W drugiej połowie października w OKL, w ramach Europejskiego Tygodnia Leśnego, odbyła się akcja „LAS czeka na WAS”. Trwała pięć dni. Każdy z nich był ukierunkowany na jedną z form edukacyjnych. W zorganizowanych zajęciach w ośrodku wzięło udział niemal 1000 osób. Dużą frekwencję odnotowano również w obiektach muzealnych, które stały otworem dla zwiedzających.
W pierwszym dniu akcji (20.10.2008 r.) odbywały się lekcje muzealne; młodzież uczestniczyła m.in. w zajęciach „Gatunki leśne z Czerwonej Księgi” (fot. A. Antonowicz)
Wiele emocji budziła lekcja „Budowa warstwowa lasu”, podczas której uczniowie poznawali organizmy żyjące w lesie i przyporządkowywali je do poszczególnych warstw (fot. A. Antonowicz)
Drugiego dnia (21.10.2008 r.) uczniowie brali udział w warsztatach plastycznych zorganizowanych w sali dydaktycznej obiektu edukacyjnego – „Obora” (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
Tematami przewodnimi warsztatów były: zdobienie drewna techniką decoupage oraz odwzorowywanie liści na papierze (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
W kolejnym dniu (22.10.2008 r.) pracownicy ośrodka przeprowadzali zajęcia w parkuarboretum i Pokazowej Zagrodzie Zwierząt (fot. A. Antonowicz)
Czwarty dzień akcji (23.10.2008 r.) przebiegał pod hasłem „Gry i zabawy w terenie” (fot. A. Antonowicz) [cd. str. 2]
2 tylko obejrzeć, ale i przeżywać z pochyloną głową. „Biebrzański Park Narodowy krainą bobrów, łosi i batalionów” to kontynuacja cyklu wystaw w OKL na temat parków narodowych. Warto też zwrócić uwagę na rzeźby w drewnie związane z naszą epopeją narodową – „Panem Tadeuszem” Adama Mickiewicza. W „Oficynie” można zapoznać się z prehistorią życia na ziemi, tj. ekspozycją z Muzeum Przyrodniczego w Krakowie. Wszystkie wspomniane wystawy stanowią kontynuację pracy edukacyjnej Ośrodka Kultury Leśnej w Gołuchowie. J. Frankowski
W Ośrodku Kultury Leśnej jesteśmy pod dużym wrażeniem przebiegu Europejskiego Ty g o d n i a L e ś n e g o . Obszerną informację na ten temat zamieszczamy w bieżącym numerze „Zagajnika”. Pragnę zwrócić uwagę Czytelników na M. Hertmann ciągłą potrzebę edukacji proekologicznej i zbliżania człowieka do przyrody. W wypełnionym wieloma obowiązkami codziennym życiu – niezmiernie jest nam to wszystkim potrzebne. „LAS czeka na WAS” jest kolejnym dowodem, że tak właśnie trzeba postępować. Oddajemy Państwu do zwiedzania nowe wystawy w „Powozowni” i „Oficynie”. Ekspozycja zatytułowana „Świętemu Hubertowi Cześć!” to bardzo interesujący temat, szczególnie związany z lasem, przyrodą i człowiekiem. Sądzę, że należy ją nie
Tradycyjnie zapraszam do ośrodka! mgr inż. Benedykt Roźmiarek Dyrektor Ośrodka Kultury Leśnej
„LAS czeka na WAS” w Ośrodku... [cd. ze str. 1]
Zapraszamy: P Wystawy stałe w Muzeum Leśnictwa: „Las w sztuce” „Historia gospodarstwa leśnego na ziemiach polskich” „Spotkanie z lasem” „Diorama – grąd środkowoeuropejski w aspekcie wiosennym” „Diorama – świerczyna borealna w aspekcie zimowym” „Czerwona Księga – gatunki chronione” „Technika leśna” P Wystawy czasowe w Muzeum Leśnictwa: „Świętemu Hubertowi Cześć!” (do lipca 2009 r.) „Biebrzański Park Narodowy krainą bobrów, łosi i batalionów” (do marca 2009 r.) „Ewolucja życia na Ziemi” (do lipca 2010 r.) „Pan Tadeusz w rzeźbie Mariana Murka” (do marca 2009 r.) Rzeźba w drewnie Bogdana Jareckiego (do lutego 2009 r.) P Zajęcia terenowe dla dzieci i młodzieży prowadzone w parku-arboretum: „Ślady i tropy zwierząt” „Symetria w przyrodzie” P Zajęcia muzealne dla dzieci i młodzieży prowadzone w Muzeum Leśnictwa „Gatunki leśne z Czerwonej Księgi” „Budowa warstwowa lasu” Informacje dotyczące zajęć: tel. (062) 761 50 45, e-mail: okl_dybul@sisco.pl
Uczestnicy zabaw „Leśni detektywi” i „Wyścig o przetrwanie” koncentrowali się na poznawaniu przyrody wszystkimi zmysłami (fot. A. Antonowicz)
W ostatnim dniu tygodnia leśnego (24.10.2008 r.) odbyły się akcje zgrabiania liści pod kasztanowcami i Sprzątania Świata (fot. A. Antonowicz)
6-7 października br. w OKL odbył się XXXVII Zjazd Ogrodów Botanicznych w Polsce. Organizatorem byli: Ośrodek Kultury Leśnej i Rada Ogrodów Botanicznych w Polsce (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
W sali kolumnowej Muzeum Leśnictwa – „Powozownia” 9-10 października br. odbyła się konferencja nt. „Przyrodnicze i kulturowe aspekty ziemi kalisko-pleszewskiej”; zorganizowana została przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Inżynierii Ekologicznej i Oddział Ziemi Kaliskiej PTIE (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
Wydarzenia
Rozstrzygnięty został konkurs na „Imiona dla żuberków”; urodzone w gołuchowskiej zagrodzie w 2008 r. żubrzątka będą nosiły imiona Pogaj i Posłuch (fot. M. Kluge)
3
Nowe wystawy w Ośrodku Kultury Leśnej Świętemu Hubertowi Cześć! Wystawie towarzyszy okolicznościowe wydawnictwo, w którym zespół autorów – specjalistów w swoich dziedzinach – w tematycznych artykułach wypowiada się na temat św. Huberta, historii sokolnictwa, historii muzyki myśliwskiej, ikonografii. Znajduje to również odzwierciedlenie w eksponatach znajdujących się
tnych. Zwraca uwagę zestaw myśliwskich instrumentów muzycznych ze zbiorów Pana Piotra Grzywacza z Tucholi, założyciela Muzeum Sygnałów Myśliwskich. Pan Tadeusz w rzeźbie Ekspozycja przedstawia dzieła rzeźbiarskie Pana Mariana Murka. Jest on miłośnikiem twórczości Adama Mickiewicza. Inspirowany jego dziełami, stworzył kolekcję, na którą składa się 36 płaskorzeźb i 120 rzeźb figuralnych o naturalnej wielkości. Na wystawie w OKL prezentowana jest część jego kolekcji. Uzupełnieniem wystawy są ilustracje Pana Tadeusza autorstwa Andriollego.
Wystawa prezentuje część historyczną w czarno-białej fotografii różnych autorów. Historyczną część uzupełniają zdjęcia Grzegorza i Tomasza Kłossowskich, ukazujące faunę Biebrzańskiego Parku Narodowego. Całość dopełniają informacje związane ze współczesnością parku, to jest jego organizacją, edukacją przyrodniczą oraz ochroną przyrody. Uwagę zwraca po-
Biebrzański Park Narodowy Podczas otwarcia wystawy „Świętemu Hubertowi Cześć!” Zespół Sygnalistów Myśliwskich z Zespołu Szkół Leśnych w Tucholi zaprezentował sygnały towarzyszące polowaniom (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
na wystawie. Pochodzą one ze zbiorów własnych, jak i sprowadzonych z różnych muzeów w kraju, również od osób prywa-
Wystawa „Pan Tadeusz w rzeźbie Mariana Murka” (fot. A. Antonowicz)
Wystawa stanowi kontynuację cyklu wystaw Parki Narodowe w Polsce. Obecna, zatytułowana Kraina bobrów, łosi i batalionów, to Park Biebrzański w miniaturze.
Wernisaż wystawy „Świętemu Hubertowi Cześć!” (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
mysłowo skomponowana grupa dermoplastów najbardziej charakterystycznych zwierząt: łosi, batalionów i bobrów. Konrad Bul, Leszek Chojnacki
Łosie, zwierzęta żyjące na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
Studia i Materiały Ośrodka Kultury Leśnej Ukazał się kolejny, siódmy już zeszyt „Studiów i Materiałów Ośrodka Kultury Leśnej w Gołuchowie”. Tradycyjnie wszystkie prace ujęto w trzy bloki tematyczne: zasoby historyczne i kulturowe leśnictwa oraz środowiska leśnego, zasoby kulturowe i przyrodnicze OKL oraz kronika ośrodka. Zagłębiając się w tematykę poszczególnych artykułów, czytelnik pozna zasady handlu drzewnego w Galicji, doceni wyjątkową postać Eugeniusza Ronki, a także zwróci uwagę na twórczość artystyczną
Krzysztofa Kmiecia i Kazimierza Rykowskiego. Odtąd będziemy już wiedzieli, że myśliwskie pozdrowienie „Darzbór!” pisze się razem oraz jak ogromne bogactwo orłów znajduje się na znaczkach pocztowych. Razem z profesorem Jerzym Wiśniewskim zagłębimy się w rozważania na temat „łani tęskniącej do wód strumieni” oraz kulturotwórczej roli grzybów leśnych. Niezmiernie interesujące są informacje na temat zasobów kulturowych OKL, w tym rękopisu „Hymnu leśnego” oraz „Teki leś-
nej” zawierającej wyśmienite ryciny wykonane w obozie jeńców wojennych. Ponadto dowiemy się więcej na temat imprez organizowanych w Gołuchowie oraz prac remontowych przeprowadzonych w ostatnich latach. Zeszyt rozszerzony został o bogatą szatę ikonograficzną. Opublikowane na dodatkowych kredowych wkładkach ilustracje podnoszą wartość merytoryczną i estetyczną zamieszczonych artykułów. Dariusz J. Gwiazdowicz
4
Wojtek Chojnacki – jest absolwentem Wydziału Leśnego Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Jego pasją jest zarówno leśnictwo, jak i pisanie. Z powodzeniem łączy obie te pasje, pisząc utwory o tematyce leśnej. Tworzy fraszki, wierszyki, wiersze oraz sztuki. Na łamach naszej gazetki zamieszczamy trzy fraszki jego autorstwa.
Fraszka na... statystykę
Fraszka na... drzewoznawstwo
Gdzie granica błędu leży? Ile waży dwieście jeży? Ile samców, samic ile? Zastanówmy się przez chwilę Nie potrzebna tu logika Toż to czysta statystyka
Klon pospolity czy dąb omszony? W jakim on lesie jest posadzony? I ile jego odmian na świecie I za sto lat tego nie pojmiecie
Zagadki i humor
Fraszka na ergonomię Szpadel tak winien być skonstruowany Do ręki tak idealnie dopasowany Byś mógł zupełnie swobodnie Oprzeć się o niego wygodnie Lecz nie oszukuj się chłopie Nawet najlepszy szpadel Sam dziury nie wykopie
1. Czy to młody jest krokodyl, co przed chwilą wyszedł z wody? Czy to smoka miniaturka? Skądże, przecież to ....................... 2. Malutki kowal w lesie się schował. Choć bez kowadła i bez młota, głośna jego robota.
,
3. Biegnie z lasu polną drogą aż się trzęsie rudy ogon. Rad zagląda na podwórko, by złożyć wizytę kurkom.
W PRZYRODZIE, GOSPODARCE I KULTURZE
GRAB Do rodzaju Carpinus – grab, należy około 35 gatunków rosnących w Europie, Azji, Ameryce Północnej i Środkowej. W Polsce, w stanie dzikim, występuje tylko jeden grab pospolity.
Grab pospolity (zwyczajny) – Carpinus betulus L.
fot. J. Zalejska-Niczyporuk
Jest drzewem dorastającym do 20 (25) m wysokości. Koronę ma gęstą, cylindryczną, o gałęziach wzniesionych ukośnie do góry. Pień drzewa jest najczęściej krótki i w przekroju poprzecznym falisty. Korę ma gładką, ciemnoszarą.
Liście grabu są eliptyczne lub podłużniejajowate, u nasady zaokrąglone, na wierzchołku zaostrzone, ostro podwójnie piłkowane. Na młodych drzewkach liście po uschnięciu utrzymują się przez całą zimę i opadają na wiosnę. Grab kwitnie pod koniec kwietnia lub na początku maja, po rozwinięciu się liści. Owocem jest spłaszczony orzeszek osadzony na trójklapowym skrzydełku. Owoce są zebrane w zwisające owocostany. Dojrzewają w październiku i częściowo opadają, a częściowo pozostają na drzewie do wiosny. Grab rośnie powoli. W wieku 80-90 lat przestaje przyrastać na wysokość. Jest drzewem krótkowiecznym, zamiera zwykle w wieku 100-120 lat. Rzadko zdarza się, aby osiągnął wiek 150 lat.
fot. J. Zalejska-Niczyporuk
NASZE DRZEWA LEŚNE
oderwij - zachowaj
Ciężkie orzeszki opadają pod drzewo, po skiełkowaniu tworzą zwartą grupę
Pień grabu w przekroju poprzecznym jest falisty; park-arboretum w Gołuchowie
C i e k a w o s t k i: ü Najokazalsze i najstarsze graby można
dziś spotkać przede wszystkim w parkach, rezerwatach i ogrodach botanicznych. W gołuchowskim parku rosną graby będące pozostałością po szpalerze posadzonym ponad 200 lat temu. ü Jeden z najgrubszych grabów rośnie w parku wiejskim w Sulmowie, jego obwód – mierzony na wysokości 0,5 m – wynosi 500 cm. ü Jeden z najwyższych grabów rośnie w parku w Świdnicy, jego wysokość wynosi 30 m.
Jest gatunkiem cienioznośnym i ciepłolubnym, wymagającym gleb żyznych, świeżych i próchnicznych. Preferuje gleby wapienne. Jest częstym składnikiem wielogatunkowych lasów liściastych, przede wszystkim lasów dębowo-grabowych, czyli grądów. Zasięgiem obejmuje Europę, Azję Mniejszą i Kaukaz. W Polsce występuje na niżu i w niższych położeniach górskich. Rzadko jest spotykany na stanowiskach położonych powyżej 600 m n.p.m. Grab dobrze znosi cięcia i strzyżenia, dlatego był i jest używany do tworzenia szpalerów oraz alei. Często był sadzony w parkach dworskich.
Ponaddwustuletni grab rosnący w parku-arboretum ośrodka; kiedyś współtworzył szpaler grabowy rosnący nieopodal zamku
Drewno grabów Drzewo to ma drewno rozpierzchłonaczyniowe, beztwardzielowe, o falistych przyrostach rocznych i wyraźnie zaznaczającym się skręcie włókien. Przekroje poprzeczne dolnej części pni grabu są niesymetryczne, o obrzeżu falistym. Drewno jest ciężkie, matowe, o szarobiałym zabarwieniu. Jest najcięższym z polskich drzew. W stanie suchym jeden metr sześcienny drewna waży 775 kg. Jest bardzo twarde, odporne na ścieranie, trudno nasycalne i trudno zapalne. Odznacza się jednorodnością struktury, gładkością powierzchni i dużą elastycznością.
Podczas suszenia wykazuje dużą skłonność do kurczenia i pękania. Drewno to daje się łatwo polerować, politurować i barwić, dzięki czemu może imitować drewno hebanu. Ujemną cechą drewna grabowego jest częste jego wyłupywanie się podczas produkcji wyrobów toczonych, struganych i frezowanych. Drewno grabu ma niewielką naturalną trwałość – zwłaszcza wtedy, kiedy znajduje się w pomieszczeniach zawilgoconych. Jest natomiast dość odporne na działanie kwasów i zasad o małym stężeniu. Ma najwyższą z polskich drzew wartość opałową.
Drewno grabowe stosowano głównie na opał oraz do wypalania węgla drzewnego. Jest ono wykorzystywane do wyrobu deszczułek posadzkowych i uchwytów różnorodnych narzędzi, takich jak: trzonki, styliska, kliny, śruby do stołów stolarskich, kół zębatych, łożysk tocznych, sprzętów gospodarstwa domowego, zabawek, sprzętu sportowego oraz galanterii drzewnej. Wykonywano z niego prawidła do butów i kołki szewskie. Przekroje drewna grabowego
Z drewna grabowego wyrabiano niegdyś części maszyn, warsztaty tkackie, prasy do tłoczenia oleju, kafary, prowadniki szybowe, rolki, bloki masarskie, płozy do sań oraz części do pojazdów konnych. Drewno grabu nadaje się do wyrobu wysokiej jakości form odlewniczych oraz układów młoteczkowych w pianinach i fortepianach. Ostatnio drewna tego używa się do produkcji mas półchemicznych stosowanych na wewnętrzne warstwy tektury falistej.
Polska nazwa tego drzewa pochodzi najprawdopodobniej od prasłowiańskiego „gerebh” – nacisnąć, drasnąć (związek z piłkowanymi liśćmi). Być może wywodzi się także od słowa „skereb”, „skremb” – skręcać, kurczyć, marszczyć (nawiązanie do kory tego gatunku). Ze względu na bardzo duże zacienienie, które dają lasy grabowe, mawiano o nich „czarne lasy”. Pisał o nich już Wincenty Pol w „Obrazach z życia” (1869). Według horoskopu celtyckiego urodzeni pod znakiem grabu
Grab swoją urodą zdobił wiele ogrodów przy magnackich rezydencjach. Przykładem mogą być wilanowskie żywopłoty, szpaler grabowy posadzony w XVIII wieku wzdłuż rzeki Ciemnej w Gołuchowie czy aleje ogrodowe w Mogilanach pod Krakowem. Od słowa „grab” wywodzi się wiele nazw miejscowości: Grab, Grabownice, Grabica, a także nazwisk: Grabski, Grabowski, Grabiński. Świadczą one o powszechnym występowaniu tego gatunku w naszym kraju.
(4-13 czerwca i 2-11 grudnia)
promieniowy
cenią sobie prawdę, nie lubią być oszukiwani, stąd ich duży dystans do innych i niekiedy brak zaufania; są ludźmi odważnymi, łasymi na pochwały.
,
J. Frankowski, Grab (akwarela)
Literatura: 1. Bugała W. (pod red.), Grab zwyczajny, Wydawnictwo „Sorus”, Poznań-Kórnik 1993 2. Marszałek E., Ballady o drzewach, Wydawnictwo RS DRUK, Rzeszów 2004 3. Seneta W., Dolatowski J., Dendrologia, Wydawnictwo Naukowe PAN, Warszawa 2005 4. Tomanek J., Botanika leśna, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1997 5. Ziółkowska M., Gawędy o drzewach, Arkona, Warszawa 1993
Konsultacja naukowa: dr inż. Władysław Danielewicz
Cep (narzędzie do ręcznego młócenia zboża) wykonany z drewna grabowego (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
Grabie, w których beleczka z zębami wykonana jest z drewna grabowego (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)