Page 1

‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ دﻳﻨﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻴﺮاز‬ ‫ﭘﻴﺎﭘﻲ ‪ ،27‬ﺻﻔﺤﺎت ‪60 -39‬‬ ‫ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن ‪1387‬‬

‫‪Journal of Religious Thought of‬‬ ‫‪Shiraz University‬‬ ‫‪Ser. 27, Summer 2008‬‬

‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ درﺑﺎرهي‬ ‫ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ‬ ‫دﻛﺘﺮ ﺻﻤﺪ ﻣﻮﺣﺪ∗‬

‫دﻛﺘﺮ ﺧﺴﺮو ﺑﺎﻗﺮي∗∗‬

‫اﺣﻤﺪ ﺳﻠﺤﺸﻮري∗∗∗‬

‫ﭼﻜﻴﺪه‬ ‫اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ و روشﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ‬ ‫در دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ و ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﻲﭘﺮدازد‪ .‬ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ در دﻳﺪﮔﺎه‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪ ،‬ﻋﺎﻃﻔﻪﮔﺮاﻳﻲ‪ ،‬ﻫﺴﺘﻲﮔﺮاﻳﻲ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪارﺷﻨﺎﺳﻲ و ﻓﻤﻨﻴﺴﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ‬ ‫دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ در ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﻗﺮآن‪ ،‬ﻓﻼﺳﻔﻪي اﺳﻼﻣﻲ و ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﺒﺎﻧﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ در دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺳﻪ ﻋﺎﻣﻞ‬ ‫ﻏﻢﺧﻮاري ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﺧﻮداﺧﻼﻗﻲ و ارﺗﺒﺎط ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻣﺒﺎﻧﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ‬ ‫ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ در دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺳﻪ روﻳﻜﺮد ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬دﻳﻨﻲ و ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‬ ‫ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در زﻣﻴﻨﻪي روشﻫﺎي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬در روشﻫﺎي ﻫﻨﺠﺎري‪،‬‬ ‫ﻫﺮ دو ﻏﺎﻳﺖﮔﺮا ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در زﻣﻴﻨﻪي ﻓﺮااﺧﻼق‪ ،‬ﻏﺰاﻟﻲ واﻗﻊﮔﺮاﻳﻲ ﻣﺎﺑﻌﺪاﻟﻄﺒﻴﻌﻲ‬ ‫اﺳﺖ و ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ واﻗﻊﮔﺮاﻳﻲ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ .‬روشﻫﺎي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ در دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‬ ‫اﻟﮕﻮدﻫﻲ‪ ،‬ﮔﻔﺖوﮔﻮ‪ ،‬ﻋﻤﻞ و ﺗﺄﻳﻴﺪ اﺳﺖ‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻧﻮاع "ﺧﻮد" در ﺗﺮﺑﻴﺖ‬ ‫اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ "ﺧﻮد ﺣﻴﻮاﻧﻲ" ﻳﺎ "ﻣﻬﻠﻜﺎت" و "ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ" ﻳﺎ "ﻣﻨﺠﻴﺎت"‬ ‫روشﻫﺎي ﺧﺎﺻﻲ را ذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬ ‫‪1‬‬

‫واژهﻫﺎي ﻛﻠﻴﺪي‪ -1 :‬ﻣﺤﻤﺪ ﻏﺰاﻟﻲ ‪ -2‬ﻧﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ‪ -3‬ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ‪ -4‬ﻋﺎﻃﻔﻪﮔﺮاﻳﻲ‬

‫‪ .1‬ﻣﻘﺪﻣﻪ‬ ‫ﻳﻜﻲ از ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻣﻬﻢ ﻛﻪ ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑﺎ آن رو ﺑﻪ رو اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺗﺮﺑﻴﺖ‬ ‫اﺧﻼﻗﻲ اﺳﺖ‪ .‬از ﻋﺼﺮ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ در اﺛﺮ ﺗﺤﻮﻻﺗﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ اﻳﺠﺎد ﺷﺪه اﺳﺖ ﻣﻨﺸﺄ‬

‫∗∗∗ داﻧﺸﺠﻮي دﻛﺘﺮي ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﺗﺮﺑﻴﺖ‬ ‫∗∗ اﺳﺘﺎد داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان‬ ‫∗ اﺳﺘﺎد داﻧﺸﮕﺎه ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻣﻌﻠﻢ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺦ ﭘﺬﻳﺮش‪87/6/20 :‬‬ ‫‪ E-mail: ah.salahshoor@gmail.com‬ﺗﺎرﻳﺦ درﻳﺎﻓﺖ‪87/1/25 :‬‬


‫‪ 40‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ دﻳﻨﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻴﺮاز‬ ‫اﺧﻼق را ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻼك ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ "اﻧﺴﺎن ﻣﺤﻮر ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ اﺳﺖ"‪ .‬در ﻋﺼﺮ‬ ‫روﺷﻦﮔﺮي‪ ،‬ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﺻﺮﻓﺎً ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪي ﻋﻘﻼﻧﻲ ﻗﺮار داﺷﺖ )‪ ،29‬ﺻﺺ‪ (152-153 :‬و‬ ‫ﻓﻼﺳﻔﻪي اﻳﻦ ﻋﺼﺮ ﻛﻮﺷﻴﺪﻧﺪ ﻛﻪ وﻳﮋﮔﻲ اﺳﺎﺳﻲ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را ﻛﻪ داراي ﻣﺎﻫﻴﺘﻲ ﺗﻌﻴﻴﻦ‬ ‫ﻛﻨﻨﺪه در وﺻﻮل ﺑﻪ ﻏﺎﻳﺖ ﺣﻘﻴﻘﻲ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬را رد ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻧﺘﻴﺠﻪي اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﺎت اﺧﻼﻗﻲ ﻳﺎ‬ ‫ﺑﺮ اﺧﻼق ﺳﻮدﮔﺮا اﺳﺘﻮار ﺑﻮد ﻳﺎ ﺑﺮ اﺧﻼق وﻇﻴﻔﻪﮔﺮا )‪ ،22‬ص‪ .(227 :‬روﻳﻜﺮدﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪﺗﺮ‬ ‫)ﺑﻪﺧﺼﻮص ﭘﺴﺖﻣﺪرﻧﻴﺴﻢ( ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺮ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي ﻋﺎﻃﻔﻲ و زﺑﺎنﺷﻨﺎﺳﻲ و ﺧﺮوج ﻓﺎﻋﻞ‬ ‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ روﻳﻜﺮدﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎنﻫﺎي ﺛﺎﺑﺖ و ﻫﻤﮕﺎﻧﻲ اﺧﻼق وﺟﻮد ﻧﺪارد‬ ‫)‪ ،31‬ص‪ .(92:‬ﻣﻼكﻫﺎي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﻋﻼﻳﻖ‪ ،‬ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺘﻌﺪد و ﻣﺘﻨﻮع ارزﻳﺎﺑﻲ‬ ‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و اﺧﻼق اﻣﺮي ﻣﺤﻠﻲ و ﺧﺎص ﭘﻨﺪاﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻧﺘﺎﻳﺞ اﻳﻦ روﻳﻜﺮدﻫﺎي اﺧﻼﻗﻲ ﺑﺎﻋﺚ‬ ‫ﺷﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن اﻣﺮوز ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻛﻴﺴﺖ و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﻧﻴﺮوﻫﺎي اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ روي‬ ‫آورد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻴﺮوﻫﺎ ﻫﻢ‪ ،‬ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ دادهﻫﺎي ﺣﺴﻲاﻧﺪ )‪ ،21‬ص‪ .(26 :‬اﻧﺤﻄﺎط ﻋﻠﻮم اﻧﺴﺎﻧﻲ‪،‬‬ ‫ﺑﻪﺧﺼﻮص ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﺗﺮﺑﻴﺖ‪ ،‬ﻣﻌﻠﻮل اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺑﻲواﺳﻄﻪي ﺧﻮد ﺑﺎ ﺧﺪا را از‬ ‫دﺳﺖ داده و ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺳﻄﺤﻲ روي آورده و اﻳﻦ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺑﺎ ﻇﻬﻮر ﭘﺴﺖﻣﺪرﻧﻴﺴﻢ ﺷﺪت‬ ‫ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ )ﻫﻤﺎن‪ ،‬ص‪ .(27 :‬ﺑﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﭘﺴﺖﻣﺪرﻧﻴﺴﻢ ﺑﺮ ﻋﻠﻴﻪ ﻣﺪرﻧﻴﺴﻢ ﺷﻮرﻳﺪه و ﺑﺮاي‬ ‫اﺻﻼح آن آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮدش ﻧﺸﺎنﮔﺮ ﻳﻚ ﺳﻴﺮ ﻧﺰوﻟﻲ در ﻋﻠﻮم اﻧﺴﺎﻧﻲ و ﺑﻪﺧﺼﻮص اﺧﻼق‬ ‫اﺳﺖ‪.‬‬ ‫در اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺑﻪ ﺗﻄﺒﻴﻖ ﻣﺒﺎﻧﻲ دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺑﺎ ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪ .‬ﻳﻜﻲ از دﻻﻳﻞ‬ ‫ﻣﻘﺎﻳﺴﻪي اﻳﻦ دو دﻳﺪﮔﺎه‪ ،‬ﻧﻜﺎت ﺑﺎﻻ اﺳﺖ؛ زﻳﺮا ﻏﺰاﻟﻲ ﺑﺮ ﺑﻨﻴﺎنﻫﺎي ﻣﻄﻠﻖ اﺧﻼق ﺗﺄﻛﻴﺪ‬ ‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺑﺮ رواﺑﻂ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ اﺻﻮل ﻫﻤﮕﺎﻧﻲ در اﺧﻼق ﻧﻴﺴﺖ‪،‬‬ ‫ﻣﻮارد ﺧﻮﺑﻲ ﺑﺮاي ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺗﺎ از ﻃﺮﻳﻖ آن‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ و ﻧﻘﺪ دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺑﭙﺮدازﻳﻢ‪.‬‬ ‫از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ‪ ،‬اﮔﺮﭼﻪ ﻫﺮ دو دﻳﺪﮔﺎه‪ ،‬ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را ﻓﺮاﺗﺮ رﻓﺘﻦ از ﺧﻮد ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬ﻏﺰاﻟﻲ‬ ‫ﭘﺎﻳﻪ و ﻣﺤﻮر ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را ﺧﺪا‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﺤﻮر ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را اﻧﺴﺎن‬ ‫ﻣﻲاﻧﮕﺎرد‪.‬‬ ‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ از دﻻﻳﻞ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪي اﻳﻦ دو دﻳﺪﮔﺎه اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺗﺮﺑﻴﺖ‬ ‫اﺧﻼﻗﻲ را ﺑﺎ دﻳﺪي ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺘﻔﺎوت از ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن دﻳﮕﺮ ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻛﺘﺎبﻫﺎ و ﻣﻘﺎﻻﺗﻲ‬ ‫را ﻛﻪ در زﻣﻴﻨﻪي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻛﺜﺮ اﻳﻦ‬ ‫ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را ﻓﻬﺮﺳﺘﻲ از ﺻﻔﺎت ﺧﻮب و ﺑﺪ ﻣﻲداﻧﻨﺪ و دﻳﺪي ﻛﻪ درﺑﺎرهي آن‬ ‫دارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﭘﻴﺸﮕﻴﺮي اﺳﺖ‪ .‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ در ﺗﺮﺑﻴﺖ‬ ‫اﺧﻼﻗﻲ ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺘﻔﺎوت از اﻳﻦ ﻧﻮع ﻧﮕﺮش اﺳﺖ‪.‬‬


‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ درﺑﺎرهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ‪41‬‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪهي ﻛﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺤﻮر ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را ﺧﺪا ﻣﻲداﻧﻨﺪ و اﺳﺎس و ﻣﻨﺸﺄ‬ ‫اﺧﻼق و ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را در ﺷﺮﻳﻌﺖ ﺟﺴﺖوﺟﻮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﺤﻮر ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را‬ ‫اﻧﺴﺎن داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬ﻣﻨﺸﺄ اﺧﻼق را در ﻃﺒﻴﻌﺖ اﻧﺴﺎن ﺟﺴﺖوﺟﻮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ ﻳﻜﻲ از‬ ‫ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎي ﺑﺮﺟﺴﺘﻪي ﺗﺎرﻳﺦ و ﻓﺮﻫﻨﮓ اﻳﺮان و اﺳﻼم اﺳﺖ‪ .‬او از ﺑﺰرگﺗﺮﻳﻦ اﺧﻼق ﭘﮋوﻫﺎن‬ ‫و آزﻣﻮدهﺗﺮﻳﻦ اﺧﻼق ﻧﮕﺎران در ﺟﻬﺎن اﺳﻼم اﺳﺖ‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ ﻛﺎوشﻫﺎي ژرﻓﻲ در ﻓﻠﺴﻔﻪي‬ ‫اﺧﻼق دارد و دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﺧﻼﻗﻲ وي ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از آﻳﺎت و رواﻳﺎت اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ در‬ ‫اﺷﺎره ﺑﻪ ﻣﺎﻫﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ اﺳﻼم ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻳﻚ ﭼﻬﺎرم ﻗﺮآن درﺑﺎرهي اﺧﻼق اﺳﺖ و در‬ ‫ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺑﻪ اﻧﺪازهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﻣﻬﻢ ﻧﻴﺴﺖ )‪ ، 2‬ﺻﺺ‪.(110-102 :‬‬ ‫درﺑﺎرهي ﻧﻈﺮﻳﻪي ﻏﻢﺧﻮاري ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ را ﺑﻪ ﻧﺎم "ﺑﺮﺗﺮي ﻋﺎﻣﻞ ﻣﺠﺬوﺑﻴﺖ ﻳﺎ ﻓﻨﺎ‬ ‫ﺷﺪن در دﻳﮕﺮي در ﻧﻈﺮﻳﻪي ﻏﻢﺧﻮاري ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ" ﻧﺎﻧﺴﻲ ﻛﺮﻳﮕﺮ‪ 2‬در ﺳﺎل ‪ 2001‬اﻧﺠﺎم داده‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺪف آن‪ ،‬درك ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﻣﺠﺬوﺑﻴﺖ ﺑﻮد و ﻧﺘﺎﻳﺞ آن ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻧﺸﺎن داد ﻛﻪ ﻋﺎﻣﻞ‬ ‫ﻣﺠﺬوﺑﻴﺖ ﺑﺎﻋﺚ رﺷﺪ ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ ﭘﺬﻳﺮي و ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ رﺷﺪ ﻏﻢﺧﻮاري در داﻧﺶآﻣﻮزان ﻣﻲﺷﻮد‬ ‫)‪ ،23‬ﺻﺺ‪ .(616-622 :‬در اﻳﺮان ﻧﻴﺰ در داﻧﺸﮕﺎه ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻣﺪرس ﭘﺎﻳﺎنﻧﺎﻣﻪاي ﺑﺎ ﻋﻨﻮان‬ ‫"ﺑﺮرﺳﻲ و ﻧﻘﺪ روﻳﻜﺮدﻫﺎي ﻓﻀﻴﻠﺖ و ﻏﻢﺧﻮاري در ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ" در ﺳﺎل ‪ 1381‬ﺗﻮﺳﻂ‬ ‫اﺑﻮاﻟﻔﻀﻞ ﻏﻔﺎري ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ‪ ،‬دو روﻳﻜﺮد ﻣﻬﻢ اﺧﻼق ﻓﻀﻴﻠﺖ و اﺧﻼق‬ ‫ﻏﻢﺧﻮاري از ﺣﻴﺚ ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ و روشﻫﺎي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و‬ ‫ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﺳﻌﻲ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﻫﺮ دو روﻳﻜﺮد‪ ،‬اﻟﮕﻮﻳﻲ ﺑﺮاي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ‬ ‫ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﮔﺮدد‪.‬‬ ‫ﭘﺎﻳﺎنﻧﺎﻣﻪاي ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "ﻣﺮوري ﺑﺮ ﻣﺒﺎﻧﻲ‪ ،‬اﺻﻮل و ﺷﻴﻮهﻫﺎي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ از ﻧﻈﺮ‬ ‫ﻣﺤﻤﺪ ﻏﺰاﻟﻲ و ﻓﻴﺾ ﻛﺎﺷﺎﻧﻲ" در ﺳﺎل ‪ 1375‬ﺗﻮﺳﻂ ﻋﻠﻴﺮﺿﺎ ﺻﺎدقزاده در داﻧﺸﮕﺎه ﺗﺮﺑﻴﺖ‬ ‫ﻣﺪرس ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ‪ ،‬ﻣﺒﺎﻧﻲ‪ ،‬اﺻﻮل و روشﻫﺎي اﻳﻦ دو ﻣﺘﻔﻜﺮ در‬ ‫زﻣﻴﻨﻪي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﻣﻮرد ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺪف ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه اﻳﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ‬ ‫ﻧﻈﺎم اﺧﻼﻗﻲ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ دﻳﻨﻲ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺴﺘﺮي ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮاي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﻣﻌﺮﻓﻲ‬ ‫ﻛﻨﺪ و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﺑﻪدﺳﺖ آﻣﺪه از اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻴﻖ‪ ،‬اﻳﻦ دو ﻣﺘﻔﻜﺮ در ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﺒﺎﻧﻲ‬ ‫ﻫﺴﺘﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻲ‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺖﺷﻨﺎﺧﺘﻲ و ارزشﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﻣﺸﺘﺮك و ﻫﺮ دو ﻣﺘﻔﻜﺮ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ‬ ‫ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را ﻧﻤﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺸﺨﺺ‪ ،‬ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ آﻟﻮدﮔﻲ‪ ،‬اﻛﺘﺴﺎب ارزش و ﺗﻌﺎﻟﻲ‬ ‫ارزشﻫﺎ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب آورد‪.‬‬ ‫ﺑﺮاي آﺷﻨﺎﻳﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺨﺘﺼﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪ .‬روﻳﻜﺮدي ﻛﻪ‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ در ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ دارد روﻳﻜﺮد ﻏﻢﺧﻮاري‪ 3‬اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ در‬ ‫ﻏﻢﺧﻮاري‪ ،‬ﻓﺮد دﭼﺎر ﺣﺎﻟﺖ رﻧﺞ دروﻧﻲ ﻣﻲﺷﻮد و در ﻳﻚ ﺣﺎﻟﺘﻲ از رﻧﺞ و اﺿﻄﺮاب ﻗﺮار‬


‫‪ 42‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ دﻳﻨﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻴﺮاز‬ ‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬در ﺣﻘﻴﻘﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ‪ ،‬او را ﺑﻴﺪار ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ از ﺧﻮد ﻓﺮاﺗﺮ ﺑﺮود‪ .‬ﺑﺮ اﺛﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﺑﻴﺪاري‬ ‫و ﺣﺎﻻت اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺎزﻫﺎي دﻳﮕﺮان را ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﺧﻮد ﻣﻲداﻧﺪ و در ﺟﻬﺖ ارﺿﺎي آنﻫﺎ ﺑﻪ‬ ‫ﮔﻮﻧﻪاي ﺗﻼش ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ دﻳﮕﺮي را ﺧﻮد ﻓﺮض ﻣﻲﻛﻨﺪ )‪ ، 27‬ص‪.(9 :‬‬ ‫در ﺣﻘﻴﻘﺖ‪ ،‬اﺳﺎس اﻳﻦ روﻳﻜﺮد ﻣﻴﻞ ﻋﺎﻃﻔﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان اﺳﺖ و اﻳﻦ ﻣﻴﻞ ﻧﺎﺷﻲ از‬ ‫ﺗﺠﺎرﺑﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد در ﻛﻮدﻛﻲ ﻳﺎ در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ )‪ ،28‬ص‪:‬‬ ‫‪ .(29‬اﺧﻼق در اﻳﻦ روﻳﻜﺮد‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان و در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ دﻳﮕﺮان ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و اﻳﻦ‬ ‫اﺧﻼق از ﺧﻮد و دﻳﮕﺮان ﺟﺪا ﻧﻴﺴﺖ )‪ ،27‬ص‪ .(99 :‬از دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪ ،‬رﻓﺘﺎر اﺧﻼﻗﻲ ﺷﺎﻣﻞ‬ ‫"ﭘﺎﺳﺦ ﻋﺎﻃﻔﻲ اﻧﺴﺎن" و ﻏﻢﺧﻮاري اﺧﻼﻗﻲ اﺳﺖ؛ ﻳﻌﻨﻲ ارﺗﺒﺎﻃﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ از ﻟﺤﺎظ اﺧﻼﻗﻲ ﺑﺎ‬ ‫دﻳﮕﺮان دارﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﻏﻢﺧﻮاري ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ )ﻫﻤﺎن‪ ،‬ﺻﺺ‪.(27-28 :‬‬ ‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آنﭼﻪ ﻛﻪ در ﺑﺎﻻ ﺑﻴﺎن ﺷﺪ‪ ،‬در ذﻳﻞ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻔﺎوت ﻣﺒﺎﻧﻲ دﻳﺪﮔﺎه‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ ﺑﺎ دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪.‬‬

‫‪ .2‬ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‬ ‫ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﭼﻬﺎر ﻣﻜﺘﺐ ﻓﻠﺴﻔﻲ اﺳﺖ‪ :‬ﻋﺎﻃﻔﻪﮔﺮاﻳﻲ‪،‬‬ ‫ﻫﺴﺘﻲﮔﺮاﻳﻲ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪارﺷﻨﺎﺳﻲ و ﻓﻤﻨﻴﺴﻢ‪ .‬در زﻳﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ارﺗﺒﺎط اﻳﻦ ﻣﻜﺎﺗﺐ ﺑﺎ دﻳﺪﮔﺎه‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪:‬‬ ‫‪ .1 .2‬ﻋﺎﻃﻔﻪﮔﺮاﻳﻲ‬ ‫ﻳﻜﻲ از ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻜﺘﺐ ﻋﺎﻃﻔﻪﮔﺮاﻳﻲ اﺳﺖ‪ .‬در ﻋﺎﻃﻔﻪﮔﺮاﻳﻲ‪ ،‬رﻓﺘﺎر‬ ‫اﺧﻼﻗﻲ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺣﺲ ﻫﻢدردي و ﻫﻢدﻟﻲ اﺳﺖ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﻧﻴﺮوﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ واﺳﻄﻪي آن‪ ،‬اﻧﺴﺎن در‬ ‫ﻟﺬت و درد دﻳﮕﺮان ﺷﺮﻳﻚ ﻣﻲﺷﻮد )‪ ،16‬ص‪.(114:‬‬ ‫اﺧﻼق ﻋﺎﻃﻔﻪﮔﺮا ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ارزش اﺧﻼﻗﻲ رﻓﺘﺎر‪ ،‬ﻧﺎﺷﻲ از اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل‬ ‫ﺧﻴﺮ دﻳﮕﺮان ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ .‬ﻣﻼك اﺧﻼق در اﻳﻦ ﻣﻜﺘﺐ‪ ،‬ﻋﺎﻃﻔﻪ و اﻧﮕﻴﺰهي "دﻳﮕﺮﺧﻮاﻫﻲ"‪ 4‬اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ از روي ﻋﻮاﻃﻒ و ﺑﻪ اﻧﮕﻴﺰهي ﺧﻴﺮﺧﻮاﻫﻲ اﻧﺠﺎم ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ )ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻫﻢدردي( ﺑﻪ‬ ‫ﻟﺤﺎظ اﺧﻼﻗﻲ ارزﺷﻤﻨﺪﻧﺪ و ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺻﺮﻓﺎً ﺑﻪ اﻧﮕﻴﺰهي "ﺧﻮدﺧﻮاﻫﻲ"‪ 5‬اﻧﺠﺎم ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪،‬‬ ‫ﺑﻲارزشاﻧﺪ )‪ ،19‬ﺻﺺ‪.(180-181 :‬‬ ‫در ذﻳﻞ‪ ،‬دﻳﺪﮔﺎه ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎﻧﻲ ﻛﻪ از اﻳﻦ ﻣﻜﺘﺐ ﻃﺮﻓﺪاري ﻛﺮدﻧﺪ و ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻫﻢ ﻣﺘﺄﺛﺮ از اﻳﻦ‬ ‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﺳﺖ‪ ،‬آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﺷﺎﻓﺘﺴﺒﺮي‪ (1671-1713) 6‬ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻤﺎﻳﺰات اﺧﻼﻗﻲ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﺣﺲ اﺧﻼﻗﻲ‬ ‫ﺗﺸﺨﻴﺺ داده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﻋﻘﻞ )‪ ،5‬ﺻﺺ‪ .(181-183 :‬ﻫﻴﻮم ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ آنﭼﻪ ﻣﻮﺟﺐ‬ ‫ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻓﻌﻞ ﻳﺎ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﻴﺎل اﺳﺖ ﻧﻪ ﻋﻘﻞ و ﻋﻘﻞ در ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻓﻌﻞ‪ ،‬ﻧﺎﺗﻮان‬


‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ درﺑﺎرهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ‪43‬‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻨﺸﺄ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﮕﻲ و ﺗﺤﺮﻳﻚ ذﻫﻦ اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻟﺬت و اﻟﻢ اﺳﺖ )‪ ،24‬ص‪ .(413 :‬اﺳﻤﻴﺖ‬ ‫ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻮازﻳﻦ اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬ﻧﻪ از ﻧﻬﺎد اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از ﻣﻨﺎﻓﻊ ﻓﺮدي و رواﺑﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‬ ‫ﺑﺮﻣﻲﺧﻴﺰﻧﺪ )‪ ،18‬ج ‪ ،5‬ص‪.(371 :‬‬ ‫آﮔﻮﺳﺖ ﻛﻨﺖ‪ 7‬ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻧﺴﺎن دو ﻧﻮع ﺗﻤﺎﻳﻞ وﺟﻮد دارد‪ :‬ﺧﻮدﺧﻮاﻫﻲ و‬ ‫دﻳﮕﺮﺧﻮاﻫﻲ‪ .‬دﻳﮕﺮﺧﻮاﻫﻲ از ﺗﻤﺎﻳﻼت دروﻧﻲ و ﻫﻢدردي ﻧﺸﺄت ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﻣﻴﻞ دﻳﮕﺮﺧﻮاﻫﻲ ﺑﻪ‬ ‫وﺳﻴﻠﻪي ﻗﻮهي ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﻴﻞ ﺧﻮدﺧﻮاﻫﻲ ﻏﻠﺒﻪ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ دﻳﮕﺮان و ﻧﻴﺎزﻫﺎي آنﻫﺎ‬ ‫را ﺑﺮ ﺧﻮد ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﻛﻨﺖ ﻣﻨﺸﺄ اﺧﻼق را در اﻳﻦ ﻣﻴﻞ ﻣﻲداﻧﺪ و ﺗﻨﻬﺎ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ وﻗﻒ‬ ‫ﻛﺮدن ﺧﻮد ﺑﺮاي دﻳﮕﺮان ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ از ﺧﻮد ﻓﺮاﺗﺮ ﺑﺮود )‪ ،17‬ﺻﺺ‪.(456-459 :‬‬ ‫ﺷﻮﭘﻨﻬﺎور ﻧﻴﺰ اﺧﻼق را ﻫﻢدردي ﺑﺎ دﻳﮕﺮان داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺗﻤﺎﻳﻞ را اﺳﺎس ﺗﻤﺎم رﻓﺘﺎرﻫﺎي‬ ‫اﺧﻼﻗﻲ ﻣﻲداﻧﺪ )‪ ،16‬ص‪.(60 :‬‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ رﻓﺘﺎر اﺧﻼﻗﻲ ﻧﺎﺷﻲ از ﻋﻮاﻃﻒ اﺳﺖ‪ .‬روﻳﻜﺮد ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺑﻪ ﺗﺮﺑﻴﺖ‬ ‫اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬روﻳﻜﺮد "ﻏﻢﺧﻮاري" اﺳﺖ و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ روﻳﻜﺮد‪ ،‬ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﻏﻢﺧﻮاري‬ ‫ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺳﻮق ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﻋﺎﻃﻔﻪ اﺳﺖ )‪ ،27‬ﺻﺺ‪.(3-4 :‬‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺧﻼق ﻏﻢﺧﻮاري ﺑﺮ ﻋﺎﻃﻔﻪ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﻋﺎﻃﻔﻪ‬ ‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ روﻳﻜﺮد ﻏﻢﺧﻮاري را ﻳﻚ روﻳﻜﺮد ﻏﻴﺮﻋﻘﻼﻧﻲ ﻳﺎ ﺿﺪﻋﻘﻼﻧﻲ ﺑﺪاﻧﻴﻢ؛ ﺑﻠﻜﻪ‬ ‫اﻳﻦ روﻳﻜﺮد‪ ،‬ﺧﻮد ﻧﺎﺷﻲ از ﻋﻘﻼﻧﻴﺖ اﺳﺖ؛ زﻳﺮا در ﻣﻮﻗﻌﻴﺖﻫﺎي ﻣﻨﺎﺳﺐ‪ ،‬ﻓﺮد ﻏﻢﺧﻮار ﺑﺮ‬ ‫ﻣﺒﻨﺎي ﻣﻼكﻫﺎي ﻋﻘﻼﻧﻲ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﺄﻛﻴﺪ اﺻﻠﻲاش ﺑﺮ ﺑﺎ ﻫﻢدﻳﮕﺮ ﺑﻮدن‪ ،‬اﻳﺠﺎد و‬ ‫ﻧﮕﻬﺪاري و ﺗﻘﻮﻳﺖ رواﺑﻂ ﻣﺜﺒﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﺮ ﺗﺼﻤﻴﻢﮔﻴﺮي در ﻣﻮﻗﻌﻴﺖﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺗﻌﺎرﺿﺎت‬ ‫اﺧﻼﻗﻲ وﺟﻮد دارﻧﺪ )‪ ،26‬ص‪.(21 :‬‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ رﻓﺘﺎر اﺧﻼﻗﻲ ﺷﺎﻣﻞ ﭘﺎﺳﺦ ﻋﺎﻃﻔﻲ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻏﻢﺧﻮاري‬ ‫اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬راﺑﻄﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ از ﻃﺮﻳﻖ آن‪ ،‬ﺑﺎ دﻳﮕﺮان اﺧﻼﻗﻲ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬او اﻳﻦ رﻓﺘﺎر را‬ ‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻏﻢﺧﻮاري ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻮع ﻏﻢﺧﻮاري در‬ ‫ﺗﻤﺎم اﻓﺮاد وﺟﻮد دارد )ﻫﻤﺎن‪ ،‬ﺻﺺ‪ .(27-28 :‬ﺳﺆال ﻣﻬﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻋﺎﻃﻔﻪ در‬ ‫ﻏﻢﺧﻮاري ﭼﻴﺴﺖ؟ در ﭼﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎﻫﻲ ﻗﺮار دارد و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ اﻧﮕﻴﺰﺷﻲ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﻲﺷﻮد؟‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮﭼﻪ او ادﻋﺎ ﻛﺮده ﻛﻪ ﻓﺮد ﻏﻢﺧﻮار‪ ،‬در ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري ﻣﺠﺬوب‬ ‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺠﺬوﺑﻴﺖ ﺻﺮﻓﺎً ﻳﻚ اﺣﺴﺎس ﻋﺎﻃﻔﻲ ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ وﻳﮋﮔﻲ و ﻣﺪل ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ‬ ‫از ﻫﺸﻴﺎري در ﻏﻢﺧﻮاري اﺳﺖ‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﺮد در ﻣﻮﻗﻌﻴﺖﻫﺎي ﻣﺒﻬﻢ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬وﻳﮋﮔﻲ و‬ ‫ﺧﺼﻮﺻﻴﺖ ﻫﺸﻴﺎري‪ ،‬ﻋﻘﻼﻧﻲ اﺳﺖ و اﻳﻦ ﻣﺪﻟﻲ ﺑﺮاي ﺗﻔﻜﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻓﺮد از ﺧﻮد‬ ‫ﺑﻪ ﺳﻮي دﻳﮕﺮان ﺣﺮﻛﺖ ﻛﻨﺪ و زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺪل ﺗﺤﺖ ﻳﻚ ﻓﺸﺎر ﻣﻲﺷﻜﻨﺪ‪ ،‬ﻓﺮد ﺑﻪ ﻃﻮر‬ ‫ﻋﺎﻃﻔﻲ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲدﻫﺪ )‪ ،27‬ص‪.(33 :‬‬


‫‪ 44‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ دﻳﻨﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻴﺮاز‬ ‫اﺧﻼق ﻏﻢﺧﻮاري در درﺟﻪي اول‪ ،‬ﺑﺮ ﻋﺎﻃﻔﻪ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﻋﺎﻃﻔﻪ در اﻳﻦ روﻳﻜﺮد‪ ،‬ﺑﻪ‬ ‫ﻣﻌﻨﺎي اﺣﺴﺎس ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ اﺳﺎﺳﺎً ﻳﻚ ﻣﺒﻨﺎي ارﺗﺒﺎﻃﻲ دارد ﻛﻪ ﻣﻨﻈﻮر از آن ارﺗﺒﺎط ﺑﻴﻦ ﻓﺮد‬ ‫ﻏﻢﺧﻮار و ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ‪ ،‬ﺑﻴﻦ اﻳﻦ دو ﻳﻚ ﺣﺎﻟﺖ ﻋﺎﻃﻔﻲ ﺑﺮﻗﺮار‬ ‫ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻫﺮ دو ﻫﻢدﻳﮕﺮ را ﺑﻬﺘﺮ درك ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪ ،‬ﺑﺮاي ارﺗﺒﺎط‪،‬‬ ‫ﻳﻚ ﻣﺒﻨﺎي ﻫﺴﺘﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﺪ از اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬ﭘﺎﺳﺦ ﻋﺎﻃﻔﻲ را ﺑﺮ ﻳﻚ اﻣﺮ‬ ‫واﻗﻌﻲ در وﺟﻮد اﻧﺴﺎن ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺳﺎزد )‪ ،16‬ص‪.(196 :‬‬ ‫‪ .2 .2‬ﻫﺴﺘﻲﮔﺮا‬ ‫ﻣﺎرﺗﻴﻦ ﺑﻮﺑﺮ‪ 8‬ﺑﻪ دو ﻧﻮع راﺑﻄﻪي اﺳﺎﺳﻲ ﺑﻴﻦ ﻓﺮد و دﻳﮕﺮي ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ و اﻳﻦ دو راﺑﻄﻪ را‬ ‫از ﻫﻢدﻳﮕﺮ ﺑﺎز ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﺪ‪ :‬راﺑﻄﻪي "ﻣﻦ و آن" و راﺑﻄﻪي "ﻣﻦ و ﺗﻮ"‪ .‬در راﺑﻄﻪي "ﻣﻦ و آن"‬ ‫ﻓﺮد ﺧﻮد را از دﻳﮕﺮي ﺟﺪا ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در راﺑﻄﻪي "ﻣﻦ و ﺗﻮ" ﻓﺮد ﺧﻮد را در ارﺗﺒﺎط ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ‬ ‫ﺑﺎ دﻳﮕﺮي ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ )‪ ،4‬ﺻﺺ‪.(191-192 :‬‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﺑﻮﺑﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺒﻴﻴﻦ راﺑﻄﻪي ﻣﻴﺎن ﻓﺮد ﻏﻢﺧﻮار و ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري‬ ‫ﻣﻲﭘﺮدازد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻮع راﺑﻄﻪ‪ ،‬ﻣﺘﺄﺛﺮ از راﺑﻄﻪي "ﻣﻦ و ﺗﻮﻳﻲ" ﺑﻮﺑﺮ اﺳﺖ‪ .‬در دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪،‬‬ ‫ﻏﻢﺧﻮاري ﻳﻚ ﻧﻮع راﺑﻄﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ آن‪ ،‬ارﺗﺒﺎط ﺑﻴﻦ دو ﻓﺮد‪ ،‬ﻓﺮد ﻏﻢﺧﻮار‪ 9‬و‬ ‫دﻳﮕﺮي ﻓﺮد ﻣﻮرد‪ ‬ﻏﻢﺧﻮاري‪ 10‬اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ اﻳﻦ ارﺗﺒﺎط "ﻏﻢﺧﻮاري" ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻫﺮ ﻧﻮع‬ ‫ارﺗﺒﺎﻃﻲ ﻏﻢﺧﻮاري ﻣﺤﺴﻮب ﻧﻤﻲﺷﻮد؛ زﻳﺮا در ارﺗﺒﺎط ﻏﻢﺧﻮاري‪ ،‬ﺣﺎﻟﺘﻲ از ﻫﺸﻴﺎري در ﻓﺮد‬ ‫ﻏﻢﺧﻮار وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺑﻪ "ﺟﺎﺑﻪﺟﺎﻳﻲ اﻧﮕﻴﺰﺷﻲ"‪ 11‬و ﻏﺮق ﺷﺪن ﻳﺎ ﻓﻨﺎ ﺷﺪن در دﻳﮕﺮان‬ ‫"ﻣﺠﺬوﺑﻴﺖ"‪ 12‬ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﻮد )‪ ،26‬ص‪ .(15 :‬ﻓﺮد در ﺣﻴﻦ اﻧﺠﺎم ﻏﻢﺧﻮاري‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر واﻗﻌﻲ‬ ‫ﻣﻲﺷﻨﻮد‪ ،‬ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و آنﭼﻪ را در ﭘﻲ اﻧﺘﻘﺎل آن ﺑﻪ دﻳﮕﺮان اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﺎﻣﻼً اﺣﺴﺎس ﻣﻲﻛﻨﺪ )‪،28‬‬ ‫ﺻﺺ‪.(16-17 :‬‬ ‫‪ .3 .2‬ﭘﺪﻳﺪارﺷﻨﺎﺳﻲ‬

‫‪13‬‬

‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ از اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار ﺑﺮ اﺧﻼق ﻏﻢﺧﻮاري ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪ ،‬ﭘﺪﻳﺪارﺷﻨﺎﺳﻲ )ﺑﻪوﻳﮋه‬ ‫ﭘﺪﻳﺪارﺷﻨﺎﺳﻲ ﻫﻮﺳﺮل( اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ در ﺑﻴﺎن ﭘﺪﻳﺪارﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻏﻢﺧﻮاري‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ‬ ‫ﻛﻪ ﻫﻮﺳﺮل ﺑﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﭘﺪﻳﺪارﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ ﺑﺤﺚ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬از ﭘﺪﻳﺪارﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎنﻛﻪ ﺧﻮد وي در ﻣﻮرد واژهي ﻏﻢﺧﻮاري‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺎري را‬ ‫اﻧﺠﺎم داده اﺳﺖ )‪ ،28‬ص‪.(13 :‬‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ وي ﺑﺮ ﻳﻚ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻏﺎﻳﻲ از ﻫﺸﻴﺎري ﻳﺎ آﮔﺎﻫﻲ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪،‬‬ ‫ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ زﻣﻴﻨﻪاي ﻧﺰدﻳﻚ اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ‪" :‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ درﮔﻴﺮ ﻏﻢﺧﻮاري ﻫﺴﺘﻴﻢ ﭼﻪ ﭼﻴﺰي را‬ ‫دوﺳﺖ دارﻳﻢ"‪ ،‬ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ او ﺳﻌﻲ دارد ﺑﻪ ﺷﻴﻮهي ﭘﺪﻳﺪارﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻪ‪ ،‬آﺷﻜﺎر ﻛﻨﺪ‬


‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ درﺑﺎرهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ‪45‬‬ ‫ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻏﻢﺧﻮاري در ﻧﺰد اﻓﺮاد ﭼﻴﺴﺖ و ﺣﺎﻟﺖ ذﻫﻨﻲ ﻓﺮد در ﻫﻨﮕﺎم ﻏﻢﺧﻮاري ﭼﮕﻮﻧﻪ‬ ‫اﺳﺖ؟ )‪ ،28‬ص‪(13 :‬‬ ‫‪ .4 .2‬ﻓﻤﻨﻴﺴﻢ‬ ‫روﻳﻜﺮد ﻓﻤﻨﻴﺴﻢ ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ از اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار در دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ اﺳﺖ‪ .‬روﻳﻜﺮد‬ ‫ﻓﻤﻨﻴﺴﺘﻲ در ﻓﻠﺴﻔﻪي اﺧﻼق‪ ،‬ﻧﮕﺎﻫﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان اﺣﺴﺎس ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬ ‫و ﺑﺮاي دﻳﮕﺮان و ﻧﻴﺎزﻫﺎي آنﻫﺎ اﻫﻤﻴﺖ ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ‪ .‬اﻓﺮاد در اﻳﻦ روﻳﻜﺮد ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ‬ ‫ﺳﻴﺴﺘﻢ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﺑﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ ﺑﺪون دﻳﮕﺮي ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻧﺎﻗﺺ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺎﻣﻞ‬ ‫ﻛﻠﻴﺪي اﻳﻦ روﻳﻜﺮد‪ ،‬ارﺗﺒﺎط اﺳﺖ‪ .‬در اﺧﻼق ﻏﻢﺧﻮاري‪ ،‬ﻓﺮد ﺑﺎﻳﺪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ رﻧﺞ و دردﻫﺎي‬ ‫دﻳﮕﺮان ﺣﺴﺎس ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪهي درد دﻳﮕﺮان‪ ،‬ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺮاي رﻓﻊ آن اﻗﺪام‬ ‫ﻛﻨﺪ؛ اﺳﺎس اﻳﻦ روﻳﻜﺮد‪ ،‬ﻧﻴﺎزﻫﺎ و ﺗﻔﺎوتﻫﺎ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻋﺪاﻟﺖ )‪ ،1‬ﺻﺺ‪ .(153-158 :‬ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‬ ‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ روﻳﻜﺮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺒﻴﻴﻦ اﺧﻼق ﻏﻢﺧﻮاري ﻣﻲﭘﺮدازد‪.‬‬ ‫‪14‬‬ ‫روﻳﻜﺮدي ﻛﻪ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺑﻪ اﺧﻼق دارد روﻳﻜﺮدي زﻧﺎﻧﻪ اﺳﺖ و ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﺑﺤﺚ "ارس"‬ ‫ﻣﻲﭘﺮدازد‪ .‬اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه‪ ،‬ﺧﻮﺑﻲ را ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻴﻞ ﻳﺎ ﻧﮕﺮش اﺧﻼﻗﻲ ﻣﻲداﻧﺪ ﻧﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻳﻚ ﺳﺮي‬ ‫دﻻﻳﻞ و اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎ )‪ ،27‬ص‪.(1 :‬‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ زﻧﺎن ﺑﻴﺸﺘﺮ در ﺑﻌﺪ ﻋﻤﻠﻲ اﺧﻼق وارد ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ؛ زﻳﺮا وارد ﺷﺪن‬ ‫ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﻧﻈﺮي و ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي از ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺴﺎﻳﻠﻲ را ﻳﻚ ﺳﺮي ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻓﺮﻋﻲ ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﻪ‬ ‫اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ آﻧﺎن ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي ﻣﻨﻄﻘﻲ را ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ زﻧﺎن ﻏﺎﻟﺒﺎً ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ‬ ‫ﺑﺮاي اﻋﻤﺎلﺷﺎن دﻟﻴﻞ ﺑﻴﺎورﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ دﻻﻳﻞ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺮ اﺣﺴﺎﺳﺎت‪ ،‬ﻧﻴﺎزﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺄﺛﺮات و دﻳﺪ‬ ‫اﻳﺪهآل ﺷﺨﺼﻲ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﺮ اﺻﻮل ﻫﻤﮕﺎﻧﻲ )‪ ،16‬ص‪ .(117 :‬زﻧﺎن در روﻳﺎروﻳﻲ ﺑﺎ‬ ‫ﻣﺴﺎﻳﻞ اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻣﻮﻗﻌﻴﺖﻫﺎي واﻗﻌﻲ‪ ،‬ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﻃﻼﻋﺎت ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ‬ ‫اﺣﺴﺎﺳﺎت‪ ،‬ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎ‪ ،‬اﻧﮕﻴﺰهﻫﺎ و دﻻﻳﻞ اﻓﺮاد درﮔﻴﺮ در اﻳﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖﻫﺎ را ﺑﺸﻨﻮﻧﺪ و ﺑﺎ ﻧﮕﺎه‬ ‫ﻛﺮدن در ﭼﺸﻢ آنﻫﺎ و دﻳﺪن ﺣﺎﻻت ﭼﻬﺮهي آﻧﺎن‪ ،‬درك دﻗﻴﻖﺗﺮ و درﺳﺖﺗﺮي از ﺷﺮاﻳﻂ‬ ‫آنﻫﺎ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ )ﻫﻤﺎن‪ ،‬ﺻﺺ‪.(117-118 :‬‬

‫‪ .3‬ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ در ﺑﻴﺎن ﻧﻈﺮﻳﻪي ﺧﻮد درﺑﺎرهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬از دو دﺳﺘﻪ واژه اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﺪ و‬ ‫ﻫﻤﻴﻦ اﻣﺮ دﺷﻮاريﻫﺎﻳﻲ ﭘﺪﻳﺪ آورده اﺳﺖ‪ .‬در ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺧﻮد‪ ،‬ﻫﻢ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻓﻠﺴﻔﻪي‬ ‫ﻳﻮﻧﺎن )اﻓﻼﻃﻮن و ارﺳﻄﻮ( ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻫﻢ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻗﺮآن و ﻓﻼﺳﻔﻪي اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬ﺑﻪوﻳﮋه‬ ‫اﺑﻦﺳﻴﻨﺎ اﺳﺖ‪.‬‬


‫‪ 46‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ دﻳﻨﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻴﺮاز‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ ﻋﺎﻟﻢ "ﻣ‪‬ﻠﻚ" را ﺳﺎﻳﻪي ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻠﻜﻮت ﻣﻲداﻧﺪ و ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ دو ﺟﻬﺎن وﺟﻮد‬ ‫دارد‪ :‬ﻳﻜﻲ ﺟﻬﺎن ﻣﺤﺴﻮس ﻳﺎ ﺟﺴﻤﺎﻧﻲ و دﻳﮕﺮي ﺟﻬﺎن ﻣﻌﻨﺎ‪ ،‬روﺣﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻋﻘﻠﻲ ﻳﺎ ﻋﻠﻮي‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻪ‬ ‫در ﺟﻬﺎن ﺣﺲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺎﻳﻪاي اﺳﺖ از آنﭼﻪ در ﺟﻬﺎن روﺣﺎﻧﻲ اﺳﺖ و ﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﻳﻚ ﺷﺊ‪،‬‬ ‫ﺳﺎﻳﻪي ﭼﻨﺪ ﻣﺜﺎل و اﻳﺪه در ﺟﻬﺎن روﺣﺎﻧﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻳﻚ ﻣﻮﺟﻮد از ﺟﻬﺎن ﻣﻠﻜﻮت‪ ،‬ﺳﺎﻳﻪﻫﺎ و‬ ‫ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي زﻳﺎدي را در ﺟﻬﺎن ﺣﺲ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻮع ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻣﺘﺄﺛﺮ از اﻓﻼﻃﻮن اﺳﺖ‬ ‫)‪ ،12‬ﺻﺺ‪.(49-50 :‬‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ‪ ،‬از آﻓﺮﻳﻨﺶ ﺟﻬﺎن ﺑﺪﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺳﻪ ﺟﻬﺎن وﺟﻮد‬ ‫دارد‪ :‬ﻳﻜﻲ ﺟﻬﺎن ﻣﻠﻚ ﻳﺎ ﺷﻬﺎدت‪ ،‬دوم ﺟﻬﺎن ﺟﺒﺮوت‪ ،‬و ﺳﻮم ﺟﻬﺎن ﻣﻠﻜﻮت‪ .‬ﺟﻬﺎن ﺟﺒﺮوت‪،‬‬ ‫ﻣﻴﺎن ﺟﻬﺎن ﻣﻠﻚ و ﻣﻠﻜﻮت اﺳﺖ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻠﻚ و آﻏﺎز ﻣﻠﻜﻮت را ﺑﻪ ﻫﻢ آوﻳﺨﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺟﺒﺮوت‬ ‫ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪ‪ .‬ﻣﻠﻚ ﻫﻤﺎن ﻋﺎﻟﻢ ﺧﻠﻘﺖ ﻳﺎ ﺷﻬﺎدت و ﻣﺤﺴﻮﺳﺎت اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻠﻜﻮت‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ اﻟﻬﻲ و‬ ‫ﻣﺠﺮد اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن و ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺒﺪأ اﻓﺎﺿﻪي ﻧﻮر ﺑﻪ ﺟﻬﺎنﻫﺎي ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺟﻤﻼت ﺑﺎﻻ ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪهي اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﻗﺮآن و ﻓﻼﺳﻔﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎن‬ ‫اﺳﺖ )‪ ،11‬رﺑﻊ ﻣﻨﺠﻴﺎت‪ ،‬ﺻﺺ‪.(201-202 :‬‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ در اﻧﺴﺎنﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﮔﺎه ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﻣﺸﺎﺋﻴﺎن‪ ،‬ﮔﺎه ﻣﺘﻤﺎﻳﻞ ﺑﻪ اﺷﺮاﻗﻴﺎن و ﮔﺎه ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ از‬ ‫آﻣﻮزهﻫﺎي ﻗﺮآﻧﻲ و ﻧﺒﻮي اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ آراي او در اﻧﺴﺎنﺷﻨﺎﺳﻲ از دو‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ :‬ﻗﺮآن و اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬و ﻳﻮﻧﺎن ﺑﺎﺳﺘﺎن )‪ ،3‬ﺻﺺ‪ .(51-52 :‬ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﻮﺟﻮدي دو ﺑﻌﺪي اﺳﺖ و از دو ﭼﻴﺰ آﻓﺮﻳﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﻳﻚ ﺑﻌﺪ او ﺑﺪن و‬ ‫ﻇﻮاﻫﺮ آن اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ آنﭼﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺗﻮان ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮد و دﻳﮕﺮي ﺑﺎﻃﻦ او اﺳﺖ‪،‬‬ ‫ﻛﻪ آنرا ﻧﻔﺲ‪ ،‬ﺟﺎن و دل ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ و ﺑﺎ ﭼﺸﻢ ﺑﺼﻴﺮت ﻣﻲﺗﻮان آنرا ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻧﻪ ﺑﺎ ﭼﺸﻢ‬ ‫ﻇﺎﻫﺮ‪ .‬ﺷﺮف و ارزش اﻧﺴﺎن واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﺑﺎﻃﻨﻲ اوﺳﺖ )‪ ،9‬ج ‪ ،1‬ص‪.(15 :‬‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ اﻧﺴﺎن را از دو ﭼﻴﺰ آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﻳﻜﻲ ﻣﺎدهي‬ ‫ﺗﺎرﻳﻚ ﻛﻪ از ﻋﻮاﻣﻞ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ و ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت ﻣﺎده را دارد‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺪام در ﺣﺎل‬ ‫ﺗﻐﻴﻴﺮ و دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ اﺳﺖ؛ و دﻳﮕﺮي روح ﺑﺴﻴﻂ ﻛﻪ ﻣﺤﺮك ﺗﻤﺎم ﺣﺮﻛﺎت اﺳﺖ )‪ ،10‬ﺻﺺ‪-29 :‬‬ ‫‪.(21‬‬

‫‪ .4‬ﻣﺒﺎﻧﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‬ ‫ﻣﺒﺎﻧﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ در دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺳﻪ ﻋﺎﻣﻞ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬ ‫ﻏﻢﺧﻮاري ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،15‬ﺧﻮد‪ ‬اﺧﻼﻗﻲ‪ 16‬و ارﺗﺒﺎط ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ‪.17‬‬ ‫‪ .1 .4‬ﻏﻢﺧﻮاري ﻃﺒﻴﻌﻲ‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨـﮕﺰ‪ ،‬ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ رﻓﺘﺎر اﺧـﻼﻗﻲ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﻏﻢﺧﻮاري ﻃﺒﻴـﻌﻲ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮد )‪،27‬‬


‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ درﺑﺎرهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ‪47‬‬ ‫ص‪ .(99 :‬ﻏﻢﺧﻮاري ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻧﺎﺷﻲ از ﺗﺠﺮﺑﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد ﻗﺒﻼً از ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري ﻗﺮار‬ ‫ﮔﺮﻓﺘﻦ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻏﻢﺧﻮاري ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺷﻜﻠﻲ از ﻏﻢﺧﻮاري اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬از‬ ‫اﻣﻴﺎل ﻳﺎ ﻋﺎﻃﻔﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﭘﺎﺳﺦ دادن ﺑﻪ ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﻓﺮد ﻏﻢﺧﻮار ﻧﺎﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮد )‪ ،28‬ص‪ .(29 :‬ﺑﺮ‬ ‫ﻃﺒﻖ ﻧﻈﺮ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪ ،‬ﻣﺒﻨﺎي اﺻﻠﻲ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ در اﺧﻼق ﻏﻢﺧﻮاري‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ‬ ‫ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﺗﻤﺎﻳﻞ دارد ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮد )ﻫﻤﺎن‪ ،‬ص‪.(29 :‬‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻏﻢﺧﻮاري ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﺗﻜﺎﻧﻪي ﻃﺒﻴﻌﻲ را ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم دادن ﻛﺎري‬ ‫ﺑﻪ ﺳﻮد دﻳﮕﺮان ﻣﻲﭘﺬﻳﺮﻳﻢ و در دﻳﮕﺮان ﻓﻨﺎ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ .‬در اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ‪ ،‬اﺣﺴﺎس درد و ﺷﺎدي‬ ‫دﻳﮕﺮان را درك ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺠﺒﻮر ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ اﻳﻦ ﺗﻜﺎﻧﻪ را ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ و ﺣﻖ اﻧﺘﺨﺎب دارﻳﻢ؛ ﻳﻌﻨﻲ‬ ‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ آنﭼﻪ را اﺣﺴﺎس ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬رد ﻛﻨﻴﻢ ﻳﺎ ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ‪ .‬اﮔﺮ اﻓﺮاد داراي ﻣﻴﻠﻲ ﺷﺪﻳﺪ ﺑﻪ‬ ‫اﺧﻼق ﺑﺎﺷﻨﺪ آن اﺣﺴﺎس را رد ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ و اﻳﻦ ﻣﻴﻞ ﻧﺎﺷﻲ از "ﺧﻮد‪ ‬اﺧﻼﻗﻲ" اﺳﺖ )‪،27‬‬ ‫ﺻﺺ‪.(1-5 :‬‬ ‫‪ .2 .4‬ﺧﻮد‪ ‬اﺧﻼﻗﻲ‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ رواﺑﻂ ﻏﻢﺧﻮاريِ اﺻﻴﻞ و ﻧﺎب‪ ،‬رﻓﺘﺎر ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪،‬‬ ‫ﺗﺼﻮﻳﺮي از ﺧﻮدﻣﺎن ﻣﻲﺳﺎزﻳﻢ ﻛﻪ ﻧﺎﻗﺺ اﺳﺖ و ﻓﻘﻂ در ﺣﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮدﻣﺎن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬ ‫ﻳﻚ ﻓﺮد ﻏﻢﺧﻮار درك ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ اﻳﻦ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻛﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﭘﺎﺳﺦﻫﺎﻳﻲ را از ﻓﺮد ﻣﻮرد‬ ‫ﻏﻢﺧﻮاري درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻘﻲ ﻫﻢ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ؛‬ ‫اﮔﺮﭼﻪ ﻣﻮاردي ﻫﻢ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ در درﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺷﻜﺴﺖ ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺟﻬﺖ در‬ ‫اﻳﻦ ﺣﺎﻻت‪ ،‬ﻳﻚ ﺗﺼﻮﻳﺮ از" ﺧﻴﺮ"‪ 18‬ﻳﺎ "ﻧﻴﻜﻲ" ﺷﺮوع ﺑﻪ ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻧﺰدﻳﻚﺗﺮﻳﻦ‬ ‫ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ "ﺧﻴﺮ ﻳﺎ ﻧﻴﻜﻲ" زﻣﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻟﺖ دروﻧﻲ "ﻣﻦ ﺑﺎﻳﺪ" را ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﭘﺬﻳﺮش‬ ‫اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ‪ ،‬ﻧﺎﺷﻲ از ﺧﻮد‪ ‬اﺧﻼﻗﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ "ﺧﻴﺮ" ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ‬ ‫ﻏﻢﺧﻮاري ﻃﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻏﻢﺧﻮاري ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻃﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ‬ ‫ﻃﻮر اﺟﺘﻨﺎبﻧﺎﭘﺬﻳﺮ‪ ،‬آنرا ﺑﻪ ﻋﻨﻮان "ﺧﻴﺮ" ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻴﻢ و اﻳﻦ ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬ﺗﻔﻜﺮ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﻃﻮر‬ ‫ﺿﻤﻨﻲ ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺗﺼﻮر ﻣﺎ از ﺧﻮدﻣﺎن‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﺷﺨﺺ اﺧﻼﻗﻲ‪،‬‬ ‫ﻧﺎﺷﻲ از ﺑﺮرﺳﻲ اﻳﻦ "ﺧﻴﺮ ﻳﺎ ﻧﻴﻚ" اﺳﺖ )ﻫﻤﺎن ‪ ،‬ﺻﺺ‪.(49-50 :‬‬ ‫ﻃﺒﻖ ﻧﻈﺮ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪ ،‬اﻳﺪهآل اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬ﺗﺼﻮر واﻗﻌﻲ از ﺧﻮدﻣﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻓﺮد ﻏﻢﺧﻮار‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﺼﻮر ﻣﺎ را ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﺗﻼش ﻛﻨﻴﻢ ﺑﺎ دﻳﮕﺮان اﺧﻼﻗﻲ ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬ ‫‪ .3 .4‬ارﺗﺒﺎط ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ‬ ‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ از ﭘﻴﺶﻓﺮضﻫﺎي اﺻﻠﻲ اﺧﻼق ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ارﺗﺒﺎط اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ اﻳﻦ‬ ‫ارﺗﺒﺎط اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﻌﻨﺎ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﺧﻮد اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻃﻮري ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ از ﻗﺒﻞ ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ؛ ﺑﻠﻜﻪ اﻳﻦ ﺧﻮد در ﻃﻮل ارﺗﺒﺎط اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﻮد؛ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ اﮔﺮ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ‬


‫‪ 48‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ دﻳﻨﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻴﺮاز‬ ‫دﻳﮕﺮان ارﺗﺒﺎط ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي را ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺸﻮد ﺷﻜﻮﻓﺎ ﻛﻨﺪ )‪ ،16‬ﺻﺺ‪:‬‬ ‫‪.(121-122‬‬ ‫در ارﺗﺒﺎط ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬ﺷﺨﺺ ﻏﻢﺧﻮار دﻳﮕﺮان را ﻧﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻓﺮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﺰو‬ ‫وﺟﻮدي ﻳﺎ ﺑ‪‬ﻌﺪي از ﺧﻮدش ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد )‪ ،28‬ﺻﺺ‪.(17-18 :‬‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ارﺗﺒﺎط‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي ﻣﻨﻈﻢ و دو ﻃﺮﻓﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﺑﻌﻀﻲ از‬ ‫ﻧﻘﺶﻫﺎ ﻛﻪ ﺗﺠﺎرب ﻋﺎﻃﻔﻲ ﻳﺎ دروﻧﻲ اﻓﺮاد را ﺷﺮح ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪي دﻳﺪﮔﺎه‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪ ،‬ارﺗﺒﺎط ﻓﻘﻂ ﻣﺤﺪود ﺑﻪ ﻳﻚ ﺑﺮﺧﻮرد ﺳﺎده ﺑﺎ اﻓﺮاد ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺗﺠﺎرب ﻋﺎﻃﻔﻲ‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ اﺛﺮ ﭘﺎﺳﺦﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻢدﻳﮕﺮ دادهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻏﻢﺧﻮاري ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي‬ ‫ارﺗﺒﺎط ﻓﺮد ﻏﻢﺧﻮار ﺑﺎ ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮار ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻨﺸﺄ ﻏﻢﺧﻮاري ﻧﺎﺷﻲ از ﻣﻴﻞ و ﻋﻼﻗﻪ‬ ‫ﺑﻪ ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ دﻳﮕﺮان و ﺣﻔﻆ و ﻧﮕﻬﺪاري اﻳﻦ ارﺗﺒﺎط اﺳﺖ )‪ ،25‬ﺻﺺ‪.(11-12 :‬‬

‫‪ .5‬ﻣﺒﺎﻧﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺳﻪ روﻳﻜﺮد ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬دﻳﻨﻲ و ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻪ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬وي در روﻳﻜﺮد ﻓﻠﺴﻔﻲ‪ ،‬ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن‪ ،‬ﺑﻪوﻳﮋه ارﺳﻄﻮ و اﺑﻦﺳﻴﻨﺎ اﺳﺖ و ﻧﻔﺲ را ﺑﻪ‬ ‫ﺷﻜﻞ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ )‪ ،6‬ص‪ .(85 :‬ﻏﺰاﻟﻲ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻓﻼﺳﻔﻪ‪ ،‬ﻧﻔﺲ را ﺑﻪ ﻧﻔﺲ ﻧﺒﺎﺗﻲ‪،‬‬ ‫ﺣﻴﻮاﻧﻲ و اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻧﻔﺲ ﺣﻴﻮاﻧﻲ و اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻣﻲﭘﺮدازد‪:‬‬ ‫"ﺧﻮد ﺣﻴﻮاﻧﻲ" داراي دو ﻗﻮهي ﻣﺤﺮﻛﻪ و ﻣ‪‬ﺪرِﻛﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﻮهي ﻣﺤﺮﻛﻪ ﺑﻪ دو ﺑﺨﺶ ﺑﺎﻋﺜﻪ و‬ ‫ﻓﺎﻋﻠﻪ و ﻗﻮهي ﺑﺎﻋﺜﻪ‪ ،‬ﺧﻮد ﺑﻪ دو ﺑﺨﺶ ﺷﻬﻮاﻧﻴﻪ و ﻏﻀﺒﻴﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ دو ﺑﺨﺶ از‬ ‫ﻗﻮهي ﺑﺎﻋﺜﻪ )ﺷﻬﻮت و ﻏﻀﺐ( ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺗﺄﺛﻴﺮي ﻛﻪ در رذاﻳﻞ و ﻓﻀﺎﻳﻞ آدﻣﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬در اﺧﻼق‬ ‫ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺆﺛﺮﻧﺪ‪" .‬ﻧﻔﺲ ﻳﺎ ﺧﻮد اﻧﺴﺎﻧﻲ" داراي دو ﻗﻮهي ﻋﺎﻣﻠﻪ )ﻋﻤﻠﻲ( و ﻋﺎﻟﻤﻪ )ﻧﻈﺮي( اﺳﺖ‬ ‫ﻛﻪ ﻗﻮهي ﻋﺎﻣﻠﻪ ﻣﻨﺸﺄ اﺻﻠﻲ اﻓﻌﺎل ﺟﺰﻳﻲ ﻣﻌﻴﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از روي اﺧﺘﻴﺎر و ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﻗﻮهي‬ ‫ﻋﺎﻟﻤﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ .‬ﺗﻤﺎم ﺧُﻠﻖﻫﺎي ﺑﺪ و ﺧﻮب ﻧﻴﺰ از ﻗﻮهي ﻋﺎﻣﻠﻪ ﻧﺎﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ )‪،14‬‬ ‫ﺻﺺ‪.(23-27 :‬‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ ﻗﻮاي ﻧﻔﺲ را ﻃﻮري ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﻲ از دﻳﺪ ﻳﻚ ﻓﻴﻠﺴﻮف ﺑﻴﺎن ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‬ ‫و اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺎ ﻏﺰاﻟﻲ آﺷﻨﺎﻳﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ارﺳﻄﻮ ﻳﺎ اﺑﻦﺳﻴﻨﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ‬ ‫ﮔﻮﻧﻪ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬ﻣﺮاد اﺻﻠﻲ ﻏﺰاﻟﻲ از ﺑﻴﺎن ﻗﻮاي ﻧﻔﺲ‪ ،‬ﺷﺮح ﻓﻀﺎﻳﻞ ﻧﻔﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪،‬‬ ‫ﻫﻤﺎنﻃﻮر ﻛﻪ ﻓﻼﺳﻔﻪ آنﻫﺎ را ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ )‪ ،6‬ص‪ .(91 :‬ﻏﺰاﻟﻲ از ﭼﻬﺎر ﻓﻀﻠﻴﺖ اﺻﻠﻲ‪:‬‬ ‫"ﺣﻜﻤﺖ‪ ،‬ﺷﺠﺎﻋﺖ‪ ،‬ﻋﻔﺖ و ﻋﺪاﻟﺖ" ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ در ﺣﺪ وﺳﻂ ﺑﻴﻦ اﻓﺮاط و‬ ‫ﺗﻔﺮﻳﻂ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺑﺎب‪ ،‬ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻳﻮﻧﺎن اﺳﺖ‪ .‬او درﺑﺎرهي ﻓﻀﺎﻳﻞ‬ ‫ﭼﻬﺎرﮔﺎﻧﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ از اﺻﻼح و ﺗﻬﺬﻳﺐ ﻗﻮهي ﺷﻬﻮت‪ ،‬ﻓﻀﻴﻠﺖ "ﻋﻔﺖ" ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و از‬


‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ درﺑﺎرهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ‪49‬‬ ‫اﺻﻼح و ﺗﻬﺬﻳﺐ ﻗﻮهي "ﻏﻀﺒﻴﻪ" ﻓﻀﻴﻠﺖ "ﺷﺠﺎﻋﺖ"‪ ،‬از اﺻﻼح و ﺗﻬﺬﻳﺐ ﻗﻮهي ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﻓﻀﻴﻠﺖ‬ ‫"ﺣﻜﻤﺖ" و از ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﻲ ﻗﻮاي ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻓﻀﻴﻠﺖ "ﻋﺪاﻟﺖ" ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬ﻓﻀﺎﻳﻞ ﭼﻬﺎرﮔﺎﻧﻪ از‬ ‫اﺻﻼح ﻗﻮاي ﭼﻬﺎرﮔﺎﻧﻪ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و اﺻﻼح ﻫﺮ ﻗﻮه ﺑﺪﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ از اﻓﺮاط و ﺗﻔﺮﻳﻂ‬ ‫ﺑﺮﻛﻨﺎر و در ﺣﺎل اﻋﺘﺪال ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻋﺘﺪال ﻫﺮ ﻗﻮه در ﻣﻴﺎﻧﻪي دو ﻃﺮف اﻓﺮاط و ﺗﻔﺮﻳﻂ ﻗﺮار‬ ‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﮔﺮ ﻗﻮاي آدﻣﻲ در ﺣﺪ وﺳﻂ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻔﺲ آدﻣﻲ ﺳﺎﻟﻢ اﺳﺖ اﻣﺎ در ﻏﻴﺮ اﻳﻦ‬ ‫ﺻﻮرت‪ ،‬ﺑﻴﻤﺎر اﺳﺖ و از ﺳﻌﺎدت ﻣﺤﺮوم )‪ ،11‬رﺑﻊ ﻣﻬﻠﻜﺎت‪ ،‬ﺻﺺ‪.(150-154 :‬‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در درون آدﻣﻲ‪ ،‬ﭼﻬﺎر ﻋﺎﻣﻞ اﺳﺎﺳﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺗﺎ ﺑﻴﻦ آنﻫﺎ اﻋﺘﺪال‬ ‫ﺑﺮﻗﺮار ﻧﺸﻮد‪ ،‬اﺧﻼق ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﭼﻬﺎر ﻋﺎﻣﻞ ﻋﺒﺎرتاﻧﺪ از‪" :‬ﻗﻮت ﻋﻠﻢ"‪" ،‬ﻗﻮت ﺧﺸﻢ"‪،‬‬ ‫"ﻗﻮت ﺷﻬﻮت" و "ﻗﻮت ﻋﺪل" ﻛﻪ ﻗﻮت ﻋﺪل ﺣﺪ وﺳﻂ ﺳﻪ ﻗﻮهي دﻳﮕﺮ اﺳﺖ )ﻫﻤﺎن(‪.‬‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ در ﭘﺎﻳﺎن‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ اﺻﻮل اﺳﺎﺳﻲ اﺧﻼق را ﻣﻲﺗﻮان در اﻳﻦ ﭼﻬﺎر اﺻﻞ‬ ‫ﺧﻼﺻﻪ ﻛﺮد ﻛﻪ از اﻋﺘﺪال آنﻫﺎ اﺧﻼق ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﭼﻬﺎر اﺻﻞ‪ ،‬ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﺻﻔﺖﻫﺎي‬ ‫اﺧﻼق و ﺑﻘﻴﻪ ﻓﺮعاﻧﺪ‪ .‬وي ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﭼﻬﺎر ﺻﻔﺖ‪ ،‬اﻋﺘﺪال داﺷﺘﻪ‬ ‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ از او ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻛﺮد و او را اﻟﮕﻮ ﻗﺮار داد )ﻫﻤﺎن(‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ اﺧﻼق را ﺑﻪ ﭘﻴﺮوي از‬ ‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻳﻮﻧﺎن‪" ،‬اﻋﺘﺪال" ﻣﻲداﻧﺪ )‪ ،8‬ج ‪ ،2‬ص‪ .(13 :‬اﮔﺮﭼﻪ ﻏﺰاﻟﻲ اﺳﺎﺳﺎً ﻓﻀﺎﻳﻞ ﻓﻠﺴﻔﻲ و‬ ‫ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻳﻮﻧﺎن را درﺑﺎرهي اﻳﻦ ﻓﻀﺎﻳﻞ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﺧﻼق را ﻧﻮﻋﻲ اﻋﺘﺪال ﻣﻲداﻧﺪ‪،‬‬ ‫اﻳﻦ روﻳﻜﺮد را ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﺮع ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﺮده و ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺪف اﺻﻠﻲ از ﺷﺮح اﻳﻦ ﻓﻀﺎﻳﻞ‬ ‫و رذاﻳﻞ‪ ،‬ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﻣﻌﺘﺪل ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻧﻔﺲ و ﻗﻮاي ﺳﻪﮔﺎﻧﻪي آن‪،‬‬ ‫اﻧﺴﺎن اﺳﺘﻌﺪاد و ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ آنرا ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ در ﺣﺪ ﻣﻴﺎﻧﻪ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد و از ﻃﺮﻳﻖ ﻛﻨﺘﺮل اﻳﻦ‬ ‫ﻗﻮا و ﺑﺎ ﭘﻴﺮوي از ﺗﻌﺎﻟﻴﻢ ﺷﺮع‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻗﺮب اﻟﻬﻲ‪ ،‬ﻛﻪ ﻫﺪف اﺻﻠﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮﺳﺪ )‪ ،6‬ﺻﺺ‪:‬‬ ‫‪ .(96-102‬اﻟﺒﺘﻪ ﻏﺰاﻟﻲ ﻧﻘﺶ روﻳﻜﺮد ﻓﻠﺴﻔﻲ را در اﺧﻼق‪ ،‬ﻛﻤﺘﺮ از دو روﻳﻜﺮد دﻳﮕﺮ ﻣﻲداﻧﺪ و‬ ‫ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻣﻼك اﻋﺘﺪال‪ ،‬ﺷﺮع اﺳﺖ و ﻛﻤﺎل اﺧﻼق ﭘﻴﺮوي از ﺷﺮﻳﻌﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ از‬ ‫ﻧﻈﺮ او‪ ،‬ﻫﺪف اﺻﻠﻲ اﻋﺘﺪال ﻧﻔﺲ‪ ،‬ﭘﻴﺮوي از ﺷﺮﻳﻌﺖ اﺳﺖ )‪ ،8‬ج ‪ ،2‬ص‪ .(16 :‬ﻏﺰاﻟﻲ در‬ ‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺣﺪ وﺳﻂ از ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﺷﺮع و ﺗﻮﻓﻴﻘﺎت اﻟﻬﻲ ﻣﺪد ﻣﻲﺟﻮﻳﺪ )‪ ،6‬ﺻﺺ‪.(96-102 :‬‬ ‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺟﻤﻼت ﺑﺎﻻ‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﻏﺰاﻟﻲ ﺑﺎ ﻳﻚ روﻳﻜﺮدي دﻳﻨﻲ ﺑﻪ اﺧﻼق ﻧﮕﺎه‬ ‫ﻛﺮده ﻛﻪ در زﻳﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ آن ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪:‬‬ ‫‪ .1 .5‬روﻳﻜﺮد دﻳﻨﻲ ﻏﺰاﻟﻲ‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ در اﻳﻦ روﻳﻜﺮد‪ ،‬ﺑﻪ اﻣﻮري ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﺎدات و ﻋﺒﺎدات و ﺗﻮﻓﻴﻖ اﻟﻬﻲ ﻣﻲﭘﺮدازد‪ .‬ﻧﻔﺲ از‬ ‫ﻃﺮﻳﻖ ﻋﺎدات و ﻋﺒﺎدات‪ ،‬ﻓﻀﺎﻳﻞ اﺧﻼﻗﻲ را ﻛﺴﺐ ﻣﻲﻛﻨﺪ و از ﻣﺠﺮاي اﻳﻦ ﻓﻀﺎﻳﻞ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ‬ ‫ﻫﺪف ﻏﺎﻳﻲ ﺧﻮد‪ ،‬ﻛﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﺸﺎﻫﺪهي ﺟﻤﺎل ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮﺳﺪ‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ‬ ‫ﺗﻨﻬﺎ از راه ﻋﻘﻞ ﻧﻤﻲﺗﻮان ﻓﻀﺎﻳﻞ و رذاﻳﻞ را ﺗﺸﺨﻴﺺ داد و ﺑﺎﻳﺪ از ﺷﺮع ﻣﺪد ﺑﺠﻮﻳﻴﻢ‪ .‬از اﻳﻦ‬


‫‪ 50‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ دﻳﻨﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻴﺮاز‬ ‫رو‪ ،‬وي ﺑﻪ اواﻣﺮ ﺷﺮﻋﻲ در ﺑﺎب ﻋﺒﺎدات و ﻋﺎدات ﻣﻲﭘﺮدازد و ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ اﮔﺮﭼﻪ ﻓﻀﺎﻳﻞ‬ ‫ﻧﻔﺴﺎﻧﻲ و ﺗﻼش و ﻛﻮﺷﺶ ﺑﺮاي ﻛﺴﺐ اﻳﻦ ﻓﻀﺎﻳﻞ در ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﻣﻬﻢاﻧﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﺗﻮﻓﻴﻖ اﻟﻬﻲ‬ ‫ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻛﺪام از اﻳﻦﻫﺎ ﻣﻴﺴﺮ ﻧﻤﻲﺷﻮد و ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺗﻼش ﺑﺪون ﺗﻮﻓﻴﻖ‪ ،‬ﻣﺎ را از ﻫﺪف‬ ‫دور ﻛﻨﺪ )‪ ،11‬رﺑﻊ ﻣﻨﺠﻴﺎت‪ ،‬ص‪ 113 :‬و ﺻﺺ‪.(97-101 :‬‬ ‫رﺑﻊ ﻋﺒﺎدات‪ ،‬ﻫﻤﺎن اﻓﻌﺎل و ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﻧﻤﺎز‪ ،‬روزه‪،‬‬ ‫زﻛﺎت‪ ،‬ﺣﺞ‪ ،‬ﺗﻼوت ﻗﺮآن‪ ،‬ذﻛﺮ و دﻋﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻫﺪف اﺻﻠﻲ از ﻋﺒﺎدات‪ ،‬ﻗﺮب اﻟﻬﻲ اﺳﺖ و از‬ ‫ﻃﺮﻳﻖ ﭘﻴﺮاﺳﺘﻦ ﻧﻔﺲ از رذاﻳﻞ و آراﺳﺘﻦ آن ﺑﻪ ﻓﻀﺎﻳﻞ ﺑﻪدﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬ﻫﻤﻪي اﻳﻦﻫﺎ وﺳﺎﻳﻠﻲ‬ ‫ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻫﺪف اﺻﻠﻲاﻧﺪ )‪ ،11‬رﺑﻊ ﻋﺒﺎدات‪ ،‬ﺻﺺ‪ .(21-27 :‬ﻋﺎدات در وﻫﻠﻪي اول‪،‬‬ ‫ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎً ﺑﻪ ﺧﺪا ﻣﺮﺑﻮط ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﻦ رﻓﺘﺎر ﺑﺎ دﻳﮕﺮان ﻣﺮﺗﺒﻂ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ارزش‬ ‫اﻳﻦﻫﺎ از آن ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ وﺳﻴﻠﻪاي ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺳﻌﺎدت اﺧﺮوياﻧﺪ )‪ ،6‬ص‪.(101-102:‬‬ ‫ﻫﺪف اﺻﻠﻲ ﻏﺰاﻟﻲ از ﺑﻴﺎن ﻋﺎدات و ﻋﺒﺎدات ﻫﻴﭻﮔﺎه ﺟﻨﺒﻪي ﻇﺎﻫﺮي آنﻫﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮ‬ ‫ﺟﻨﺒﻪي ﺑﺎﻃﻨﻲ و ﺗﺄﺛﻴﺮي ﻛﻪ ﻋﺎدات و ﻋﺒﺎدات ﺑﺮ ﺑﺎﻃﻦ و ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬ ‫)ﻫﻤﺎن‪ ،‬ص‪.(102 :‬‬ ‫‪ .2 .5‬روﻳﻜﺮد ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‬ ‫ﺗﻮﺟﻪ ﻏﺰاﻟﻲ ﺑﻪ ﺑﺎﻃﻦ اﻣﻮر و ﺗﺄﻛﻴﺪ او ﺑﺮ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي ﻧﻔﺴﺎﻧﻲ و ﻓﺮدي‪ ،‬او را ﺑﻪ ﻓﻀﺎﻳﻞ‬ ‫دﻳﮕﺮي ﺳﻮق ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ در ﻣﻴﺎن ﺻﻮﻓﻴﺎن و ﻋﺎرﻓﺎن راﻳﺞ اﺳﺖ )ﻫﻤﺎن‪ ،‬ص‪.(103 :‬‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ در اﺧﻼق‪ ،‬ﻏﺎﻳﺖ ﻧﻬﺎﻳﻲ ﺧﻮد را در ﻓﻀﺎﻳﻞ ﺻﻮﻓﻴﺎن ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ )ﻫﻤﺎن(‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ آﻧﺎن‬ ‫را از "ﭘﻴﺸﺘﺎزان ﺧﻠﻖ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺪا" داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬ﺳﻴﺮتﺷﺎن را ﻧﻴﻜﻮﺗﺮﻳﻦ ﺳﻴﺮتﻫﺎ‪ ،‬راهﺷﺎن را‬ ‫درﺳﺖﺗﺮﻳﻦ راهﻫﺎ و اﺧﻼقﺷﺎن را ﭘﺎﻛﻴﺰهﺗﺮﻳﻦ اﺧﻼقﻫﺎ ﻣﻲﭘﻨﺪارد )‪ ،13‬ص‪.(49 :‬‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ در روﻳﻜﺮد ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ ،‬از اﺻﻄﻼﺣﺎت ﻓﻠﺴﻔﻲ اﺟﺘﻨﺎب ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻴﺸﺘﺮ از واژهﻫﺎ و‬ ‫ﻛﻠﻤﺎت ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ و ﺻﻮﻓﻴﺎﻧﻪ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬او از ﻗﻮاي ﻧﻔﺲ‪ ،‬ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان "ﻟﺸﻜﺮﻫﺎي ﺧﻮد‬ ‫ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ" ﻧﺎم ﺑﺮده )‪ ،6‬ص‪ (104 :‬و آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﺳﻪ دﺳﺘﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪:‬‬ ‫ ﺟﻨﻮد ﺑﺮاﻧﮕﻴﺰﻧﺪه ‪ ،‬ﻛﻪ آنرا "اراده" ﻣﻲﻧﺎﻣﺪ؛‬‫ ﻣﺤﺮك اﻋﻀﺎي ﺑﺪن ﻛﻪ آنرا "ﻗﺪرت" ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ؛‬‫ ﻣﺪرك اﺷﻴﺎ ﻛﻪ ﺑﺮ آن "ﻋﻠﻢ" ﻳﺎ "ادراك" ﻧﺎم ﻣﻲﮔﺬارد )‪ ،11‬رﺑﻊ ﻣﻬﻠﻜﺎت‪ ،‬ﺻﺺ‪.(6-7 :‬‬‫ﻏﺰاﻟﻲ ﻓﻀﺎﻳﻞ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ را ﺑﻪ دو دﺳﺘﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬دﺳﺘﻪي اول ﻓﻀﺎﻳﻠﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻜﺮ‪،‬‬ ‫ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬ﺗﻮﻛﻞ‪ ،‬ﻣﺤﺒﺖ‪ ،‬ﺷﻮق‪ ،‬اﻧﺲ و رﺿﺎ ﻛﻪ ﻣﻘﺎﺻﺪ و ﻏﺎﻳﺎتاﻧﺪ و ﻫﻤﻴﺸﻪ‪ ،‬ﺣﺘﻲ ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ‪،‬‬ ‫ﻫﻤﺮاه ﻧﻔﺲ ﻫﺴﺘﻨﺪ و دﺳﺘﻪي دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻓﻀﺎﻳﻠﻲ ﻛﻪ ﻣﻘﺪﻣﺎت راه دﻳﻦاﻧﺪ و ﺷﺮاﻳﻂ را ﻓﺮاﻫﻢ‬ ‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﻓﻀﺎﻳﻞ دﺳﺘﻪ اول ﻛﺴﺐ ﺑﺸﻮﻧﺪ؛ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻮﺑﻪ‪ ،‬ﺻﺒﺮ‪ ،‬ﺧﻮف‪ ،‬زﻫﺪ و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬ ‫از ﻃﺮﻳﻖ ﻓﻀﺎﻳﻞ و ﺻﻔﺎﺗﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻮﺑﻪ‪ ،‬ﺻﺒﺮ‪ ،‬ﺧﻮف‪ ،‬زﻫﺪ و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺻﻔﺎت‬


‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ درﺑﺎرهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ‪51‬‬ ‫ﭘﺴﻨﺪﻳﺪهاي ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻜﺮ‪ ،‬ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﺷﻮق اﻳﺠﺎد ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﮔﺮﭼﻪ اﻳﻦ ﺻﻔﺎت وﺳﻴﻠﻪاي‬ ‫ﺑﺮاي ﻛﺴﺐ ﻓﻀﺎﻳﻞ درﺟﻪي ﺑﺎﻻ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮد ﻧﻴﺰ ﺑﻲاﻫﻤﻴﺖ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﺻﻔﺎت‪،‬‬ ‫ﺗﺮﺗﻴﺒﻲ ﺧﺎص ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺗﻮﺑﻪ ﺷﺮوع و ﺑﺎ ﻣﺤﺒﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﻣﻘﺎم ﻋﺮﻓﺎ اﺳﺖ ﭘﺎﻳﺎن‬ ‫ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ )اﻟﺒﺘﻪ ﻏﺰاﻟﻲ ﺻﻔﺎت ﺳﻪﮔﺎﻧﻪي ﺷﻮق‪ ،‬اﻧﺲ و رﺿﺎ را از ﻓﺮوع و ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻣﺤﺒﺖ ﻣﻲداﻧﺪ(‬ ‫)‪ ،6‬ﺻﺺ‪.(104-105 :‬‬ ‫‪ .3 .5‬روشﺷﻨﺎﺳﻲ‬ ‫در زﻣﻴﻨﻪي روشﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﻠﺴﻔﻪي اﺧﻼق‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺳﻪ روش اﺷﺎره ﻛﺮد‪ :‬روش‬ ‫ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ‪ ،‬روش ﻫﻨﺠﺎري و روش ﻓﺮااﺧﻼﻗﻲ ﻳﺎ ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ‪ .‬در روش ﻫﻨﺠﺎري‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎي‬ ‫اﺧﻼﻗﻲ را ﺑﻪ دو دﺳﺘﻪي ﻏﺎﻳﺖﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ و وﻇﻴﻔﻪﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮد‪ .‬در زﻣﻴﻨﻪي ﻓﺮااﺧﻼق ﻫﻢ‬ ‫ﻣﻲﺗﻮان آنﻫﺎ را ﺑﻪ دو دﺳﺘﻪي ﻛﻠﻲ واﻗﻊﮔﺮاﻳﻲ و ﻏﻴﺮ واﻗﻊﮔﺮاﻳﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮد‪ .‬روش اﺳﺎﺳﻲ‬ ‫دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ در روش ﻫﻨﺠﺎري و ﻧﻮع ﻏﺎﻳﺖﮔﺮاﻳﺎﻧﻪي آن اﺳﺖ‪ .‬در زﻣﻴﻨﻪي‬ ‫ﻓﺮااﺧﻼق دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ ﻳﻚ دﻳﺪﮔﺎه واﻗﻊﮔﺮاي ﻣﺎﺑﻌﺪاﻟﻄﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ؛ اﻣﺎ دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻗﺎﻟﺐ‬ ‫واﻗﻊﮔﺮاﻳﻲ ﻃﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ )‪ ،20‬ﺻﺺ‪.(27-30 :‬‬

‫‪ .6‬روشﺷﻨﺎﺳﻲ در دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‬ ‫‪20‬‬

‫‪21‬‬

‫روشﻫﺎي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ در دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ اﻟﮕﻮدﻫﻲ‪ ،19‬ﮔﻔﺖوﮔﻮ ‪ ،‬ﻋﻤﻞ و‬ ‫ﺗﺄﻳﻴﺪ‪ 22‬اﺳﺖ‪.‬‬ ‫‪ .1 .6‬اﻟﮕﻮدﻫﻲ‬ ‫اﻟﮕﻮدﻫﻲ در ﻃﺮاﺣﻲ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ در رواﺑﻂ ﻏﻢﺧﻮاري‪ ،‬ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺣﻴﺎﺗﻲ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬اﻟﮕﻮدﻫﻲ‪ ،‬ﺑﻪ دو دﻟﻴﻞ‪ ،‬در ﻏﻢﺧﻮاري ﻧﻘﺶ ﺣﻴﺎﺗﻲ دارد‪ :‬اوﻻً در اﻳﻦ ﻃﺮح‪ ،‬ﻫﺪف ﺗﺪرﻳﺲ‬ ‫اﺻﻮل و روشﻫﺎ ﻧﻴﺴﺖ ﺗﺎ از ﻃﺮﻳﻖ اﻳﻦ اﺻﻮل ﺑﺘﻮان ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻋﻠﻤﻲ را ﺣﻞ ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻫﺪف‬ ‫اﺻﻠﻲ ﻧﺸﺎن دادن ﻧﺤﻮهي ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﻏﻢﺧﻮاري را ﻓﻘﻂ از ﻃﺮﻳﻖ‬ ‫رﻓﺘﺎرﻣﺎن ﺑﻪ ﻛﻮدﻛﺎن ﻧﺸﺎن دﻫﻴﻢ‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻣﺮﺑﻲ و ﻣﺪﻳﺮان ﻣﺪرﺳﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﻌﻠﻤﺎن را‬ ‫وادار ﺑﻪ ﻏﻢﺧﻮاري ﻛﻨﻨﺪ )‪ ،26‬ص‪.(22 :‬‬ ‫ﺛﺎﻧﻴﺎً ﻇﺮﻓﻴﺖ ﻏﻢﺧﻮاري ﺑﺴﺘﮕﻲ ﺑﻪ ﺗﺠﺎرب ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري دارد )ﻫﻤﺎن(‪.‬‬ ‫اﮔﺮﭼﻪ ﻧﻘﺶ ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري در اﻳﻦﺟﺎ ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﻃﺮاﺣﻲ و ﻏﻢﺧﻮاري را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر‬ ‫ﻫﻢ زﻣﺎن در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ داﻧﺶآﻣﻮزان از ﻃﺮﻳﻖ اﻟﮕﻮ و ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ ﻳﺎد‬ ‫ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان ﻏﻢﺧﻮاري ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻟﮕﻮدﻫﻲ‬ ‫ﻧﻘﺸﻲ اﻧﺘﻘﺎدي در ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﺮﺑﻴﺖ ﺑﺮاي ﻏﻢﺧﻮاري دارد‪ .‬داﻧﺶآﻣﻮزان ﻧﻪ ﻓﻘﻂ اﻋﻤﺎل ﻏﻢﺧﻮاراﻧﻪ‬ ‫را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از اﻳﻦ ﻃـﺮﻳﻖ‪ ،‬ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ آن رﻓﺘـﺎرﻫﺎ را ﺑـﺮاي ﺧـﻮدﺷﺎن‬


‫‪ 52‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ دﻳﻨﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻴﺮاز‬ ‫اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ )‪ ،26‬ص‪.(22 :‬‬ ‫‪ .2 .6‬ﮔﻔﺖوﮔﻮ‬ ‫ﮔﻔﺖوﮔﻮ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدن و ﻳﺎ ﻣﻜﺎﻟﻤﻪ و اراﺋﻪي ﺷﻔﺎﻫﻲ ﺑﺤﺚﻫﺎ ﺑﺮاي ﻃﺮف‬ ‫ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬ﻛﻪ ﺻﺮﻓﺎً ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﺳﺆاﻻت ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ راﺑﻄﻪاي ﺑﺎز و اﻧﻌﻄﺎفﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‬ ‫ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻳﻚ ﻃﺮف ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ ﭼﻪ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻳﺎ ﻧﺘﻴﺠﻪاي ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺧﻮاﻫﻨﺪ داﺷﺖ‪ .‬ﮔﻔﺖوﮔﻮ‬ ‫ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ از ﻗﺒﻞ‪ ،‬درﺑﺎرهي آن ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻌﺪ در ﻛﻼس درس‪ ،‬ﺑﻪ‬ ‫ﺑﺤﺚ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ در ﮔﻔﺖوﮔﻮ‪ ،‬ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﮔﻔﺖوﮔﻮ اﺳﺖ‪ .‬ﮔﻔﺖوﮔﻮ‪،‬‬ ‫ﺟﺴﺖوﺟﻮي ﻋﻤﻮﻣﻲ ﺑﺮاي درك ﻫﻢدردي اﺳﺖ‪ .‬ﮔﻔﺖوﮔﻮ اﻳﻦ اﺟﺎزه را ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ‬ ‫درﺑﺎرهي آنﭼﻪ ﺳﻌﻲ در ﻧﺸﺎن دادن آن دارﻳﻢ‪ ،‬ﺻﺤﺒﺖ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﮔﻔﺖوﮔﻮ ﻓﺮﺻﺖﻫﺎﻳﻲ را ﺑﻪ ﻳﺎد‬ ‫ﮔﻴﺮﻧﺪﮔﺎن ﺑﺮاي ﺳﺆال ﻛﺮدن از ﭼﺮاﻳﻲ ﻣﻲدﻫﺪ و از اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬ﺑﻪ رواﺑﻂ ﻏﻢﺧﻮاري ﻛﻤﻚ‬ ‫ﻣﻲﻛﻨﺪ؛ زﻳﺮا ﺑﺪﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ‪ ،‬دو ﻃﺮف از ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﻫﻢدﻳﮕﺮ ﺑﻴﺸﺘﺮ آﮔﺎه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ‬ ‫اﺳﺖ ﻳﻜﻲ از ﻋﻠﻞ ﺟﺮم و ﺧﻼفﻛﺎري‪ ،‬ﺗﺼﻤﻴﻤﺎت ﻧﺎدرﺳﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ از ﻃﺮﻳﻖ‬ ‫ﮔﻔﺖوﮔﻮ ﺗﺼﻤﻴﻤﺎت درﺳﺖ اﺗﺨﺎذ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در ﮔﻔﺖوﮔﻮ‪ ،‬دو ﻃﺮف ﻏﻢﺧﻮاري‪ ،‬ﺻﺮف ﻧﻈﺮ از‬ ‫ﺗﻔﺎوتﻫﺎي اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻚ‪ ،‬ﺑﺎ ﻳﻚدﻳﮕﺮ ارﺗﺒﺎط دارﻧﺪ و از ﺣﺎل ﻳﻚدﻳﮕﺮ آﮔﺎه ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻫﺪف‪،‬‬ ‫ﺑﺮﻗﺮاري ارﺗﺒﺎط ﻏﻢﺧﻮاري ﻧﺎب‪ ،‬ﺑﺮاي ﻛﺎﻫﺶ درد و رﻧﺞ و ﺗﻌﺎرضﻫﺎي ﻧﺎراﺣﺖ ﻛﻨﻨﺪهي اﻓﺮاد‬ ‫اﺳﺖ )ﻫﻤﺎن‪ ،‬ﺻﺺ‪.(22-23 :‬‬ ‫‪ .3 .6‬ﻋﻤﻞ‬ ‫ﻋﺎﻣﻞ ﺿﺮوري دﻳﮕﺮ در ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﻋﻤﻞ اﺳﺖ‪ .‬از ﻃﺮﻳﻖ اﻳﻦ ﻣﺆﻟﻔﻪ‪ ،‬داﻧﺶآﻣﻮزان‬ ‫ﻧﺤﻮهي ﻏﻢﺧﻮاري ﻛﺮدن را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻋﻤﻠﻲ ﻳﺎد ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ اﻓﺮاد را ﺑﻪ ﻳﻚ زﻧﺪﮔﻲ اﺧﻼﻗﻲ ﻧﺰدﻳﻚ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻻزم اﺳﺖ‬ ‫ﻛﻪ ﻓﺮﺻﺖﻫﺎﻳﻲ را ﺑﺮاي ﻛﺴﺐ ﻣﻬﺎرتﻫﺎي ﻏﻢﺧﻮاري ﻓﺮاﻫﻢ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري‬ ‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ از ﻃﺮﻳﻖ آنﭼﻪ در ﺧﺎﻧﻪ اﺗﻔﺎق ﻣﻲاﻓﺘﺪ‪ ،‬اﻋﻤﺎﻟﻲ را ﻓﺮاﮔﻴﺮد؛ ﻣﺜﻼً ﻛﻮدﻛﺎن ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ‬ ‫ﻳﺎد ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﻣﻬﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺮاي ﻛﻮدﻛﺎن ﻛﻮﭼﻚﺗﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ اﻋﻤﺎل ﻏﻢﺧﻮاراﻧﻪ را‬ ‫اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ )‪ ،30‬ﺻﺺ‪.(23-24 :‬‬ ‫‪ .4 .6‬ﺗﺄﻳﻴﺪ‬ ‫ﺑﻮﺑﺮ ﻋﻤﻞ ﺗﺄﻳﻴﺪ را ﻋﻤﻠﻲ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﻨﻨﺪه و ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻛﻨﻨﺪه ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬زﻳﺮا ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ‬ ‫ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻣﺎ ﺑﻪ واﺳﻄﻪي دﻳﮕﺮان ﻣﻮرد ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ آنﻫﺎ‬ ‫ﻫﻢرﻧﮓ ﺷﻮﻳﻢ و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﻳﻦ ﻫﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﺧﻮد ﺑﻬﺘﺮي را ﺑﺮاي ﺧﻮدﻣﺎن در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ )‪،30‬‬ ‫ص‪ .(25 :‬وﺟﻪ ﺗﻤﺎﻳﺰ اﻳﻦ روﻳﻜﺮد اﺧﻼﻗﻲ ﺑﺎ دﻳﮕﺮ روﻳﻜﺮدﻫﺎ در ﻣﺆﻟﻔﻪي ﺗﺄﻳﻴﺪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﻤﺎﻳﺎن‬ ‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ اﻋﺘﻤﺎد‪ ،‬ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﻌﻘﻮل و اﺳﺘﻤﺮار ﻣﺒﺘﻨﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺸﻮﻳﻖ رﺷﺪ و ﻓﺮاﺗﺮ‬


‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ درﺑﺎرهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ‪53‬‬ ‫رﻓﺘﻦ از ﺧﻮد‪ ،‬در ﻓﺮد ﺧﻮاﻫﺪ اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ‪ .‬ﻻزﻣﻪي ﺗﺄﻳﻴﺪ واﻗﻌﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻓﺮاد‬ ‫ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻛﺎﻣﻠﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ ﻓﺮد ﻏﻢﺧﻮار ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻧﻴﺎزﻫﺎي دروﻧﻲ آنﻫﺎ را ﺑﻪ‬ ‫ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﺳﺎزﮔﺎر ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺻﻮرت اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري‬ ‫ﭼﻨﻴﻦ اﻧﺘﺴﺎﺑﻲ را ﺧﻮاﻫﺪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ و ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ او ﻗﺼﺪ داﺷﺖ‬ ‫اﻧﺠﺎم ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺄﻳﻴﺪي ﺳﺒﺐ اﻳﺠﺎد دﻟﮕﺮﻣﻲ در ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬ ‫ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﺗﺄﻳﻴﺪ‪ ،‬ﻋﻤﻠﻲ ﺗﺸﺮﻳﻔﺎﺗﻲ و ﺳﺎدهاي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻓﺮدي ﺑﺘﻮاﻧﺪ آنرا ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﻨﺪد‪ .‬اﮔﺮ‬ ‫ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ واﻗﻌﻴﺖ ﺑﺎﺷﺪ ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻪ اﻓﺮاد ﺑﺎ ﻫﻢدﻳﮕﺮ ارﺗﺒﺎط ﻣﺴﺘﻤﺮ و‬ ‫ﻣﺪاوم داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ )‪ ،16‬ص‪.(141 :‬‬

‫‪ .7‬روشﺷﻨﺎﺳﻲ در دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ‬ ‫روشﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻏﺰاﻟﻲ در زﻣﻴﻨﻪي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻧﻮاع "ﺧﻮد"‬ ‫ﻣﺘﻔﺎوتاﻧﺪ‪ .‬در ﺑﺤﺚ اﺧﻼق‪ ،‬ﻏﺰاﻟﻲ دو ﻧﻮع "ﺧﻮد"‪ ،‬ﻳﻜﻲ "ﺧﻮد ﺣﻴﻮاﻧﻲ" و دﻳﮕﺮي "ﺧﻮد‬ ‫ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ" را ﻣﻄﺮح و ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻛﺪام از اﻳﻦ "ﺧﻮدﻫﺎ" روشﻫﺎي ﺧﺎﺻﻲ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬وي از‬ ‫ﭼﻬﺎرﮔﻮﻧﻪ ﺻﻔﺖ ﻧﻴﺰ در اﻧﺴﺎن ﻧﺎم ﻣﻲﺑﺮد‪ :‬ﺻﻔﺖ ﺑﻬﺎﺋﻢ‪ ،‬ﺻﻔﺖ درﻧﺪﮔﺎن‪ ،‬ﺷﻴﻄﺎن و ﺻﻔﺖ‬ ‫ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن‪ .‬او ﺳﻪ ﺻﻔﺖ اول را ﺟﺰو ﻟﺸﻜﺮ "ﺧﻮد ﺣﻴﻮاﻧﻲ" و ﺻﻔﺖ ﭼﻬﺎرم را ﺟﺰو ﻟﺸﻜﺮ "ﺧﻮد‬ ‫ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ" ﻣﻲداﻧﺪ )‪ ،11‬رﺑﻊ ﻣﻬﻠﻜﺎت‪ ،‬ﺻﺺ‪ .(36-40 :‬ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻴﻦ اﻳﻦ دو‬ ‫ﮔﺮوه‪ ،‬ﻣﺪام ﺟﻨﮓ و ﻛﺸﻤﻜﺶ اﺳﺖ و ﺑﺮاي اﻳﻦﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺮ ﺳﭙﺎه "ﺧﻮد ﺣﻴﻮاﻧﻲ" ﻏﻠﺒﻪ‬ ‫ﺑﻴﺎﺑﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ راهﻫﺎي ورود ﺑﻪ ﻗﻠﻌﻪي آنﻫﺎ را ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ درﻫﺎي ورودي "ﺧﻮد ﺣﻴﻮاﻧﻲ"‬ ‫را "ﻣﻬﻠﻜﺎت" ﻣﻲﻧﺎﻣﺪ و آن درﻫﺎ را ﺷﺎﻣﻞ ﺳﻴﺮي‪ ،‬ﻏﻀﺐ‪ ،‬ﺣﺴﺪ‪ ،‬ﺑﺨﻞ‪ ،‬ﺟﺎهﻃﻠﺒﻲ‪ ،‬ﻣﺤﺒﺖ دﻧﻴﺎ‪،‬‬ ‫ﻛﺒﺮ‪ ،‬ﻋﺠﺐ و رﻳﺎ ﻣﻲاﻧﮕﺎرد‪ .‬در ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬ﻏﺰاﻟﻲ ﺳﭙﺎه ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ را "ﻣﻨﺠﻴﺎت" ﻣﻲﻧﺎﻣﺪ‪ .‬او‬ ‫ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻛﺪام از اﻳﻦ ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن‪ ،‬روش ﺧﺎﺻﻲ را در ﻧﻈﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻛﻪ ﺑﺮاي‬ ‫ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ در "ﻣ‪‬ﻬﻠﻜﺎت" دو روش را ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬روش اول‪ ،‬ﺷﻜﺴﺘﻦ و ﻓﺮو ﻧﻬﺎدن‬ ‫ﺗﻤﺎﻳﻼت )ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻬﻮت‪ ،‬ﻏﻀﺐ‪ ،‬ﺣﺴﺪ و ‪ (...‬ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي رﻳﺎﺿﺖ و ﺗﻼش اﺳﺖ؛ اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻨﻈﻮر‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ از ﺷﻜﺴﺘﻦ اﻳﻦ ﺗﻤﺎﻳﻼت‪ ،‬ﻧﺎﺑﻮد ﻛﺮدن آنﻫﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻧﺎﺑﻮد ﻛﺮدن اﻳﻦ ﺗﻤﺎﻳﻼت‬ ‫ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﻏﺰاﻟﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ آنﻫﺎ ﺗﺤﺖ ﻛﻨﺘﺮل و ﻣﺴﺨﺮ ﻋﻘﻞ و ﺷﺮع در‬ ‫ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ‪ .‬روش دوم‪ ،‬ﻣﻬﺎر ﻛﺮدن اﻳﻦ ﺗﻤﺎﻳﻼت و اﻣﻴﺎل ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﻋﻠﻢ و ﻋﻤﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ ﺑﺮاي‬ ‫ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ ﺻﻔﺎت "ﺧﻮد ﺣﻴﻮاﻧﻲ"‪ ،‬ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ از ﻋﻠﻢ و ﻋﻤﻞ را ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﺑﺮد‪ .‬ﻣﻌﺎﻟﺠﻪ ﻋﻠﻤﻲ اﻳﻦ‬ ‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ آن ﺻﻔﺖ رذﻳﻠﻪ ﭘﻲ ﺑﺒﺮد و ﺿﺮر و زﻳﺎن آنرا درﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﻣﻌﺎﻟﺠﻪ ﻋﻤﻠﻲ‬ ‫ﻧﻴﺰ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺿﺪ آن ﺗﻤﺎﻳﻼت را اﻧﺠﺎم دﻫﺪ؛ ﻣﺜﻼً ﭼﻮن ﺻﻔﺖ ﺣﺴﺎدت ﺑﻪ ﺳﺮاغ ﻓﺮد‬ ‫آﻣﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاي ﻣﻌﺎﻟﺠﻪي آن‪ ،‬ﻓﺮدي را ﻛﻪ ﺑﻪ او ﺣﺴﺎدت ﻣﻲورزد‪ ،‬ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻛﻨﺪ و از ﻧﻌﻤﺘﻲ ﻛﻪ‬


‫‪ 54‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ دﻳﻨﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻴﺮاز‬ ‫ﺑﻪ او داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮﺷﺤﺎل ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ ﺻﻔﺎﺗﻲ را ﻛﻪ "ﻣﻨﺠﻴﺎت" ﻣﻲداﻧﺪ ﺑﻪ دو ﻗﺴﻢ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﺑﺮﺧﻲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬ ‫ﻣﻘﺪﻣﻪ و وﺳﻴﻠﻪ ﺑﺮاي دﻳﻦ ﺑﻮده‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻮدي ﺧﻮد ﻣﻄﻠﻮب ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ؛ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻮﺑﻪ و ﺻﺒﺮ و ﺧﻮف و‬ ‫زﻫﺪ و ﻣﺤﺎﺳﺒﺖ و ‪ ...‬؛ و ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻘﺼﺪ و ﻏﺎﻳﺖ ﺑﻮده‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻮدي ﺧﻮد ﻣﻄﻠﻮباﻧﺪ؛ ﻣﺎﻧﻨﺪ‬ ‫ﻣﺤﺒﺖ‪ ،‬ﺷﻮق‪ ،‬رﺿﺎ‪ ،‬ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﺗﻮﻛﻞ‪.‬‬ ‫وي ﺑﺮاي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ در "ﻣﻨﺠﻴﺎت" ﺳﻪ روش را ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﻣﻌﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺣﺎل و ﻋﻤﻞ‪.‬‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﻲ ﻓﻮاﻳﺪ ﻫﺮ ﻋﻤﻞ )ﻓﻀﻴﻠﺖ( و ﻣﻀﺮات ﻣﺤﺮوم ﺑﻮدن از آن در آﺧﺮت‬ ‫ﻣﻲﭘﺮدازد‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺣﺎل را ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآورد ﻛﻪ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺻﻔﺖ ﻧﻔﺴﺎﻧﻲاي ﻛﻪ ﺛﺒﺎت‬ ‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺣﺎل ﺑﻪ رﻛﻦ ﺳﻮم‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻋﻤﻞ ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ و ﺛﻤﺮهي دو رﻛﻦ ﻗﺒﻠﻲ‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬آﺛﺎر اﻳﻦ ارﻛﺎن ﻫﻢ در ﺑﺪن ﺗﺠﻠﻲ ﻣﻲﻳﺎﺑﻨﺪ و ﻫﻢ در ﺑﺎﻃﻦ‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﺜﺎﻟﻲ را ﺑﺮاي ﺗﻔﻬﻴﻢ‬ ‫اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﺗﻮﺑﻪي ﺣﻘﻴﻘﻲ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻓﺮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آنﭼﻪ ﻛﻪ اﻧﺠﺎم داده‬ ‫اﺳﺖ ﭘﺸﻴﻤﺎن ﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﭘﺸﻴﻤﺎﻧﻲ ﺣﺎﻟﺘﻲ را اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ آن ﻓﺮد ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﮔﻨﺎه ﻧﺮود و‬ ‫ﮔﻨﺎه را ﻛُﺸﻨﺪه ﺑﺪاﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ آنﭼﻪ ﺑﺎﻋﺚ اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﺖ و آﮔﺎﻫﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﺛﺎر ﮔﻨﺎه‬ ‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮ اﺛﺮ اﻳﻦ آﮔﺎﻫﻲ و ﻣﻌﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻓﺮد از ﮔﻨﺎه دوري ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ و ﭘﻴﺮوي از‬ ‫او ﻛﺸﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻌﺮﻓﺖ و آﮔﺎﻫﻲ‪ ،‬ﺣﺎﻟﺘﻲ در ﻓﺮد اﻳﺠﺎد ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ‬ ‫ﺣﺎﻟﺖ و ﮔﺮاﻳﺶ‪ ،‬ﻋﻤﻞ و ﻧﺘﻴﺠﻪ را ﺑﻪ دﻧﺒﺎل دارد‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ‬ ‫درﺧﺖ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮات و ﺣﺎﻟﺖﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﻓﺮد روي ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺷﺎﺧﻪﻫﺎي آن درﺧﺖ و‬ ‫اﻋﻤﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺑﻌﺪ از اﻳﻦﻛﻪ آﮔﺎه ﺷﺪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻣﻴﻮهﻫﺎي آن درﺧﺖاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ‬ ‫ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﺳﻪ اﻣﺮ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻌﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺣﺎل و ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬از ﻫﻢدﻳﮕﺮ ﺟﺪا ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‬ ‫و ﻫﻤﻪي آنﻫﺎ ﻧﺘﻴﺠﻪي ﺧﻮد‪ ‬ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ اﻧﺴﺎناﻧﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ در ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ اﻧﺴﺎن‪ ،‬اﻳﻦ آﮔﺎﻫﻲ و‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﺖ اﻳﺠﺎد ﺷﺪ ﻛﻪ ﮔﻨﺎه ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ زﻫﺮ ﻛﺸﻨﺪه اﺳﺖ‪ ،‬دﻳﮕﺮ اﻋﻀﺎي ﺑﺪن ﻛﻪ ﻣﻄﻴﻊ ﺧﻮد‬ ‫ﻣﻠﻜﻮﺗﻲاﻧﺪ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﮔﻨﺎه ﻧﻤﻲروﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻲروﻧﺪ )‪ ،8‬ج ‪ ،2‬ص‪.(348 :‬‬ ‫اﻟﺒﺘﻪ ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﻚﺑﺎره ﻧﻤﻲﺗﻮان راه ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﺑﺮد؛‬ ‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺮ ﺗﺪرﻳﺠﻲ ﺑﻮدن ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﺗﺄﻛﻴﺪ دارد‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻧﺴﺎن‪،‬‬ ‫ﭼﻬﺎرﮔﻮﻧﻪ ﺻﻔﺖ وﺟﻮد دارد‪" :‬ﺑﻬﺎﻳﻢ" )ﺷﻬﻮتراﻧﻲ و ﺷﻜﻢﭘﺮﺳﺘﻲ(‪" ،‬درﻧﺪﮔﺎن" )ﺧﺸﻢ‪،‬‬ ‫دﺷﻤﻨﻲ‪ ،‬ﻛﻴﻨﻪﺗﻮزي و رﺷﻚﺑﺮدن(‪" ،‬ﺷﻴﻄﺎن" )ﻣﻜﺮ‪ ،‬ﺣﻴﻠﻪﮔﺮي و ﻧﻴﺮﻧﮓ( و "ﺧﺪاﻳﻲ"‬ ‫)ﺑﺰرگﻣﻨﺸﻲ‪ ،‬ﺣﺐﺟﺎه‪ ،‬ﺑﺮﺗﺮي و ﻋﻼﻗﻪ ﺑﻪ ﻣﺪح و ﺳﺘﺎﻳﺶ(‪ .‬در اﻧﺴﺎن‪ ،‬اﺑﺘﺪا اﺧﻼق ﺑﻬﻴﻤﻲ‬ ‫)ﺷﻬﻮتراﻧﻲ و ﺷﻜﻢﭘﺮﺳﺘﻲ( ﺑﺮوز ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺷﻜﻢﭘﺮﺳﺘﻲ و ﻫﻮاﭘﺮﺳﺘﻲ ﺑﺮ ﻛﻮدك ﻏﻠﺒﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و‬ ‫ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ‪ ،‬اﺧﻼق درﻧﺪﮔﻲ در او اﻳﺠﺎد ﻣﻲﺷﻮد و دﺷﻤﻨﻲ و ﻣﺒﺎرزه و اﻧﺘﻘﺎمﺟﻮﻳﻲ ﺑﺮ او‬ ‫ﻏﻠﺒﻪ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬در ﻣﺮﺣﻠﻪي ﺳﻮم‪ ،‬اﺧﻼق ﺷﻴﻄﺎﻧﻲ در وي ﺑﺮوز ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻜﺮ و ﺣﻴﻠﻪ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن‬


‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ درﺑﺎرهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ‪55‬‬ ‫ﻏﻠﺒﻪ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﭘﺲ از آن‪ ،‬اﺧﻼق ﺧﺪاﻳﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﺒﺮ و ﺟﺎهﻃﻠﺒﻲ و ﻏﻠﺒﻪ ﺑﺮ دﻳﮕﺮان و ﭘﺲ از‬ ‫اﻳﻦ ﻣﺮاﺣﻞ‪ ،‬ﻋﻘﻠﻲ ﻛﻪ ﻧﻮر اﻳﻤﺎن از آن ﻣﻲﺗﺎﺑﺪ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻴﺮو ﺧﺪاﻳﻲ و از‬ ‫ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن "ﺧﻮد‪ ‬ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ" اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﭼﻬﺎر ﺻﻔﺖ ﻗﺒﻠﻲ از ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن "ﺧﻮد‪ ‬ﺣﻴﻮاﻧﻲ" ﺑﻪ ﺷﻤﺎر‬ ‫ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،15) 23‬ﺻﺺ‪.(184-185 :‬‬ ‫رﻳﺸﻪي ﻧﻴﺮوي ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﻛﻪ از ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ و ﺧﺪا اﺳﺖ‪ ،‬از اوان ﺑﻠﻮغ در اﻧﺴﺎن‬ ‫ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآﻳﺪ و در ﺳﻦ ﭼﻬﻞ ﺳﺎﻟﮕﻲ ﺑﻪ ﻛﻤﺎل ﻣﻲرﺳﺪ‪ .‬ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن ﺧﻮد ﺣﻴﻮاﻧﻲ ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از ﺑﻠﻮغ‬ ‫ﺑﺮ ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ ﻫﺠﻮم و ﺑﺮ آن ﻣﺴﻠﻂ ﺷﺪه و ﻧﻔﺲ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ آنﻫﺎ ﺧﻮي ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ‬ ‫ﻛﻪ ﻧﻴﺮوي ﻋﻘﻞ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻴﻦ اﻳﻦ دو ﺳﭙﺎه ﺟﻨﮓ در ﻣﻲﮔﻴﺮد و اﮔﺮ ﺳﭙﺎه ﻋﻘﻞ و ﻧﻮر‬ ‫اﻳﻤﺎن )ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ( ﻧﺎﺗﻮان ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺧﻮد ﺣﻴﻮاﻧﻲ را ﺷﻜﺴﺖ ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻤﻠﻜﺖ‬ ‫ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﺧﻮد ﺣﻴﻮاﻧﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﻛﺸﻤﻜﺶ در ﻃﺒﻴﻌﺖ آدﻣﻲ وﺟﻮد‬ ‫دارد )ﻫﻤﺎن‪ ،‬ص‪.(185 :‬‬ ‫ﻧﻜﺘﻪي ﻣﻬﻤﻲ ﻛﻪ ﻏﺰاﻟﻲ در روشﻫﺎي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ‬ ‫ﻛﻮدك را ﺑﻪ ﭼﻴﺰي ﺧﺎص ﻋﺎدت ﻧﺪﻫﻴﺪ؛ زﻳﺮا ﺧﻮي ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎ و ﺑﻪ وﻳﮋه ﻛﺎرﻫﺎي‬ ‫ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻮدك را ﻛﻮردل و ﺗﻨﮓدل ﺑﺎر ﻣﻲآورد )‪ ،8‬ج ‪ ،2‬ﺻﺺ‪.(24-22 :‬‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ در ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﻋﺎدت ﻧﻴﺴﺖ؛ زﻳﺮا ﻋﺎدت ﻛﺮدن ﺑﻪ ﻳﻚ ﻛﺎر ﺑﺎﻋﺚ‬ ‫ﻣﻲﺷﻮد اﺛﺮ آن ﻛﺎر از ﺑﻴﻦ ﺑﺮود؛ ﻣﺜﻼً ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻫﺮ روز روزه ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺑﻪ آن ﻋﺎدت ﻣﻲﻛﻨﺪ‪،‬‬ ‫اﺛﺮ روزه ﮔﺮﻓﺘﻦ در ﻧﻔﺲ او ﻛﻢ ﻣﻲﺷﻮد و در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ ﺧﻮد ﺣﻴﻮاﻧﻲ و ﻛﺴﺐ ﺻﻔﺎي‬ ‫دل )ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ( و ﺿﻌﻴﻒ ﻛﺮدن ﻗﻮاي ﺷﻬﻮت‪ ،‬ﻛﻪ از آﺛﺎر روزه ﮔﺮﻓﺘﻦ اﺳﺖ‪ ،‬در او ﻛﻤﺘﺮ‬ ‫ﻧﻤﻮدار ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻧﻔﺲ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﭼﻴﺰي ﻣﺘﺄﺛﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﻋﺎدت ﻧﻜﺮده ﺑﺎﺷﺪ و‬ ‫روزه ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ در اﻧﺴﺎن ﺗﺄﺛﻴﺮ ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﻧﺪارد‪ .‬ﻫﻢﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﻴﻤﺎري ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ از‬ ‫داروي ﺧﺎﺻﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﺛﺮ اﻳﻦ دارو در او ﻛﻢ ﻣﻲﺷﻮد )‪ ،15‬ﺻﺺ‪.(52-53 :‬‬ ‫ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻏﺰاﻟﻲ درﺑﺎرهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬ﺑﻪ دو روش ﻛﻠﻲ ﺳﻠﺒﻲ و‬ ‫اﻳﺠﺎﺑﻲ اﺷﺎره ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬وي ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ اول ﺑﺎﻳﺪ ﺻﻔﺎت ﻧﻜﻮﻫﻴﺪه را از ﻛﻮدك ﭘﺎك ﻛﺮد‪،‬‬ ‫ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻤﺎم ﺗﻌﻠﻘﺎت دﻧﻴﻮي را از ﻛﻮدك دور ﻛﺮد و ﺣﻮاس را ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻣﺸﻐﻮل ﻧﺪاﺷﺖ ﺗﺎ "ﺧﻮد‬ ‫ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ" از ﻫﺮ آﻟﻮدﮔﻲ ﺧﺎﻟﻲ ﺷﻮد )روش ﺳﻠﺒﻲ(‪ .‬و ﺑﻌﺪ از اﻳﻦﻛﻪ زﻣﻴﻦِ ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ ﭘﺎك و‬ ‫ﺧﺎﻟﻲ از ﻫﺮ ﻧﻮع آﻟﻮدﮔﻲ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺬر ﺻﻔﺎت ﻧﻴﻜﻮ را در آن ﺑﭙﺎﺷﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺬر ﻫﻤﺎن ذﻛﺮ ﺣﻖ‬ ‫ﺗﻌﺎﻟﻲ اﺳﺖ )روش اﻳﺠﺎﺑﻲ(‪ .‬ﺑﻌﺪ از اﻳﻦﻛﻪ دل از ﻋﻮاﻣﻞ وﺳﻮﺳﻪﮔﺮ دﻧﻴﺎ ﺧﺎﻟﻲ ﺷﺪ و ﺑﺬر ﺻﻔﺎت‬ ‫ﻧﻴﻜﻮ در آن ﭘﺎﺷﻴﺪه ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺑﺎﺷﻴﺪ ﺗﺎ ﺑﺬر ﺑﺮوﻳﺪ و ﻣﺘﺠﻠﻲ ﺷﻮد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻓﺮاد در اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ‬ ‫ﺻﻔﺎت‪ ،‬ﻣﺘﻔﺎوتاﻧﺪ و اﻳﻦ راه‪ ،‬راه رﻓﺘﻦ اﺳﺖ ﻧﻪ ﮔﻔﺘﻦ )‪ ،8‬ج ‪ ،2‬ﺻﺺ‪.(35-36 :‬‬


‫‪ 56‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ دﻳﻨﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻴﺮاز‬

‫‪ .8‬ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي‬ ‫ﻣﺤﻮر ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ در دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ‪ ،‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﻧﻔﺲ و اﺻﻼح ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ از آﻟﻮدﮔﻲﻫﺎ‬ ‫و رذﻳﻠﺖﻫﺎي اﺧﻼﻗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻧﺪﻳﺪن ﺣﻘﺎﻳﻖ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﺧﻼق ﻏﺰاﻟﻲ ﻗﺒﻞ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰ‪،‬‬ ‫اﺧﻼق ﺗﻼش‪ ،‬ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ و ﺟﻬﺎد داﻳﻤﻲ ﺑﺎ ﻧﻔﺲ اﺳﺖ؛ اﺧﻼﻗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺪﻓﺶ ﺑﺮﻛَﻨﺪن اﻧﺴﺎن‬ ‫از ﻣﺘﻌﻠﻘﺎت دﻧﻴﻮي و وادار ﻛﺮدن او ﺑﻪ ﻛﺎر و ﻛﻮﺷﺶ در راه ﺧﺪا اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ در دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪،‬‬ ‫ﻣﻮﺿﻮع اﺧﻼق‪ ،‬رﻓﺘﺎر ﺑﺎ دﻳﮕﺮان اﺳﺖ و ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ رﻓﺘﺎر و ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﻳﻚدﻳﮕﺮ ﻣﻬﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ‬ ‫ﻫﺪف ﻏﺎﻳﻲ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را از ﻏﺎﻳﺖ آﻓﺮﻳﻨﺶ و ﻏﺎﻳﺖ ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ‬ ‫ﻛﻪ ﻏﺎﻳﺖ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ آن اﺳﺖ ﻛﻪ دوﺳﺘﻲ دﻧﻴﺎ از دل ﻓﺮد ﻣﻨﻘﻄﻊ ﺷﻮد و دوﺳﺘﻲ ﺧﺪا در‬ ‫دل او راﺳﺦ ﺷﻮد‪ .‬ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺪف اﺻﻠﻲ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﭘﺮورش اﻳﺪهآل اﺧﻼﻗﻲ‬ ‫اﺳﺖ و ﻫﺪف اﻳﺪهآل اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬ﺣﻔﻆ و ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻏﻢﺧﻮاري اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺪف ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ﺑﺎﻳﺪ‬ ‫ﭘﺮورش اﻓﺮاد ﻏﻢﺧﻮار‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺤﺒﺖ و دوﺳﺖ داﺷﺘﻨﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪﻃﻮري ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ رواﺑﻂ ﻏﻢﺧﻮاري‬ ‫را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﻨﺪ و ﺑﺎﻋﺚ ارﺗﻘﺎي آن ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬ ‫در دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ‪ ،‬ﭘﺎﻳﻪ و ﻣﺤﻮر ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ در دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪،‬‬ ‫ﭘﺎﻳﻪ و اﺳﺎس ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ‪" ،‬ﻏﻢﺧﻮاري ﻃﺒﻴﻌﻲ" اﺳﺖ‪ .‬از دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪ ،‬ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ‬ ‫ﺻﺮﻓﺎً ﺗﻮﺟﻪ ﻛﺮدن ﺑﻪ دﻳﮕﺮان و ﺗﻘﺪم ﻧﻴﺎزﻫﺎي آنﻫﺎ ﺑﺮ ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﺧﻮد اﺳﺖ )‪ ،28‬ﺻﺺ‪-12 :‬‬ ‫‪ .(11‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻏﺰاﻟﻲ ﻛﻮﺷﻴﺪه ﺗﺎ داﻧﺶآﻣﻮزان را از ﻣﻨﺰل ﺧﻮدﻣﺤﻮري ﺑﻪ ﭘﺎﻳﮕﺎه‬ ‫ﺧﺪاﻣﺤﻮري اﻧﺘﻘﺎل دﻫﺪ‪ .‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻛﻮﺷﻴﺪه اﺳﺖ ﺗﺎ داﻧﺶآﻣﻮزان را از ﻣﻨﺰل‬ ‫ﺧﻮدﻣﺤﻮري ﺑﻪ دﻳﮕﺮﻣﺤﻮري اﻧﺘﻘﺎل دﻫﺪ‪.‬‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ ﺑﺮ ﺣﺮﻛﺖ از ﺧﻮدﻣﺤﻮري ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺧﺪاﻣﺤﻮري ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺧﺪاﻣﺤﻮري را ﭘﺎﻳﻪ‬ ‫و اﺳﺎس ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را ﺣﺮﻛﺘﻲ ﻣﻲداﻧﺪ از ﺧﻮد ﺑﻪ‬ ‫ﺳﻤﺖ دﻳﮕﺮان و دﻳﮕﺮان را ﻣﺤﻮر و ﭘﺎﻳﻪ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ ﺑﺮ ارزشﻫﺎي اﻟﻬﻲ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬ ‫و ﻣﻼك را ارزشﻫﺎي اﻟﻬﻲ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ارزشﻫﺎي ﺑﺸﺮي را ﻣﻼك ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ و‬ ‫ارﺗﺒﺎط را ﻣﺤﺪود ﺑﻪ ﻣﺤﻴﻂ و دﻳﮕﺮان ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬ﻏﺰاﻟﻲ از اﻳﻦ ارﺗﺒﺎط ﻓﺮاﺗﺮ ﻣﻲرود و ﺑﻪ ﺑﻘﺎي‬ ‫اﻟﻲ اﷲ ﻣﻲرﺳﺪ‪.‬‬ ‫در ﻣﻮرد ﻣﺒﺎﻧﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ وﺟﻪ ﻣﺸﺘﺮك آنﻫﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ دو ﺑﻪ‬ ‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺣﺎﻻت درونﺑﻴﻨﻲ اﻧﺴﺎن ﮔﺮاﻳﺶ دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ اﻳﻦ ﺣﺎﻻت دروﻧﻲ را ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ‬ ‫ﺗﺠﺎرب ﮔﺬﺷﺘﻪي ﻓﺮد و ﺧﺎﻃﺮهﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻓﺮد از ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري واﻗﻊ ﺷﺪن دارد‪ ،‬ﺗﺒﻴﻴﻦ‬ ‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﻳﻦ ﺣﺎﻻت را ﺑﺪون ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ اﻓﺮاد دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺑﻲﻣﻌﻨﺎ ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻏﺰاﻟﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﺧﻮد‬ ‫ﻓﺮد ﻧﻈﺮ دارد‪ .‬ﻓﺮض اﺳﺎﺳﻲ دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ در روشﻫﺎي ﻫﻨﺠﺎري اﺧﻼق‪،‬‬ ‫ﻏﺎﻳﺖﮔﺮاﻳﺎﻧﻪاﻧﺪ‪ .‬در زﻣﻴﻨﻪي ﻓﺮااﺧﻼق‪ ،‬دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ واﻗﻊﮔﺮاﻳﻲ ﻣﺎﺑﻌﺪاﻟﻄﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ‬


‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ درﺑﺎرهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ‪57‬‬ ‫دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ واﻗﻊﮔﺮاﻳﻲ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﻳﻜﻲ از ﻧﻘﺎط ﻗﻮت دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺗﺄﻛﻴﺪ او ﺑﺮ ﻋﺎﻃﻔﻪ و ﺑﻪوﻳﮋه ﺗﺄﻛﻴﺪش ﺑﺮ ﻣﻌﻨﺎي‬ ‫ارﺗﺒﺎﻃﻲ ﻏﻢﺧﻮاري اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺑﻪ رواﺑﻂ اﻓﺮاد ﺑﺎ ﻫﻢدﻳﮕﺮ دارد‪ .‬ﻧﻜﺘﻪي ﻣﺜﺒﺖ‬ ‫دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺑﺮ آن اﻧﮕﺸﺖ ﻣﻲﮔﺬارد‪ ،‬ﺣﻔﻆ و ﺑﺮﻗﺮاري ارﺗﺒﺎط ﺑﻴﻦ اﻓﺮاد اﺳﺖ؛ زﻳﺮا‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ اﺳﺎس ﻏﻢﺧﻮاري را ارﺗﺒﺎط دو ﻃﺮﻓﻪ ﻣﻲداﻧﺪ و اﻳﻦ راﺑﻄﻪ در ﺻﻮرﺗﻲ ﻣﺤﻘﻖ ﻣﻲﺷﻮد‬ ‫ﻛﻪ ﻫﺮ دو ﻃﺮف‪ ،‬ﻫﻢدﻳﮕﺮ را درك ﻛﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ ﺗﺎ ﺣﺪودي ﺑﺮ ﺧﺼﻮﺻﻲ ﻛﺮدن و‬ ‫اﻧﺤﺼﺎري ﻛﺮدن اﺧﻼق در ﺳﻴﺮ و ﺳﻠﻮك ﻓﺮدي ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و زﻣﻴﻨﻪي ﻗﺪم ﻧﻬﺎدن ﻋﺎﻣﻪ در‬ ‫آن ﺿﻌﻴﻒ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ در دﻳﺪﮔﺎه او‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻧﻈﺮي اﺧﻼق‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺎي ﺧﻮد ﻻزم و ﻣﻬﻢ‬ ‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻤﺘﺮ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬در دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ‪ ،‬ﺧﻮدﺳﺎزي‪ ،‬ﻣﺤﻮر ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ‬ ‫اﺳﺖ و دﻳﮕﺮﺧﻮاﻫﻲ و اﺧﻼق اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﻧﺪارد‪ .‬وي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را ﺣﺮﻛﺖ از‬ ‫ﺧﻮد ﺣﻴﻮاﻧﻲ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺧﻮد ﻣﻠﻜﻮﺗﻲ ﻣﻲداﻧﺪ و اﻳﻦ ﺣﺮﻛﺖ را ﻧﺎﺷﻲ از ﭘﻴﺮوي ﻛﺮدن از ﺷﺮع‬ ‫ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ در دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ دﻳﮕﺮان و دﻳﮕﺮﺧﻮاﻫﻲ ﺗﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻪ‬ ‫ﺟﻨﺒﻪي ﺧﻮدﺳﺎزي و ﻓﺮدي ﻛﻤﺘﺮ ﺗﻮﺟﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻋﺎﻃﻔﻪ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻼﻛﻲ اﺳﺎﺳﻲ در اﺧﻼق ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻳﻚ روﻳﻜﺮد اﺧﻼﻗﻲ‬ ‫ﻛﺎرا ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺘﻜﻲ ﺑﻪ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺑﺎﺷﺪ )‪ ،16‬ص‪ .(170:‬اﻳﻦﻛﻪ ﻋﺎﻃﻔﻪ را ﻣﻼك ﻗﺮار‬ ‫ﺑﺪﻫﻴﻢ دﻟﻴﻞ ﻣﻨﻄﻘﻲ ﻧﺪارد؛ زﻳﺮا اﻧﺴﺎنﻫﺎ داراي ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎ و اﻣﻴﺎل ﮔﻮﻧﺎﮔﻮناﻧﺪ؛ ﺑﺮﺧﻲ آنﻫﺎ‬ ‫ﻏﺮﻳﺰياﻧﺪ و ﺑﺮﺧﻲ ﻋﺎﻃﻔﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ .‬ﭼﺮا ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮآوردن ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﻏﺮﻳﺰي از ﻟﺤﺎظ اﺧﻼﻗﻲ‬ ‫ارزﺷﻤﻨﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ارﺿﺎي دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺎزﻫﺎ ارزﺷﻤﻨﺪ ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ؟)‪ ،20‬ص‪(202 :‬‬ ‫ﺑﺮاﺳﺎس روﻳﻜﺮد ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪ ،‬اﺧﻼق ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻳﻞ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و رواﺑﻂ ﮔﺮوﻫﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬ ‫اﮔﺮﭼﻪ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﺑﺮ اﻗﺴﺎم دﻳﮕﺮ ارﺗﺒﺎط‪ :‬ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﺧﻮد و ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻣﺤﻴﻂ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬اﻣﺎ از‬ ‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﺧﺪا ﺳﺨﻨﻲ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺎورده اﺳﺖ و ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ را در ﻧﻴﺮوي اﻧﮕﻴﺰﺷﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي‬ ‫دﻳﮕﺮان داﻧﺴﺘﻪ و اﻳﻦرا در واژهﻫﺎي ﻣﺠﺬوﺑﻴﺖ و ﺟﺎﺑﺠﺎﻳﻲ اﻧﮕﻴﺰﺷﻲ ذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻮع‬ ‫اﺧﻼق ﺣﺪاﻛﺜﺮ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان ﺧﺘﻢ ﻣﻲﺷﻮد و ﺳﺨﻨﻲ از ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﺧﺪا در آن ﻣﻄﺮح ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻃﺒﻖ‬ ‫دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ‪ ،‬اﺧﻼق ﻓﻘﻂ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ دﻳﮕﺮان ﻣﻌﻨﺎ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﺳﺆال ﻛﻪ اﮔﺮ‬ ‫اﻧﺴﺎن ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎﺷﺪ و زﻧﺪﮔﻲ او ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻓﺮدي داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬آﻳﺎ دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ اﺧﻼق ﻧﺪارد‪ ،‬در‬ ‫اﻳﻦ روﻳﻜﺮد ﭘﺎﺳﺨﻲ ﻧﻤﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﻣﻼك ﻓﻌﻞ اﺧﻼﻗﻲ در اﻳﻦ روﻳﻜﺮد اﻧﮕﻴﺰهي دﻳﮕﺮ دوﺳﺘﻲ اﺳﺖ‬ ‫و رﻳﺸﻪي اﺧﻼق در ﻋﻮاﻃﻒ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان اﺳﺖ ﻋﻤﻠﻲ ﻛﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ﻋﻮاﻃﻒ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﺧﻮب‬ ‫اﺳﺖ و ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻋﻮاﻃﻒ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺪ اﺳﺖ )ﻫﻤﺎن‪ ،‬ص‪.(203 :‬‬ ‫اﺳﻠﻮت ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻳﺪﮔﺎه ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻓﻘﻂ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻛﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻧﺴﺎن ارﺗﺒﺎط‬ ‫دارﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ درﺑﺎرهي ﻧﺤﻮهي ارﺗﺒﺎﻃﺶ ﺑﺎ ﻏﺮﻳﺒﻪﻫﺎ ﭘﺎﺳﺨﻲ ﻧﺪارد )‪ ،16‬ص‪ .(178 :‬اﻟﺒﺘﻪ وي‬


‫‪ 58‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ دﻳﻨﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻴﺮاز‬ ‫ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻏﻢﺧﻮاري ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﻮرد ﻏﺮﻳﺒﻪﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ در ﻣﻮرد اﻓﺮاد آﺷﻨﺎ و دوﺳﺘﺎن ﻫﻢ‬ ‫دﭼﺎر ﻧﻘﺺ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻓﺮد دﭼﺎر ﺗﻌﺎرض ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﺜﻼً آﻳﺎ ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻋﻼﻗﻪاش را‬ ‫اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﺪ ﻳﺎ اﻳﻦﻛﻪ ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ ﻏﺮﻳﺒﻪ را از ﻣﺮگ ﻧﺠﺎت دﻫﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻌﺎرﺿﺎﺗﻲ ﻓﺮد‬ ‫ﭼﻪﻛﺎر ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻜﻨﺪ؟ اﺳﻠﻮت ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﻏﻢﺧﻮاري ﺣﺘﻲ در ﻣﻮرد دوﺳﺘﺎن ﻫﻢ داراي‬ ‫اﺷﻜﺎﻻﺗﻲ اﺳﺖ )‪ ،16‬ص‪.(179 :‬‬ ‫اﻧﺘﻘﺎد دﻳﮕﺮ اﺳﻠﻮت اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ از آنﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺗﻜﻴﻪي اﺻﻠﻲ ﻏﻢﺧﻮاري ﺑﺮ ارﺗﺒﺎط اﺳﺖ و‬ ‫ارﺗﺒﺎط ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺑﻴﺮوﻧﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻏﻢﺧﻮاري ﺑﺮ ﻣﻼﻛﻲ دروﻧﻲ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ ﺑﻴﺮوﻧﻲ‬ ‫)ﻫﻤﺎن(‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬اﺳﻠﻮت ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺎي ﺑﻨﺎ ﻛﺮدن اﺧﻼق ﻏﻢﺧﻮاري ﺑﺮ روي‬ ‫ارزش رواﺑﻂ ﻏﻢﺧﻮاري‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻏﻢﺧﻮاري را ﺑﺮ ﻳﻚ ارزش دروﻧﻲ‪ ،‬ﻧﮕﺮش ﻳﺎ اﻧﮕﻴﺰهي‬ ‫اﺧﻼﻗﻲ ﺑﻨﺎ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺗﻤﺎﻳﺰ ﻏﻢﺧﻮاري را از ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري ﺑﻮدن ﺑﻪ ﺷﻴﻮهي‬ ‫اﺻﻮﻟﻲ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺒﻮل اﻳﻦ ﺗﻘﺪم ارزﺷﻲ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ‬ ‫ﻣﺎ ﻧﺘﻮاﻧﻴﻢ ﺗﺒﻴﻴﻨﻲ ﺑﺮاي ﺷﻜﺴﺖ ﻏﻢﺧﻮاري ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻋﺪم درك ﻳﺎ ﭘﺬﻳﺮش ﻏﻢﺧﻮاري از ﺳﻮي‬ ‫ﻓﺮد ﻣﻮرد ﻏﻢﺧﻮاري داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ )ﻫﻤﺎن‪ ،‬ص‪.(180 :‬‬

‫ﻳﺎدداﺷﺖﻫﺎ‬ ‫‪ .1‬اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ از ﭘﺎﻳﺎنﻧﺎﻣﻪي دوره دﻛﺘﺮي رﺷﺘﻪي ﻓﻠﺴﻔﻪي ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﺬ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫‪3. caring‬‬ ‫‪2. Nancy Crigger‬‬ ‫‪5. egoism‬‬ ‫‪4. altruism‬‬ ‫‪7. Auguste Comte‬‬ ‫‪6. shaftesbury‬‬ ‫‪9. carer‬‬ ‫‪8. Martin Buber‬‬ ‫‪11. motivational displacement‬‬ ‫‪10. cared-for‬‬ ‫‪13. phenomenology‬‬ ‫‪12. engrossment‬‬ ‫‪15. nature caring‬‬ ‫‪14. erose‬‬ ‫‪17. reciprocity‬‬ ‫‪16. ethical self‬‬ ‫‪19. modeling‬‬ ‫‪18. goodness‬‬ ‫‪21. practice‬‬ ‫‪20. dialogue‬‬ ‫‪22. conformation‬‬ ‫‪ .23‬ﻏﺰاﻟﻲ در ﻛﺘﺎب اﺣﻴﺎء‪ ،‬ﺻﻔﺖ ﺧﺪا و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن را ﺟﺰو ﺳﭙﺎه ﺧﺪاي و ﻓﺮﺷـﺘﻪ آورده‪ ،‬اﻣـﺎ در ﻛﺘـﺎب‬ ‫اﻻرﺑﻌﻴﻦ‪ ،‬اﻳﻦ ﺻﻔﺖ را ﺟﺰو ﺳﭙﺎه ﺷﻴﻄﺎن آورده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي اﻃﻼع ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ )‪ ،15‬ﺻﺺ‪:‬‬ ‫‪ 184-185‬و ‪ ،11‬ﺻﺺ‪ 35-38 :‬و ﺷﺮح ﻋﺠﺎﻳﺐ دل‪ ،‬رﺑﻊ ﻣﻬﻠﻜﺎت‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪي ﺧﻮازرﻣﻲ و ﺧﺪﻳﻮ ﺟﻢ(‪.‬‬


‫ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪﻏﺰاﻟﻲ و ﻧﻞ ﻧﺎدﻳﻨﮕﺰ درﺑﺎرهي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ ‪59‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻊ‬ ‫‪ .1‬ﺑﺎﻗﺮي‪ ،‬ﺧﺴﺮو‪ ،(1382) ،‬ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻓﻤﻨﻴﺴﻢ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬وزارت ﻋﻠﻮم‪ ،‬ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت و ﻓﻨﺎوري‪.‬‬ ‫‪ .2‬ﺣﻠﺒﻲ‪ ،‬ﻋﻠﻲ اﺻﻐﺮ‪ ،(1376) ،‬ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻋﺮﻓﺎن و اﺣﻮال ﻋﺎرﻓﺎن‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬اﺳﺎﻃﻴﺮ‪.‬‬ ‫‪ .3‬رﻓﻴﻌﻲ‪ ،‬ﺑﻬﺮوز‪ ،(1381) ،‬آراي داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻣﺴﻠﻤﺎن در ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﺗﺮﺑﻴﺖ و ﻣﺒﺎﻧﻲ آن‪ ،‬ﺟﻠﺪ ﺳﻮم‪ ،‬اﻣـﺎم‬ ‫ﻣﺤﻤﺪ ﻏﺰاﻟﻲ‪ ،‬زﻳﺮ ﻧﻈﺮ ﺣﺠﺖ اﻻﺳﻼم و اﻟﻤﺴﻠﻤﻴﻦ ﻋﻠﻴﺮﺿﺎ اﻋﺮاﻓﻲ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﺳﻤﺖ‪.‬‬ ‫‪ .4‬ﺳﻲ‪ .‬ﺑﻜﺮ‪ ،‬ﻻرﻧﺲ‪ ،(1378) ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻠـﺴﻔﻪي اﺧـﻼق ﻏـﺮب‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤـﻪي ﮔﺮوﻫـﻲ از ﻣﺘﺮﺟﻤـﺎن‪ ،‬ﻗـﻢ‪:‬‬

‫ﻣﺆﺳﺴﻪي آﻣﻮزﺷﻲ و ﭘﮋوﻫﺸﻲ اﻣﺎم ﺧﻤﻴﻨﻲ‪.‬‬ ‫‪ .5‬ﺷﻬﺮﻳﺎري‪ ،‬ﺣﻤﻴﺪ‪ ،(1385) ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺧﻼق در ﺗﻔﻜﺮ ﻏﺮب از دﻳﺪﮔﺎه ﻣﻚاﻳﻨﺘﺎﻳﺮ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬ﺳﻤﺖ‪.‬‬ ‫‪ .6‬ﺷﻴﺪان ﺷﻴﺪ‪ ،‬ﺣﺴﻴﻨﻌﻠﻲ‪ ،(1385) ،‬ﻋﻘﻞ در اﺧﻼق از دﻳﺪﮔﺎه ﻏﺰاﻟﻲ و ﻫﻴﻮم‪ ،‬ﻗﻢ‪ :‬ﭘﮋوﻫﺶﮔﺎه ﺣﻮزه و‬ ‫داﻧﺸﮕﺎه‪ ،‬ﭼﺎپ دوم‪.‬‬ ‫‪ .7‬ﺻﺎدقزاده‪ ،‬ﻋﻠﻴﺮﺿﺎ‪" ،(1375) ،‬ﻣﺮوري ﺑﺮ ﻣﺒﺎﻧﻲ‪ ،‬اﺻﻮل و ﺷﻴﻮهﻫﺎي ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗﻲ از ﻧﻈـﺮ ﻣﺤﻤـﺪ‬ ‫ﻏﺰاﻟﻲ و ﻓﻴﺾ ﻛﺎﺷﺎﻧﻲ"‪ ،‬ﭘﺎﻳﺎنﻧﺎﻣﻪي ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ ارﺷﺪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﺗﺮﺑﻴﺖ‪ ،‬داﻧﺸﮕﺎه ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻣﺪرس‪.‬‬ ‫‪ .8‬ﻏﺰاﻟﻲ‪ ،‬اﺑﻮﺣﺎﻣﺪﻣﺤﻤﺪ‪ ،(1368) ،‬ﻛﻴﻤﻴﺎي ﺳﻌﺎدت‪ ،‬ج دوم‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﻮﺷﺶ ﺣـﺴﻴﻦ ﺧـﺪﻳﻮ ﺟـﻢ‪ ،‬ﺗﻬـﺮان‪:‬‬ ‫اﻧﺘﺸﺎرات ﻋﻠﻤﻲ و ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ‪.‬‬ ‫‪ .9‬ـــــــــــــــــــ ‪ ،(1354) ،‬ﻛﻴﻤﻴﺎي ﺳﻌﺎدت‪ ،‬ج اول‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﻮﺷﺶ ﺣـﺴﻴﻦ ﺧـﺪﻳﻮ ﺟـﻢ‪ ،‬ﺗﻬـﺮان‪:‬‬ ‫ﺷﺮﻛﺖ ﺳﻬﺎﻣﻲ ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﺟﻴﺒﻲ ﺑﺎ ﻫﻤﻜﺎري ﻣﺆﺳﺴﻪ اﻧﺘﺸﺎرات ﻓﺮاﻧﻜﻠﻴﻦ‪.‬‬ ‫‪ .10‬ـــــــــــــــــ ‪ ،(1361) ،‬ﻋﻠﻢ ﻟﺪﻧﻲ )اﻟﺮﺳﺎﻟﻪ اﻟﺪﻳﻨﻪ(‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪي زﻳﻦاﻟﺪﻳﻦ ﻛﻴﺎﻧﻲﻧـﮋاد‪ ،‬ﺗﻬـﺮان‪:‬‬ ‫ﻣﺆﺳﺴﻪي ﻣﻄﺒﻮﻋﺎﺗﻲ ﻋﻄﺎﻳﻲ‪.‬‬ ‫‪ .11‬ـــــــــــــــــ ‪ ،(1351) ،‬اﺣﻴﺎءاﻟﻌﻠﻮم‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪي ﻣﺆﻳﺪاﻟـﺪﻳﻦ ﺧـﻮارزﻣﻲ‪ ،‬ﺑـﻪ ﻛﻮﺷـﺶ ﺣـﺴﻴﻦ‬ ‫ﺧﺪﻳﻮ ﺟﻢ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬اﻧﺘﺸﺎرات اﺳﺎﻃﻴﺮ‪.‬‬ ‫‪ .12‬ـــــــــــــــــ ‪ ،(1364) ،‬ﻣﺸﻜﺎه اﻻﻧﻮار‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪي ﺻﺎدق آﻳﻴﻨﻪوﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻬﺮان‪ :‬اﻣﻴﺮﻛﺒﻴﺮ‪.‬‬ ‫‪ .13‬ـــــــــــــــــ ‪ ،(1362) ،‬ﺷﻚ و ﺷﻨﺎﺧﺖ )اﻟﻤﻨﻘﺬ ﻣﻦ اﻟﻀﻼل(‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪي ﺻـﺎدق آﻳﻴﻨـﻪوﻧـﺪ‪،‬‬ ‫ﺗﻬﺮان‪ :‬اﻣﻴﺮﻛﺒﻴﺮ‪ ،‬ﭼﺎپ دوم‪.‬‬ ‫‪ .14‬ــــــــــــــــــ ‪ ،(1419) ،‬ﻣﻌﺎرج اﻟﻘﺪس ﻣﺪارج ﻣﻌﺮﻓﻪ اﻟﻨﻔﺲ‪ ،‬دﻣﺸﻖ‪ :‬داراﻻﻟﺒﺎب‪.‬‬ ‫‪ .15‬ــــــــــــــــــ ‪ ،(1385) ،‬ﻛﺘﺎب اﻻرﺑﻌﻴﻦ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪي ﺑﺮﻫﺎناﻟﺪﻳﻦ ﺣﻤـﺪي‪ ،‬ﺗﻬـﺮان‪ :‬اﻃﻼﻋـﺎت‪،‬‬ ‫ﭼﺎپ دﻫﻢ‪.‬‬ ‫‪ .16‬ﻏﻔﺎري‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻔﻀﻞ‪" ،(1381) ،‬ﺑﺮرﺳﻲ و ﻧﻘﺪ روﻳﻜﺮدﻫﺎي ﻓﻀﻴﻠﺖ و ﻏﻢﺧﻮاري در ﺗﺮﺑﻴﺖ اﺧﻼﻗـﻲ"‪،‬‬ ‫ﭘﺎﻳﺎنﻧﺎﻣﻪ دﻛﺘﺮي‪ ،‬داﻧﺸﮕﺎه ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻣﺪرس‪.‬‬


‫ ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ دﻳﻨﻲ داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻴﺮاز‬60 ،‫ ﺑﻪ ﺗﺼﺤﻴﺢ و ﺗﺤﺸﻴﻪي اﻣﻴﺮ ﺟﻼلاﻟﺪﻳﻦ اﻋﻠﻢ‬،‫ ﺳﻴﺮ ﺣﻜﻤﺖ در اروﭘﺎ‬،(1383) ،‫ ﻣﺤﻤﺪﻋﻠﻲ‬،‫ ﻓﺮوﻏﻲ‬.17 .‫ ﭼﺎپ ﭼﻬﺎرم‬،‫ ﻧﺸﺮ اﻟﺒﺮز‬:‫ﺗﻬﺮان‬ ‫ ﺗﺮﺟﻤـﻪي‬،‫ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ از ﻫﺎﺑﺰ ﺗﺎ ﻫﻴﻮم‬،5 ‫ ج‬،‫ ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬،(1370) ،‫ ﻓﺮدرﻳﻚ‬،‫ ﻛﺎﭘﻠﺴﺘﻮن‬.18 .‫ ﭼﺎپ دوم‬،‫ اﻧﺘﺸﺎرات ﻋﻠﻤﻲ و ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ و ﺳﺮوش‬:‫ ﺗﻬﺮان‬،‫اﻣﻴﺮ ﺟﻼلاﻟﺪﻳﻦ اﻋﻠﻢ‬ ‫ ﻣﺮﻛﺰ اﻧﺘـﺸﺎرات‬:‫ ﻗﻢ‬،‫ ﺑﻨﻴﺎد اﺧﻼق؛ روش ﻧﻮ در آﻣﻮزش ﻓﻠﺴﻔﻪي اﺧﻼق‬،(1384) ،‫ ﻣﺠﺘﺒﻲ‬،‫ ﻣﺼﺒﺎح‬.19 .‫ ﭼﺎپ ﺳﻮم‬،‫ﻣﺆﺳﺴﻪي آﻣﻮزﺷﻲ و ﭘﮋوﻫﺸﻲ اﻣﺎم ﺧﻤﻴﻨﻲ‬ ‫ اﺣﻤـﺪ ﺣـﺴﻴﻦ‬:‫ ﺗﺤﻘﻴـﻖ و ﻧﮕـﺎرش‬،‫ ﻧﻘﺪ و ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻜﺎﺗﺐ اﺧﻼﻗـﻲ‬،(1384) ،‫ ﻣﺤﻤﺪﺗﻘﻲ‬،‫ ﻣﺼﺒﺎح‬.20 .‫ ﻣﺆﺳﺴﻪي آﻣﻮزﺷﻲ و ﭘﮋوﻫﺸﻲ اﻣﺎم ﺧﻤﻴﻨﻲ‬:‫ ﻗﻢ‬،‫ﺷﺮﻳﻔﻲ‬ :‫ ﺗﻬـﺮان‬،‫ ﺗﺮﺟﻤـﻪي اﻧـﺸﺎء اﷲ رﺣﻤﺘـﻲ‬،‫ اﺳﻼم و ﺗﻨﮕﻨﺎﻫﺎي اﻧﺴﺎن ﻣﺘﺠﺪد‬،(1383) ،‫ ﺣﺴﻴﻦ‬،‫ ﻧﺼﺮ‬.21 .‫دﻓﺘﺮ ﭘﮋوﻫﺶ و ﻧﺸﺮ ﺳﻬﺮوردي‬ 22. Colin, Wringe, (1998), "Reasons, Rules and Virtues in Moral Education", Journal of Philosophy of Education, Vol. 32, No. 2, pp. 225237. 23. Crigger, Nancy, (2001), "Antecedents to Engrossment in Noddings’ Theory of Care",Journal of Advanced Nursing, Vol.35, No.4, pp.616-623. 24. Hume, David, (1978), A Treatise of Human Nature, Selby-Bigge, L.A. and Nidditch, p.h, Oxford: Oxford University Press. 25. Kim, Minseong, (2005), Teaching–Learning Relationships: How Caring is Ehacted in Computer – Mediated Communication, Presented to The Faculity of The Graduate School of The University of Texas at Austin for the Degree of Doctor of Philosophy. 26. Noddings, Nel, (2005), The Challenge to Care in Schools: An Alternative Approach to Education, Columbia University: Teachers College Press. 27. Noddings, Nel, (2003), Caring: A Feminie Approach to Ethics & Moral Education, Berkeley and Los Angeles, California: University of California Press. 28. Noddings, Nel, (2002), Starting at Home: Caring and Social Policy, Berkeley and Los Angeles, California: University of Colifornia Press. 29. Noddings, Nel, (1995), "Care and Moral Education", In Wendi Kohli, ed, Critical Conversation in Philosophy Of Education, New York: Routledge. 30. Noddings, Nel, (1992), The Challenge to Care in Schools, New York: Teachers College Press.

31. Paul, Johnston, (1999), The Contradictions of Modern Moral Philosophy, USA and Canada: Routledge.

article3  

ktab article3