Uczestnicy spotkania podczas otwarcia (fot. A. Antonowicz)
W słoneczny czerwcowy dzień, na polanie nieopodal Muzeum Leśnictwa w Ośrodku Kultury Leśnej, już po raz czwarty odbył się festyn edukacyjny „Spotkanie z lasem”. Mimo że był to piątek trzynastego, zarówno pogoda, jak i frekwencja dopisały. Przyjechało ponad tysiąc uczniów ze szkół południowej Wielkopolski. Uczestnicy brali udział w pokazach, konkursach i grach edukacyjnych. A było w czym przebierać. Chętni uczestniczyli w warsztatach papieru czerpanego, zdobienia drewna, wyplatania wikliny. Próbowali swoich sił w konkursie wbijania gwoździ w różne gatunki drewna, sprawdzali swoją celność w rzucie szyszką do celu oraz wybijali monetę okolicznościową związaną z festynem. Uczestnicy obserwowali również pracę pilarzy, przyglądali się, jak powstają rzeźby w drewnie czy jak otrzymuje się dziegieć. Niektórzy wrócili do domu ze słoiczkiem miodu lipowego, pejzażami zrobionymi na liściach lub własną karykaturą. Chętnych do wzięcia udziału w konkursach: plastycznym i „Czy znasz to drzewo?”
jak co roku nie brakowało. Uśmiechnięci laureaci wyjechali z festynu z pięknymi nagrodami ufundowanymi przez OKL i patronów festynu. Równolegle z pokazami i warsztatami odbywały się spektakle przygotowane przez przedszkolaki i uczniów. W tym roku pierwszy spektakl przedstawiły dzieci z I klasy Szkoły Podstawowej im. Izabeli z Czartoryskich Działyńskiej w Gołuchowie. Przygotowały spektakl pn. „Po burzy”, barwny i mieniący się kolorami tęczy. Po nich wystąpiły pięcio- i sześciolatki z Niepublicznego Przedszkola im. Marii Konopnickiej w Kaliszu. Zaprezentowały inscenizację pn. „Łyżeczki”. Mimo swojego młodego wieku, wypadły fantastycznie i zostały nagrodzone ciepłymi i rzęsistymi brawami. Dużym powodzeniem cieszyły się również występy taneczne młodzieży z Centrum Tańca INTERDANCE w Kaliszu. Patronat medialny nad festynem sprawowali: dwumiesięcznik „Poznajmy Las”, tygodnik „Życie Pleszewa” oraz Radio Centrum Kalisz. Joanna Zalejska-Niczyporuk
2 Jesienny numer „Zagajnika” informuje Czytelników o kolejnych etapach realizacji projektów edukacji przyrodniczo-leśnej w OKL. Festyn „Spotkanie z lasem”, który zorganizowany był już po raz czwarty, trwale wpisuje się w edukacyjny krajobraz Gołuchowa. Uczestniczy w nim coraz więcej dzieci i młodzieży różnych typów szkół naszego regionu. Obiekty muzealne: „Oficynę”, „Powozownię” i „Owczarnię” tradycyjnie odwieM. Hertmann dza znaczna grupa turystów, prowadzone są również lekcje muzealne. Zielone szkoły nabierają rumieńców i stają się coraz bardziej atrakcyjną formą edukacji leśnej. W tym numerze zwracamy uwagę na gołuchowski zamek, który jest znaczącym obiektem turystyczno-edukacyjnym znajdującym się na terenie parku-arboretum. W drugiej połowie gorącego lipca odbył się
Zapraszamy: P Wystawy stałe w Muzeum Leśnictwa: „Las w sztuce” „Historia gospodarstwa leśnego na ziemiach polskich” „Spotkanie z lasem” Międzynarodowy Plener RzeźbiarskoMalarski „Inspiracje Leśne”. Jest to kolejna forma szeroko pojętej edukacji inspirowanej lasem i przyrodą. Ponadto wszystko biegnie normalnie i pracowicie. Tradycyjnie zapraszam do ośrodka. mgr inż. Benedykt Roźmiarek Dyrektor OKL
Inspiracje leśne „Inspiracje leśne” to tytuł międzynarodowego pleneru artystycznego, który odbył się w lipcu w Ośrodku Kultury Leśnej w Gołuchowie. Głównym celem tego wydarzenia było propagowanie idei integracji europejskiej oraz ochrony dziedzictwa przyrodniczokulturowego poprzez działalność artystyczną twórców z Polski, Niemiec i Ukrainy. Celem szczegółowym pleneru było rozwijanie działalności twórczej inspirowanej lasem i kulturą leśną. Las, kultura, natura to słowa kluczowe tego projektu. Miały one wykreować indywidualne postawy artystów wobec świata wewnętrznego i zewnętrznego, pojawiające się na styku sztuki, przyrody i kultury materialnej. Organizatorem tego wydarzenia był Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie, który do współpracy zaprosił stowarzyszenie artystyczne „KUNSTVEREIN” z Templina, Urząd Gminy w Gołuchowie i jego partnerów z niemieckich miejscowości Erkner i Bad Zwischenahn oraz gołuchowski oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. To międzynarodowe spotkanie umożliwiło dialog artystów, przełamywanie barier mentalnych, było także okazją do twórczej pracy i promocji sztuki trzech narodów. Gołuchów jako miejsce pleneru miał szansę wpisać się pozytywnie w świadomość artystów jako uroczy zakątek Europy, w którym splatają się wątki historyczne z zakresu sztuki, architektury i zakładania ogrodów. Plener „Inspiracje leśne” wsparła Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Powstałe dzieła były eksponowane przez cały sierpień w sali kolumnowej Muzeum Leśnictwa. Barbara Czołnik
„Diorama grąd środkowoeuropejski w aspekcie wiosennym” „Czerwona Księga gatunki chronione” „Technika leśna” P Wystawy czasowe w Muzeum Leśnictwa: „Biebrzański Park Narodowy” (do lutego 2009 r.) „Pan Tadeusz w rzeźbie Mariana Murka” (do grudnia 2008 r.) „Świętemu Hubertowi cześć” (do sierpnia 2009 r.) „Ewolucja życia na ziemi” (do grudnia 2009 r.) P Zajęcia terenowe dla dzieci i młodzieży prowadzone w parku-arboretum: „Jesienne obserwacje” „Szukamy dendrologicznych skarbów” „Jak żyje las?” P Zajęcia muzealne dla dzieci i młodzieży prowadzone w Muzeum Leśnictwa „Gatunki leśne z Czerwonej Księgi” „Funkcje lasu” Informacje dotyczące zajęć: tel. (062) 761 50 45, e-mail: okl_dybul@sisco.pl
3
Zamek w Gołuchowie rezydencja, muzeum Izabeli i Jana Działyńskich go rodu Leszczyńskich. Świadomość historycznej przeszłości Gołuchowa spowodowała poszukiwanie wzorów jego odbudowy w architekturze francuskiej XVI wieku. Zamek podzielono na „sale muzealne” i „wnętrza” odpowiadające specyfice zbiorów gołuchowskich. Pragnieniem Izabeli z Czartoryskich DziaZamek w Gołuchowie, oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu (fot. A. Antonowicz) łyńskiej było przekazanie potomności i dla dobra publicznego Malowniczy zamek zbudowany został dzieła jej życia wielkiej kolekcji sztuki, w 2 poł. XVI wieku, należał do rodziny związanej nierozerwalnie z artystycznym Leszczyńskich. Jego świetność zakończyła kształtem mieszczącej je siedziby. W tym się u schyłku XVII wieku. W roku 1853 celu powołała ordynację gołuchowską dobra gołuchowskie zakupił Tytus i ustanowiła jej statut, w którego wstępie Działyński właściciel dóbr kórnickich, dla oznajmiła: swego jedynego syna, Jana (1829-1880). Na zamku w Gołuchowie w powiecie W roku 1857, zgodnie z wolą ojcowską, Jan Pleszewskim umieściłam zbiór dzieł sztuki poślubia Izabelę Czartoryską (1830-1899), różnego rodzaju, który zbierałam w długim córkę księcia Adama Jerzego Czartorylat szeregu. Życzeniem jest moim, aby te skiego, przywódcy emigracji polskiej po dzieła sztuki się nie rozproszyły i aby zbiór powstaniu listopadowym. Siedzibą rodziny ten zachował się pełny i cały po wieczne był Hotel Lambert w Paryżu. czasy. Spodziewam się, że zbiór powyższy To dzięki Izabeli i Janowi, po wieloletogółowi pożytek przyniesie, wywołując i ponich staraniach, w 1875 roku podjęto prace dnosząc upodobania do sztuki i zmysł restauracyjne. Dawny zamek Leszczyńpiękna; oglądanie tych zbiorów ma być skich, początkowo rezydencja, w której dostępne dla każdego, pragnącego znaleźć mieli zamieszkać, powoli zamieniał się w tam źródło pomocnicze do badań naukomuzeum. Francuzowi Augustowi Maurywych i w zakresie sztuki. cemu Ouradou (1822-1884), uczniowi i To prywatne muzeum, zarządzane przez współpracownikowi Viollet le Duca, spadkobierców Izabeli, funkcjonowało do powierzono ostateczne szczegółowe rozwrześnia 1939 roku. Niestety, druga wojna pracowanie wcześniejszych koncepcji światowa bezwzględnie obeszła się z koleJ. K. Janowskiego i Z. Gorgolewskiego. kcjami Izabeli Działyńskiej. Zbiory przeMałżonkowie już wówczas posiadali znachwycone przez najeźdźców zostały wywiekomite kolekcje waz antycznych, emalii zione, część eksponatów zniszczono, wiele limozyjskich oraz grafiki. Pomyśleli o zaginęło, a także uległo rozproszeniu. Opustworzeniu architektonicznej oprawy dla stoszałym zamkiem po wojnie zajęło się swych zbiorów, co w Gołuchowie splotło Muzeum Narodowe w Poznaniu, które z się z narzuconą przez historię ideą odtwoogromnym nakładem środków finansorzenia zabytkowej rezydencji królewskie-
wych na prace remontowe, konserwatorskie i adaptacyjne, w miarę swych możliwości usiłuje przywrócić dawną świetność muzealną obiektu. Intencją naszą jest popularyzacja sztuki zwłaszcza wśród młodzieży. Zwiedzanie zamku można potraktować jako uzupełnienie programów edukacyjnych prowadzonych w szkołach. Prowadzimy również lekcje muzealne, które mogą być połączone z warsztatem plastycznym. Przesłaniem naszym jest kształtowanie przyszłości, chcielibyśmy uświadomić związki między przeszłością a teraźniejszością, a co za tym idzie uświadamiać ważność dziedzictwa kulturowego. Danuta Marek, kierownik oddziału
Delegacja OKL na targach Delegacja Ośrodka Kultury Leśnej wyjechała w czerwcu do Niemiec, by zapoznać się z ofertą wystawienniczą Międzynarodowych Targów Leśnych KWF w Schmallenbergu (Północna Westfalia). Delegaci odwiedzili dziesiątki stoisk wystawienniczych zlokalizowanych na dość dużym leśnym wzgórzu, wcześniej dotkniętym klęską ekologiczną (huragan Cyryl). Wystawa dotyczyła techniki leśnej w całym procesie zagospodarowania lasu. Targi leśne w Schmallenbergu robiły
wrażenie swym rozmiarem, osiągnięciami technicznymi oraz umiejętnością dynamicznego pokazu maszyn i urządzeń technicznych. W drodze powrotnej delegacja zatrzymała się w miejscowości Gota, aby zwiedzić zamek Friedenstein oraz muzeum przyrody znajdujące się w sąsiedztwie zamku. Nowe doświadczenia, uwagi i spostrzeżenia z pewnością zostaną wykorzystane w pracach gołuchowskiego Ośrodka Kultury Leśnej. Leszek Chojnacki
4 Uczestników międzynarodowego pleneru „Inspiracje leśne” poproszono o odpowiedzi na pytanie: Co znaczy dla mnie las?. Publikujemy kilka z nich.
Krzyżówka i humor
1. 2.
Las, szum liści, szmer liści, trzepot liści, Rysunek drzew, linie drzew, struktura drzew, Przestrzeń lasu, przestrzeń pustki, dźwięk pustki, Zieleń Veronesa, zieleń szmaragdowa, zieleń soczysta, A nad nią cynober rozplatający drzewa. Katarzyna Klich (Polska)
3. 4. 5. 6.
Światło i cień, stawanie się i przemijanie. Antje Homrighausen (Niemcy) Las jest moim oczarowaniem, ukojeniem, wyciszeniem, głębokim tchnienien w drodze ku wszechrzeczy; jest jak światełko w tunelu. Danuta Piotrowska (Polska) Dla mnie las, jak kobieta piękny na zewnątrz i w środku tajemniczy; a jeszcze w lesie rosną grzyby i jagody. Wołodymyr Czornobaj (Ukraina)
,
7. 8. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.
Rodzimy ssak leśny, z pyszczkiem w biało-czarne pasy Jest natchnieniem dla artysty Drzewo iglaste, królowa polskich drzew Na niej jarzębina Po wiośnie „Żona” jelenia … śnieżna w górach Obok książki i piórnika potrzebny w szkole
NASZE DRZEWA LEŚNE W PRZYRODZIE, GOSPODARCE I KULTURZE
KLON Do rodzaju Acer klon, należy około 110 gatunków rosnących w Europie, Azji, Ameryce Północnej i Środkowej oraz Afryce Północnej. W Polsce, w stanie dzikim, występują trzy: klon zwyczajny, klon jawor i klon polny.
Klon zwyczajny (pospolity) Acer platanoides L. Jest drzewem dorastającym do 30 m wysokości. Koronę ma gęstą, jajowatą. Kora klonu jest ciemnoszara, podłużnie i płytko spękana. Liście 5-klapowe, z ostrymi wierzchołkami klap, na brzegach grubo ząbkowane. W ogonku występują przewody mleczne. Kwitnie w końcu kwietnia. Kwiaty są zielonożółte, zebrane w baldachogrona uniesione do góry. Owoce oskrzydlone orzeszki, tzw. skrzydlaki, o skrzydełkach rozwartych pod o kątem 120 . Dojrzewają we wrześniu.
Klon zwyczajny, park-arboretum w Gołuchowie (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
Klon jawor Acer pseudoplatanus L. Drzewo to jest nieco wyższe od klonu zwyczajnego, może dorastać do 40 m wysokości. Koronę ma wysoko osadzoną, jajowatą lub szerokocylindryczną. Jego kora w młodości jest szarobrązowa z czasem jasnoszara. W późniejszym wieku łuszczy się tafelkowato. Liście są również 5-klapowe, lecz klapy są lekko zaokrąglone, a zatoki klap dość ostro i głęboko wkrojone. Blaszki od spodu sinawe. Ogonki nie zawierają przewodów mlecznych. Kwitnie w maju. Kwiaty są żółtawozielone, zebrane w zwisające o wiechy. Skrzydlaki mają skrzydełka rozwarte pod kątem ok. 60 . Dojrzewają we wrześniu i październiku. Jawor żyje dłużej niż zwyczajny. Może osiągać wiek do 300 lat. Szybko przyrasta do 20 roku życia, później wzrost jest wolniejszy i ok. 100 roku ustaje. Wymagania glebowe ma dość duże. Występuje przeważnie na glebach świeżych, gliniastych i próchnicznych. Ma również nieco większe wymagania od klonu zwyczajnego pod względem wilgotności, zarówno w glebie, jak i powietrzu. Jest również bardziej wrażliwy na ocienienie. Znosi je jedynie w młodości.
Liście i skrzydlak klonu zwyczajnego (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
Żyje dość długo, ok. 200 lat. Najintensywniej rośnie w młodości, w wieku ok. 50 lat przyrost słabnie, a w wieku 100 lat ustaje. Klon ten występuje najczęściej na glebach świeżych i żyznych. Unika gleb suchych i z wodą zastoiskową. Odznacza się umiarkowanymi wymaganiami w stosunku do światła. Jest dość odporny na mrozy. Spośród europejskich klonów, klon zwyczajny ma największy zasięg geograficzny obejmujący Europę Środkową i Zachodnią, Kaukaz, Azję Mniejszą i Ural. W Polsce występuje na całym niżu. W górach sięga do wysokości 1100 m n.p.m. Zazwyczaj nie tworzy litych drzewostanów. Występuje w formie jednostkowej lub grupowej domieszki przede wszystkim w zbiorowiskach lasów liściastych i mieszanych. C i e k a w o s t k i: ü Jeden z najstarszych klonów polnych rośnie w parku w Dobrzycy.
Jego wiek wynosi ponad 315 lat, obwód 5,08 m, wysokość 24 m. ü Jeden z najstarszych klonów jaworów, w wieku około 360 lat, przy
obwodzie 4,93 m i wysokości 20 m, rośnie w Tatrzańskim Parku Narodowym. ü Do najwyższych klonów należy jawor o wysokości 40 m, rosnący również w Tatrach. ü Wśród sędziwych klonów zwyczajnych wyróżnia się okaz w Wieleniu Północnym. Jego wiek wynosi około 307 lat, wysokość 28 m, obwód 5,71 m (zmierzony na wysokości 0,6 m od ziemi). ü Okazałe, ponad 39-metrowe, klony zwyczajne rosną w Puszczy Białowieskiej.
Zasięg klonu jaworu obejmuje Europę Środkową i częściowo Południową oraz Azję Mniejszą i Kaukaz. Przez Polskę przechodzi północno-wschodnia granica jego zasięgu. W górach występuje wyżej niż klon zwyczajny, do 1500 m n.p.m. Wraz z bukiem i jodłą tworzy tam lasy dolnoreglowe. Pojedynczo dochodzi aż do piętra kosodrzewiny. Ponadto, jako domieszka, rośnie w różnych zespołach leśnych, na przykład w grądach, buczynach i w lasach łęgowych.
Klon polny (paklon)
Acer compestre L.
Jest niższy od poprzednio omówionych klonów. Osiąga wysokość 12-20 m (rzadziej do 25 m). Koronę ma zaokrągloną. Kora klonu polnego jest brązowoszara, prostokątnie spękana. Liście są 3-5-klapowe, z tępo zakończonymi, szerokimi klapami. W ogonkach występują przewody mleczne. Kwitnie w maju równocześnie z rozwojem liści, czasem nieco później. Kwiaty są zielonkawe, zebrane w wzniesione baldachogrona. Skrzydlaki mają o skrzydełka rozwarte pod kątem 180 i ich wierzchołki są odgięte do tyłu. Nasiona dojrzewają we wrześniu. Wymagania glebowe ma mniejsze od klonu zwyczajnego natomiast większe w stosunku do ciepła. Lepiej znosi ocienienie i suszę. Rośnie powoli. Żyje do 200 lat. Zasięgiem obejmuje Europę Środkową i Południową, Azję Mniejszą i Kaukaz. Przez Polskę przebiega północno-wschodnia granica jego naturalnego występowania. W górach występuje do wysokości 700 m n.p.m. W Polsce klon polny jest rzadziej spotykany od poprzednich klonów. Rośnie jako domieszka w lasach liściastych i łęgowych. Dość dobrze znosi warunki miejskie. Nadaje się do obsadzania ulic. Jest także stosowany na cięte żywopłoty.
Drewno klonów
Mapa zasięgu występowania klonu zwyczajnego Źródło: Alberi (1976) Dendroflora Italica
Drewno różnych gatunków klonów, ze względu na ich rzadkie występowanie, nie ma dużego znaczenia w przemyśle drzewnym. Jest ono rozpierzchłonaczyniowe i beztwardzielowe. Często jednak występuje w nim fałszywa twardziel.
Drewno klonów Drewno klonu zwyczajnego ma zabarwienie jasnoróżowe, niekiedy z odcieniem brązowym lub żółtawym. Drewno klonu polnego ma zabarwienie jasnobrązowe lub różowobiałe, natomiast u jaworu jest białe o jedwabistym połysku. W drewnie odziomkowym tego
gatunku często spotyka się skupienia drobnych sęczków, przez co nazywa się je jaworem oczkowym. Drewno klonów jest ciężkie, twarde i trudno łupliwe oraz trudno zapalne. Charakteryzuje się średnią kurczliwością, a także skłonnością do paczenia się i powstawania pęknięć. Jest ono łatwe w ob-
Drewno klonów znajduje zastosowanie przede wszystkim do produkcji oklein skrawanych. Używano go do wyrobu pudeł rezonansowych oraz podstawek do strun skrzypiec, wytwarza się z niego także mechanizmy pianin i fortepianów. Drewna te ceniono w snycerstwie, kołodziejstwie i stelmachostwie. Szczególnie chętnie wyrabiano z nich meble kuchenne, parkiety, boazerie, części maszyn włókienniczych, sprzętów gospodarstwa Zarówno Rzymianie, jak i Grecy oraz Persowie otaczali klony szczególną czcią. Wierzyli w ich korzystne działanie i dlatego obsadzali nimi drogi oraz granice miast. Otaczane kultem klony rzadko wiązano z obecnością złych duchów. Wprost przeciwnie, drzewom tym przypisywano moc odpędzania samego diabła, w związku z tym grobowe deski oraz trum-
róbce cięciem i skrawaniem, daje się łatwo toczyć, giąć, nasycać i barwić. Niezbyt dobrze się je poleruje i polituruje. Pod wpływem światła drewno klonów żółknie lub szarzeje. Ma ono właściwości rezonansowe, jest dość trwałe i odporne na działanie kwasów.
domowego, zabawek i galanterii drzewnej. Dawniej stosowano je do budowy samolotów, wyposażenia wnętrz statków i wagonów kolejowych. Używano je również do produkcji narzędzi kreślarskich, sprzętu mierniczego i aparatów laboratoryjnych. Ponadto wyrabiano z niego węgiel drzewny wysokiej jakości, a do połowy XIX wieku również potaż. Z drzew klonów można także uzyskiwać sok zawierający znaczną ilość witamin i cukrów.
ny sporządzano właśnie z surowego drewna klonowego. Klon, a szczególnie jawor, był tematem wielu utworów muzycznych i poetyckich. Słowa zabawy ludowej: „Jawor, jawor, jaworowi ludzie. Co wy tu robicie? Budujemy mosty dla pana starosty...” znane są chyba każdemu. W wierszu Franciszka Karpińskiego darzący się uczuciem Laura i Filon spieszyli na umówione
spotkanie właśnie pod zielonym jaworem. Drzewo to sprzyjało zakochanym. Przy dźwięku jaworowych skrzypiec tańczono długie wieczory. Z tego też względu Wespazjan Kochowski pisał: „Jawor hebanu droższy”. Klony symbolizują hojność, serdeczność, rozsądek, a także otwartość i szerokie horyzonty. Niwelują strach przed biedą i przynoszą poczucie bezpieczeństwa materialnego.
Przekroje drewna klonowego
J. Frankowski, Klon zwyczajny (akwarela)
Według horoskopu celtyckiego urodzeni
promieniowy
pod znakiem klonu (11-20 kwietnia i 14-23 października) są osobami energicznymi, o silnej osobowości. Wyróżnia ich wybitna inteligencja.
Czemu ty, dziewczyno, pod jaworem stoisz, Czy cię słonko piecze, czy się deszczu boisz? Słonko mnie nie piecze, deszczu się nie boję, Na Jasieńka czekam, pod jaworem stoję. (Ludowa piosenka z Mazowsza)
Literatura: 1. Bugała W. (pod red.), Klony, Bogucki Wydawnictwo Naukowe S.C., Poznań 1999 2. Łysiak W. (pod red.), Las w kulturze polskiej IV, Wydawnictwo „Eco”, Poznań 2006 3. Marszałek E., Ballady o drzewach, Wydawnictwo RS DRUK, Rzeszów 2004 4. Seneta W., Dolatowski J., Dendrologia, Wydawnictwo Naukowe PAN, Warszawa 2005 5. Tomanek J., Botanika leśna, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1997 6. Ziółkowska M., Gawędy o drzewach, Arkona, Warszawa 1993 Konsultacja naukowa: dr inż. Władysław Danielewicz