które krążą wśród turystów. Również Islandia nie jest wolna od uproszczeń, skrótów myślowych i viralowych filmików na Instagramie zapewniających odwiedzających, że wiatr na wyspie nie oszczędza żadnych samochodowych drzwi. Rozwiejmy mity i przyjrzyjmy się życiu Islandczyków, które toczy się z dala od turystycznych szlaków.

Walka z żywiołem

Jak to jest z tym wiatrem? Rzeczywiście dzień bez wiatru to rzadkość, jednak nie każdy podmuch należy do rodzaju tych, które wyrywają drzwi z samochodów nieostrożnych turystów. Na wyspie funkcjonuje system zarządzany przez Islandzki Instytut

Surowość tutejszej przyrody kreuje w naszej wyobraźni obraz wyspy o niezwykle trudnych warunkach klimatycznych. Jednak tak naprawdę zimy w Polsce potrafią być chłodniejsze niż na tej urokliwej wyspie. Tutaj temperatura spada zazwyczaj nieznacznie poniżej 0°C, choć zdarzają się również większe mrozy. Meteorologii (IMO), rejestrujący siłę tego żywiołu. Warto zwracać na niego uwagę przy planowaniu podróży. Robią to wszyscy Islandczycy ruszający w trasę np. do Reykjavíku, ponieważ warunki pogodowe potrafią skutecznie utrudnić poruszanie się po drogach. Dzieje się tak zwłaszcza zimą, kiedy niektóre odcinki tras są po prostu wyłączane z ruchu, odcięte przez kilkumetrowe zaspy. Wpływa to nie tylko na zachwianie ciągłości łańcucha dostaw, lecz także na podejście mieszkańców do planowania wyjazdów: jest pogoda – jedziemy, droga odcięta przez śnieg – trudno, może za kilka dni uda się wydostać.

20 listopad 2026 • Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego

Surowość tutejszej przyrody kreuje w naszej wyobraźni obraz wyspy o niezwykle trudnych warunkach klimatycznych. Jednak tak naprawdę zimy w Polsce potrafią być chłodniejsze niż na tej urokliwej wyspie. Tutaj temperatura spada zazwyczaj nieznacznie poniżej 0°C, choć zdarzają się również większe mrozy. W niektórych rejonach lato jest cieplejsze, a zima łagodniejsza, w innych zaś w lipcu temperatura osiąga maksymalnie 15°C, a obfite opady śnieg utrudniają wyjście z domu. W tym miejscu warto również wspomnieć o zjawisku białych nocy, czyli braku całkowitej ciemności w letnich miesiącach oraz

bardzo krótkich dniach zimą. Chociaż na Islandii nie występuje noc polarna, słońce pojawia się zaledwie na 4–5 godzin, a w niektórych rejonach nie wyłania się zza górskich szczytów przez 2–3 miesiące.

Praca – powoli i bez presji

Islandzka kultura pracy to coś, co przyciąga wielu pracowników zza granicy. Oczywiście nie jest to sztywna reguła, ale rosnące od lat zainteresowanie zatrudnieniem na wyspie mówi samo za siebie. W porównaniu z przeciętnymi polskimi firmami znacznie mniejsza jest tu presja czasu czy nacisk wywierany na pracowników. Zazwyczaj fot. Justyna Arlet-Głowacka

uniwersytet > studenci > kultura > sport ważniejszy od utargu jest człowiek i jego komfort. Za dużo gości w restauracji i kuchnia nie nadąża? Po prostu nie przyjmujemy już więcej klientów i zamykamy rezerwację stolików. Jest jakieś wydarzenie w miasteczku? Zamykamy sklep wcześniej i idziemy razem się bawić. Korona islandzka to bardzo atrakcyjna waluta dla Polaków – przy 160 godzinach pracy miesięcznie średnie zarobki przy najniższej krajowej w gastronomii czy housekeepingu wynoszą między 10 000 a 13 000 zł. Dochodzą do tego oczywiście koszty życia, jednak wiele miejsc oferuje darmowe lub częściowo płatne zakwaterowanie, służbowy samochód czy posiłek w trakcie pracy. Dzięki temu znacznie wzrasta suma oszczędności. Stawki te zależą od wielu czynników, takich jak pory roku (w wakacje czasem wypłacany jest dodatek), branża czy stopień naszej specjalizacji. Na Islandii jest rozliczana również praca w weekendy (dodatek w wysokości 45 proc. stawki godzinowej) oraz praca po godzinie 17:00 (dodatek w wysokości 33 proc.), a także między północą a 8:00 rano, kiedy obowiązują zasady takie jak w weekendy. Dzięki temu zmiany wieczorne lub weekendowe pozwalają więcej zarobić. Nie można również nie wspomnieć o prężnie działających związkach zawodowych, na które odprowadzana jest część każdej wypłaty. Dzięki temu można ubiegać się o dofinansowanie kursu języka islandzkiego lub karnetu na siłownię, a także korzystać ze zniżek w różnych obiektach partnerskich. Mimo dobrych warunków pracy trzeba liczyć się z tym, że Islandia jest obecnie najdroższym krajem świata, wyprzedzając w tegorocznym rankingu Szwajcarię (dane Eurostatu). Ceny w sklepach spożywczych, koszty zakwaterowania lub wynajmu samochodu potrafią więc skutecznie zniechęcić niektórych odwiedzających.

Ślub – tak, ale po czterdziestce

Kolejną ciekawą kwestią jest islandzkie podejście do relacji. Po obserwacjach i rozmowach z tutejszą ludnością odnosi się wrażenie, że jako naród Islandczycy są nieco zamknięci i niekoniecznie skorzy do zawierania nowych znajomości. Do obcych podchodzą raczej z dystansem, niekiedy z ciekawością. Potrzebują czasu, aby poznać drugiego człowieka, ale gdy w końcu mu zaufają i potraktują jak „swojego”, potrafią się otworzyć i dać z siebie naprawdę wiele. fot. Justyna Arlet-Głowacka

Instytucja małżeństwa jest uznawana na Islandii raczej za przywilej dojrzałości, osiągniętej w kwiecie wieku. Na próżno szukać sformalizowanych relacji przed 40 rokiem życia. Islandczycy wchodzą w luźne związki, potem w narzeczeństwo, które potrafi trwać latami, i często dopiero wtedy, kiedy ich dzieci są już w nastoletnim wieku, decydują się na ślub.

Ważną cechą jest także podej- na raczej za przywilej dojrzałoście do prywatności. Przeciętny ści, osiągniętej w kwiecie wieku. Islandczyk raczej nie przysiądzie Na próżno szukać sformalizowasię do nas na ławce w parku, wła- nych relacji przed 40 rokiem żyśnie z uwagi na poszanowanie cu- cia. Islandczycy wchodzą w luźne dzej przestrzeni. związki, potem w narzeczeństwo, Mimo pewnej zachowawczo- które potrafi trwać latami, i często ści w stosunku do przyjezdnych dopiero wtedy, kiedy ich dzieci są islandzka prowincja wydaje się już w nastoletnim wieku, decydudużo bardziej tolerancyjna niż ta ją się na ślub. Mówiąc o relacjach, nie można polska. Już od 2010 roku zalegalizowano małżeństwa osób tej sa- nie wspomnieć o Íslendingabók mej płci, więc tęczowe symbole (Księdze Islandczyków). To ogólw każdym nawet najmniejszym nodostępny rejestr danych, któmiasteczku, to po prostu element ry ma pomóc uniknąć randkowakultury. Również religia nie stano- nia z... członkami własnej rodziny. wi dla lokalnej społeczności tema- Ze względu na stosunkowo małą tu do sporu – ich otwartość i swo- populację większość mieszkańców boda pozwalają poczuć się akcep- wyspy jest ze sobą w jakiś sposób towanym takim, jakim się jest, bez spokrewniona. Pytanie zatem nie względu na pochodzenie czy wy- brzmi: „czy jesteśmy rodziną”, ale znawane wartości. „ile pokoleń nas dzieli”. Warto wspomnieć tutaj również o poczuciu bezpieczeństwa Czas to koncept na Islandii – wiele osób zosta- Islandczycy i Islandki wydają się wia otwarte domy czy kluczyki mieć dużo więcej czasu niż przew samochodzie, nie obawiając się ciętni mieszkańcy naszego kraju. kradzieży. W większych miastach Oczywiście to pewna generalizai centrach turystycznych warto za- cja – wiele zależy od osobowości, chować czujność, jednak w małych czy zawodu, który się wykonuje. wioskach zaufanie społeczne jest Trudno jednak nie zauważyć i nie naprawdę duże, a spacer nocą nie odczuć na własnej skórze, że życie jest niczym ryzykownym. płynie tutaj dużo wolniej. Jeśli chodzi o relacje romanWpływa na to kilka czynników: tyczne, to na wyspie panuje do- po pierwsze dużo mniejsza presja syć swobodne podejście do życia w pracy i brak ciągłej pogoni za towarzyskiego, czego potwierdze- pieniądzem. Po drugie, dla wielu niem są liczne patchworkowe ro- Islandczyków „czas to koncept” – dziny. Normą jest to, że tutejsze jak zgrabnie ujęła to moja szefopary posiadają dzieci z różnych wa. Jeśli znacie amerykańskie pozwiązków i z różnymi partnera- dejście do grafiku pełnego spotkań mi, co nie przeszkadza im wieść i dnia zaplanowanego co do miszczęśliwego rodzinnego życia. In- nuty, ludzie w krainie ognia i lostytucja małżeństwa jest uznawa- du są jego zupełnym przeciwień-

stwem. Zaprosili Cię na kolację na 19:00? Przygotuj się na to, że może o 20:00 włączą piekarnik. Wyjeżdżamy do Reykjavíku o 11:00? Jak wyruszymy o 13:00, to też przecież zdążymy, bo po co się spieszyć? Dla osób z naszego kręgu kulturowego może się to wydawać nieco irytujące, jednak z drugiej strony to ciekawa lekcja dystansu i odpoczynku od pędu. Kiedy już się do tego przyzwyczaimy, łatwo zrozumieć, że to nie brak szacunku dla drugiej strony, a raczej (za?) duża dawka luzu. Ma to również odzwierciedlenie w planowaniu – jeśli zapytacie Islandczyków, czy za miesiąc pojadą z Wami na weekendową wycieczkę, raczej nie będą w stanie odpowiedzieć. Nie są mistrzami organizowania własnego grafiku, ale z drugiej strony można nauczyć się od nich dziecięcej spontaniczności, która mówi: „Dzisiaj jest ładna pogoda, jedziemy na plażę!”. Może właśnie ta spontaniczność to coś, czego moglibyśmy się nauczyć od potomków wikingów z północy? 



Ten tekst jest kolejnym z cyklu o Islandii. W następnych numerach przeczytasz inne materiały poświęcone jednemu z najpiękniejszych, a zarazem najbardziej nieoczywistych miejsc na świecie.

Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego • listopad 2026

21

uniwersytet > studenci > kultura > sport Rekomendacje kulturalne dziennikarzy „WUJ­‑a”:

Nie taka straszna AI, jak ją malują?

Nie ma pracy bez miłości

O potrzebie bycia razem

Sztuczna inteligencja zabierze nam pracę, wynajdzie leki, których nie zdołał wymyślić człowiek, a ostatecznie doprowadzi do buntu maszyn i upadku ludzkości. Sztuczna inteligencja to, sztuczna inteligencja tamto... Wokół nas narosło wiele złudnych obietnic i teorii podsycanych lękiem, ale nie brakuje również entuzjastycznych głosów osób, które najchętniej zaprosiłyby sztuczną inteligencję do każdego aspektu swojego życia. Autorzy książki ,,Sztuczna inteligencja. Złudne obietnice, realne możliwości” Arvind Narayanan oraz Sayasha Kapoor z wyczuciem prowadzą czytelnika przez skomplikowane meandry tej technologii. Co istotne, nie podsycają obaw i lęków, lecz krok po kroku rozprawiają się z ,,szarlatanerią AI”, jak

określiła to Sylwia Czubkowska, autorka książki ,,Bóg techy”. Autorzy, będący uznanymi ekspertami w dziedzinie sztucznej inteligencji, rysują w swojej książce różnice między predykcyjną a generatywną AI, opisują początki obu z nich, zadają pytania dotyczące ich skuteczności w konfrontacji z rzeczywistością. Zwracają również uwagę, że sam problem nie leży wyłącznie w technologii, lecz także w sposobie, w jaki systemy oparte na sztucznej inteligencji są projektowane i wdrażane przez firmy oraz publiczne instytucje. Podkreślają tym samym, że kluczem do pełnego zrozumienia obecnej rzeczywistości jest poznanie ograniczeń sztucznej inteligencji i zachowanie wobec niej chłodnego dystansu.

Z uwagi na to, że autorzy tłumaczą w książce podstawy dotyczące tego zagadnienia, nie jest ona skierowana do osób chcących poszerzyć posiadaną już przez siebie wiedzę w obszarze sztucznej inteligencji. Stanie się ona jednak doskonałym przewodnikiem dla tych, którzy chcieliby podjąć próbę zrozumienia tej skomplikowanej i owianej masą sprzecznych informacji technologii. Gabriela Wolińska

Trzeba zacząć od znalezienia swoich czerwonych nici. Są to momenty, które sprawiają nam radość i pokazują, czym jest miłość. Do czego ona nas prowadzi? Do osiągnięcia spełnienia i większego spokoju, nawet pomimo własnych niedoskonałości. Potrzeba jednak chwili, by zajrzeć w zakamarki serca i głowy. To główny motyw „Pasji i pracy” Marcusa Buckinghama. Nie jest to poradnik o tym, jak znaleźć idealną pracę, w której będziemy się świetnie bawić. To przewodnik, który prowadzi nas od najmłodszych lat aż do wieku, w którym mamy względnie ułożone życie, 20 lat kariery za sobą,

odchowane dzieci, a mimo to nadal potrzebujemy zmian. Książka pokazuje proces: co system robi nie tak, jak możemy się z niego wyleczyć, ale też co warto zrobić na przyszłość z myślą o kolejnych pokoleniach. Stąd na końcu pojawia się „Manifest edukacji łączącej miłość z pracą” – dekalog dla pedagogów i rodziców. Lektura jest też swoistą medytacją, a czas jej poświęcony staje się chwilą wyciszenia. Swobodny język autora pozwala płynąć przez wnioski, które znamy z samorozwojowych treści w social mediach. Tam jednak są nam one podawane na tacy, przez co nie dotykają

nas tak bardzo jak ta książka. Ona dopytuje. Nie pyta, co robimy, lecz dlaczego. Wtedy zaczynamy błądzić po własnej głowie. W tę podróż powinien wyruszyć każdy, i to nie raz, niezależnie od tego, na jakim etapie życia się znajduje. Maja Janoszek

Agata Sikora bierze na warsztat zjawisko rozpadających się więzi społecznych we współczesnym świecie, który coraz mocniej promuje niezależność, samowystarczalność i indywidualizm, nierzadko kosztem solidarności i budowania wspólnoty. W książce „Jak wyjść z siebie. O złudzeniu niezależności i sile społecznych więzi” analizuje mechanizmy stojące za tym procesem, podważając zarazem nasze wyobrażenia o własnej niezależności. Pokazuje, że choć chętnie postrzegamy siebie jako samodzielne jednostki, w rzeczywistości jesteśmy uwikłani w sieć relacji i wzajemnych zależności, które w znacznym stopniu kształtują nasze życie. Poruszane przez Sikorę zagadnienia są bez wątpienia istotne, a z wieloma spostrzeżeniami au-

torki trudno się nie zgodzić. Momentami wywód przybiera jednak zbyt osobisty, autobiograficzny ton, a niektóre wątki zostają nadmiernie rozbudowane, przez co tracą na wyrazistości. Zdarza się, że autorka długo krąży wokół pewnych zagadnień, zamiast przejść do bardziej zdecydowanych i precyzyjnych wniosków. W efekcie książka bywa nierówna, a jej argumentacja nie zawsze przekonuje tak, jak mogłaby. Pewien niedosyt pozostawia również kwestia alternatywy dla krytykowanego indywidualizmu. Przekonująca diagnoza złudzenia niezależności to jedno, czym innym jest jednak odpowiedź na pytanie, jakie wnioski powinniśmy z niej wyciągnąć. Jak budować wspólnotę, nie rezygnując przy tym z własnej autonomii? Gdzie przebiega

granica między zdrową współzależnością a nadmiernym uzależnieniem od innych? To pytania, które nasuwają się podczas lektury, lecz nie znajdują wystarczająco satysfakcjonujących odpowiedzi. Mimo tych zastrzeżeń warto sięgnąć po tę książkę. Skłania do refleksji nad tym, jak rozumiemy niezależność, samotność i wspólnotę, a także nad rolą, jaką w naszym życiu odgrywają więzi społeczne. To ważne i aktualne tematy, obok których trudno przejść obojętnie. Izabela Biernat

22 listopad 2026 • Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego



Arvind Naraynan, Sayash Kapoor, ,,Sztuczna inteligencja. Złudne obietnice, realne możliwości”, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2026



Marcus Buckingham „Pasja i praca. Jak odnaleźć to, co kochasz, kochać to, co robisz i robić to do końca życia”, Wydawnictwo Laurum, Warszawa 2023



Agata Sikora, „Jak wyjść z siebie. O złudzeniu niezależności i sile społecznych więzi”, Wydawnictwo Znak Literanova, Kraków 2026

uniwersytet > studenci > kultura > sport

Wszystkie muzyki świata

W rodzinie śmierciożerców

Gdy bliscy stają się obcy

Książkę Michaela Spitzera można zaliczyć do coraz rzadszych dziś wielkich syntez. To ambitna próba przedstawienia całej historii muzyki, a właściwie – zgodnie z oryginalnym tytułem – historii człowieka muzykalnego. Autor nie ogranicza się jednak wyłącznie do Homo Sapiens, przez co tok wywodu staje się miejscami chaotyczny: od roli muzyki w ewolucji przechodzi do dziejów muzyki tworzonej przez człowieka, by następnie rozważać, czy ptaki mają własną muzykę. Wysoko należy ocenić erudycję autora, który z równą swobodą sięga do literatury z różnych dziedzin. Styl jest dowcipny i różnorodny, a przy tym zaskakująco lekki jak na tak obszerny materiał. Na kartach książki spotykają się najróżniejsze wątki i postacie – od australopiteka Lucy po wirtual-

ną piosenkarkę Hatsune Miku. Autor nie boi się również wyciągania szeroko zakrojonych wniosków ze swoich rozważań. Na uwagę zasługuje choćby przekonujące wyjaśnienie przyczyn wyodrębnienia się tzw. ,,zachodniej” kultury muzycznej na tle pozostałych tradycji świata, źródeł jej sukcesów i obecnego kryzysu. Przy tak szerokiej tematyce trudno uniknąć pewnych uproszczeń. Autorowi zdarza się stawiać tezy sporne jako pewniki. Nieuniknione są też pominięcia istotnych wątków, które jednak nie mieszczą się w koncepcji dzieła. Dla przykładu – niemalże nieobecne są tradycje muzyki prawosławnej. Książka z pewnością zainteresuje tych, którzy chcieliby poznać dzieje muzyki wykraczające poza zestaw nazwisk obecny w większości podręczników. Można wręcz

odnieść wrażenie, że chcąc przywrócić należyte miejsce innym tradycjom w dziejach muzyki, autor popada w przesadną krytykę ,,Zachodu”. Widać to chociażby w uznaniu dominacji hiszpańskiej polifonii w Meksyku po podbojach Corteza za ,,muzyczny kolonializm”, podczas gdy rozwój muzyki arabskiej na Półwyspie Iberyjskim po podboju tych terenów przez Arabów nie budzi podobnych zastrzeżeń. Mimo tych uwag książkę warto polecić. Każdy czytelnik znajdzie w niej coś interesującego i inspirującego do dalszych poszukiwań. Michał Jarosz

Choć pokolenie wychowane na książkach i filmach o Harrym Potterze to już pełnoprawni dorośli, dla prawdziwych fanów każda nowinka z czarodziejskiego świata to nie lada gratka. W 2025 roku ukazała się książka Irvina Khaytmana „Dumbledore. Życie i kłamstwa najsłynniejszego dyrektora Hogwartu”. Następnie wydano książkę „Snape. Prawdziwa twarz tajemniczego mistrza eliksirów” autorstwa Lorrie Kim. Trzecim tomem serii jest kolejna publikacja Khaytmana, tym razem poświęcone analizie rodziny Malfoyów, jednych z najważniejszych sojuszników Czarnego Pana. Autor z niezwykłą wnikliwością i skrupulatnością śledzi losy Dracona i jego rodziców, a także nieod-

łącznie związanych z nimi śmierciożerców. Od pierwszego spotkania z Harrym Potterem, przez kłótnie, pojedynki i dylematy, aż po ostateczną bitwę o Hogwart towarzyszymy synowi Lucjusza, próbując zrozumieć motywy jego postępowania, kierujące nim pragnienia i namiętności, a także przyglądając się jego zaletom i słabościom. Dorosłego czytelnika książka ta przenosi niczym wehikuł czasu do znanego z dzieciństwa świata czarodziejów, tym razem ukazanego z perspektywy Malfoyów. Okazuje się, że tak dogłębna analiza rozmów, gestów i tego, co między wierszami, może rzucić zupełnie nowe światło na nasze postrzeganie bohaterów tej opowieści.

Khaytman zabiera nas w wyjątkową podróż, która z jednej strony jest sentymentalna, z drugiej zaś wyjątkowo odkrywcza i zaskakująca. Jeśli chcecie zastanowić się nad tym, jakie relacje panowały w rodzinie śmierciożerców, jaki był stosunek młodego czarodzieja do przemocy i jak przebiegała droga Dracona do odkupienia, sięgnijcie po tę książkę, nawet jeśli jesteście mugolami. Justyna Arlet-Głowacka

Czy można zrezygnować z walki o swoje własne dziecko? Gdzie kończy się odpowiedzialność rodzica, a zaczyna bezsilność? Na te pytania stara się odpowiedzieć spektakl „NONFICTION” w reżyserii Gosi Wdowik, inspirowany książką Julie Myerson. Spektakl nie dotyczy wyłącznie uzależnienia dziecka. To opowieść o rodzicielskiej miłości wystawionej na próbę oraz o granicy między opieką a wolnością drugiego człowieka. Inspiracją była książka Julie Myerson „The Lost Child: A True Story” z 2009 roku, opisująca doświadczenia jej rodziny związane z uzależnieniem nastoletniego syna. Kluczową postacią jest autorka, w tej roli Małgorzata Zawadzka. Bohaterka próbuje

jednocześnie przyglądać się własnym doświadczeniom i odnaleźć się w roli matki, która stopniowo traci kontrolę nad sytuacją. Poruszający jest obraz relacji, w której bliskość stopniowo ustępuje bezradności. Rodzice nie potrafią zmienić sytuacji ani odzyskać więzi z dzieckiem, które z czasem staje się im obce. Sztuka skłania do refleksji nad tym, czy miłość i poświęcenie wystarczą, gdy nie potrafimy pomóc komuś najbliższemu. A może musimy pogodzić się z tym, że nie mamy wpływu na wybory bliskich? Oszczędna scenografia pozwala skupić uwagę na symbolice. Lalki zaprojektowane przez Anetę Grzeszykowską zastępują fizyczną postać uzależnionej córki. Skłania to

do zastanowienia się nad tym, jak rodzice postrzegają dzieci, a jak bardzo rzeczywistość odbiega od ich wyobrażeń. „NONFICTION” skłania do refleksji nad granicami rodzicielskiej miłości i bezsilnością wobec wyborów tych, na których nam zależy. Pokazuje, że nawet najsilniejsze uczucia nie dają nam kontroli nad życiem drugiego człowieka, a przesłanie pozostaje z widzem długo po wyjściu z teatru. Iwona Łaciak







Michael Spitzer, „Muzyka. Wielka Biografia”, Wydawnictwo Znak, Kraków 2026

Irvin Khaytman, „Malfoy. Historia najmroczniejszej rodziny czarodziejów”, Znak Literanova, Kraków 2026

,,NONFICTION’’, reż. Gosia Wdowik, Narodowy Stary Teatr im. Heleny Modrzejewakiej, Krakow 2026

Wiadomości Uniwersytetu Jagiellońskiego • listopad 2026

23

F o t o r e po r t a ż Bądźmy bezwstydni w adorowaniu świata

autorka: Justyna Arlet­ ‑Głowacka