Issuu

Nr 3 (19)/JESIEŃ 2010

Kwartalnik edukacyjno-informacyjny Ośrodka Kultury Leśnej w Gołuchowie

Spotkanie w Ośrodku Choć aura tegorocznej wiosny bywała kapryśna, to w piątek 11 czerwca pogoda spisała się na medal. Było to ważne, gdyż w tym dniu w Ośrodku odbył się szósty festyn edukacyjny „Spotkanie z lasem”. Jak co roku uczestniczyły w nim dzieci i młodzież z południowej Wielkopolski. Tegoroczne spotkanie po raz pierwszy odbyło się na placu podworskim nieopodal obiektu edukacyjnego „Obora”. Podczas festynu nie zabrakło atrakcji. Były pokazy oraz spotkania z ciekawymi ludźmi. Przeprowadzono warsztaty zdobienia na drewnie, papieru czerpanego, garncarskie. Młodzi uczestnicy mogli malować na liściach i szkle. Uczniowie podpatrywali pracę pilarzy, wikliniarza, rzeźbiarza. Poznawali zioła, grzyby leśne oraz określali, jakie zwierzęta żyją w lesie. Bardzo dużo do zaoferowania młodzieży miało Towarzystwo Żywej Archeologii z Kalisza, które na festyn przyjechało po raz pierwszy. Uczestnicy festynu mogli zobaczyć barć wydrążoną w kłodzie i dowiedzieć się skąd Spektakl „Sąd nad papierosem” przygotowany przez uczniów klasy III Szkoły Podstawowej nr 10 w Kaliszu kiedyś brano miód. Uczniowie poznawali również (fot. A. Antonowicz) codzienne zajęcia Słowian. Podpatrywali pracę kowala, Podczas szóstej edycji spotkania nie dowiadywali się co to jest dziegieć zabrakło spektakli ekologicznych przygotoi jak go otrzymywano. Tradycyjnie już wanych przez młodzież. W pięknych, realiodbywały się gry i konkursy edukastycznych strojach Wysokiego Sądu, uczniocyjne. Młodzież rzucała szyszką do cewie z III klasy Szkoły Podstawowej nr 10 lu, rozpoznawała gatunki drzew oraz w Kaliszu, zagrali w przedstawieniu „Sąd zwierzęta różnych warstw lasu. nad papierosem”. Bajkowy, kolorowy spekCiekawą atrakcją tegorocznego takl „Calineczka” przygotowała grupa tea„Spotkania z lasem” była prezentacja tralna „Tęcza” ze Szkoły Podstawowej sokoła, połączona z pogadanką na w Gołuchowie. Również z gołuchowskiej temat ptaków drapieżnych. Na zakońszkoły uczniowie klasy VI zaprezentowali czenie prelekcji uczestnicy z ciekawoedukacyjną inscenizację „Nie ma życia bez ścią zadawali pytania o życie tego gawody”. Na scenie gościł także teatrzyk „Ad tunku i chętnie fotografowali się z Młodzi uczestnicy „Spotkania z lasem”, w tle prace nagrodzone hoc” ze Specjalnego Ośrodka Szkolnonaszym skrzydlatym gościem. w konkursie plastycznym (fot. R. Kostka) [cd. na str. 3]

Warsztaty papieru czerpanego przygotowane przez Muzeum Papiernictwa Nie brakowało chętnych do wysłuchania opowieści na temat sokołów Duszniki Zdrój, jak co roku cieszyły się dużym zainteresowaniem (fot. R. Kostka) (fot. R. Kostka)

Na stoisku OKL uczniowie wyklejali na drewnie kolorowe obrazki (fot. R. Kostka)

Zapraszamy: P Wystawy stałe w Muzeum Leśnictwa: J. Frankowski

Oddajemy do Państwa dyspozycji kolejny, jesienny numer „Zagajnika”. Jesień to okres intensywnej pracy edukacyjnej w Ośrodku Kultury Leśnej. We wrześniu rozpoczyna się rok szkolny, a w październiku – uroczysta inauguracja kolejnego roku akademickiego. Te dwa wydarzenia mają ogromny wpływ na edukację przyrodniczo-leśną w Lasach Państwowych. W Ośrodku szczególnym wydarzeniem edukacyjnym będzie wystawa fotograficzna „Najważniejsze: zobaczyć” – Elżbiety Dzikowskiej oraz „Malarstwo” – Barbary Szubińskiej. „Spotkanie z lasem” oraz Międzynarodowy Plener Artystyczny to masowe imprezy kształceniowe, które miały miejsce w minionych miesiącach. W plenerze zatytułowanym „Inspiracje leśne II” brało udział 21 osób, w tym 13 Polaków, 7 Niemców i 1 Czech.

Efektem pleneru jest 7 okazałych rzeźb w drewnie dębowym oraz kilkadziesiąt prac malarskich i fotograficznych. Edukacja przyrodniczo-leśna jesienią zbiera swoje żniwo, a Ośrodek zaprasza zwiedzających do muzealnych obiektów we wszystkie dni tygodnia, w tym również w niedziele i święta. Benedykt Roźmiarek – Dyrektor OKL

90. rocznica śmierci Heinricha von Salischa Międzynarodowe sympozjum upamiętniające Heinricha von Salischa (18461920) – niemieckiego leśnika gospodarującego lasami na Dolnym Śląsku, autora „Estetyki lasu” – odbyło się w dniach 17-18 czerwca 2010 roku. Składało się z dwóch sesji: referatowej, która miała miejsce w Ośrodku Kultury Leśnej w Gołuchowie i terenowej w Nadleśnictwie Milicz. Referaty wygłoszone przez Albrechta Milnika (Eberswalde) – Lasy Śląska w latach 1741-1945; Monikę Graulich (Giessen) – Saga rodu Salischów na Śląsku; Jerzego Wiśniewskiego (Poznań) – Heinrich v. Salisch (1846-1920) ziemianin, leśnik, polityk, darczyńca oraz Dariusza J. Gwiazdowicza (Poznań) – Estetyka lasu w koncepcji H. v. Salischa skłaniały zarówno do refleksji, jak i ożywionej dyskusji. Sesję referatową prowadził Andrzej Grzywacz – przewodniczący Polskiego Towarzystwa Leśnego. Wśród zaproszonych gości zasiedli między innymi Gisela Ludwig-Roese – prawnuczka Heinricha von Salischa oraz Walter L. Cook ze Stanów Zjednoczonych, z którego inicjatywy „Estetyka lasu” została przetłumaczona na język angielski. Podczas sesji terenowej uczestnicy sympozjum oglądali pielęgnowane przez Salischa

drzewostany oraz miejsca związane z jego życiem. Wzięli również udział w nabożeństwie ekumenicznym i uroczystym odsłonięciu tablicy poświęconej Heinrichowi von Salischowi w kościele w Postolinie. Sympozjum zorganizowali: Ośrodek Kultury Leśnej, wrocławski oddział Polskiego Towarzystwa Leśnego, Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, Zakład Ochrony Lasu UP w Poznaniu, Nadleśnictwo Milicz, Starostwo Powiatowe i Urząd Miejski w Miliczu oraz sołectwo wsi Postolin. Komitet Honorowy sympozjum: Marek Łapiński – marszałek województwa dolnośląskiego Prof. dr hab. Andrzej Grzywacz, członek rzeczywisty PAN, przewodniczący Polskiego Towarzystwa Leśnego Dr inż. Marian Pigan – dyrektor generalny Lasów Państwowych.

P Wystawy czasowe w Muzeum Leśnictwa: „Najważniejsze: zobaczyć” wystawa fotograficzna Elżbiety Dzikowskiej (do lutego 2011 r.) „Malarstwo” Barbary Szubińskiej (do lutego 2011 r.) „Rzeźby” – wystawa poplenerowa (do lutego 2011 r.) „Las w kurpiowskiej sztuce ludowej” (do marca 2011 r.) P Zajęcia terenowe dla dzieci i młodzieży prowadzone w parku-arboretum: „Szukamy dendrologicznych skarbów” „Ssaki leśne” „Jak żyje las?” P Zajęcia muzealne dla dzieci i młodzieży prowadzone w Muzeum Leśnictwa: „Gatunki leśne z Czerwonej Księgi” „Spotkanie z lasem” Informacje dotyczące zajęć: tel. (62) 761-50-45, e-mail: okl@okl.lasy.gov.pl

Alicja Antonowicz

Tu byliśmy...

Ośrodek Kultury Leśnej 19 czerwca br. uczestniczył w festynie rodzinnym zorganizowanym przy Parafii Św. Piotra i Pawła w Kaliszu (fot. R. Koch) Sesja referatowa w obiekcie edukacyjnym „Obora” (fot. A. Antonowicz)

„Związki lasu z kulturą” „Historia gospodarstwa leśnego na ziemiach polskich” „Spotkanie z lasem” „Diorama – grąd środkowoeuropejski w aspekcie wiosennym” „Diorama – świerczyna borealna w aspekcie zimowym” „Czerwona Księga – gatunki chronione” „Technika leśna”

5 września 2010 r. OKL uczestniczył w festynie „Lasom Przyjazny” w Górze Śląskiej, zorganizowanym w ramach kampanii promującej leśnictwo, przez Regionalną Dyrekcję Lasów Państwowych w Poznaniu i Oddział Wielkopolski Polskiego Towarzystwa Leśnego (fot. A. Antonowicz)

Inspiracje leśne po raz drugi W trzeciej dekadzie lipca 2010 roku w Ośrodku Kultury Leśnej w Gołuchowie odbył się Międzynarodowy Plener Artystyczny zatytułowany „Inspiracje leśne II”. Było to drugie z kolei wydarzenie artystyczne pod tym tytułem. Dwa lata po pierwszej edycji, z okazji otwarcia pleneru zorganizowana została wystawa prac malarskich dwóch artystów z Niemiec, Wolframa Schuberta i Matthiasa Schillinga. W II edycji wzięło udział 13 artystów z Polski, 7 z Niemiec i jeden artysta z Czech. Wywiad z Ewą Dąbrowską, malarką z Polic (fot. D. Piotrowska) Tematem przewodnim pleneru były inspiracje leśne, albowiem Ośrodek stawę poplenerową, ich poziom był wysoki Kultury Leśnej zajmuje się wspieraniem i wyrównany. Wybrane dzieła zasiliły zbiory sztuki inspirowanej lasem i leśnictwem. Ośrodka Kultury Leśnej w Gołuchowie Kultura, las i natura to słowa kluczowe tego i eksponowane są w salach wystawowych wydarzenia, które miały pomóc artystom Muzeum Leśnictwa. wykreować dzieła w postaci rzeźb, Zgodnie z programem artyści zwiedzili obrazów malarskich, rysunków i fotografii. Efekty tego przedsięwzięcia były imponujące. Rzeźbiarze wykonali siedem okazałych i interesujących prac. Powstałe rzeźby w drewnie dębowym przedstawiały między innymi: „drzewo”, „pąk”, „wirujący liść” czy instalację pod nazwą „krętogłów”. Artyści malarze stworzyli kilkadziesiąt prac przedstawiających urodę gołuchowskiego parku, pojedyncze okazy drzew oraz niepowtarzalną urodę architektury gołuchowskiej rezydencji. Zdaniem komisji Zbigniew Bury podczas tworzenia dzieła zatytułowanego „Johanson wybierającej prace do katalogu oraz na wyjunior” (fot. R. Sorek)

Muzeum Leśnictwa, Muzeum Narodowe – Zamek w Gołuchowie, Pokazową Zagrodę Zwierząt, a także pałac myśliwski w Antoninie i rezerwat przyrody w Nadleśnictwie Antonin. W trakcie pleneru panowała twórcza atmosfera oraz słoneczna pogoda podtrzymująca dobry nastrój wszystkich uczestników. Spotkanie w Gołuchowie przysłużyło się na pewno integracji artystycznej i towarzyskiej, było także promocją idei ochrony miejsc przyrodniczo cennych i ochrony zabytków architektonicznych. Patronat honorowy objął Dyrektor Generalny Lasów Państwowych – dr inż. Marian Pigan. Plener zorganizowany został we współpracy z Niezależnym [cd. na str. 4]

Danuta Piotrowska – fotografik ze Szczecina, podpatrująca przyrodę (fot. A. Antonowicz)

Spotkanie w Ośrodku [cd. ze str. 1]

Wychowawczego w Kaliszu, urzekając obecnych wiosenną modą ekologiczną. W trakcie „Spotkania z lasem” odbyło się uroczyste podsumowanie konkursu plastycznego zorganizowanego specjalnie w związku z festynem. Na konkurs zatytułowany „Jak należy zachować się w lesie?” do Ośrodka napłynęły 383 prace. Sąd kon-

kursowy pod przewodnictwem Benedykta Roźmiarka – dyrektora OKL, oceniał prace w trzech kategoriach wiekowych. Uczniowie nagrodzonych i wyróżnionych prac otrzymali nagrody i upominki, oraz dyplomy podczas spotkania.

Spektakl „Calineczka” przygotowany przez grupę teatralną „Tęcza” ze Szkoły Podstawowej w Gołuchowie (fot. A. Antonowicz)

Joanna Zalejska-Niczyporuk Wyniki konkursu: I kategoria wiekowa (klasy I-III szkół podstawowych): Grand prix – Agata Bodlak – klasa II b, SP nr 10 w Kaliszu I miejsce – Martyna Krzątała – klasa II b, SP Pokaz dawnych technik otrzymywania dziegciu przygotowany przez nr 10 w Kaliszu Towarzystwo Żywej Archeologii z Kalisza (fot. R. Kostka) II miejsce – Paweł Raszewski – klasa II b, SP nr 10 w Kaliszu I miejsce – Igor Nowaczyk – klasa IV, SP nr 18 w III miejsce – Róża Niczyporuk – klasa III b, SP nr 10 Kaliszu w Kaliszu II miejsce – Marlena Michalak – klasa V, SP nr 12 Wyróżnienia: w Kaliszu - Julia Ekiert – klasa I, SP nr 5 w Ostrowie Wlkp. III miejsce – Martyna Melka – klasa VI, SP w Gołuchowie - Zuzanna Kubasik – klasa II b, SP nr 10 w Kaliszu Wyróżnienia: - Weronika Piotrowska – klasa II b, SP nr 10 w - Piotr Sztandera-Kolanek– klasa IV b, SP nr 17 w Kaliszu Kaliszu - Antonina Zjawiona – klasa VI a, SP nr 1 w Ostrowie - Katarzyna Zdunek – klasa III, SP w Kucharach Wlkp. II kategoria wiekowa (klasy IV-VI szkół III kategoria wiekowa (klasy I-III gimnazjum): podstawowych): Wyróżnienia: Grand prix – Weronika Starnecka – klasa V, SP nr 12 - Monika Duczka – klasa I a, Gimnazjum w Gołuchowie w Kaliszu

Inspiracje leśne po raz drugi

Zagadka

[cd. ze str. 3]

Europejskim Stowarzyszeniem Twórców „Art Nest” z Polski oraz Stowarzyszeniem Artystów „Kunstverein” z Niemiec. Głównym sponsorem pleneru był Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie wsparty przez Fundację Współpracy Polsko-Niemieckiej. Patronat medialny nad tym wydarzeniem objęło Radio Centrum Kalisz oraz miesięcznik społeczno-kulturalny „Kalisia”.

Pokoloruj obrazek i sprawdź, co on przedstawia. Zastosuj kolory: 1 – czarny, 2 – czerwony, 3 – żółty, 4 – brązowy, 5 – jasny zielony, 6 – ciemny zielony, 7 – błękitny 7

7 7

7 7 6 5

7 7

Barbara Czołnik

7 7

7 4

4 5

5 5 6

1 1

1 1 4 4

1 2

7 7

4 1 4 4

2 2

1 1 4 4

1 4

4 4 4 4

4 4 4

7 7

7 7 7 7

7 1 1

4 1

4 3 1 4 3 4

7 4

1 1

4 1 4 4 1 4

2 1

4 4 44

1 41 4 4 4 13 1 3

4 4 4

4 4

1 4 1 7

4 1

7 7 7

Wystawa poplenerowa w obiekcie muzealnym „Powozownia” (fot. A. Antonowicz)

7 7

H U M O R

Wydawca: Ośrodek Kultury Leśnej, ul. Działyńskich 2, 63-322 Gołuchów, tel./faks (62) 761-50-45, 761-50-46, www.okl.lasy.gov.pl, e-mail: okl@okl.lasy.gov.pl Redakcja: Barbara Czołnik – redaktor naczelny, Alicja Antonowicz, Adam Kozyra, Joanna Zalejska-Niczyporuk Stała współpraca: Rafał Walendowski Opracowanie i skład: Joanna Zalejska-Niczyporuk Fotografie: Alicja Antonowicz, Romana Koch, Rafał Kostka, Danuta Piotrowska, Rafał Sorek, Joanna Zalejska-Niczyporuk Korekta: Katarzyna Wawrzków Druk: Zakład Poligraficzny Super Print, ul. Kaliska 67, 63-300 Pleszew Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Poznaniu

ISBN 83-922141-2-9 ISSN 1897-3906

DAWNE SPOSOBY KORZYSTANIA Z LASU

, W, E G L A R S T W O L E S N E

Historia Węglarstwo leśne, czyli termiczny rozkład drewna w dołach lub mielerzach, sięga epoki brązu. Destylacja drewna, w wyniku której otrzymywano węgiel drzewny, w Egipcie była znana 2000 lat p.n.e. Węgiel drzewny był wykorzystywany przy wytapianiu metali z rud i w dużym stopniu przyczynił się do rozwoju hutnictwa. Szybki rozwój węglarstwa nastąpił w średniowieczu. W tym czasie węgla używano zarówno w hutach żelaza jak i również do wyrobu szkła. Duże zapotrzebowanie na ten surowiec spowodowało znaczne wylesienia niektórych terenów Polski, między innymi w Górach Świętokrzyskich, w dolinach tatrzańskich, beskidzkich i sudeckich. Pod koniec XVIII wieku węgiel drzewny zaczął być wypierany przez węgiel kamienny, co spowodowało zanikanie węglarstwa. Najstarszym i najprostszym sposobem rozkładu termicznego drewna było wypalanie go w mielerzach leżących, którymi były mielerze ziemne. Od czasów średniowiecza, aż po początek XX wieku najbardziej rozpowszechnione były mielerze stojące, które ze względu na swoją budowę zostały podzielone na mielerze słowiańskie, niemieckie i alpejskie. W górach budowano również mielerze szwedzkie z kominem oraz do koksowania węgla drzewnego. Od XIX wieku wypalano węgiel w piecach murowanych. Obecnie w Polsce węgiel drzewny otrzymuje się w przewoźnych lub stałych retortach w zakładach rozkładowej destylacji drewna.

oderwij - zachowaj

Produkcja w mielerzach Do zwęglania ścinano i przygotowywano drewno jesienią. Zwracano uwagę, aby zdążyło wyschnąć, gdyż mokre tliło się powoli i pozostawały niedopalone kawałki drewna. Pilnowano również, aby surowiec nie był za suchy, gdyż zbyt prędko się palił. Trudno było wtedy również węglarzom kierować ogniem. Najlepszy termin produkcji węgla przypadał na okres od 1 maja do 1 października. Dzień był wtedy dłuższy, a dostęp do mchu, darni i liści łatwiejszy. Budowę mielerza rozpoczynano od wyboru terenu. Wybierano miejsce niezbyt nasłonecznione i osłonięte od gwałtownych wiatrów, w pobliżu rzeki lub strumienia, najlepiej na piaszczysto-gliniastej glebie. Następnie robiono tak zwaną „kotlinę”, miejsce oczyszczone z darni, kamieni i korzeni, o wyglądzie koła. Powierzchnia „kotliny” najczęściej

Charakterystyka mielerzy Mielerz słowiański Obok pala średzinnego stawiano dwie żerdzie, a na ziemi od środka kładziono pal tzw. „duszę”. „Duszę” pokrywano daszkowato deseczkami lub dwoma szczapkami. Wokół pala średzinnego i żerdzi ciasno układano stożkowaty stos drewna. Średnica stosu wynosiła 2-4 m, objętość – 3-5 m3. Warstwa okrywy wahała słowiański, Muzeum Leśnictwa Ośrodka Kultury się od 8 cm w górnej Mielerz Leśnej, makieta w skali 1:20 (fot. R. Sorek) części mielerza do 24 cm na dole. Na szczycie mielerza usypywano kopczyk nazywany „czapą” lub „królem” o wysokości do 60 cm. Stos podpalano przez „duszę”.

Mielerz niemiecki, Muzeum Leśnictwa Ośrodka Kultury Leśnej, makieta w skali 1:20 (fot. R. Sorek)

Mielerz niemiecki Różnił się od mielerza słowiańskiego tym, że przy palu średzinnym ustawiano trzy żerdzie. Jego średnica wynosiła 6 m, objętość – 25 m3. Służył do zwęglania cieńszych kawałków drewna o długości około 1 m. Były one układane w 2-3 rzędach. Zdarzało się, że układano 4 warstwy, wtedy najwyższa miała tylko 0,5 m. Zapalano go od góry.

ukształtowana była tak, aby środek był najwyższym punktem. W jej środku stawiano pal średzinny (średzinowy) i trzy żerdzie. Po ułożeniu stosu drewna usuwano pal średzinny i powstały w tym miejscu komin wypełniano materiałem łatwopalnym. Stos pokrywano gałęziami świerkowymi, jodłowymi, liśćmi, mchem, wrzosem. Na koniec mielerz obsypywano mieszaniną piasku z miałem węgla drzewnego i uszczelniano krótkimi szczapami. Całość obkładano darnią i ubitą ziemią, tworząc oponę o grubości od 8 do 60 cm. Mielerz podpalano najczęściej z dołu, rzadziej górną część średziny. Termoliza, czyli rozkładowa destylacja drewna, odbywała się pod wpływem wysokiej temperatury i w warunkach ograniczonego dostępu powietrza (tlenu) lub przy całkowitym jego odcięciu. Całkowity czas wypału mielerza trwał w zależności od jego wielkości, w mniejszych – od 6 do 8 dni, a w dużych – od 14 do 24 dni. W tym czasie regulowano dopływ powietrza uszczelniając oponę, a powstającą w stosie zapadlinę związaną ze zwęglaniem się drewna zapełniano drewnem, chrustem, darnią oraz ziemią. Obowiązkiem węglarza było czuwanie zarówno w dzień jak i w nocy nad odpowiednim wypałem w mielerzach. Po upływie czasu prażenia przystępowano do oczyszczania stosu. Ostatnią fazą pracy ogniowej mielerza było oziębianie stosu. Usuwano pasmami przepaloną oponę i obsypywano zwęglone drewno mieszaniną piasku z miałem węgla drzewnego. Wydobywanie węgla drzewnego z ostudzonego stosu wykonywano nocą, aby można było zobaczyć tlące się kawałki węgla. Otrzymany węgiel segregowano w zależności od wielkości i jakości, czyli stopnia wypalenia. Do otrzymywania węgla drzewnego początkowo używano głównie drewna drzew iglastych. Miało to związek z występowaniem w nich dużej ilości substancji żywicznych, gdyż w procesie termicznego rozkładu drewna otrzymywano również terpentynę smolejową. Jednak rozwój hutnictwa i duże zapotrzebowanie na drewno spowodowało, że zwrócono uwagę na drewno gatunków liściastych. Okazało się również, że węgiel drzewny uzyskany z tych gatunków był znacznie lepszej jakości. Najczęściej używano drewno z dębu, grabu, buka, olszy, brzozy. Zwracano jednak uwagę, aby stos mielerza składał się z jednego gatunku, a drewno miało podobną gęstość, gdyż od tego zależał czas spalania i jakość otrzymanego węgla drzewnego. Mielerz alpejski (inaczej: włoski lub tyrolski) Był on dużo większy od słowiańskiego i niemieckiego. Układano w nim drewno w warstwach, podobnie jak w mielerzu niemieckim, jednak znacznie dłuższe – 2-2,5 m kawałki. Szczapy w dolnej warstwie ułożone były pionowo, w kolejnych – pod kątem w stronę Mielerz alpejski, Muzeum Leśnictwa Ośrodka Kultury Leśnej, średziny. Nie posiadał on makieta w skali 1:20 (fot. R. Sorek) pala średzinnego, a jego funkcję pełniły trzy żerdzie przeplecione wikliną. Oponę miał znacznie grubszą od opisanych wyżej mielerzy. W dolnej części stosu osiągała 60 cm grubości, u góry – 20-30 cm. Na wierzchołku mielerza pozostawiano wgłębienie o średnicy około 90 cm, które wypełniano węglem. W celu zabezpieczenia całej konstrukcji w dolnej części układano rusztowanie z desek podparte żerdziami. Mielerz ten zapalano od góry. Mielerz szwedzki (inaczej: leżący, „byk”) Miejsce wypału, czyli „kotlinę”, robiono w kształcie prostokąta, z 2,5% spadkiem. Wypalano w nim drewno do 40 cm grubości i do kilkunastu metrów długości. Szerokość mielerza równała się długości wypalanego drewna, a obję- Mielerz szwedzki, Muzeum Leśnictwa Ośrodka tość była różna od 10 do 100 m3. Kultury Leśnej, makieta w skali 1:20 (fot. R. Sorek) Wałki układano poziomo na drewnianej podwalinie, w taki sposób, aby tylna ściana była wyższa. Ściany były zabezpieczone przed obsuwaniem się drewna. W przedniej, niższej ścianie mielerza pozostawiano kanał, przez który zapalano stos.

Ciekawostki:

Zakład Rozkładowej Destylacji Drewna w Hajnówce (makieta), Muzeum Leśnictwa Ośrodka Kultury Leśnej (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)

Inne sposoby produkcji wegla drzewnego , Piec węglarski (chiński) wpuszczony był w ziemię na głębokość 2 m. Posiadał dwa kanały, jeden do podpalania i regulowania ognia, drugi do przeciągu. Szerokość pieca wynosiła 2,5 m. Mieściło się w nim zwykle 40-45 m3 drewna. Polana układano w dwóch lub trzech warstwach, a na wierzch układano gałęzie świerkowe. Na samą górę kładziono mieszaninę ziemi i miału węgla drzewnego. Jamy stosowane najczęściej przez kowali i ślusarzy, służyły do tlenia drobnego drewna (gałęziowego). Kopano lejkowate jamy o głębokości 2 m i średnicy górnej 2 m, dolnej – 1 m. Początkowo spalano w nich gałęzie przy dostępnie powietrza, a dopiero po wypaleniu się ¾ całości zasypywano ziemią lub darnią.

a Wypalacze węgla drzewnego nazywani byli „kurzokami”, gdyż „kurzyli” węgiel, a tych którzy trudnili się jego wywozem z lasu nazywano „folarzami”. a Obkładanie mielerza materiałem utrudniającym dostęp powietrza do jego wnętrza nazywano „oparzeniem”. a Miejsce po starej „kotlinie” pokryte mieszaniną piasku z drobnym węglem drzewnym określano jako „mielerzysko” lub „mieścisko” i często w tym miejscu budowano domy dla służby leśnej, ze względu na dobrą izolację wilgotnościową. a Ze 100 kg drewna bukowego w wyniku destylacji otrzymamy 24-25 kg węgla. a Wartość opałowa węgla kamiennego wynosi 31 MJ/kg, węgla drzewnego – 29 MJ/kg, a drewna (suchego) 15-17 MJ/kg. a Dobry węgiel drzewny przy uderzeniu powinien wydawać dźwięk metaliczny, nazywany przez węglarzy „dzwonem”. a Już na początku XIX wieku zauważono, iż wydobywający się z mielerzy dym jest toksyczny i wraz z produktami ciekłymi (smoła i kwaśna woda) zanieczyszcza środowisko wokół stosu. a Węgiel drzewny otrzymany w wyniku termolizy drewna z lipy wykorzystywany był i jest do dziś do topienia złota przez złotników oraz jako węgiel medyczny (Carbo medicinalis). a Węgiel rysunkowy robi się z węgla drzewnego uzyskanego z leszczyny pospolitej, jest on miękki, lecz nie kruszy się. a Pozostałości po węglarstwie na naszych ziemiach są widoczne w nazwach miejscowości: Tlen, Węgliniec, Węglewice, Węglowice. a W Hajnówce istnieje zakład rozkładowej destylacji drewna. Powstał w 1915 roku i początkowo nazywał się Fabryką Chemiczną. W 1944 roku zmieniono mu nazwę na Hajnowskie Przedsiębiorstwo Suchej Destylacji Drewna. Znajdują się w nim hale produkcyjne z retortami do produkcji węgla drzewnego (otrzymywano również kwas octowy, octan wapnia, smołę, dziegieć, terpentynę i oleje flotacyjne). Od 1989 roku fabryka zaczęła podupadać.

Substancja Węgiel drzewny jest produktem stałym otrzymanym z drewna w procesie jego termicznego rozkładu. Ma strukturę drewna i jest czarny. Jest twardy, porowaty, kruchy, lekki i ma duże zdolności adsorpcyjne. Składa się z chemicznie czystego węgla zanieczyszczonego popiołem i różnymi związkami organicznymi. Węgiel drzewny posiada prawie trzykrotnie większą wydajność energetyczną niż drewno. Zaliczany jest do paliw stałych o najmniejszej ilości zanieczyszczeń, ponieważ ma bardzo małą zawartość substancji smolistych. Zastosowanie Węgiel drzewny używany jest obecnie w hutnictwie do wytopu stali wysokogatunkowych. Stosowany jest również do wyrobu elektrod. Ma zastosowanie w przemyśle farmaceutycznym i gastronomicznym (również do grillów jako produkt nieprzetworzony lub w postaci brykietów). Wykorzystywany jest także jako adsorbent w filtrach wodnych i gazowych (pochłania pyły, gazy i nieprzyjemne zapachy). Wchodzi w skład prochu czarnego oraz ma zastosowanie w plastyce. W złotnictwie używany jest do topienia niewielkich ilości złota.

Literatura: 1. Fronczak K. 2009. „Las wielofunkcyjny (3). Drewno i coś więcej”. Generalna Dyrekcja Lasów Państwowych, Warszawa. 2. Grabowski A., Nadolny J. 1990. „Dawny chemiczny przerób drewna – na przykładzie zrekonstruowanych modeli zakładów w Muzeum Leśnictwa w Gołuchowie”. W: „Studia i Materiały Ośrodka Kultury Leśnej”, t. 2. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań. 3. Molenda T. (pod red.) 1980. „Mała Encyklopedia Leśna”. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. 4. Nowicki A. 1913. „Użytkowanie lasów (technologia

R. Walendowski, Marzenie węglarzy (rysunek)

leśna), podręcznik dla właścicieli lasów i leśników”. Skład Główny w Księgarni G. Gebethnera i Spółki, Kraków. 5. Surmiński J. 1995. „Otrzymywanie węgla drzewnego dla złotnictwa”. W: „Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Wydział Nauk Technicznych, Prace Komisji Technologii Drewna”, tom 14. 6. Surmiński J. 2005. „Węglarstwo leśne. Znaczenie węglarstwa leśnego dla postępu technicznego w świecie”, Sylwan nr 8. 7. Surmiński J. 2002. „Mielerze”. PTPN. Prace Komisji Nauk Rolniczych i Leśnych, Poznań. 8. Surmiński J. 2003. „Piece mielerzowe kamienne i

murowane”. PTPN. Prace Komisji Nauk Rolniczych i Leśnych, Poznań. 9. Więcko E. (pod red.) 1996. Słownik Encyklopedyczny: leśnictwa, drzewnictwa, ochrony środowiska, łowiectwa oraz dziedzin pokrewnych. Wydawnictwo SGGW, Warszawa. 10. Wikipedia, wolna encyklopedia. http://pl.wikipedia.org/wiki/Fabryka_Chemiczna_ (Hajn%C3%B3wka)

Opracowanie: Joanna Zalejska-Niczyporuk Konsultacja naukowa i recenzja: prof. dr hab. Janusz Surmiński