Page 1

Staatsbosbeheer Princenhof Park 1 3972 NG Driebergen t 030 – 692 62 13 www.staatsbosbeheer.nl

Groene gebiedsontwikkeling

Natuur en landschap bij de stad Samen werkt ’t natuurlijk beter


Missie In de missie van Staatsbosbeheer staat het werken aan een duurzame leefomgeving voor mens, plant en dier centraal. Om een blijvende relatie tussen mens en natuur te stimuleren kiezen we voor natuur die meerdere functies vervult en waarvan de mens onderdeel is. Omdat Staatsbosbeheer als publieke organisatie er voor en namens de samenleving is, werken we actief samen met de Nederlandse burgers en de organisaties en instanties die hen vertegenwoordigen.

Doelstellingen - Het instandhouden, herstellen en ontwikkelen van natuur-, bos-, landschaps- en cultuurhistorische waarden in de gebieden van Staatsbosbeheer. - Het bevorderen van recreatie in zo veel mogelijk gebieden van Staatsbosbeheer. - Het leveren van een bijdrage aan de productie van milieuvriendelijke en vernieuwbare grondstoffen zoals hout.


Groene gebiedsontwikkeling

Natuur en landschap bij de stad Samen werkt ’t natuurlijk beter


Natuur in en om de stad betekent veel voor mensen. Zoveel zelfs dat de Hagenaars er in 1576 vijftienhonderd Carolusguldens voor overhadden om het Haagse bos te redden.


1

Inleiding De bestuurlijke visie op stad, natuur en landschap en

Staatsbosbeheer beheert; direct of indirect. Het

het gebruik daarvan door stedelingen is de afgelopen

is voor Staatsbosbeheer reden sterke partnerships

decennia sterk veranderd. Steden groeien, grenzen

met publieke en private partners te sluiten, regionale

tussen stad en ommeland vervagen, de mobiliteit

debatten te organiseren, financiële (grondruil)instru-

neemt toe en de behoefte van stadsbewoners aan

menten te ontwikkelen, ideeën voor het stroomlijnen

rust en ruimte stijgt. Juist dicht bij huis.

van bestuurlijke processen te lanceren en stadsnatuurprojecten te identificeren en uit te voeren.

In Nederland en andere Europese landen wordt daarom onderzocht hoe de openbare groene ruimte rondom

Regeren is vooruitzien. Natuur beheren is dat ook.

steden optimaal benut en verstevigd kan worden. De

Staatsbosbeheer kiest daarom in haar programma

onzekere positie van de landbouwsector in Nederland,

‘Natuur bij de stad’ voor Groene Gebiedsontwikkeling:

zeker in de nabijheid van grotere steden, speelt hierbij

een toekomstgerichte visie waarin versterking van

eveneens een belangrijke rol. En ook de actuele discus-

natuur, recreatie en landschap de rode draad vormt.

sie over opslag en berging van (overtollig) oppervlakte-

Het is een multifunctioneel concept dat beleidsmakers

water in Nederland is van belang. Vooral omdat water-

kan ondersteunen in hun zoektocht naar een even-

berging grote consequenties heeft voor de inrichting,

wichtige ontwikkeling van stad en land. En een

het gebruik en het beheer van open ruimte. Het maakt

gereedschap op weg naar een nieuwe stedelijke

het vraagstuk van het behouden van de publieke

planningscultuur die het bestuurlijke vacuüm buiten

groene ruimte bij Nederlandse steden actueler dan

de stadsgrenzen kan doorbreken.

ooit. De ruimte is schaars, er zijn veel partijen bij betrokken en de regelgeving is complex.

In deze brochure vindt u voorbeelden van praktijkprojecten die deze Groene Gebiedsontwikkeling

Staatsbosbeheer wil met het programma ‘Natuur bij

nabij grotere steden ondersteunen. De projecten

de stad’ een krachtige maatschappelijke bijdrage

op het gebied van natuur en landschap bij de stad

leveren aan het duurzaam verbinden van stad, natuur

maken u duidelijk hoe, vanuit geïsoleerd gelegen

en landschap; gebiedsgericht en integraal. Dit doet

natuurgebieden, kan worden toegewerkt naar een

Staatsbosbeheer door het initiëren van nieuwe ont-

geïntegreerde en beter functionerende groenstructuur

wikkelingsplannen op de grens van stad en ommeland

rondom steden. Het zijn initiatieven en uitvoerings-

en het op gang brengen van kennisuitwisseling tussen

projecten in verschillende stadia, die de groene longen

stedelijke regio’s. En dat is een logische keuze. Want de

tot in het hart van de stad brengen en een landschap

stedelijke uitbreiding raakt vrijwel overal in Nederland

met een duidelijke identiteit creëren. Deur uit,

de kwaliteit van natuur- en landschapsgebieden die

stadsnatuur in.


2

Groene gebiedsontwikkeling Een basis voor duurzame en toegankelijke stadslandschappen

Door het tonen van voorbeelden betrekt Staatsbosbeheer de bewoners bij de ontwikkeling van nieuwe plannen.

Staatsbosbeheer is als publieke

de eigen natuurbezittingen rondom

organisatie al ruim honderd jaar

steden als vertrekpunt. En dat kan.

verantwoordelijk voor het beheren,

Bijna eenderde van het beheers-

herstellen en ontwikkelen van de

areaal van Staatsbosbeheer bevindt

Nederlandse natuur, het landschap

zich binnen een straal van tien

en recreatiegebieden. Het zijn de

kilometer van de grotere steden.

bossen, duinen, rivierdalen en

Staatsbosbeheer heeft bovendien

(agrarische) veenweidegebieden

veel ervaring met het duurzaam

die het karakter van ons land bepa-

combineren van functies als

len; afwisselende en herkenbare

‘natuur’, ‘landschap’, ‘recreatie’,

landschappen die verbindende

‘waterberging’ en ‘waterwinning’.

schakels kunnen vormen bij de

Waardevolle cultuurlandschappen

(her)inrichting van stedelijke net-

en agrarisch natuurbeheer kunnen

werken.

bijdragen aan een verantwoord multifunctioneel ruimtegebruik

Staatsbosbeheer wil haar grote

waar publieke en private partijen

ervaring met natuur en recreatie

structureel van profiteren. Hierdoor

beschikbaar stellen voor het her-

kan de biodiversiteit toenemen,

stellen en ontwikkelen van een

de kwaliteit van het leefmilieu

robuuste en multifunctionele

in de stedelijke regio verbeteren

natuur in en om de stad. Hierbij

en de unieke streekgebonden

kiest Staatsbosbeheer voor Groene

identiteit van landschappen

Gebiedsontwikkeling: een regionale

behouden blijven.

en integrale ruimtelijke visie met


4

Gebruikersparticipatie van belanghebbenden is voor Staatsbosbeheer een groot goed. Bewoners moeten kunnen meedenken en meeplannen.

Groene Gebiedsontwikkeling vereist

Staatsbosbeheer beschouwt

samenwerking op een andere

Groene Gebiedsontwikkeling als

geografische schaal. Daarom

een wenkend perspectief voor

werkt Staatsbosbeheer binnen het

een dynamische, innovatieve,

programma ‘Natuur bij de stad’

en bovenal duurzame aanpak

gebiedsgericht samen met publieke

van natuurbeheer en landschaps-

partners (gemeenten, provincies,

ontwikkeling. De gebiedsvisie

departementen en de Dienst

kan bijdragen aan de kwaliteit

Landelijk Gebied) en private

van wonen en werken en tevens

partners (recreatieondernemers,

bestaande Nederlandse flora- en

agrarische ondernemers, project-

faunasoorten veiligstellen; onze

ontwikkelaars, woningbouw-

primaire verantwoordelijkheid.

corporaties en VNO/NCW). Bij het realiseren van duurzame en

De praktijkprojecten van ‘Natuur

robuuste groenstructuren rondom

bij de stad’ wijzen uit dat Staats-

steden spelen al deze partijen in

bosbeheer een bindend element

een bepaalde ontwikkelingsfase

kan vormen tussen burgers en over-

een cruciale rol. Staatsbosbeheer

heid, rood en groen of gemeenten

hecht als publieke organisatie

en het Rijk. Schijnbaar onverenig-

bovendien grote waarde aan directe

bare belangen worden bij elkaar

betrokkenheid van burgers. Zij zijn

gebracht. Allemaal voor dat éne

de groeneaandeelhouders die als

belangrijke doel: het consolideren

toetssteen voor maatschappelijke

van een duurzaam evenwicht tussen

verankering kunnen dienen; voor,

functies als wonen, werken, natuur,

tijdens en na de uitvoering.

recreatie, water, landschap en landbouw. Bij de stad én op het platteland. Met een grotere betrokkenheid van alle Nederlanders en duurzame en toegankelijke stadslandschappen als waardevol

“Ik zie het als een soort persoonlijke missie om het geïntegreerd denken over de groene ruimte te stimuleren. Met respect voor elkaars identiteit en verantwoordelijkheid samen denken over wat we nu met die groene ruimte willen.” Ir. C.J. Vriesman, directeur Staatsbosbeheer

maatschappelijk rendement.


“Elke stad ligt in haar landschap. Gebruik de gebruiksgeschiedenis van het landschap bij de ontwikkeling van de stad. Besef van de natuur - meer dan groen - moet in onze stedelijke samenleving weer een plek krijgen, een verhaal worden. Geef vooral kinderen weer een natuurverhaal bij de stad.� Matthijs Schouten, Staatsbosbeheer 2003


7

Een groene stad aan de horizon Naar een andere planologische oriëntatie

Nederland bevindt zich midden in

ten zich nog vaak op de binnenring

stad, is integratie van beide

een omkeringsproces. Het land-

(vanaf de ringweg naar binnen

groenstructuren een essentiële

schap verandert. De mobiliteits-

kijkend) óf het landelijke gebied

succesvoorwaarde voor het kunnen

groei en de vorming van stedelijke

(vanaf de toren van de kerk om

waarborgen van de kwaliteit van

netwerken zorgen voor een nieuwe

zich heen kijkend). Bij een voort-

de leefomgeving.

behoefte aan groenstructuren en

schrijdende verstedelijking,

landschappen als buffer voor verde-

in een fijnmazig netwerk van

Staatsbosbeheer wil provincies,

re verstedelijking. De groene

bebouwing, wordt de groene

gemeenten en private partijen

gebiedsvisie van Staatsbosbeheer

ruimte uiteindelijk ‘binnenruimte’

ondersteunen bij het verbinden

anticipeert hierop en onderkent het

of ‘land in de stad’. De andere

van deze karakteristieke regionale

belang van de regionale dimensie

bestuurlijke schaalniveaus die

groenstructuren; in de initiatieffase

in de ruimtelijke ordening.

hieruit voortvloeien, brengen grote

of bij de uitvoering. De Groene

veranderingen mee voor de wijze

Gebiedsontwikkeling kan hierbij

Groene ruimte wordt

waarop stadsbesturen hun inrich-

richting geven aan de zoektocht

‘land in de stad’

tingsplannen ontwikkelen. Want

van bestuurders naar de juiste ont-

Op dit moment richt de planologi-

hoewel groen in de stad op veel

wikkelingsgerichte landschapsstra-

sche oriëntatie van stadsgemeen-

punten verschilt van groen om de

tegie. Niet noodzakelijkerwijs een

“Een heldere verbeelding van het planologische eindplaatje verhoogt de motivatie van partijen om projecten daadwerkelijk en Combinaties van natuur, landschap, waterberging en recreatie hebben de voorkeur van Staatsbosbeheer.

volgens plan te realiseren.” Ir. C.A.C.J. Oomen, directeur Dienst Landelijk Gebied in , Symposium ‘Natuur bij de stad’.


8 De groene stad is een complete stad. Steeds meer stedelingen maken intensief gebruik van de natuur in hun stad.

zo een bijdrage leveren aan het welzijn van stadsbewoners. Dat is de complete stad; een stad met bereikbare en goed toegankelijke groene ommelanden. Het is het werkbare uitgangspunt voor intergemeentelijke samenwerking. Waarbij sommige gemeenten zich vooral zullen oriënteren op een vitaal platteland, en anderen zich op de vitale stad richten. Dat kan. Want samen werken ze eendrachtig bedreiging, eerder een regelrechte

aan hun gemeenschappelijke

kans. Want de complete stad van

‘Buitenstad’, een duurzame groene

de toekomst is een grenzeloos

leefomgeving die zich tot ver bui-

groene netwerkstad.

ten de gemeentegrenzen uitstrekt.

Groene stad, complete stad

Collectieve buitengebieden,

De groene stad kenmerkt zich door

altijd dichtbij

stadsparken en wijkgroen binnen

Stedelingen recreëren van oudsher

het stedelijke netwerk. Kinderen

graag dicht bij huis. De oorspron-

spelen er dicht bij huis en hun

kelijke scheggenstructuur van

ouders ervaren groen, rust en

Amsterdam is op deze behoefte

ruimte. De parken zijn sociale ont-

gebaseerd; wandelgroen moest

moetingscentra en geven de stad

vanaf elke Amsterdamse voordeur

een uniek en dynamisch karakter.

met de kinderwagen bereikbaar

Het agrarische cultuurlandschap

zijn. Vanaf de jaren zeventig is deze

buiten de stad is een herkenbaar

traditionele relatie tussen stedeling

en goed toegankelijk gebied dat

en stadsgroen afgenomen. De wel-

van oudsher een sterke binding

vaart steeg, de mobiliteit nam toe.

met de stad heeft. Bovendien heeft

Stedelingen trokken naar verder

de groene stad in haar directe

gelegen natuurgebieden ( kilo-

omgeving natuur- en recreatie-

meter, per auto). De laatste jaren

gebieden die vanaf elke voordeur

is evenwel sprake van een om-

gemakkelijk te bereiken zijn en

gekeerde beweging. Wandelaars,


9

In plaats van hun speelruimte beperkt te zien door vuilnis en auto’s, hebben kinderen recht op groen, bomen en avontuur in de buurt.

fietsers en skeeleraars trekken

Gedeelde kosten en opbrengsten

stad kunnen aan deze behoeften

weer massaal vanuit de stads-

De hernieuwde interesse van stede-

voldoen, mits zij voor elke stedeling

woning de groene buitengebieden

lingen voor het buitengebied biedt

goed bereikbaar zijn. Groene

in. Ze kiezen voor rust, ruimte en

voor het ‘groene land in de stad’

ommelanden met traditie en/of

recreatie op een steenworp afstand

tussen netwerksteden nieuwe eco-

karakter zijn bovendien zeer herken-

van stedelijke voorzieningen.

nomische kansen. Stedelingen ver-

baar; voor bestuurders én burgers.

De historische ‘gevoelsband’ van

langen naar rust en ruimte, zoeken

Het ‘groene land in de stad’ tussen

stadsbewoners met de groene

naar zingeving en willen kunnen

netwerksteden kan op termijn

buitengebieden is zich hiermee

kiezen uit een gevarieerd vrijetijds-

tot ‘centrale theatervoorziening’

aan het herstellen.

aanbod. Natuur en landschap bij de

evolueren. De groene dienst-


verlening vormt dan een wezenlijk

gemeente, de stadsregio of het

maar tegelijk realistisch vergezicht.

element van het economisch

provinciebestuur bestaat beduidend

Wel schept deze toekomstvisie

functioneren van de netwerkstad

minder interesse, terwijl juist deze

uiteraard bestuurlijke verplichtin-

en geeft daarnaast identiteit aan

bestuurslagen de kwaliteit van de

gen. Er is integrale en bovenlokale

de gehele regio. Alle gemeenten

directe leefomgeving inhoud geven.

samenwerking nodig om de historische relatie tussen stad en

in het landelijk gebied tussen netwerksteden zullen hiervan

En er zijn meer voordelen denk-

ommeland structureel te kunnen

profiteren. Dat is een niet on-

baar. Gemeenten die collectief

herstellen. En er is geduld nodig.

belangrijk bijkomend voordeel.

groen in hun buitengebied ont-

Want het duurt tientallen jaren

Want deze groene regio-identiteit

wikkelen, profiteren ieder van

voordat robuuste groenstructuren

biedt samenwerkende gemeenten

een hoog investeringsrendement.

tot volle wasdom komen. Een

een extra instrument om hun

De partners die deze groene oase

daadwerkelijke verbetering van

relatie met burgers te verstevigen.

als gezamenlijk uitloopgebied

de groene kwaliteit van stedelijke

En dat lijkt hard nodig. Want de

willen aanbieden, kunnen de

woon- en werkomgevingen

economische activiteiten spelen

beheerskosten delen en samen

vereist daarom een heldere

zich meer en meer op interge-

de exploitatie verrichten. De

langetermijnvisie.

meentelijke niveaus af, terwijl de

‘Buitenstad’ wordt hiermee een

Het koppelen van bestuurlijke

burgers hun democratische stem

rendabele netwerkstad waar

afwegingen op de korte termijn

vooral, of uitsluitend, gebruiken

rood en groen samen de kwaliteit

aan de toekomstige maatschap-

voor het veiligstellen van belangen

van de leefomgeving waarborgen.

pelijke vraagstukken is hierbij de

in de woonwijk of het kiezen van

Onrealistisch? Zeker niet. De

grote opgave.

onze nationale regering. Voor de

‘Buitenstad’ biedt een uitdagend,

Voor het vormgeven van duurzame


11 Natuur op loop- en fietsafstand geeft stedelingen de mogelijkheid ook door de week van de natuur te genieten.

“Blijf bij het behouden en creëren van groen dicht bij de authenticiteit van de omgeving. Benut de unieke kwaliteiten die elke plek heeft. Pas dan is er sprake van zinvolle en toekomstgerichte groenvoorzieningen.” A.D. Knobbe, Ideenberater Brains for Ever/Die Denkfabrik

stedelijke vooruitgang zoeken

maakt Staatsbosbeheer een aan-

stadsbestuurders samenwerking

trekkelijke en logische partner bij

met andere gemeenten, woning-

reconstructieprocessen waar een

corporaties, de provincie, water-

ontwikkelingsgerichte landschaps-

schappen, agrariërs, het bedrijfs-

strategie wordt nagestreefd.

leven en burgers. Natuurbeheerders, zoals Staatsbosbeheer, zijn eveneens natuurlijke ontwikkelingspartners. Juist bij het bedenken van beheersoplossingen voor de groene ruimte. Want het effectief herstellen en realiseren van stadsbossen, natuurgebieden en cultuurlandschappen vereist beheerskennis. De resultaten zijn meestal niet binnen één jaar zichtbaar en ook aan het doelmatig inzetten van meervoudig ruimtegebruik, met functies als ‘natuur’, ‘landschap’, ‘water’, ‘recreatie’ en ‘soortbehoud’, zijn voorwaarden verbonden. Het

Natuur en mensen horen bij elkaar. Daarom


13

Ontwikkelingsgerichte landschapsstrategie Een nieuw perspectief voor (inter)stedelijke groenvisies

‘Ontwikkelingsgerichte landschaps-

Duidelijke verantwoordelijkheids-

motor beschouwd.

strategie’ is gebiedsgericht denken

structuren

De Europese Commissie stimuleert

over natuur- , landschaps- , water-

Het feit dat Staatsbosbeheer het

projecten die zich op de ontwik-

bergings- en recreatievraagstukken

vizier sterk richt op dit ontwik-

keling van een duurzaam groene

die sterk met een regionale context

kelingsgericht denken over het

leef- en werkomgeving richten met

zijn verweven en die een ongebrui-

urbane landschap rondom steden

programma’s en fondsen, zoals

kelijke aanpak vergen. Het is een

staat niet op zichzelf. In de stede-

Interreg IIIB. Staatsbosbeheer

instrument waarmee mensen ‘van

lijke metropolen van Noordwest-

constateert dat, binnen deze trans-

onderop’ hun eigen groene leefom-

Europa zijn de vraagstukken rond

nationale samenwerkingsverban-

geving mede vorm kunnen geven.

de ontwikkeling van duurzame,

den, overal wordt gezocht naar de

De burger is permanent in beeld.

publieke en toegankelijke stads-

ultieme toepassing van ontwikke-

Hierdoor kan worden voldaan aan

landschappen in hoofdlijnen overal

lingsplanologie. Er bestaat een

de geconstateerde behoefte bij

hetzelfde. Goed functionerende

breed besef van het feit dat ruimte-

gebiedsgerichte beleidsmakers om

urbane landschappen worden in

lijke planning op basis van hand-

een betere koppeling tussen plan-

Europese steden als Amsterdam,

having niet langer antwoord biedt

ning en uitvoering te realiseren.

Londen en Frankfurt als een wezen-

aan de ruimtelijke en economische

Staatsbosbeheer tracht deze visie in

lijk onderdeel van de economische

dynamiek in stedelijke regio’s.

haar programma ‘Natuur bij de stad’ op praktijkschaal te demonstreren, te testen en te toetsen.

“Langzamerhand gaan we van handhavingsplanologie naar ontwikkelingsplanologie. De provinciale organisatie is alleen gepokt en gemazeld in handhaving. Er is daarom behoefte

Meer groen in en om de stad betaalt zichzelf door de hogere huizenprijzen.

aan een ontwikkelingsgerichte ambtenarij.” Henry Meijdam, Gedeputeerde Ruimtelijke Ordening Provincie Noord-Holland, Groendebat .


“Gemeenten kunnen groenaanleg als voorwaarde hanteren in het aanbesteden van bouwprojecten: u mag hier bouwen als u tevens daar dat park of die natuur ontwikkelt. Dat is een sterke onderhandelingspositie die gemeenten nog veel te weinig benutten.� Michiel Firet, Staatsbosbeheer 2003


15

Het alternatief, de ontwikkelings-

maken en die ruimte geven aan

gerichte landschapsstrategie,

publieke en private partijen om

erkent juist deze dynamiek en

binnen heldere kaders zelf hun

schept meer mogelijkheden voor

ruimte te ontwikkelen. De overheid

regionale coördinatie. Een actieve

stuurt, de markt realiseert.

en vroegtijdige samenwerking van de betrokken partijen geeft duide-

Kostenneutraal investeren

lijke verantwoordelijkheidsstructu-

De inrichtingspraktijk van ‘Natuur

ren. Het overbrugt de grote kloof

bij de stad’-projecten toont aan dat

tussen planning en uitvoering, een

intensieve samenwerking met

van de kernproblemen van groeien-

regionale partners en de koppeling

de stadsgemeenten. Een voor-

van planvorming aan investeringen

waarde hierbij is, dat het sturen op

goede garanties bieden voor duur-

ruimtelijke schaarste wordt vervan-

zame ruimtelijke oplossingen.

gen door sturen op kwaliteit.

Hierbij kiest Staatsbosbeheer

Staatsbosbeheer heeft inmiddels in

bewust voor de aanpak van de

Nederland en in Europese samen-

‘projectenveloppe’; binnen een

en baten worden hierbij zo veel

werkingsprojecten ervaring opge-

nieuw te ontwikkelen gebied

mogelijk tegen elkaar wegge-

daan met het formuleren van werk-

wordt een integraal en gebieds-

streept, ‘vereffend’. Het geeft

bare Programma’s van Eisen. Het

gericht pakket voor natuur, land-

‘Natuur bij de stad’-projecten een

zijn programma’s die het sturen op

schap, water, recreatie, wonen en

transparante en goed controleer-

gewenste kwaliteiten mogelijk

werken gerealiseerd. De kosten

bare financiële basis.

Rood en groen kunnen goed samengaan als ze geïntegreerd groeien. Door een combinatie van functies als natuur, wonen en werken ontstaat een gezonder leefklimaat.

De groene gereedschapskist van de Dienst Landelijk Gebied Staatsbosbeheer heeft een convenant met de Dienst Landelijk Gebied (DLG). Haar grondpositie, ontwerpkwaliteit en lange ervaring met het verwerven en inrichten van groene gebieden verhoogt – in combinatie met de positieve maatschappijgerichtheid van Staatsbosbeheer – de slagingskans van gebiedsgerichte natuur- en landschapsontwikkeling bij de stad. De DLG zoekt samen met Staatsbosbeheer voortdurend naar nieuwe mogelijkheden en financieringsvormen om de groene inrichtingsplannen bij steden ook daadwerkelijk te kunnen realiseren. Hierbij wordt gestreefd naar koppeling van rode en groene ontwikkelingen, het verbinden van private en publieke geldbronnen en wordt tevens getracht een multifunctionele oplossing voor ogenschijnlijk onverenigbare ruimtelijke opgaven te realiseren. De DLG en Staatsbosbeheer investeren in gezamenlijke experimenten en initiëren projecten waarin deze multifunctionele aanpak wordt getest. Dit moet resulteren in nieuwe mogelijkheden voor de partners van beide organisaties.


16

Rood en groen zijn planologische partners Een nieuw bedrijventerrein als groene financieringsbron

Gedurende de praktijkprojecten

van gemeenten vergroten en ‘Rood

aan de kwaliteit van de groene

‘Natuur bij de stad’ heeft Staats-

voor groen’ optimaal laten renderen.

leefomgeving. Eerst het landschap

bosbeheer diverse gemeenten

aanleggen, volgens een strikt pro-

geïnspireerd tot een andere inzet

Rood als groene

van hun ruimtelijkeordenings-

kwaliteitsverbeteraar

instrumenten. Het ‘vereffenen’

Staatsbosbeheer beschouwt ‘Rood

Groene bedrijventerreinen

van de kosten van groenstructuren

voor groen’ als een gunstige ont-

De groene gebiedsvisie van

met de opbrengst uit rode ontwik-

wikkeling voor het kunnen realise-

Staatsbosbeheer stelt stadsgemeen-

keling kan alleen door rode func-

ren van natuur, recreatie en land-

ten in staat daadwerkelijk groen

ties schaars te maken. Gemeenten

schap bij de stad – juist waar de

zaken te doen; juist als zij bedrijfs-

kunnen dat.

stedelijk-economische dynamiek

terreinen willen herinrichten of

Zij beschikken over duidelijke

een grote ruimtevraag heeft. Wel

uitbreiden. Geïntegreerde en

instrumenten; sterke grondposities,

verbindt Staatsbosbeheer hier eisen

gebiedsgerichte natuur- en land-

de Wet Voorkeursrecht Gemeenten

aan. Want de sterke grondpositie

schapsfuncties geven aan nieuwe

en het bestemmingsplan. Bij som-

van Staatsbosbeheer rondom

of uit te breiden bedrijfslocaties

mige stedelijke uitbreidingsplannen

grotere steden vertegenwoordigt

grotere economische waarde.

blijft in de praktijk evenwel sprake

maatschappelijk kapitaal dat zorg-

Het industriegebied Trade Port

van een ongelijke verdeling:

vuldig moet worden beheerd. De

bij het Limburgse Venlo biedt

de lasten gaan naar de overheid,

economische meerwaarde die uit

hiervan een mooi voorbeeld.

de baten naar de projectontwik-

rood-groene coalities, strategische

kelaar(s). Staatsbosbeheer wil met

grondruilingen en tijdelijke

De gemeente Venlo verwacht de

haar grondpositie en beheersken-

beheersoplossingen voortvloeit,

komende decennia sterke econo-

nis de planologische flexibiliteit

moet daarom ten goede komen

mische groei en wil de capaciteit

gramma van eisen, daarna bouwen.


17

van bestaande bedrijventerreinen rond de stad daarom drastisch uitbreiden. Staatsbosbeheer heeft in het gebied van het beoogde nieuwe bedrijventerrein eigendom en is voor de gemeente hiermee een natuurlijke partner. Staatsbosbeheer heeft de gemeente Venlo daarom pro-actief benaderd en haar geadviseerd het Trade Port duurzaam groen in te richten. Niet alleen aan de wettelijke compensatie te voldoen, maar een aantrekkelijk groen bedrijventerrein in te richten waar bedrijven zich graag willen vestigen ĂŠn waar de inwoners uit Venlo kunnen en willen recreĂŤren. Een innovatie op het gebied van gecombineerde roodgroene stadsontwikkeling. De natuur kan de stad in trekken en een sterke verbinding met omliggende natuurgebieden gaan vormen: een economische schakel in een ecologische keten van regionale betekenis.

Multifunctioneel ruimtegebruik in Breda Wonen, werken, infrastructuur, water, natuur en recreatie zijn voor elke stad onderscheidende kernfuncties, maar zeker in het plangebied van de rivier de Mark bij

Land in de stad. Dorpen en steden smelten aaneen en sluiten de natuur in. In dit geval Den Haag.


18

Breda. Het waterschap heeft extra

die meervoudig ruimtegebruik

waterbergingscapaciteit nodig en

stimuleren. Staatsbosbeheer heeft

wil hier een Vierde Bergboezem

dit idee voor gebiedsgerichte

realiseren. Daarnaast compenseert

samenwerking bij alle partners

het projectbureau van de HSL-Zuid

aangebracht en voorgesteld het

in dit gebied natuur, wil de

zoekgebied te verruimen en de

gemeente Breda er woningen

ruimtelijke opgaven te verbreden.

bouwen en bezit Staatsbosbeheer

Op deze wijze ontstaan kosten-

een jong recreatiebos in het zoek-

neutrale en integrale mogelijkheden

gebied. Het zijn uitgangsposities

voor meervoudig ruimtegebruik.

Bij multifunctioneel ruimtegebruik horen verschillende dichtheden van natuur en wonen. Hier een discussievoorbeeld voor een natuurlijke verbindingszone in combinatie met wonen en natuur.


19

Een bergboezem als

Breda zijn bereid samen het leeu-

aanleg van de Vierde Bergboezem

multifunctionele planbasis

wendeel van de aankoopkosten te

en natuur- en recreatiefuncties niet

Door een aantal bedrijfsgebouwen

dragen. De Dienst Landelijk Gebied

als één projectenveloppe kunnen

uit de agrarische bedrijfsvoering te

zet ‘anticiperende grondaankopen’

worden opgepakt. Rode ontwikke-

halen komt grond vrij voor andere

in om de resterende hectares te

lingen kunnen zo de financierings-

functiecombinaties. In plaats van

kunnen verwerven.

bron vormen voor de realisatie van

‘waterberging op landbouwgrond’

De kosten voor de inrichting van

waterberging in moerasnatuur,

is er nu ruimte voor de combinatie

het plangebied bedragen totaal

duurzaam behoud van het agra-

van ‘waterberging en natuuront-

 miljoen euro. Voor ongeveer

rische cultuurlandschap, de

wikkeling’. Staatsbosbeheer en

 miljoen euro wordt nog gezocht

recreatieve herinrichting van

het Ministerie van Landbouw,

naar financiering. Staatsbosbeheer

bestaande bossen én de realisatie

Natuur en Voedselkwaliteit versnel-

stelt voor te onderzoeken of de

van de Vierde Bergboezem. Voor

len dit proces door . euro

woningbouwopgave van Breda, de

alle partijen op de lange termijn

uit de GIOS-gelden toe te zeggen.

langetermijnontwikkeling van het

een winwin situatie.

Het waterschap en de gemeente

aanwezige kampenlandschap, de

Schetsend het landschap ontwerpen Staatsbosbeheer realiseert zich dat grote stadsgemeenten niet van de ene op de andere dag hun ruimtelijke plannen kunnen realiseren. Het creëren van stedelijke plannen is complex. Daarom ontwikkelt Staatsbosbeheer gedurende de initiatieffase schetsontwerpen op basis van voortschrijdende inzichten. Hierbij werkt hij voortdurend samen met de verschillende Nederlandse kennisinstituten, landschapsarchitecten, maar wordt tevens gebruik gemaakt van de frisse invalshoeken van studenten aan Hogescholen en Technische Universiteiten. Zij zijn immers de plannenmakers van de toekomst. In de schetsontwerpen worden allerhande vraagstukken, zoals buy-outs, grondruil, infrastructuur, waterproblematiek en de verschillende gemeentebelangen, structureel geïntegreerd. Het is deze onderscheidende en multifunctionele aanpak die bestuurlijke doorbraken kan katalyseren. De maatschappelijke middenpositie van Staatsbosbeheer staat hierbij garant voor een betrouwbaar uitvoeringsbeleid.

Staatsbosbeheer gebruikt studenten en ontwerpteams om via schetsen tot plannen voor de toekomst te komen.


20

Groene gebiedsontwikkeling met Staatsbosbeheer Een totaalontwikkeling voor elke stad

De inzichten van Staatsbosbeheer

middenpositie, is met burgerver-

evenwichtig beheer van natuur en

in gebiedsgerichte natuur- en recre-

tegenwoordigers goed vertakt in

landschap in en om steden. Zodat

atievraagstukken en de kennis die

de samenleving en beschikt over

niet alleen de doelen van vandaag

publieke en private partners bij

uitstekende lokale netwerken. Hij

worden gerealiseerd, maar tevens

‘Natuur bij de stad’-projecten in-

is daarnaast een ervaren beleids-

toekomstige generaties hun eigen

brengen, kunnen in heel Nederland

uitvoerder; juist bij vraagstukken

keuzes kunnen blijven maken.

leiden tot duurzame en toeganke-

rondom meervoudig ruimtegebruik

Geen keurslijf, maar een heldere

lijke planologische inrichtingspro-

en het verbeteren van de duur-

doelstelling.

cessen. Staatsbosbeheer wil deze

zaamheid van de leefomgeving.

kennis uitwisselen, demonstreren

Een belangrijk voordeel, ook voor

Achter in deze brochure vindt u

en toetsen en nodigt lagere over-

de private sector. Partners kunnen

een aantal voorbeelden van

heden en private partners daarom

met Staatsbosbeheer maatschap-

‘Natuur bij de stad’-projecten in

van harte uit op projectbasis met

pelijk verantwoord ondernemen en

verschillende uitvoeringsstadia. Het

hem samen te werken.

krijgen direct toegang tot hogere

zijn natuurwerken die stuk voor

overheden.

stuk op natuur- en recreatieontwik-

Een natuurpartner die beleid

keling bij een grotere Nederlandse

kan realiseren

Natuur en landschap bij de stad,

stad zijn gericht. We tonen u het

Staatsbosbeheer, als Zelfstandig

samen werkt ’t natuurlijk beter

project, laten u kennismaken met

Bestuursorgaan (ZBO) direct ver-

Natuur en landschap bij de stad

de ruimtelijke vraagstukken die in

bonden aan de Rijksoverheid, kan

heeft de toekomst. En die toekomst

de stadsregio spelen en geven u

bestuurlijk een verschil maken.

is van iedereen. Staatsbosbeheer

bovendien informatie over de

Staatsbosbeheer werkt vanuit een

wil bijdragen aan een duurzame,

samenwerking tussen de verschil-

herkenbare maatschappelijke

multifunctionele inrichting en een

lende partners.


21 Niet alleen in deze tijd staat wonen in en om de natuur hoog op het verlanglijstje. De Amsterdammers uit de Gouden Eeuw vonden dat ook al.


22

Ziet u kansen voor samenwerking met Staatsbosbeheer? Belt u dan even met Michiel Firet, programmamanager Natuur bij de stad:  –    of stuur een e-mail naar: natuurbijdestad@staatsbosbeheer.nl.

Colofon Auteur Arold Jansen Met bijdragen van Michiel Firet Sipke Casteleijn Jan Kuiper Coördinatie Communicatie & Marketing Traffic & Productie Vormgeving Design Factory, Utrecht Drukwerk Drukkerij Trepico, Hooglanderveen Beeldverantwoording Staatsbosbeheer is beeldrechthouder van al het gebruikte beeldmateriaal behalve van het beeldmateriaal van: Rob de Wind, Munnekeburen L.J.M. Tummers en J.M. TummersZuurmond, afbeelding uit het boek: Het land in de stad (pag. 17) Hans van den Bos Michiel Firet Ronald van Grindsven Mieke van Engelen Martin van Lokven Harro de Jong en Thor Hendriks (Rapport Blauwland) Provincie Limburg

Staatsbosbeheer heeft getracht alle beeldrechthouders van het in deze brochure opgenomen beeldmateriaal te bereiken. Eventuele rechthebbenden die vooraf niet zijn benaderd, wordt verzocht contact op te nemen met Staatsbosbeheer te Driebergen.


Staatsbosbeheer Princenhof Park 1 3972 NG Driebergen t 030 – 692 62 13 www.staatsbosbeheer.nl

Groene gebiedsontwikkeling

Natuur en landschap bij de stad Samen werkt ’t natuurlijk beter

natuur  

Samen werkt ’t natuurlijk beter Groene gebiedsontwikkeling Doelstellingen - Het instandhouden, herstellen en ontwikkelen van natuur-, bos-,...