Nieuwscheckers Jaarverslag 2023

Page 1

Jaarverslag 2023

1


Inhoud

Voorwoord

03

Voorwoord

04

Over Nieuwscheckers

2023 was een topjaar voor Nieuwscheckers. Niet eerder werkten we met zo veel professionals, onder wie behalve factcheckers ook een beeldredacteur en een socialemediaredacteur. Het werk van Nieuwscheckers is nu ook te volgen via LinkedIn en TikTok, en op video. Die uitbreiding werd mogelijk gemaakt door het BENEDMOproject en het Familie Oomenfonds.

Medewerkers

08

Factchecks Factchecks per maand Onderwerpen Redacteuren Oordelen Onze favoriete factchecks

16

Publicaties Grafiekpolitie-artikelen Boekrecensies Chatbottests Overige publicaties Video’s van Nieuwscheckers

En er viel ook heel wat te factchecken. De oorlog in Oekraïne duurde voort en op 7 oktober luidde de moordpartij van Hamas in Israël een nieuwe oorlog in, waarin misleidende foto’s en video’s deel uitmaken van het wapenarsenaal. Nederland mocht twee maal naar de stembus, voor de Provinciale Staten en voor de Tweede Kamer. Samen met het AD en Pointer (KRO-NCRV) controleerde Nieuwscheckers in een Factcheckmarathon uitspraken van politici. Het jaar begon met een affaire in de wetenschappelijke wereld van Middeleeuwse manuscripten, met valse identiteiten en plagiaat. Verder verdiepten we ons in de mogelijkheden van chatbots, die bijna met de maand beter werden, ook als factcheckhulpje, zo bleek uit een serie artikelen van Arno van ’t Hoog. De Grafiekpolitie, van start gegaan in december vorig jaar, rukte bijna elke maand uit om dubieuze grafieken aan te pakken. We organiseerden een congres over nieuwsmedia en complottheorieën, gaven trainingen en legden in interviews uit hoe en waarom we factchecken. Ondanks deze successen eindigen we met een zorgelijke noot: we gaan met een fors gereduceerde redactie het nieuwe jaar in. Continuïteit – en liever nog: groei - blijft een wens: Nieuwscheckers is sterk afhankelijk van incidentele subsidies, ondanks de vaste positie die het project heeft aan de Universiteit Leiden. In 2024 gaan we dus als eerste hard aan de slag om nieuwe inkomstenbronnen aan te boren.

Checktips

24

Alexander & Peter Externe activiteiten

Coördinatoren van Nieuwscheckers

Samenwerkingen Presentaties & Trainingen Media-optredens

28 2

Financiering

3


Over Nieuwscheckers

Dit jaar hebben we onze online zichtbaarheid nog meer vergroot en zijn we ook te vinden op LinkedIn en TikTok.

Nieuwscheckers is het factcheck-initiatief van de opleiding Journalistiek en Nieuwe Media aan de Universiteit Leiden. De opleiding valt onder het Leiden University Centre for Linguistics (LUCL).

Voor het verhaal van Nieuwscheckers inclusief mooie beelden, verwijzen we je door naar onze bedrijfsvideo: Nieuwscheckers, samen maken we het nieuws betrouwbaarder.

Missie De missie van Nieuwscheckers is om het publiek te helpen nieuws en informatie op waarde te schatten. Dat doen we niet alleen door dubieuze claims te checken, maar ook door mensen uit te leggen hoe ze dat zelf kunnen doen. Daarnaast geven we trainingen, gaan we samenwerkingen aan en treden we regelmatig op in de media.

Begin van Nieuwscheckers De coördinatie van Nieuwscheckers is in handen van Alexander Pleijter en Peter Burger. Alexander en Peter begonnen Nieuwscheckers in 2009 als onderwijsproject, om studenten de kritische en controlerende kant van de journalistiek te laten leren kennen. Feiten controleren is immers een belangrijke vaardigheid voor (aankomende) journalisten. Aanvankelijk was het project onderdeel van de cursus Wetenschapsjournalistiek, en controleerden studenten de berichtgeving over wetenschap en onderzoek.

Nieuwscheckers in cijfers 2023*

In 2017 gingen studenten aan de slag met het checken van beweringen die politici deden in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen. Sindsdien is Nieuwscheckers tijdens alle verkiezingen bezig geweest met het checken van politieke claims. Vaak ook in samenwerking met media, zoals tijdens de Europese verkiezingen in 2019 met NU.nl. In 2022 deed Nieuwscheckers met persbureau ANP en Pointer (KRO-NCRV) een factcheckmarathon in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen. Tijdens de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023 en de Tweede Kamerverkiezingen van november 2023, deed Nieuwscheckers ook mee aan een factcheckmarathon met Pointer en het AD.

Social media Vanwege alle tumult over nepnieuws tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezing van 2016, startte Facebook in 2017 samenwerkingen met factcheckorganisaties - ook in Nederland. Nieuwscheckers heeft hier een jaar aan deelgenomen. Sindsdien is Nieuwscheckers ook de focus gaan richten op het checken van beweringen op sociale media, en werden we zelf actiever op verschillende onlineplatformen als Instagram, Twitter en Facebook. Sinds mei 2018 maken we daarnaast een wekelijkse nieuwsbrief die we versturen naar onze abonnees.

4

*

90

49

2641

14,4K

Factchecks

Nieuwsbrieven verstuurd

Abonnees nieuwsbrief

Twittervolgers

225

529

2562

195

Linkedinvolgers

Instagramvolgers

Facebookvolgers

Tiktokvolgers

De cijfers in deze afbeeding zijn geraadpleegd op 15 december 2023.

5


Medewerkers In 2023 bestond het team van Nieuwscheckers uit de volgende medewerkers. Peter Burger Peter is een van de twee oprichters van Nieuwscheckers. Hij heeft een passie voor broodjeaapverhalen en geeft ook les aan de universiteit in het vak factchecken. Alexander Pleijter Alexander is de andere oprichter van Nieuwscheckers. Hij weet alles over factchecken, online journalistiek en nieuwe media en geeft daarin ook les op de universiteit. Arno van ‘t Hoog Arno is wetenschapsjournalist met een achtergrond in de moleculaire biologie. Zijn factchecks gaan vaak over gezondheid of de medische wereld. Sarawitia Franken Sarawitia is socialmediaredacteur en zorgt ervoor dat de factchecks goed zichtbaar zijn op Instagram, Facebook, LinkedIn en X.

Marieke Kuypers Marieke is een factchecker in hart en nieren. Ze is altijd op de hoogte van wat er speelt online en een expert op het gebied van TikTok.

Yitsz Neurink Yitsz loopt stage bij Nieuwscheckers als onderdeel van zijn master Journalistiek en Nieuwe Media. Tijdens zijn stage heeft hij negen factchecks geschreven. Rosalie Vogel Rosalie heeft meegeholpen met het organiseren van het congres ‘Doemdenken, domdenken, omdenken’ over hoe de media om kunnen gaan met complottheorieën en complotdenkers. Aafko Boonstra Aafko is factchecker voor Nieuwscheckers, studeerde wiskunde aan de Universiteit Leiden en startte een promotietraject aan de VU. Hij houdt zich bij Nieuwscheckers vooral bezig met factchecks die gaan over cijfers.

Maaike Reinhoudt Maaike werkt als project-assistent bij Nieuwscheckers. Ze coördineert alle activiteiten die te maken hebben met het BENEDMO-project waarin Nieuwscheckers participeert. Michelle Broer Michelle Broer werkt sinds 1 september 2022 als redactie-assistent voor Nieuwscheckers. Ze houdt zich met name bezig met de nieuwsbrief en de social media. Victoria Zondervan Victoria is de beeldredacteur van het team en zet allerlei toffe video’s, explainers en illustraties in elkaar.

6

7


Factchecks

Onderwerpen

Nieuwscheckers houdt zich in hoofdzaak bezig met het factchecken van nieuws en beweringen in het publieke domein. Het checken wordt gedaan door studenten (in het kader van studieopdrachten), door betaalde redacteuren, door gastredacteuren of door coördinatoren Peter Burger en Alexander Pleijter. Wil je meer weten over de werkwijze die Nieuwscheckers hanteert bij het checken van een claim? Uitleg hierover staat op onze website.

Om iets te kunnen zeggen over hoe vaak we factchecks maken over verschillende onderwerpen, hebben we onze factchecks opgedeeld in 15 categorieën.

6 Israël/Gaza 9 Klimaat 8 Wonen

Factchecks per maand

8 Bestaanszekerheid/Inkomen

In 2023 heeft Nieuwscheckers in totaal 90 factchecks gepubliceerd. In november bereikte de productie een piek. De oorzaak hiervan is de factcheckmarathon in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen.

3

2

T I I UAR BRUAR MAAR JAN FE

4

4

PRIL

MEI

A

9

13

8

2

8

8

I JUN

I JUL USTUS EMBER TOBER EMBER EMBER OK U A G SEPT DEC NOV

Benieuwd naar een overzicht van al onze factchecks? Bekijk ze op onze website. BEKIJK ALLE FACTCHECKS

8

10 Migratie

16

Aantal factchecks per maand*

*

11 Gezondheid

Factcheckmarathon

Factcheckmarathon

11

4 Natuur

De cijfers in deze afbeeding zijn geraadpleegd op 15 december 2023.

4

Boeren

3

Politiek

7 Oorlog Oekraïne 8 Eten/drinken 3

Complottheorie

3

Zorg

2

Abortus

17 Overig * Als je alle factchecks in deze grafiek optelt, kom je uit op 101. Dat is meer dan het totaal aantal factchecks dat we in 2023 hebben gepubliceerd (namelijk 90). Dit komt doordat sommige factchecks onder meerdere onderwerpen geschaard konden worden (bijvoorbeeld ‘migratie’ en ‘wonen’ in het geval van een factcheck over huisvesting van statushouders).

9


Redacteuren

Oordelen

Hieronder zie je hoeveel factchecks iedereen heeft geschreven in 2023.

Elke claim die we bij Nieuwscheckers checken, krijgt een oordeel. In de figuur hieronder zie je hoe vaak we elk oordeel gaven in 2023. Veruit het vaakst luidde het oordeel ‘onwaar’.

5

23

13

Peter Burger

Alexander Pleijter

Arno van ‘t Hoog

7

15

9

Sarawitia Franken

Marieke Kuypers

Yitsz Neurink

8

17

Aafko Boonstra

Andere factcheckers

Dat een bewering het oordeel ‘waar’ kreeg kwam een stuk minder vaak voor: twaalf keer: Dat is niet heel onlogisch, want beweringen waarvan al snel blijkt dat ze kloppen, onderzoeken we niet verder. Tenzij een bewering heel onlogisch klinkt, maar toch blijkt te kloppen.

58

12

5

5

Onwaar

Waar

Deels onwaar

Ongefundeerd

4

2

2

1

1

Onnauwkeurig

Ongenuanceerd

Misleidend

Grotendeels waar

Niet te checken

Aantal factchecks per redacteur** Aantal factchecks per oordeel * Als je alle factchecks in deze figuur optelt, kom je uit op 97. Dat is meer dan het totaal aantal factchecks dat we in 2023 hebben geschreven (namelijk 90). Dat komt doordat sommige factchecks door meerdere auteurs zijn geschreven, waardoor die dubbel zijn geteld.

10

11


Onze favoriete factchecks

Een foto toont Frans Timmermans die in een vliegtuig achter een luxe maaltijd zit.

Voor het jaarverslag koos elke medewerker van Nieuwscheckers een favoriete factcheck uit. Omdat ‘ie veel uitzoekwerk vergde, omdat de uitkomst verrassend was of omdat het een raar verhaal was.

De favoriete factcheck van Yitsz gaat over een nep AI-foto van Frans Timmermans waarin hij in een vliegtuig zit met een tafel vol met luxe eten voor hem. Yitsz: ‘Ik denk dat het belangrijk is dat mensen dit soort neppe AI-foto’s leren herkennen. We zien namelijk steeds vaker AI-beeld online. Daarnaast is het gewoon ook leuk om door alle details te gaan die op zo’n AI-foto er gek uitzien of niet kloppen, terwijl de foto op het

In Nederland gebruiken 250.000 patiënten langdurig antidepressiva.

eerste gezicht er wel realistisch uitziet.’ LEES MEER

Arno: ‘Statistieken en getallen in het nieuws wekken soms de indruk dat we precies weten hoe het zit. Ze krijgen daardoor al snel een soort eeuwigheidswaarde. Zeker als meer media dezelfde statistieken herhalen, wordt er vaak geen bron meer bij genoemd. Zo zouden in Nederland 250.000 mensen langdurig antidepressiva slikken, maar wie dat getal probeert te checken stuit op uiteenlopende definities en bronnen. Want wat is eigenlijk langdurig? Pas als je in de wereld áchter de statistieken duikt, zie je de methodologische haken en ogen. Die 250.000 is kortom niet meer dan een grove schatting.’ LEES MEER

urig

onnauwke

De kans dat je in een monogame relatie te maken krijgt met overspel ligt tussen de 40 en 70%. De favoriete factcheck van Sarawitia gaat over vreemdgaan. Al jarenlang is op veel plekken in de media te lezen dat de kans op overspel in een relatie 40 tot 70% is. Uiteindelijk bleek dat dit cijfer stamt uit 1970 en dat het echte percentage rond de 25 procent ligt. Sarawitia: ‘Het was een leuke speurtocht die ons uiteindelijk helemaal terug leidde naar 1970. Ook onderzoekers die geassocieerd

In Nederland wonen tussen de 55.000 en 160.000 mensen permanent in een vakantiehuis.

werden met de percentages

Klopt het, of klopt het niet? Dat weten we natuurlijk het liefst. Maar soms is het

interessant en schokkend tegelijk.

antwoord: we weten het niet. En is juist dat verhelderend. Om de woningnood

Ze zeiden dat ze geen idee hadden

op te lossen stelde de BBB voor om toe te laten dat mensen permanent in een

waar de cijfers vandaan kwamen en

vakantiehuis wonen. 55.000 tot 160.000 mensen doen dat al. Maar alle onderzoeken

dat ze volledig de controle waren

en schattingen blijken boterzacht. Geen basis voor beleid. Peter koos deze factcheck

verloren over wat de media over hun

als favoriete factcheck van 2023.

vond ik de reactie van de Canadese

onderzoek schreven.’ LEES MEER

LEES MEER

12

12

NIE

ECK H C E TT

EN

13


Een medische vlucht met een ernstig zieke patiënt die op het punt stond om op Schiphol te landen, kon dat niet doen vanwege de klimaatactivisten die het terrein bezet hielden.

George Soros werkte niet samen met de nazi’s tijdens de Tweede Wereldoorlog

Klimaatbelasting van een koffie verkeerd is gelijk aan 14 espresso.

De favoriete factcheck van Marieke

ook bij ogenschijnlijk betrouwbare organisaties zoals Milieu Centraal, het altijd goed

Alexander: ‘Tegenwoordig kan

‘Die bewering klopt natuurlijk niet.

een enkele tweet al zorgen

Soros was pas een tiener tijdens de

voor een stroom aan onjuiste

nazi-bezetting van Hongarije. Een

mediaberichten. Zo tweette de

aantal van zijn belevingen tijdens

Europese belangenvereniging voor

die bezetting worden vaak uit hun

de zakelijke luchtvaart dat door

context gehaald. Hij heeft nooit

een klimaatprotest op Schiphol een

actief samengewerkt met de nazi’s.

medische vlucht met een patiënt

Het verhaal raakt aan verschillende

aan boord niet kon landen en moest

aspecten van misinformatie, maar

uitwijken naar een ander vliegveld.

ik vind het vooral interessant om te

Onmiddellijk brachten diverse

zien hoe het is ontstaan, gebaseerd

media zoals NOS en RTL Nieuws dit

op historische gebeurtenissen die

als nieuws. Telegraaf maakte het

verdraaid worden vanuit politieke

helemaal bont met de toevoeging dat

motieven en vooroordelen. En hoe

het ging om een ernstig zieke patiënt

het wordt gebruikt. Zo werd de valse

en de kop: ‘Dit kan levens kosten!’ Uit

claim over Soros al eens gemaakt

de reconstructie die Marcel van den

door PVV kamerlid Martin Bosma en in

Berg voor Nieuwscheckers maakte,

mijn factcheck dus door Willem Engel,

bleek dat dit allemaal niet klopte:

die vooral bekend staat vanwege zijn

medische vluchten konden tijdens het

claims over het coronavirus.’’

protest gewoon landen op Schiphol, er was geen bewijs dat er een patiënt

gaat over de bewering dat George Soros tijdens de Tweede Wereldoorlog samenwerkte met de nazi’s. Marieke:

Victoria kiest voor de check die als waar bestempelde dat een koffie verkeerd gelijk staat aan 14 espresso’s wat betreft milieubelasting. ‘Deze factcheck laat zien dat is om te kijken naar hoe ze aan hun cijfers komen. Dat de uitspraak waar is komt namelijk doordat Milieu Centraal rekent met een grote koffie verkeerd waar veel meer melk in zit dan gemiddeld.’ LEES MEER

LEES MEER

aan boord was van een vliegtuig dat uitweek naar Rotterdam, laat staan dat bekend was dat die patiënt ernstig ziek was. Zo zie je maar hoe onwaarheden een hoge vlucht kunnen nemen door één tweet.’ LEES MEER

14

15


Publicaties Factchecken is de hoofdtaak van Nieuwscheckers, maar we publiceren ook andersoortige producties. Denk aan Grafiekpolitie-artikelen, boekrecensies en chatbottests.

Grafiekpolitie-artikelen Het Leidse onderzoeksproject over grafiekgeletterdheid met Winnifred Wijnker, Sanne Willems en Ionica Smeets leverde als spin-off de rubriek Grafiekpolitie op. In deze rubriek worden misleidende of verwarrende grafieken opgespoord. Ook geeft de Grafiekpolitie altijd een alternatief voor hoe het beter kan.

D66 laat concurrerende onderwijspartij weg uit ranglijst D66 wil het meest investeren in onderwijs, blijkt uit een grafiek die de partij verspreidde toen het CPB partijprogramma’s had doorgerekend. Maar die grafiek laat een aantal andere partijen weg. Zoals Volt, die nóg meer geld uittrekt voor onderwijs.

CBS gebruikt kromme grafiek over online gedrag 65-plussers Om het online gedrag van ouderen weer te geven gebruikt het CBS in plaats van een staafdiagram een weergave in de vorm van concentrische cirkels. Dat oogt speels en decoratief, maar de grafiek verliest aan duidelijkheid: de lengte van de staven staat namelijk niet meer in verhouding tot de waarde die zij weergeven. LEES MEER

Hittekaart woningmarkt leidt gebruikers op dwaalspoor Projectontwikkelaar BPD publiceert elk jaar een ‘hittekaart’ van de Nederlandse woningmarkt: hoe verhit is de huizenmarkt in elke gemeente? Het is een kleurige kaart, die de gebruiker niet optimaal informeert. De Grafiekpolitie laat zien hoe het beter kan. LEES MEER

LEES MEER

Streepjescode maakt oplopende zomertemperaturen zichtbaar De zomers worden warmer, die van 2023 brak records. Maar niet elke zomer is warmer dan die van het jaar ervoor. Hoe laat je dat zien in een overzichtelijke grafiek? In de grafiek die NU.nl gebruikte, staan de jaren niet in chronologische volgorde. Er is een helderder alternatief: de ‘klimaatstreepjescode’. LEES MEER

NOS-grafiek overdrijft toename politiegeweld in VS Een lijngrafiek van de NOS geeft een overdreven beeld weer van de toename in het aantal doden na politiegeweld in de VS. De toename is er, maar niet zo extreem als de grafiek suggereert. LEES MEER

16

17


Boekrecensies

Chatbottests

Nieuwscheckers schrijft zo nu en dan ook boekrecensies wanneer er interessante boeken verschijnen over factchecken, nepnieuws of complotten.

Het jaar 2023 was het jaar van de chatbots. Nieuwscheckers testte ze uit en onderzocht of de chatbot het werk van factcheckers kan overnemen.

Als het complot over jou gaat: twee boeken over duels tussen dubbelgangers De linkse schrijfster en activiste Naomi Klein wordt regelmatig verward met de complotdenker Naomi Wolf. Valse beschuldigingen aan het adres van de bankiersfamilie Rothschild treffen ook de Amerikaanse journalist Mike Rothschild. Klein en Rothschild schreven allebei een boek over waarheid en identiteit in het tijdperk van de alternatieve feiten. LEES MEER

Boek ‘Immuun voor nepnieuws’ belooft vaccin tegen desinformatie, maar vergeet de bijwerkingen Een nepnieuwsvaccin als tegengif voor misleidingstechnieken. Als het aan hoogleraar Sander van der Linden ligt, kunnen we zo immuniteit opbouwen voor fake news. Zijn boek Immuun voor nepnieuws prijst de kracht aan van pre-bunking maar heeft te weinig aandacht voor de bijwerkingen. Michael Hameleers, onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam, schreef voor Nieuwscheckers een recensie. LEES MEER

Claude is een nuttige factcheck-assistent Claude.ai is een chatbot met een aantal interessante eigenschappen. Zo kan de bot meerdere grote documenten in samenhang analyseren. Nieuwscheckers liet Claude een aantal beweringen checken met wetenschappelijke publicaties. De bot genereert met de juiste instructies bruikbare concept-factchecks, die globaal dezelfde conclusies trekken als Nieuwscheckers. LEES MEER

ChatGPT: meer zoekmachine dan factchecker Nieuwscheckers testte of ChatGPT een volledige factcheck kan schrijven. We waren zowel verrast als een beetje teleurgesteld. De bot lijkt verstand te hebben van de principes van factchecken, maar schiet in de uitvoering toch tekort. Vooral over brongebruik valt nog veel te leren. Voorlopig blijft menselijke verificatie onmisbaar. LEES MEER

Battle of the bots: factchecken met ChatGPT, Bard en Bing ChatGPT heeft gezelschap gekregen van Google’s Bard en Bing AI van Microsoft. Tijd voor een snelle vergelijking. We lieten de drie bots dezelfde bewering checken om te zien met welk oordeel en bronnen ze op de proppen komen. Bing AI heeft op dit moment een voorsprong. Waar ChatGPT en Bard veel serieus klinkende onzin presenteren, maakt Bing met de juiste instellingen minder fouten. LEES MEER

18

19


Overige publicaties Tot slot hebben we nog een aantal andersoortige publicaties.

De nagemaakte kunst van Carla Rossi Carla Rossi verkocht ook aquarellen van bloemen en vogels die verdacht veel lijken op die van een Italiaanse kunstenares. LEES MEER

Nummer 2 op Drentse FVDlijst promoot antisemitische complottheorieën De Drentse FVD-kandidaat Daniël Osseweijer, tot voor kort Statenlid in Groningen, schildert de Russische revolutie af als een Joods complot, maakt reclame voor een antisemitisch boek over Joodse bankiers en prees herhaaldelijk een Twitteraccount aan van iemand die Jodenhaat verspreidt. LEES MEER

Zwitserse hoogleraar beschuldigd van plagiaat en runnen van instituut met fake medewerkers Tussen Kerst en Oud en Nieuw stortte in Zwitserland een wetenschappelijk luchtkasteel in. Wat begon als een klacht over plagiaat aan het adres van prof. dr. Carla Rossi, een onderzoekster van Middeleeuwse manuscripten, leidde tot onthullingen over een instituut met niet-bestaande stafleden, een spel met fake profielen en méér plagiaat. LEES MEER

Links werk van Silvia Molinari, rechts van Carla Rossi

Wat de DSA gaat doen tegen desinformatie en illegale content Op 16 november 2022 is de Digital Services Act (DSA) in werking getreden. Nieuwscheckers ging in gesprek met onderzoekers Natali Helberger en Michael Klos over de impact van deze nieuwe EUregels op de aanpak van desinformatie en over gevaren voor de vrijheid van meningsuiting. LEES MEER

20

21


Video’s van Nieuwscheckers Een aantal van onze video’s. Voor meer, check onze socials.

Grafiekpolitie Gezondheidsorganisatie Patient UK In een misleidende infographic over de gemiddelde lengte van volwassen mannen zijn Nederlanders reuzen en Indonesiërs dwergen. We laten in een paar stappen zien wat er fout ging en hoe je dat kunt corrigeren. BEKIJK DE VIDEO

Nieuwscheckers - De straat op #1 Nieuwscheckers ging in Leiden de straat op om mensen te vragen of zij dachten dat het klopt dat het vertrouwen in nieuwsmedia lager is dan ooit. Veel mensen dachten dat dit inderdaad zo was, maar niets is minder waar. BEKIJK DE VIDEO

Factcheckmarathon november 2023 - The Aftermovie In de laatste tien dagen voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 hebben we een factcheckmarathon gehouden samen met het AD en Pointer. In de aftermovie is te zien hoe dat eraan toe ging. BEKIJK DE VIDEO

Checktips Waar komt de video vandaan? In dit artikel leggen we stapsgewijs uit hoe je zelf de herkomst van een video kunt onderzoeken. LEES MEER

Check of het artikel al eens gepubliceerd is Alexander geeft in dit artikel tips om te voorkomen dat onbewezen propaganda toch weer gepubliceerd wordt. LEES MEER

Verifier het beeld Aan de hand van een casus over rokende lijkzakken, laten we in dit artikel zien hoe beeldverificatie werkt. LEES MEER

Onderzoek de TikTok comments In dit artikel laten we zien hoe je deze comments kunt doorzoeken. LEES MEER

Check of een tweet echt heeft bestaan In dit artikel leggen we verschillende methodes uit waarmee je kunt achterhalen of een tweet echt is. LEES MEER

Tool-tip: Snelle toegang tot video’s met AI-indexering Dit artikel legt aan de hand van een aantal voorbeelden de basis van video-indexering uit. LEES MEER

Onderzoek de locatie uit een video met een panoramafoto In dit artikel leggen we uit hoe je een panoramafoto van een video kunt maken. LEES MEER

22

23


Externe activiteiten Nieuwscheckers geeft regelmatig trainingen en presentaties om factchecken toegankelijk te maken voor een breed publiek. Ook treden we op in verschillende media. Daarnaast gaan we samenwerkingen aan om het werk naar een hoger niveau te tillen.

Samenwerkingen Factcheckmarathon met AD en Pointer (KRO-NCRV) Dit jaar hebben we in maart tijdens de Provinciale Statenverkiezingen en in november tijdens de Tweede Kamerverkiezingen een factcheckmarathon gedaan samen met journalisten van het AD en Pointer. In aanloop naar de verkiezingsdag controleerden we de juistheid van beweringen en berichten die werden verspreid door politici en de politieke partijen. In beide edities hebben we ons ook gewaagd aan het live factchecken van een televisiedebat. Met een score van 45 factchecks in maart en 39 factchecks in november, was de samenwerking een groot succes. Er zal opnieuw een factcheckmarathon georganiseerd worden tijdens de Europese verkiezingen in juni 2024.

Presentaties & Trainingen Datum 2 maart 11 mei 31 mei 5 oktober 6 december

Omschrijving Brussel: studiemiddag BENEDMO, presentatie over Factrank Brussel: presentatie VVOJ-onderzoek ‘Staat van de Onderzoeksjournalistiek’ Den Haag: wetenschapscongres voor vwo-scholieren, lezing ‘Onderzoek leren doen door factchecken’ Amsterdam: Eday-congres, lezing: ‘Zo ontmaskeren factcheckers fake news’ Den Haag: Academie voor Overheidscommunicatie, studiemiddag voor woordvoerders van ministeries over desinformatie

Grafiekpolitie - Universiteit Leiden Het Leidse onderzoeksproject over grafiekgeletterdheid met Winnifred Wijnker, Sanne Willems en Ionica Smeets leverde als spin-off de rubriek Grafiekpolitie op. In deze rubriek worden misleidende of verwarrende grafieken opgespoord. Ook geeft de Grafiekpolitie altijd een alternatief voor hoe het beter kan. In 2023 heeft de Grafiekpolitie acht grafieken verbeterd, onder andere een van de NOS, NRC en het CBS.

BENEDMO

Nieuwscheckers maakt sinds oktober 2021 deel uit van het Vlaams-Nederlandse project BENEDMO. BENEDMO heeft als doel om desinformatie te monitoren en tegen te gaan, mediawijsheid te bevorderen en onderzoek uit te voeren naar de effectiviteit van factchecks. Dit jaar organiseerde Nieuwscheckers samen met BENEDMO het congres ‘Doemdenken, domdenken, omdenken’ over hoe de media omgaan met complottheorieën en complotdenkers. Sprekers waren onder meer Jaron Harambam (UvA), Maarten Keulemans (Volkskrant) en Marieke Kuypers (Nieuwscheckers).

24

25


Media-optredens Datum 14 januari

21 januari

21 februari

6 maart

Wie

Media

Omschrijving

Arno van ‘t Hoog

Het uur van de waarheid

Kijken dieven mee via je robotstofzuiger, slimme deurbel of andere domotica?

Arno van ‘t Hoog

Het uur van de waarheid

De Checkers: Krijgt 1 op 5 vrouwen met partnergeweld te maken? Kan koken op gas astma veroorzaken?

Peter Burger Alexander Pleijter

Geruchtenmachine draait overuren na bericht over mogelijke kinderlokker

AD

AD gaat factchecken: klopt wat wordt beweerd in verkiezingscampagnes Provinciale Staten?

26 maart

Marieke Kuypers

NPO Radio1

Politieke dubbelgangers: een broodje aap of bestaan ze echt?

23 april

Alexander Pleijter

AD

Vingers en tanden tellen: zo herken je (nu nog) nepfoto’s gemaakt door kunstmatige intelligentie

21 mei

Alexander Pleijter

Trouw

De tijd dat het nieuws via sociale media voorbijkwam, lijkt voorbij

9 juni

Alexander Pleijter

Financieel Dagblad

Hemelbestormers hebben ‘oude’ media niet ten val gebracht

16 juni

Peter Burger

Quest

Trap jij in broodjeaapverhalen?

7 juli

Marieke Kuypers

Oneworld

Factchecker Marieke Kuypers: ‘Journalisten ontkennen hun invloed’

9 september

Sarawitia Franken

Het uur van de waarheid

Karen Damen duikt op in nepadvertenties, maar wie zit daarachter?

Volkskrant

Verwijderen van antivax-berichten op Facebook maakte aanhangers niet minder fanatiek

Alexander 18 september Pleijter

26

Omroep West

5 oktober

Alexander Pleijter

Omroep Brabant

Nepnieuws: beelden NOS en Omroep Brabant misbruikt om mensen op te lichten

10 oktober

Peter Burger

Volkskrant

Desinformatie over Israël-Hamas-oorlog overspoelt sociale media, Elon Musk promoot dubieuze accounts

11 oktober

Alexander Pleijter

Goed Nieuws Vandaag (SBS)

Desinformatie op X

11 oktober

Marieke Kuypers

NPO Radio1

Veel desinformatie op social media rondom oorlog Israël en Hamas

12 oktober

Peter Burger

Volkskrant

Gemanipuleerde beelden en ‘cheapfakes’: zo voorkom je dat je in nepnieuws trapt

Datum

Wie

Media

Omschrijving

18 oktober

Alexander Pleijter

AD

Waar of niet waar? Zo herken jij nepnieuws

19 oktober

Alexander Pleijter

Parool

Wat is waar en wat niet in de stroom informatie over Israël en Hamas?

20 oktober

Peter Burger

Mediastorm

We zien vaak dat video’s en foto’s al veel vaker werden gebruikt als nepnieuws

20 oktober

Marieke Kuypers

Oneworld

Media-analyse Marieke Kuypers: ‘Nederlandse media kopiëren taal Israël’

3 november

Alexander Pleijter

Reformatorisch Dagblad

Nieuws uit Israël en Oekraïne: echt of nep?

21 november

Alexander Pleijter

De Limburger

Frans Timmermans met kaviaar en wijn in vliegtuig? Nepnieuws beïnvloedt de verkiezingen

27


Financiering De werkzaamheden van Nieuwscheckers financieren we uit verschillende bronnen. In 2023 waren we in de gelukkige omstandigheid dat we meerdere medewerkers konden aanstellen. Hieronder volgt een overzicht van de inkomstenbronnen die dat mogelijk maakten. Overigens staan we nooit toe dat onze financieringsbronnen zich inhoudelijk bemoeien met de selectie, uitvoering of publicatie van onze factchecks en andere artikelen.

De vooruitzichten voor 2024 zijn onzeker. Het is nog onduidelijk of BENEDMO een vervolg krijgt. En van het geld uit het Familie Oomen Fonds is het einde in zicht. Nieuwscheckers zal daardoor 2024 moeten beginnen met minder medewerkers.

Universiteit Leiden Nieuwscheckers maakt deel uit van de opleiding Journalistiek en Nieuwe Media van de Universiteit Leiden. Een deel van de gepubliceerde factchecks van Nieuwscheckers wordt gemaakt door studenten. In eerste aanleg wordt Nieuwscheckers dan ook gefinancierd uit het gangbare onderwijsbudget van de Universiteit Leiden.

BENEDMO Nieuwscheckers maakt onderdeel uit van BENEDMO, een consortium van Vlaamse en Nederlandse organisaties die zich bezighouden met desinformatie en factchecken. Dit project wordt gefinancierd door de Europese Unie onder overeenkomstnummer: INEA/ CEF/ICT/A2020/2381738. Nieuwscheckers krijgt voor dit project (dat loopt van oktober 2021 tot april 2024) een bedrag van €280.875. Dit geld wordt onder andere gebruikt voor het opzetten van een netwerk van desinformatie-experts, het organiseren van trainingen, het doen van factchecks en het ondersteunen van onderzoek. BENEDMO heeft dit najaar bij de EU een aanvraag ingediend om het project te continueren, maar ten tijde van het maken van dit jaarverslag was nog niet bekend of de EU hiermee instemt.

Familie Oomen Fonds Nieuwscheckers ontving in juni 2022 € 217.800 uit het Familie Oomen Fonds, opgericht door Chris Oomen – voormalig topman van zorgverzekeraar DSW en eigenaar van persbureau ANP.

TikTok In de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen heeft Nieuwscheckers een serie TikTok-video’s gemaakt die gebruikers kan helpen om zelf misleidende en onjuiste beelden en berichten te herkennen en checken. TikTok betaalde Nieuwscheckers hiervoor € 30.000.

28

29


www.nieuwscheckers.nl

30


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Issuu converts static files into: digital portfolios, online yearbooks, online catalogs, digital photo albums and more. Sign up and create your flipbook.