Instytucję o nazwie Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie utworzono w 1976 roku. Placówka znalazła się pod patronatem Lasów Państwowych (LP), a w jej skład wchodziło wówczas m.in. Muzeum Leśnictwa i park-arboretum. Od 1986 roku funkcjonuje jako samodzielna jednostka organizacyjna LP. Z początkiem stycznia 2007 roku minęło 20 lat od chwili, gdy Ośrodek Kultury Leśnej (OKL) rozpoczął działalność jako samodzielna jednostka organizacyjna Lasów Państwowych. To długi i bardzo owocny okres merytorycznej pracy, popularyzacji polskich lasów i leśnictwa. Przez szereg lat ośrodek odbudowywał rezydencję magnacką w Gołuchowie, uczył i propagował kulturę leśną w społeczeństwie. Cały ten okres wypełniły działania w służbie polskim lasom, realizowane poprzez szeroko pojętą edukację przyrodniczo-leśną, zwłaszcza wśród młodzieży szkolnej i akademickiej. W trakcie tych 20 lat funkcjonowania OKL odegrał znaczącą rolę w procesie nieformalnej edukacji przyrodniczo-leśnej. Rada Naukowa Ośrodka Kultury Leśnej wysoko ocenia jego dotychczasową działalność, co świadczy o efektywności i roli podmiotu, jakim jest ośrodek finansowany przez Lasy Państwowe. Ośrodek Kultury Leśnej dba nie tylko o edukację przyrodniczą, ale także systematycznie odbudowuje gołuchowską rezydencję. W minionych latach odrestaurowano i oddano do użytku obiekty znajdujące się na terenie bądź w bezpośrednim sąsiedztwie parkuarboretum: „Dybul” (1983), „Oficynę” (1986), „Kasę” (1986), Mauzoleum (1993), Dom Pracy Twórczej (1994), „Powozownię” (2000), „Owczarnię” (2005) oraz wiatę edukacyjną (2005). Rewaloryzowano park-arboretum, a Pokazowa Zagroda Zwierząt (założona w 1977 roku) powiększyła się i wzbogaciła o nowe gatunki. Dziś są tu żubry, koniki polskie, daniele i dziki. Wszystkie te obiekty tworzą kompleks edukacyjno-wystawienniczy Ośrodka Kultury Leśnej w Gołuchowie. Jest już rok 2007 i ośrodek nadal się rozwija. Kolejnym obiektem, który został oddany do użytku publicznego jest tzw. „Obora” (2006), XIX-wieczny budynek gospodarczy. Oddanie tego budynku dopełnia funkcjonowanie w Ośrodku Kultury Leśnej kompleksu wystawienniczo-edukacyjnego. Znajduje się w nim sala edukacyjna, sala konferencyjna i część noclegowa, czyli 20 dwu- i trzyosobowych pokoi z łazienkami (44 miejsca noclegowe), wyposażonych w dostępne środki multimedialne. Sala konferencyjna dysponuje zapleczem audiowizualnym, niezbędnym do przeprowadzenia spotkań, konferencji oraz tematycznych zgromadzeń dyskusyjnych. (cd. na str. 3)
2 To jest istotny element, dopełniający niejako całość przeznaczoną do edukacji i wystawiennictwa leśnego. W tym roku zamierzamy dokończyć stałą wystawę „Technika leśna” w „Owczarni”. Tym samym powiększy się baza dydaktyczna i edukacyjna całego Ośrodka Kultury Leśnej. Park-arboretum będzie dalej rewaloryzowany, zgodnie z przyjętym „Planem Ochrony”, a teren szkółki będzie przebudowany na urządzenie publicznie dostępnego pokazowego ogrodu botanicznego (ogród ozdobny). Do tego dochodzi organizacja szeregu wystaw czasowych, kilku imprez masowych o charakterze edukacyjnym i ekologicznym. To zamierzenia na najbliższy okres, a o ich realizacji będę informował w kolejnych numerach „Zagajnika”. Tradycyjnie serdecznie zapraszam do OKL-u. mgr inż. Benedykt Roźmiarek
Nowości wydawnicze Ośrodek Kultury Leśnej, w ramach działalności edukacyjnej, przygotował i wydał w minionym roku materiały informacyjno-dydaktyczne oraz książkę monografię gołuchowskiej rezydencji. Inicjatywę wydawniczą ośrodka wspierał Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Poznaniu, który przekazał na ten cel środki finansowe. „ G o ł u c h ó w. Rezydencja magnacka w świetle źródeł” to pozycja, która na rynku wydawniczym ukazała się po raz pierwszy w 1993 roku. Wyczerpany nakład, duże zainteresowanie książką, a przede wszystkim dynamiczny rozwój Ośrodka Kultury Leśnej - obecnego gospodarza gołuchowskiego założenia zamkowoparkowego - sprawiły, że podjęto decyzję o wznowieniu tej pozycji. Autorem monografii jest Róża Kąsinowska. W dogłębny sposób przedstawia ona historię arystokratycznej rezydencji, a także jej dzień dzisiejszy. Drugie wydanie wzbogacone zostało o nowe materiały źródłowe i fotograficzne. Zawiera szerszą informację na temat współczesnych losów rezydencji. Przybliża czytelnikowi działania, które za pośrednictwem Ośrodka Kultury Leśnej podejmują Lasy Państwowe, zarówno w zakresie odbudowy zabytkowych obiektów, jak i rewaloryzacji parku-arboretum. Publikacja zawiera 438 stron. Wydana została w twardej oprawie, w nakładzie 1500 egzemplarzy.
Druga pozycja wydawnicza to szesnastostronicowa broszura edukacyjna „Las - czy go znasz?”. Adresowana jest do uczniów szkoły podstawowej klas I-III. Przez kolejne karty broszury, a tym samym przez świat wiedzy leśnej, wiedzie dzieci wesoły dąb. Odpowiada na pytania zadawane przez dociekliwego Jasia. „Kto jest w lesie najważniejszy?”, „Dlaczego drewno jest cennym darem lasu?”, „Czy las wymaga opieki?” - to tylko niektóre z nich. Wypowiedzi drzewa zostały bogato zilustrowane zdjęciami i rysunkami. Koncepcję wydawniczą i plastyczną przygotowali pracownicy ośrodka. Miniksiążeczka ukazała się w nakładzie 2000 egzemplarzy. Puzzle i karty do gry „Piotruś” to nie tylko dobra zabawa dla młodszych dzieci. To także forma oddziaływania edukacyjnego, oparta na zasadzie „bawiąc-uczyć”. Puzzle przedstawiają gatunki zwierząt żyjące w pokazowej zagrodzie Ośrodka Kultury Leśnej: żubra, konika polskiego, daniela i dzika. Pudełka, w których mieści się 35 elementów układanki opatrzone zostały krótkimi opisami poszczególnych gatunków zwierząt. „Zielony Piotruś” to tradycyjna, towarzyska gra w karty. Pary stanowią akwarele
Zapraszamy: POgólnopolski Przegląd Twórczości Amatorskiej Leśników „OPTAL® 2006” (wystawa prac do czerwca) P Wystawy stałe w Muzeum Leśnictwa: „Las w sztuce” „Historia gospodarstwa leśnego na ziemiach polskich” „Spotkanie z lasem” „Diorama - grąd środkowoeuropejski w aspekcie wiosennym” „Czerwona Księga - gatunki chronione” P Wystawy czasowe w Muzeum Leśnictwa: „Echo K-2” wystawa fotograficzna Danuty Piotrowskiej (do maja) Wystawa fotografii Związku Polskich Fotografów Przyrody w Warszawie (do maja) Wystawa malarstwa Ryszarda Kowalewskiego (do sierpnia) „Pasiecznictwo” wystawa Jerzy Gnerowicza (do czerwca) P Zajęcia terenowe dla dzieci i młodzieży prowadzone w parku-arboretum: „Tropy i ślady” „Szukamy dendrologicznych skarbów” „Symetria w przyrodzie” Informacje dotyczące zajęć: tel. (062) 761 50 10, e-mail: okl_dybul@sisco.pl
J. Frankowski
Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie jako wyodrębniona i samodzielna jednostka organizacyjna Lasów Państwowych prowadzi działalność już 20 lat. Jest to okrągły jubileusz, M. Hertmann skłaniający do refleksji i ocen. Moim zdaniem są one pozytywne i dają powód do optymizmu oraz umiarkowanego zadowolenia. W tym numerze „Zagajnika” wiele mówimy na ten temat. Rok 2007 jest rokiem kontynuacji zamierzeń dużo wcześniej ustalanych, ale też spina 20-lecie Ośrodka Kultury Leśnej. I tak oddaliśmy kolejny odrestaurowany obiekt: zwany „Oborą”.
przedstawiające pokroje drzew i ich liście. Trzynasta karta to roześmiane drzewko. Kartoniki można wykorzystać również do gry typu „pamięć”. Alicja Antonowicz
3
Jubileusz (cd. ze str. 1)
Sala edukacyjna wyposażona jest z kolei w komputery, kino domowe, ekran plazmowy, nowoczesne mikroskopy biologiczne i stereoskopowe z możliwością wykonywania zdjęć cyfrowych. Osoba prowadząca zajęcia ma więc możliwość wykorzystania nowoczesnych elektronicznych i auZarządzeniem Nr 26 Naczelnego Dyrektora Lasów Państwowych z dnia 15 grudnia 1986 roku został powołany Ośrodek Kultury Leśnej jako samodzielna jednostka organizacyjna Lasów Państwowych. Rokrocznie OKL odwiedza kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Ośrodek na trwałe wpisał się w funkcjonowanie polskich lasów i leśnictwa.
diowizualnych pomocy dydaktycznych. Należy podkreślić, iż wyposażenie oraz rewaloryzacja tego obiektu finansowane były w znacznej części ze środków Narodowego i Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie oraz Poznaniu. W najbliższych miesiącach w odrestaurowanym budynku „Owczarni” udostępniona zostanie do zwiedzania stała ekspozycja pn. „Technika leśna”. Wystawa przedstawia proces zagospodarowania lasu, w tym również pozyskanie drewna i transport z udziałem dużych urządzeń transportowych. Całość wzbogacona będzie o nowoczesne środki przekazu z wykorzystaniem elektroniki. Leszek Chojnacki
XX edycja konkursu „Mój Las” Rozstrzygnięto już XX edycję konkursu pn. „Mój Las”, organizowanego przez Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Leśnictwa i Drzewnictwa (SITLiD) oraz Ligę Ochrony Przyrody (LOP). Konkurs skierowany jest do dzieci i młodzieży szkolnej. Organizowany rokrocznie od 1987 roku, konkurs obejmuje zagadnienia związane z lasem, przyrodą, środowiskiem. Uczestników podzielono na cztery kategorie wiekowe: młodzież szkół podstawowych klas I-III, klas IVVI, młodzież gimnazjów oraz liceów ogólnokształcących i ponadgimnazjalnych szkół zawodowych. Konkurs odbywa się w dwóch etapach. Pierwszy, na szczeblu regionalnym, organizują Zarządy Okręgowe LOP. Drugi przeprowadzany jest na szczeblu centralnym przez Zarząd Główny SITLiD. W pierwszym etapie biorą udział wszystkie nadesłane prace, w drugim uczestniczą prace, które zajęły pierwsze miejsca w regionalnych etapach w poszczególnych kategoriach. Prace młodszych uczniów wykonywane są w zespołach 2-3 osobowych, starszych - indywidualnie. W tegorocznej edycji do Okręgowego Zarządu LOP w Kaliszu nadesłano 59 prac w czterech kategoriach, najwięcej (28) w drugiej kategorii wiekowej. Do wzięcia udziału w kolejnym etapie zakwalifikowane zostały cztery najlepsze prace. Uroczyste podsumowanie konkursu, wręczenie dyplomów oraz nagród odbyło się 2 lutego 2007 roku w Ośrodku Kultury Leśnej w budynku Muzeum Leśnictwa - „Powozownia”. W uroczystości tej wzięli udział autorzy prac nagrodzonych i wyróżnionych, ich opiekunowie oraz pracownicy
ośrodka. Po jej zakończeniu młodzież i nauczyciele mieli możliwość zwiedzenia wystaw w Muzeum Leśnictwa w „Powozowni” i „Oficynie”. Odwiedzili także parkarboretum oraz Pokazową Zagrodę Zwierząt. Wszystkim nagrodzonym i wyróżnionym uczniom bardzo serdecznie gratulujemy. Joanna Zalejska-Niczyporuk
4
Jest to cykliczna impreza o zasięgu ogólnopolskim, podczas której ośrodki edukacyjne prezentują swój dorobek w zakresie upowszechniania wiedzy o środowisku i jego ochronie. EKO MEDIA FORUM to również znakomita forma wymiany doświadczeń. Z tego powodu wśród tegorocznych wystawców nie mogło zabraknąć Ośrodka Kultury Leśnej. Dla gości odwiedzających targi ośrodek przygotował ekspozycję prezentującą obiekty muzealne, walory parku-arboretum i prowadzoną na ich bazie działalność edukacyjną. Stoisku towarzyszyło hasło „Spotkanie z lasem”. Dla nauczycieli przygotowano wydawnictwa i informatory o ośrodku, a dla dzieci i młodzieży - konkursy. Każdy uczestnik konkursu za poprawną odpowiedź na pytania z zakresu wiedzy przyrodniczo-leśnej otrzymał
Humor
skromny upominek. Ekspozycja ośrodka cieszyła się dużym zainteresowaniem. W czasie trwania EKO MEDIA FORUM stoisko odwiedziło niespełna 5 tys. dzieci i młodzieży, a także nauczyciele, przedstawiciele organizacji ekologicznych, turystycznych i samorządowych. Alicja Antonowicz
Rebusy i zagadki
Odpowiedzi: 1C, 2A, 3B, 4D
Międzynarodowe Targi Ekologiczne POLEKO 2006 odbyły się 21-24 listopada 2006 roku w Poznaniu. Integralną część targów stanowiło Ogólnopolskie Forum Edukacji Ekologicznej EKO MEDIA FORUM.
NASZE DRZEWA LEŚNE
Drewno jodły pospolitej
Drewno jodły pospolitej ma barwę żółtobiałą z odcieniem różowawym. Nie tworzy ciemno zabarwionej twardzieli. Przyrosty roczne mają różną szerokość i są dobrze widoczne. W drewnie tym występują liczne sęki o ciemnym zabarwieniu, rozmieszczone nieregularnie. Drewno jodły nie ma woni żyDo rodzaju Abies - jodła - należy ok. 40 gatunków rosnąwicznej. Jego cechą charakterystyczną w stanie świeżym jest cych przeważnie w strefie klimatu umiarkowanego półkuli półkwaśny zapach, przypominający zjełczałe masło. Zapach ten nocnej. W Europie występuje pięć gatunków jodeł, a w Polsce zanika w miarę wysychania drewna. Specyficzny dla drewna rodzaj ten reprezentowany jest przez jeden gatunek - jodłę jodły jest też brak żywicy, co powoduje, że nie ma ono połysku pospolitą. albo jest on niewielki. W odziomkowych częściach pni, najJodła pospolita - Abies alba MILL. częściej siedemdziesięcio-, osiemdziesięcioletnich jodeł, Drzewo dorastające do 40-50 m wysokości. W młodości wyspotyka się tzw. „mokrą twardziel”. Występuje ona w partiach twarza stożkowatą koronę, w starszym wieku z „bocianim gniaprzyrdzeniowych w postaci nieregularnej strefy, której drewno zdem” na szczycie (wskutek zahamowania wzrostu wierzpoza kwaśną wonią charakteryzuje się znacznie większą chołka). Pień wytwarza prosty, z wyraźnie zaznaczoną strzałą zawartością wody, wypływającą kroplami w przypadku ścięcia aż do wierzchołka. Kora jodły długo jest białoszara i gładka, drzewa. Do chwili wyschnięcia pnia „mokra twardziel” jest na starość pęka nieregularnie w prostokątne płytki. dobrze widoczna. Jodła ma drewno lekkie, miękkie, bardzo Ciekawostki: łupliwe i łatwo zapalne. Suszy się szybko, üNajwyższy gatunek jodły wykazując przy tym silną tendencję do pęto jodła 1olbrzymia (Abies kania. Jest również dość podatne na paczegrandis LINDL.) - w swej nie. Daje się dobrze barwić, jak również ojczyźnie, w Ameryce sklejać, źle natomiast się poleruje. Północnej, może dorastać do 75 m wysokości. W PRZYRODZIE, GOSPODARCE I KULTURZE
oderwij - zachowaj
JODŁA
üW „Konkursie na najgrubsze drzewo Lasów Państwowych u progu XXI wieku” wśród jodeł zwyciężyła jodła pospolita o obwodzie pnia 5,17 m, rosnąca w nadleśnictwie Stuposiany, RDLP Krosno.
Jodła pospolita z rezerwatu przyrody „Olbina”, utworzonego na północnej granicy zasięgu występowania tego gatunku, Nadleśnictwo Kalisz (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
üW Polsce najwyższe jodły rosną w Babiogórskim Parku Narodowym - osiągają ponad 50 m wysokości.
Igły mają długość 1,5-3 cm. Są płaskie, ciemnozielone, błyszczące, na spodzie z dwoma białymi paskami nalotu woskowego. Wierzchołek igły jest wcięty. Szyszki długości 10-15 cm, mają kształt walcowaty. Dojrzewają we wrześniu, a rozsypują się w październiku. Na drzewie pozostaje tylko oś szyszki (trzpień). Jodła doskonale znosi ocienienie w młodości, ale jest wymagająca pod względem innych warunków siedliskowych. Wymaga gleb głębokich, żyznych i świeżych oraz odpowiedniej wilgotności powietrza. Źle rośnie na glebach mokrych, suchych piaskach i ciężkich glinach. Jest wrażliwa na suszę, bardzo niskie i wysokie temperatury oraz zanieczyszczenia powietrza. W Polsce jodła osiąga północną granicę zasięgu geograficznego, która przebiega wzdłuż lini: Żary - Ostrów Wlkp. - Kalisz - Łódź - Skierniewice - Rawa Mazowiecka - Opoczno - Radom - Lublin - Tomaszów Lubelski. Najliczniej występuje w Karpatach, Górach Świętokrzyskich i na Roztoczu, rzadziej w Sudetach. Wraz z bukiem lub świerkiem buduje warstwę drzew w lasach dolnoreglowych (na wysokości od 500 do 1250 m n.p.m.). Tworzy również lite drzewostany - jedliny, bądź występuje w wyżynnych i nizinnych lasach mieszanych ze świerkiem, sosną oraz dębami. Jodła w przeciwieństwie do innych gatunków (np. świerka czy sosny) jest mało Jodła pospolita: 5. nasiono ze skrzydełkiem 9. pędy z igłami zmienna. Nie stwierdzono 1. szyszka 10-11. drewno 6. nasiona 2. oś szyszki w przekroju podłużnym 7. drewno w przekroju dotychczas występowania 3. kora (fot. J. Zalejska-Niczyporuk) poprzecznym 4. siewka 8. igły ras klimatycznych.
Drewno jodły wykorzystuje się w przemyśle budowlanym i papierniczym. W budownictwie służy do wyrobu belek, krokwi, wiązarów i dźwigarów. Nadaje się na drewno szalunkowe. Używa się go do budowy mostów. Nie zaleca się natomiast stosowania drewna jodły do budowy szybkich jednostek pływających, np. kutrów. Wyjątek stanowią wytwarzane z tego drewna maszty klejone. Ponadto jest ono wykorzystywane do wyrobu podkładów kolejowych. Ze względu na swoje właściwości ostrzegawcze drewno jodły jest używane do obudowy wyrobisk w kopalniach. Wykorzystuje
się je do wyrobu beczek oraz skrzynek do transportu i przechowywania artykułów spożywczych. Znajduje również zastosowanie w produkcji zapałek, wytwarzaniu płyt pilśniowych i wiórowych, do wyrobu gontów i dranic. W przemyśle celulozowo-papierniczym jest cenione ze względu na brak w nim substancji żywicznych. Drewno jodły ma właściwości rezonansowe i dlatego wyrabia się z niego między innymi piszczałki organowe. Z drewna tego można produkować dobrej jakości wełnę drzewną, służącą jako materiał dekoracyjny i zabezpieczający przedmioty przed stłuczeniem. 1
Przekroje drewna jodłowego
Jodła, podobnie jak wiele innych gatunków drzew, odegrała w kulturze znaczącą rolę. Była, a dla niektórych i do dziś jest, uosobieniem dumy, pychy, potęgi, długowieczności, trwałości i śmiałości. Obecnie symbolizuje młodość, stałość uczucia i wierność, a ze względu na swój pokrój w kształcie płomienia - również słońce. Nazwa tego drzewa w Polsce odmieniana jest na wiele sposobów. I tak dla górali jodła to „jutka”, „jalica” bądź „jedla”, dla Małopolan „chojka”, a dla ludzi zamieszkujących Mazury była niegdyś „jegłą” lub „jegłyną”. Jodle poświęcono wiele utworów literackich i muzycznych. Najznakomitsze z nich to „Puszcza Jodłowa” Stefana Żeromskiego i oczywiście słynne libretto do opery „Halka” Stanisława Moniuszki: Szumią jodły na gór szczycie, Szumią sobie w dal, I młodemu smutne życie, Gdy ma w sercu żal. Drzewo to zagościło na stałe w nazwach geograficznych. Jedlnia, Jedlina-Zdrój, Jodłowo, Jedlice - to miejscowości rozproszone w południowej części kraju.
W starożytnej Grecji jodła poświęcona była Artemidzie - opiekunce lasów i dzikich zwierząt, a także Dionizosowi (bóg wina) i Posejdonowi (bóg morza). Rydwan Dionizosa stroiły gałęzie jodły splecione z bluszczem i pędami winorośli. Z jodłowych desek zbudowany był również koń trojański. Rzymianie wróżyli z szumu jodły, z cieni na jej pniu i ptaków przelatujących w pobliżu. Chorych wynosili w góry i opierali o jodłowy pień, aby wzmocnić ich na ciele i duchu. Wielkim kultem otoczyli jodłę Rumuni. Kąpiel noworodka w wodzie z dodatkiem wywaru z gałązek jodłowych miała odpędzać złe duchy. W medycynie ludowej stosowano napary z igliwia jodłowego, cechującego się właściwościami aseptycznymi.
Według horoskopu celtyckiego osoby urodzone pod znakiem jodły (2-11 stycznia, 5-14 lipca)
podchodzą do życia z dystansem i powagą. Są powściągliwe i wyniosłe. Mają silną osobowość. Spełniają się w polityce i zawodach artystycznych. To osoby uzdolnione i pracowite. Można na nie liczyć w potrzebie. Literatura: 1. Białobok S. (pod red.), Jodła pospolita, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1983 2. Marszałek E., Ballady o drzewach, Wydawnictwo RS DRUK, Rzeszów 2004 3. Seneta W., Dolatowski J., Dendrologia, Wydawnictwo Naukowe PAN, Warszawa 2005 4. Szymczak M. (red. naukowa), Słownik języka polskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1978 5. Tomanek J., Botanika leśna, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1997 6. Ziółkowska M., Gawędy o drzewach, Arkona, Warszawa 1993