oktober 2015
Magazine over de voortgang van
Cultuureducatie met Kwaliteit in Noord-Brabant
Inhoud 4
Denk na over cultuuronderwijs Structurele cultuureducatie: OCW en FCP over “pareltjes aan eenrijgen tot een mooie ketting”. Een interview met Maaike Kramer-Segers en Jan Jaap Knol.
8
Brabantse co-creatie Niet iets nieuws, maar samenwerken en benutten wat er al is. Petra Levert van Kunstbalie en Ninke van der Heijden van Erf goed Brabant over het waarom en hoe van De Cultuur Loper.
12
8 stappen De Cultuur Loper: coaching, scholing en een online instrument. Clara Linders en Monique Koolen van Kunstbalie bespreken de 8 trajectstappen waarmee scholen hun cultuureducatie tot bloei kunnen brengen.
20
De gedeputeerde is tekstvast Henri Swinkels is de nieuwe gedeputeerde Leefbaarheid en Cultuur van de provincie Noord-Brabant. Een interview over het belang van cultuureducatie en de rol van de provincie.
En verder... 6
Leerlingen in beeld
11
Column Brecht Demeulenaere
16
Leerkracht aan het werk
18
Zo staan we ervoor!
22
Passende leerling-volgmethode
23
Naar hogere orde denken
24
Makers aan het woord
26
De Cultuur Loper en De Culturele Ladekast
28
Gemeenten met ambitie
30
Met de culturele omgeving
31
Ook buiten Brabant
32
Lessen over erfgoed
34
Cultuureducatie in de toekomst
35
Tot slot
voorwoord
De beste van de wereld Bij de laatste Olympische Spelen haalde Noord-Brabant 14 medailles. Omroep Brabant schreef trots: “Spanje, Brazilië, Argentinië, België, Denemarken, Zuid-Afrika, India, Portugal en Mexico kunnen niet aan ons tippen. Doen we toch niet verkeerd!” Op meerdere punten doen Brabanders het beter. Zo werd Eindhoven een aantal jaar geleden uitgeroepen tot de slimste regio ter wereld. Hoe komt het toch dat Brabant het zo goed doet? Er zijn veel verklaringen voor te geven. Een ervan is de sterke structuur van (amateur)verenigingen die de moderne tijd heeft overleefd. Zo bekeken is Brabant ook in cultureel opzicht interessant. Niet alleen wemelt het er van de amateurtoneelverenigingen, van musea en theaters, ook op school is er structurele aandacht voor kunst- en cultuureducatie. Dat de provincie behoort tot de top drie van de beste scholen in Neder land heeft daar volgens mij eveneens mee te maken: Kunst- en cultuur educatie zijn van groot belang voor het vormen van creatieve, zelfstandige geesten. Hoewel ik niet in Brabant op school zat, maar in Noord-Holland (2de op de lijst met Olympische medailles) heb ik ook daar ervaren wat cultuur educatie voor jongeren kan betekenen. Bij het schooltoneel bloeide menig scholier op, of ze nu op het toneel stonden, in het koor zaten of de theatertechniek voor hun rekening namen. Het maken van een gemeen schappelijke theaterproductie was voor veel leerlingen een herinnering waarover ze nog steeds vertellen op schoolreünies. Voor velen was het – wat ze daarna ook zijn gaan doen – een belangrijk keerpunt in hun jeugd. Ze schudden hun schroom af. Zelf heb ik die ervaring ook. Toen ik, aangemoedigd door een docent, meedeed aan een tv-schrijfwedstrijd ( ‘Mijn Idee’ van de NCRV) en mijn verhaal verfilmd werd, keek ik als 12-jarige jongen trots uit over de set en realiseerde me voor het eerst dat dromen daadwerkelijk uit kunnen komen. Het is precies die gedachte, ‘van droom naar daad’, die Brabant zijn ongekende kracht geeft, of het nu om technologische innovatie gaat, om sport of de kunsten. Een creatieve atmosfeer, met structurele aandacht voor het ontplooien van talenten, is daarvoor onontbeerlijk. Boris van der Ham
3
4
} tekst Bea Ros } foto Gerard-Jan Vlekke
interview
Denk na over cultuuronderwijs Hoe geef ik cultuur onderwijs? Op die vraag moeten scholen met een doordacht antwoord komen, stelt OCW. De regeling Cultuureducatie met Kwaliteit helpt hen daarbij, in elk geval tot en met 2020.
tot de basis, dat het bijvoorbeeld een gewoonte is om samen te zingen of om verhalen over de omgeving te vertellen.” Parelketting We zitten op de zevende verdieping van de Haagse Hoftoren, het OCW-gebouw waar de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit zo’n drie jaar geleden werd geboren. Leverden voorgaande stimuleringsregelingen weliswaar mooie projecten op, van structureel cultuuronderwijs op basis scholen was nog geen sprake. Dat moest anders. “De hoofdgedachte van CmK is: we willen verder gaan dan losse kunstzinnige activiteiten, je moet de pareltjes aaneenrijgen tot een mooie ketting”, zegt Knol. De school is nu aan zet, vertelt Kramer-Segers: “Scholen moeten cultuur educatie inbedden in hun curriculum. Een doorlopende leerlijn is voor ons cruciaal, niet alleen bij taal en rekenen, maar ook bij cultuureducatie.”
Onlangs ging Maaike KramerSegers, clusterleider Cultuur
Eigen keuzes
educatie en -participatie van het
Om scholen daarbij te helpen heeft de Stichting Leerplanontwikkeling
ministerie Onderwijs, Cultuur
(SLO) in opdracht van OCW een landelijk leerplankader voor kunst
en Wetenschap (OCW), op
zinnige oriëntatie ontwikkeld. Daarin staat wat kinderen van 4 tot 12 jaar
schoolbezoek. “Ze vroegen me:
moeten kennen en kunnen, en welke activiteiten daarbij passen. Het is
‘Waarom wil je eigenlijk komen?, want wij doen niets aan cultuur educatie’. Tijdens mijn bezoek zag ik een papier hangen met daarop de ambities van de school, waaronder maandelijks elke klas een nieuw liedje aan
Wim van de Donk
Commissaris van de Koning van de provincie Noord-Brabant
leren. Dat zagen ze zelf niet als cultuureducatie.” Jan Jaap Knol, directeur van het Fonds voor Cultuurparticipatie, de uitvoeringsinstantie van de CmK-regeling, herkent het hele maal. “Het begrip cultuureducatie heeft voor veel scholen een zware betekenis. Breng het terug
Kunst, cultuur: voor mij bieden ze zowel troost, het vermogen van het leven te genieten en een permanente impuls om dingen ook anders te willen zien. Zoals Ernst Bloch het mooi verwoordde, is de muziek daarbij een bijzondere muze. Die heeft de omweg van het hoofd niet nodig om mij rechtstreeks in het hart te raken. Er is zoveel moois. Nocturnes van Chopin, het Miserere van Allegri, maar ook het werk van Marc Mulders. Zijn prachtige raam in de Sint-Jan bijvoorbeeld, ontroert en boeit tegelijkertijd.
nadrukkelijk een kader: de school bepaalt zelf de concrete invulling, bij
Eigenaarschap
voorkeur samen met de culturele omgeving. “Scholen zijn autonoom, dus
Ruim een derde, ofwel 2.500 van
wij schrijven niet voor wat ze moeten doen”, verklaart Kramer-Segers. “Maar
de 7.000 basisscholen, doet mee
ze moeten wel nadenken over de vraag: hoe geef ik cultuuronderwijs?”
aan de CmK-regeling. Uit de tus sentijdse evaluatie in april 2015
Beiden vinden De Cultuur Loper in Brabant een goede invulling van de
kwam naar voren dat er onder
CmK-regeling. “De Cultuur Loper brengt het gesprek binnen scholen op
scholen nog te weinig eigenaar
gang en helpt hen eigen keuzes te maken”, zegt Kramer-Segers. Knol
schap is. “Daar is nog veel te
noemt De Cultuur Loper heel helder. “En wat ik echt sterk vind, is dat
winnen”, zegt Knol. “In Brabant
het al in 27 deelnemende gemeenten is ingezet.” Kramer-Segers vult
gaat het, mede door De Cultuur
aan: “De Cultuur Loper gaat uit van culturele competenties en dat is een
Loper, al heel goed; daar is de
goede vertaling van het leerplankader.”
vraag van de school echt leidend. Maar er zijn ook plekken die nog
Zelfbewustzijn
niet zo ver zijn.”
De CmK-regeling past binnen het algemene onderwijsbeleid. “Vergele ken met een paar jaar geleden ligt er steeds meer focus op een brede
De overheid zet daarom de
vorming van kinderen”, licht Kramer-Segers toe. “Het draait niet langer
komende jaren haar stimulerings
alleen om cognitieve zaken, maar ook om bijvoorbeeld burgerschap en
beleid voort. De CmK-regeling
kinderen culturele competenties bijbrengen.” Knol: “Denken in compe
wordt met vier jaar verlengd tot
tenties gaat verder dan vaardigheden als zuiver zingen of in perspectief
en met 2020. Bovendien komt er
leren tekenen, het gaat ook om cultureel bewustzijn en kritisch kijken
met de Muziekimpuls een extra
naar de wereld om je heen. Dat zal alleen maar aan belang winnen, dus
injectie van 25 miljoen euro.
is het des te belangrijker dat scholen goed toegerust zijn.”
Kramer-Segers kan mensen ge ruststellen die zich zorgen maken
Zo ver is het nu nog niet. “Een echt grote slag die we nog moeten maken,
dat cultuureducatie voortaan
is dat leerkrachten zich voldoende vaardig weten”, zegt Knol. Een ander
louter muziekonderwijs zal zijn:
streven is zorgen dat alle scholen – en niet alleen de enthousiastelingen
“Andere aspecten van cultuur tel
– werk maken van cultuuronderwijs. Knol is daarom blij dat de onderwijs
len even goed. De Muziekimpuls
inspectie binnenkort onderzoek gaat doen naar de staat van cultuur
volgt de lijn van CmK. Het gaat
educatie. “Dat is een begin, maar ik verwacht dat cultuureducatie vaker
ook hier om de vraag: waar wil jij
onderwerp van gesprek zal worden tijdens inspectiebezoeken.”
als school op inzetten?” |
} tekst Roy van Weverwijk
1
2
3
Kunst en cultuur stimuleren onder meer de verbeelding, het onderzoeken, het interpreteren en waarderen. Cultuuronderwijs in primair en voortgezet onderwijs laat kinderen nadenken over wie ze zijn en hoe zij in de wereld staan. Met veel enthousiasme en plezier ontwikkelen de leerlingen van De Cultuur Loper-scholen hun creĂŤrend, onderzoekend en reflecterend vermogen.
In beeld!
7
in de praktijk
5
6
1. Leerlingen aan de slag met lichtschrijven, een workshop gegeven door Anoek Beumer (VO) 2. Een resultaat van een leerling die meedeed aan het project Moooi! (PO) 3. Onderzoekende schilderles (VO) 4. Leerlingen aan de slag met een muurschildering op de Algemene School Oost in Bergen op Zoom (PO) 5. Leerlingen onderzoeken de uitdrukking van de emotie ‘boos’ (PO) 6. Leerlingen onderzoeken de uitdrukking van de emotie ‘blij’ (PO) 7. Aan de slag met kinetische kunst, een workshop gegeven door IWAZ (PO) 8. Het kleien van een buste (VO)
4
8
7
} tekst Bea Ros } foto’s Ben Nienhuis
Brabantse co-creatie Niet weer iets nieuws, maar samenwerken en benutten wat er al is. Dat is de Brabantse aanpak voor Cultuur educatie met Kwaliteit, met co-creatie en bewustwording als sleutelwoorden.
Toen in 2012 het landelijke
Vanuit die gedachte werd De
programma Cultuureducatie met
Cultuur Loper geboren.
Kwaliteit (CmK) aangekondigd werd, besloten twee provincia
Samenhang
le instellingen met onder meer
Bij het nadenken over een Bra
cultuureducatie in het taken
bantse invulling voor CmK was één
pakket de handen ineen te slaan.
ding meteen helder: we beginnen
“Kunstbalie mag dan kunst de
niet bij nul. Petra Levert, hoofd
scholen binnenbrengen en wij
Kunsteducatie bij Kunstbalie, licht
erfgoed, uiteindelijk hebben we
toe: “Er gebeurt al zoveel, laten
hetzelfde doel”, vertelt Ninke van
we daar eerst eens goed naar
der Heijden, projectleider vanuit
kijken.”
Erfgoed Brabant. Dat doel is bij
Brabant signaleerde dat er inder
leerlingen culturele competenties
daad veel gebeurt, maar dat sa
te ontwikkelen. Dat vraagt om
menhang en doorlopende lijnen
goede cultuureducatie en dat
ontbraken. Dat is ook landelijk
weer om deskundige ondersteu
het beeld, en uit de verkenning
ning van scholen en leerkrachten.
die minister Bussemaker in 2014
interview
liet uitvoeren, kwam dan ook de
werken (zie ook het artikel op
In deze 27 gemeenten wilde
roep dat cultuureducatie een
pag. 12 t/m 15).
iedereen meedoen. “Grappig is
integraal onderdeel moet worden
Het concept van De Cultuur
dat elke partij, op de vraag bij
van het curriculum. In Brabant
Loper is al doende gegroeid. “Het
de eerste tussentijdse evaluatie
merkten Kunstbalie en Erfgoed
was alsof we een pad aanlegden
meting naar wie initiatiefnemer
Brabant bovendien dat mensen
met een stapel tegels onder de
was, zichzelf noemde. Ofwel:
zich onvoldoende bewust zijn van
arm en telkens een nieuwe tegel
iedereen voelt zich eigenaar van
waar ze precies mee bezig zijn.
voor onze voeten legden”, vertelt
het project en dat is goed.”
“Wij hebben daarom ingezet op
Van der Heijden. Iedereen moest
samenhang, opbouw en bewust
daarbij wennen aan een nieuwe
Ook met scholen maakten ze
wording”, vertelt Levert. “Alle drie
rol. “Onze medewerkers moesten
duidelijke afspraken. “Het is de
zien we als belangrijke voorwaar
bijvoorbeeld leren coachen,
eerste keer in mijn carrière dat
den voor goede en duurzame
scholen moesten leren geen ant
ik scholen heb geadviseerd niet
cultuureducatie. Daarbij wilden
woorden te krijgen, maar die zelf
deel te nemen”, vertelt Levert.
we niet de zoveelste doorlopende
te bedenken”, aldus Levert.
“Een school moet echt ambities
leerlijn ontwikkelen, maar juist
hebben en tijd willen investeren Matching
om dingen te veranderen. We ei
ject dat daaraan voorafgaat.”
Naast bewustwording is co-creatie
sen bijvoorbeeld dat de directeur
De Cultuur Loper is een vier
een sleutelwoord in de Brabantse
aanwezig is bij de start van het
jarig programma dat bestaat uit
aanpak. Om cultuureducatie met
programma.” In 2013 startten
coaching, scholing en een online
kwaliteit te verwezenlijken moe
88 voorloperscholen (waarvan
instrument dat scholen helpt be
ten alle partijen samenwerken.
3 scholen uit het voortgezet on
wuste keuzes te maken voor hun
De provincie faciliteert Erfgoed
derwijs) en inmiddels zijn er bijna
cultuureducatie. Centrale vraag
Brabant en Kunstbalie om het
evenzoveel volgscholen. Minder
is wat je als school de leerlingen
project De Cultuur Loper te leiden
dan volgens planning, en het oor
in 8 jaar tijd wil meegeven en
en de lijntjes bij elkaar te houden.
spronkelijke doel van 250 scholen
hoe je daar via ontwikkeling van
Ook de inbreng van gemeenten
eind 2016 is daarom bijgesteld
culturele competenties aan kunt
is belangrijk. “Wij hebben bewust
naar 220. “De aanloop duurde
gezocht naar matching met ge
langer dan we dachten. Bewust
meenten om lokaal verantwoor
wording kost tijd. Verder moet
delijkheid en commitment te
je dit alleen doen met scholen
krijgen”, verklaart Levert. Boven
die echt willen. Trekken aan een
dien konden ze zo de bestaande
dood paard heeft geen zin.”
Pe
aandacht besteden aan het tra
tra ve Le rt
lokale infrastructuur benutten en versterken. Scholen werken vaak
Vier doelen
al samen met lokale intermediairs
Binnen De Cultuur Loper werkt
(voorheen marktplaatshouder), dus
Brabant aan de vier doelen van
daar kon op worden voortgebouwd.
de CmK-regeling. “Curriculum
Na voorlichtingsbijeenkomsten
ontwikkeling, deskundigheids
in 2012 voor alle 65 Brabantse
bevordering en samenwerking
gemeenten (minus de B5) is met
tussen scholen en instellingen
27 gemeenten een participatie
zijn in ons project onlosmakelijk
overeenkomst gesloten. Van der
met elkaar verbonden”, vertelt
Heijden noemt de voorwaar
Levert. “Die doelen kunnen we
den om mee te doen: “Dat de
in onze verantwoording aan het
gemeente een vast bedrag per
Fonds voor Cultuurparticipatie
inwoner investeert, dat er een
nauwelijks scheiden.”
lokale intermediair is en dat er
Ook het vierde doel, de ontwikke
scholen zijn die willen deelnemen.”
ling van beoordelingsinstrumen
Soms wilden scholen wel, maar
ten, is in het vizier. De Brabantse
de gemeente niet of omgekeerd.
projectleiders onderzoeken }}
9
10
interview
samen met collega-instellingen
Kunstbalie en Erfgoed Brabant
vorm geven aan cultuureducatie,
in Gelderland en Friesland een
zorgen ervoor dat lokaal opge
maar het culturele veld zullen ze
werkwijze waarmee leerkrachten
dane ervaringen zo veel mogelijk
altijd nodig hebben als samen
de culturele ontwikkeling van
gedeeld worden. Sectorbrede
werkingspartner. “Wij geloven
leerlingen kunnen bijhouden.
kennisontwikkelgroepen (KOG’s)
niet in een DIY-pakket”, stelt
Een soort cultureel leerlingvolg
buigen zich over vraagstukken
Levert. Van der Heijden vult aan:
systeem dat niet is gebaseerd op toetsen, maar op observatie en (zelf)reflectie door leerlingen. “Een Citotoets voor cultuur
“Een school moet echt ambities hebben en tijd willen investeren om dingen te veranderen.”
educatie, dat wil niemand”, stelt Levert. “Het gaat erom dat leer krachten met nieuwe ogen naar leerlingen gaan kijken en hun leren onder woorden te brengen en te duiden wat ze zien.”
die overal terugkomen, zoals
“Scholen kunnen het niet alleen,
Ervaringen delen
creativiteitsontwikkeling en
want ze zijn geen experts in kunst
Na de aanloop, waarin De Cultuur
vakoverstijgend werken. Dat kan
en erfgoed. En culturele instellin
Loper vaste vorm kreeg, is het
uitmonden in informatie op de
gen zijn geen experts in didac
project inmiddels goed op stoom.
website of in scholing. Ook buiten
tiek. Ze hebben elkaar nodig en
Natuurlijk waren er hobbels onder
Brabant delen ze ervaringen. Zo
juist daarom is samenwerking zo
weg. Door bezuinigingen vielen
werkt de Zuid-Hollandse collega
belangrijk.” |
in veel gemeenten kunstencentra
Kunstgebouw met De Cultuur
weg of scholen moesten door een
Loper, introduceert collega Stad
fusie of personeelswisseling pas
kamer De Cultuur Loper in Zwolle
op de plaats maken. “We hebben
en onderzoekt de provincie Zee
allerlei variaties meegemaakt,
land invoering ervan (lees ook het
maar vooral ook heel veel mooie
artikel op pag. 31). “Van al hun
dingen zien opbloeien”, vertelt
ervaringen leren wij ook weer”,
Levert. Zo merken ze tijdens
zegt Levert.
de
scholen steeds zelfstandiger
an
Dankzij De Cultuur Loper kunnen
betrokken zijn.
nk ev
dat gemeenteambtenaren echt
rH
eij
de n
de halfjaarlijkse bijeenkomsten
Ni
2017 en verder
Vanaf 2017 komt er een nieuwe landelijke regeling voor cultuureducatie. Kunstbalie en Erfgoed Brabant doen op basis van hun ervaringen daarvoor de volgende aanbevelingen: y zet in op verbreden en verdiepen in plaats van weer iets nieuws; y continueer de matchingsformule, dat is een waarborg voor commitment
en verantwoordelijkheid;
y verbind de Impuls Muziekonderwijs aan de vervolgregeling voor CmK,
zodat ze elkaar versterken in plaats van verzwakken;
y geef meer aandacht en ruimte voor samenwerking met pabo’s, schoolbesturen en de verbinding met het voortgezet onderwijs.
Overeenkomsten en verschillen
‘
Ik mag als Belg, Vlaming, een reflectie maken in dit belangrijke tijdschrift over cultuuronderwijs. In de boeiende voorbereidende gesprekken met Ad [red.: van Drunen] van Kunstbalie
die onze huiskamers en zo ook onze
kwamen we uit op het onderzoeken van verschillen: wat doen wij anders, wie doet
klassen ongefilterd binnenstromen:
wat beter en waar staan we op de ranglijst? Wellicht een zinvolle oefening, ware
soappersonages worden verliefd,
het niet dat ik iemand ben die vooral gelijkenis opzoekt. Verschilpunten tussen onze
een olifantenkalf wordt geboren, een
landen en culturen zijn immers makkelijk te benoemen, maar vaak complex of
vluchtelingenkind spoelt aan. In een
moeilijk hard te maken.
buitenwijk gordt een jongeman een bomgordel om. Bij gebrek aan een
Neem nu fietsen. Een theorie in de cultuurwetenschap stelt dat je de kern van een
historisch of politiek referentiekader
cultuur kunt weervinden in datgene wat de maatschappelijke top en basis verbindt.
waren de jongens van het tweede
In Nederland wordt dan wel eens ‘fietsen’ genoemd. Het straatbeeld in bijvoorbeeld
leerjaar zich nauwelijks bewust
Groningen lijkt dit meer dan te bevestigen. Ook in Vlaanderen speelt fietsen een
van de impact van hun enscenering.
ongelooflijke rol. U herinnert zich misschien nog de volksopstand, die node ontstond
Docenten wacht de unieke rol om
toen het parcours van Onze Ronde van Vlaanderen werd gewijzigd. Fietsen hebben
samen met onze kinderen zo’n kader
we gemeen, maar toch is het heel verschillend. In Nederland heb ik er een beeld bij
te ontwikkelen.
van bagagedragers en dijken, van kaarsrechte bruggen over rivieren en kanalen. In Vlaanderen hangt er meer een geur van braadworst en bier, en het lawaai van
Maar niet alleen in de klas of op de
autobotsers [red.: botsautootjes]. En vooral heroïek, de geruststellend geconstrueer-
speelplaats, ook buiten de school zijn
de heroïek van de ontembare kasseihelling. Het gesprek hierover is als een oefening
we als maatschappij op zoek naar
in cultureel bewustzijn. Ook Nederland kent zijn klassiekers, al lijkt het erop dat
kaders. Als cultuur schrijven we voort-
Nederlandse fietshelden onze Vlaamse molshopen liever overslaan en hun heil
durend nieuwe verhalen om betekenis
zoeken in Echte Bergen.
te geven aan die beelden. Voor de gezondheid – én voor het democratisch
En onze leraren? Ik durf te stellen dat docenten in Vlaanderen en in Nederland zich
gehalte – van onze samenleving is het
in een erg gelijk spanningsveld bevinden. Een spanningsveld dat je zo zou kunnen
essentieel te onderzoeken hoe we dit
omschrijven: de maatschappij verwacht steeds meer van onderwijs, terwijl de leer-
bewust, maar vaker nog onbewust,
lingenpopulatie steeds diverser wordt. Diverser op vlak van afkomst, maar ook in
doen.
ontwikkeling, leerproblemen, gezinssituatie of culturele bagage van leerlingen. Van docenten verwachten we in essentie dat zij de brug maken tussen onze kinderen en
Niet alleen heeft cultuuronderwijs er
onze verwachtingen. Cultuuronderwijs kan niet om deze spanningsboog heen. Laat
dus alles bij te winnen zich uitdrukke-
ons daarom een cultuuronderwijs ontwikkelen vanuit een perspectief dat docenten
lijk te verhouden tot maatschappelijke
waardeert. Een perspectief waarbinnen cultuuronderwijs mee betekenis geeft aan
uitdagingen. Als samenleving of
maatschappelijke vragen. Onderwijs speelt zich immers niet af in een vacuüm. De
onderwijs kunnen we evenmin om
druk op onderwijs weerspiegelt evoluties op economisch, cultureel en politiek vlak.
cultuur of reflectie op cultuur heen.
Op de basisschool van mijn kinderen ontstond midden vorig schooljaar ophef door
En nu ga ik fietsen.
een spel dat kinderen van het tweede leerjaar hadden bedacht. Een jongen wordt geblinddoekt en moet op zijn knieën zitten, achter hem staat een vriendje klaar om
Brecht Demeulenaere is adviseur voor
hem te ‘onthoofden’. Scènes die zo uit de nieuwsberichten over IS kunnen komen.
het Vlaams onderwijsbeleid.
Kinderen groeien hier en nu op in een constante en nabije beeldenstroom. Beelden
’
} tekst Brecht Demeulenaere
11
column
} tekst Bea Ros } foto Ben Nienhuis
In 8 stappen
naar cultuureducatie met kwaliteit
Coaching, scholing en een online instrument: dat is De Cultuur Loper van Kunstbalie en Erfgoed Brabant. Monique Koolen en Clara Linders, vanuit Kunstbalie meebouwend vanaf het eerste uur, geloven in het programma, dat uitgaat van de vraag: wat wil je leerlingen meegeven in 8 jaar cultuuronderwijs?
achtergrond
Linders: “Toen wij drie jaar geleden begonnen met
Koolen vult aan: “Dat betekende dat we in co-creatie
De Cultuur Loper wisten we vooral dit: we willen
met scholen en partners aan het werk zijn gegaan.
doorbouwen op wat scholen nu al doen. En we gaan
Want ondanks verschillen, zijn er ook veel over
gebruikmaken van de energie en de kansen die er
eenkomsten: wat heb je als school nodig om een
liggen. Want scholen verschillen enorm, op allerlei
kwaliteitsslag te maken? Een school moet overzicht
punten die bepalend zijn voor hun cultuuronderwijs.
krijgen: wat doen we al? En samen bepaal je: wat
De ene school staat in de weilanden, de andere naast
willen wij als school onze leerlingen meegeven en
het kunstencentrum. De ene directeur is op zoek naar
hoe gaan we dat doen? We hebben in gesprek met
onderwijsvernieuwing, de andere wil het vooral behap
scholen en partners handvatten ontwikkeld die
baar houden: het team, de leerlingpopulatie, de
elke school op zijn eigen manier kan invullen. Die
onderwijsvisie, wat ze al doen en veroverd hebben…
handvatten kregen een plek in het online traject. De
Dat was het vertrekpunt: we gaan uit van de diver
persoonlijke begeleiding en coaching van de school
siteit en zoeken samen met de school naar wat er
zijn daarbij onmisbaar. Evenals de intermediairs, en
nodig is om hier cultuureducatie tot bloei te brengen.”
de coaches van Kunstbalie en Erfgoed Brabant.”
Het traject van De Cultuur Loper bestaat uit 8 stappen: een rondleiding Stap 1 Intake – commitment creëren
als spiegel: herkent de school zich hierin? Koolen noemt als voorbeeld een school die heel thematisch werkte, behalve bij cultuureducatie. “Waarom? vroeg
Ja zeggen tegen een programma waarmee je als
de intermediair. Bleek dat dat kwam doordat ze
school extra geld krijgt voor het cultuurprogramma
disciplinegerichte methodes hadden. Ze hadden
plus gratis begeleiding, is verleidelijk. Maar om aan
daar nooit eerder bij stilgestaan.”
De Cultuur Loper deel te nemen moeten scholen serieus werk willen maken van cultuureducatie. Sterker nog: om tot goede duurzame cultuureducatie te komen moet het eigenaarschap ervan bij de school liggen, is de overtuiging van Koolen en Linders. Dat vraagt wel wat van de school. “Het intakegesprek is
Stap 3 Ambitiegesprek – toekomstwensen voor leerlingen formuleren
een belangrijk moment waarop je afspreekt dat je samen het traject in gaat”, vertelt Koolen.
Een stevig gesprek van 2 uur met directeur, icc’er en intermediair begint met een groot vel papier en de opdracht: ‘Teken jouw leerling en benoem wat je hem in 8 jaar cultuuronderwijs wilt meegeven.’ Het
Stap 2 Assessment – in de spiegel kijken
blijken bijzondere, zeer gewaardeerde gesprekken. “We nodigen de school uit te denken in wensgedach tes voor kinderen. Dat geeft zoveel energie!” aldus
Dit is het begin van een antwoord op de centrale
Koolen. Linders: “En al doende ontstaat het beeld
vraag: wat willen wij leerlingen meegeven met
dat cultuureducatie een vanzelfsprekend deel van
cultuureducatie? Op de website van De Cultuur
hun onderwijsvisie is.” Aan het eind van het gesprek
Loper vult de icc’er (de interne cultuurcoördinator)
staan er drie ambities op papier, denk aan: ‘open
een vragenlijst in over de cultuureducatie op school:
blik’, ‘creatief in denken en doen’, ‘betrokken bij mijn
gaat het om verbreden of verdiepen, om discipline
omgeving’. Die ambities fungeren tijdens het hele
gericht of thematisch onderwijs? Het assessment
traject als inspiratiebron: wat deed ons hart ook
laat vervolgens een leerlingtype zien, dat fungeert
alweer sneller kloppen?
13
14
achtergrond
“Van aanbod- naar dialooggericht werken is voor mij een mooi voorbeeld van de cultuuromslag die we met De Cultuur Loper nastreven” – Monique Koolen
Stap 4 Teambijeenkomst – alle neuzen dezelfde kant op
Stap 6 Meerjarenvisie – keuzes maken Om van ambities tot een concreet lesprogramma te
“Een onmisbare stap is het delen van de ambities
komen bleek een tussenstap nodig. Want ambities
met het team”, vertelt Linders. “Veel teams zien tot
inspireren, maar zijn vaak nog te open om er con
hun verrassing: wat wij belangrijk vinden voor onze
creet aan te kunnen werken. Daarom is er binnen
leerlingen, geldt eigenlijk ook voor ons als leerkrach
De Cultuur Loper een online tool ontwikkeld die
ten.” De kunst voor directeur en icc’er is het team
gebruikmaakt van C-zicht: de competenties voor
mee te nemen in dit ontwikkelproces, en daar is nog
cultuureducatie – reflecterend, creërend en onder
winst te behalen. Koolen: “De Cultuur Loper is geen
zoekend vermogen. De icc’er, met hulp van de
project dat scholen ‘even’ doen om daarna weer over
intermediair, vertaalt de ambities van de school in
te gaan tot de orde van de dag. Je kunt als school
gedragsindicatoren, wat resulteert in een meerjaren
alleen een duurzame kwaliteitsslag maken als het
visie. Koolen: “In deze stap gaat het echt om keuzes
ontwikkelproces in alle klassen doordringt.”
maken. De meerjarenvisie geeft het programma focus, los van de concrete invulling.”
Stap 5 Eerste activiteiten – nieuwe dingen uitproberen De Cultuur Loper begint met bewustwording en visievorming, maar scholen willen ook snel aan de slag in de klas. “Terwijl ze in het traject verder werken aan die bewustwording, vragen we in deze stap ook
In huis
al te starten met activiteiten die aansluiten bij de ambities”, vertelt Linders. “Er worden veel workshops ingezet om het team zelf weer eens te laten ervaren wat cultuureducatie met je kan doen.”
De Cultuur Loper werkt met de 3 domeinen. Hiermee kan de school een breed en evenwichtig programma samenstellen met uiteenlopende culturele activiteiten. In 8 jaar ontwikkelt de leerling zich als maker (In huis), deelnemer (Met de culturele omgeving) en als publiek (Uit de grote wereld). Ook in de overlap tussen de domeinen vinden interessante activiteiten plaats. Zoals een project waarin leerlingen samen met theatermakers hun eigen voorstelling vervaardigen.
Met de culturele omgeving
Uit de grote wereld
achtergrond M r eu . v is er a d L op al s r i s tu u t s ul ep C nc D e Co bij M n EL kke an tro e v be r t s rp de e e n nt w Le f o ijs ie th at a t du c e
“Cultuureducatie met kwaliteit kun je alleen bewerkstelligen als leerkrachten instrumenten in handen hebben waarmee ze hun eigen visie daadwerkelijk in het klaslokaal kunnen toepassen” – Matthijs Leendertse
Stap 7 Activiteitenplan – samenhang aanbrengen Als de school duidelijk voor ogen heeft welke set indicatoren het beste past bij de ambities, kunnen ze het activiteitenplan opstellen: een programma dat culturele activiteiten bijeenbrengt in hun onderlinge samenhang en meldt uit welke domeinen (in huis, culturele omgeving, grote wereld) de school die put. Het is een document dat het team kan gebruiken als leidraad voor keuzes en uitvoering van de activiteiten. Deze stap staat voor de eerste groep scholen – de voorloperscholen – dit najaar op het programma. De ontwikkelaars zoeken nog naar een aantrekkelijke werkvorm waarmee stap 7 samen met de intermedi air en de school kan worden gezet.
Stap 8 Implementatieplan – van denken naar doen Met het uiteindelijke implementatieplan kan de
Deskundigheidsbevordering
Een belangrijk onderdeel van De Cultuur Loper is deskundigheidsbevordering voor alle betrokken partijen. Zo kregen intermediairs en coaches van Kunstbalie en Erfgoed Brabant een training in het voeren van ontwikkelingsgerichte gesprekken met scholen. Trainer Margreet Rierink gaf als belangrijke lessen mee: “Vraag wat de school precies voor ogen heeft, wees nieuwsgierig en projecteer niet je eigen beelden op de school.” Voor deelnemende scholen zijn er tal van (gratis) trainingen en workshops, van een muziekworkshop tot creativiteitsontwikkeling en vakoverstijgend werken met de 21ste-eeuwse vaardigheden. Het aanbod wordt steeds vaker toegesneden op de wensen en vragen van een school. Scholingsaanbod voor het volgen van de culturele ontwikkeling van leerlingen is in de maak. Ook voor cultuuraanbieders zijn er scholingen en trainingen, bijvoorbeeld om te leren omgaan met C-zicht, zodat zij scholen duidelijk kunnen vertellen bij welke culturele competenties en gedragsindicatoren hun aanbod aansluit.
school onderbouwd aan de slag. De intermediair wordt een coach op de achtergrond en de school neemt zelf het heft in handen. “De scholen in onze klankbordgroep zeiden: daar hoeven jullie geen tool voor te bouwen, dit kunnen we”, vertelt Linders. En daarmee heeft de school het eigenaarschap over het cultuuronderwijs veroverd.
De overgang van stap 6 naar 7 bleek groot. Daarom is hier nu een gesprek met directeur, icc’er en intermediair ingevoegd. Even pas op de plaats: wat kunnen we met de meerjarenvisie? Herkennen we die nog als onze cultuurvisie? Om daar grip op te krijgen werkt de icc’er (eerst met de directeur, later met het hele team) een actieplan uit op basis van één gedragsindicator.
“Wij bedenken het niet voor de scholen, ze bepalen zelf welke kwaliteitsslag ze maken” – Clara Linders
15
16
} tekst en foto’s Simone Vos
in de praktijk
Rustgevende, klassieke muziek klinkt door de gymzaal. “Maak je mooiste boog samen met je vriendje of vriendinnetje”, zegt Jolanda Spaninks tegen de kleuters. Jolanda is leerkracht op Sancta Maria in Bergen op Zoom. Op deze basisschool is het traject van De Cultuur Loper in volle gang.
De Cultuur Loper op
Sancta Maria Vandaag staat het thema ‘bogen en regenbogen’
want ze zitten nog in de flow waarmee ze daarnet
centraal in de cultuurles. Een middag in de klas geeft
met hun lichaam bogen maakten in de gymzaal”,
een inkijk in de werkwijze. Jolanda laat de leerlingen
vertelt ze.
zelf kiezen op welke manier ze met ‘bogen en regen bogen’ aan de slag willen. In één hoek kunnen de
De visie
kleuters verven, in een andere hoek knippen en
Dat is precies de visie die de school voor ogen heeft
plakken. Ook kunnen ze bogen maken met draden
met De Cultuur Loper. Jolanda is niet alleen leer
of lezen over regenbogen. “Ik laat ze hun gang gaan,
kracht maar ook icc’er, waardoor zij nauw betrokken
in de praktijk
eerlijk. Op hun niveau zijn ze al reflecterend bezig. En ze werken samen, dan willen ze elkaar helpen of het werk van een ander kind afmaken”, aldus de leerkracht. Coaching Artisjok & Olijfje In verband met De Cultuur Loper volgde het team het coachingstraject van Artisjok & Olijfje. Dit duo richt zich op ervaringen opdoen met je lichaam en van daaruit creatieve activiteiten ontwikkelen. Samen met hen maakte Jolanda de les over bogen en regen bogen. “Maar cultuureducatie moet zich als een is bij het beleid voor cultuureducatie. “We willen het
olievlek verspreiden. Ze moet invloed uitoefenen
creatieve vermogen van de leerlingen aanboren door
op alle vakken, het zijn geen losse lessen.”
ze dingen te laten ontdekken en daarvoor moet je als docent creatief zijn”, aldus Jolanda. “Kleuters zijn al
Volgend schooljaar wil de basisschool ouders meer
aan het onderzoeken, creëren en reflecteren op hun
betrekken bij De Cultuur Loper. “Er is een rol weg
werk. Daarom willen wij als team dat leerlingen een
gelegd voor ouders binnen cultuureducatie, maar
breed aanbod van cultuureducatie krijgen. In alle
hoe die er precies uitziet, moeten we nog ontdek
jaren moeten de zeven disciplines twee keer aan bod
ken”, aldus Jolanda.
komen.” Ik luister en kijk 3 domeinen
De leerlingen knippen en buigen ondertussen
De school werkt binnen de 3 domeinen. Een paar
verder. Trots zegt Jolanda: “Ik geniet van de ver
keer per jaar bezoeken groepen voorstellingen uit
wondering bij kinderen, dat creatieve proces wil ik
domein 3 en Sancta Maria is betrokken bij lokale cul
niet onderbreken. De ene leerling tekent een huis
turele activiteiten. “Naast het aanbod buiten school
onder de regenboog en de andere maakt hele kleine
wilden we ook activiteiten op school hebben”, licht
krulletjes. Dan zeg ik niet ‘Dit is goed en dat is fout’.
Jolanda toe.
Ik maak ook geen voorbeeld van een regenboog. Ze mogen zelf bepalen hoe ze een boog tekenen,
Ze loopt langs de tafels waaraan haar leerlingen wer
de verantwoordelijkheid ligt bij de kinderen. Ik luister
ken en hurkt af en toe naast een van hen neer. “Hoe
en kijk naar ze; ik heb een meer coachende rol
heb je dit gemaakt?” vraagt ze. “Kinderen zijn heel
gekregen.” |
17
45000
voorlopers
leerkrachten
ZO leerlingen
} tekst Ad van Drunen
30000
2013
In 2013, kort voor de zomer, startte een aantal scholen met het traject 15000 van De Cultuur Loper. Bij de eerste tussentijdse jaar 2013 effectmeting in 2014 konden we concluderen dat 0 jaar 2013 jaar 2013 De Cultuur Loper op koers ligt. De resultaten die het afgelopen half jaar zijn geboekt, stemmen tot nog meer tevredenheid. 175
staan we ervoor!
volgers en] 150 n (voorlopers) voorlopers [grafiek maken] n (88 voorlopers en 55125 volgers) 2013 leerlingen 1.522 leerkrachten Sterke groei24.538 Bereik vergroot scholen (88 voorlopers en 78 volgers) Medio 39.500 3.777 In 2013 zijn 100 882015 scholen in Brabant leerlingen gestart met De Bijleerkrachten de start in 2013 bereikte De Cultuur Loper 24.320 Cultuur Loper, medio 2015 zijn dat er al 166. Hoewel
leerlingen in het primair onderwijs. Dit aantal was in
de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit vooral ge
juni 2015 toegenomen tot 39.500. Het aantal leer
richt is op het50 primair onderwijs, nemen ook 4 scho
krachten in het primair onderwijs dat in aanraking
len voor voortgezet onderwijs deel aan De Cultuur
kwam met De Cultuur Loper verdubbelde zelfs. Ook
25 zet verder door tot naar verwachting Loper. De groei
het enthousiasme onder de deelnemende leerkrach-
75
220 scholen in 2016.
0 sterke groei jaar 2013
ten steeg.
jaar 2013
175
jaar 2013 40.000
4.000
30.000
3.000
20.000
2.000
10.000
1.000
150 125 100 75 50
85 PO 3 VO
140 PO 3 VO
2013
2014
25 0
scholen
162 PO 4 VO
[staafdiagram maken] 0 0 2013 medio 2013 2015 2013 medio88 scholen (voorlopers) 2015 2014 143 scholen (88 voorlopersleerlingen en 55 volgers) leerkrachten Medio 2015 166 scholen (88 voorlopers en 78 volgers)
medio 2015
Dit investeren scholen zelf De betrokkenheid van scholen wordt jaarlijks in uren van directie, icc’er en leerkrachten (buiten de regulie re lestijden) uitgedrukt. Medio 2015 is dit aantal uren verdubbeld tot 17.004. Ook verplichten scholen zich om de jaarlijks beschikbare € 10,90 per leerling in de prestatiebox* daadwerkelijk aan cultuureducatie te besteden. In 2015 is hiermee een bedrag van € 430.550,00 gemoeid.
20.000
450.000 360.000
15.000
270.000 10.000 180.000 5.000
90.000
*Met ingang van het schooljaar 2014-2015 is het budget per leerling in de prestatiebox verhoogd van € 10,90 naar € 11,27; met
0
2013
ingang van het schooljaar 2015-2016 is het bedrag € 11,50. In de overeenkomst voor deelname aan De Cultuur Loper is echter t/m 2016 het bedrag van € 10,90 per leerling gehanteerd.
uren
medio 2015
0
2013 prestatiebox
medio 2015
600
evaluatie educatief medewerkers
educatief medewerkers
450
300 stap 1. Intake
stap 5. Eerste activiteiten
8 scholen
2 scholen
150
stap 2. Assessment
jaar 2013
60
45 scholen
0
medio 2015
stap 6. Meerjarenvisie
Zo ver zijn de scholen
39 scholen
Scholen werken met De Cultuur Loper aan een
jaar 2013
stap 3. Ambitiegesprek
stap 7. Activiteitenplan
7 scholen
61 scholen
stap 4. Teambijeenkomst
stap 8. Implementatieplan
4 scholen
in ontwikkeling
bijeenkomsten*
activiteitenprogramma dat in opbouw, samenhang medio 2015
en samenstelling past bij de visie en situatie van de school. Zij doen dit aan de hand van een traject dat bestaat uit acht stappen. Hiernaast is aangegeven met welke stap de scholen, samen met hun inter mediair, medio 2015 bezig zijn.
uitgevoerde trainingen
[staafdiagram] [staafdiagram] 40 soorten scholing 2013 590 educatief medewerkers 2013 590 educatief medewerkers Samenwerking met aanbieders Cruciale rol intermediairs; aantal stijgt Medio 2015 488 educatief medewerkers Medio 2015 488 educatief medewerkers Naarmate scholen verder zijn gevorderd met De Cul De rol van de lokale intermediair als verbindende 20
0
jaar 2013
tuur Loper en bewuster hun activiteiten kiezen, neemt
schakel tussen scholen en cultuuraanbieders is cruci
de rol van de cultuuraanbieder toe. In 2013 is een
aal. De intermediair is het lokale aanspreekpunt voor
prognose van het aantal te bereiken medewerkers
de uitvoering van De Cultuur Loper. Coaches van
van cultuuraanbieders aangereikt. Medio 2015 blijkt
Kunstbalie en Erfgoed Brabant scholen de interme
dat dit aantal lager is. Dit komt enerzijds doordat
diairs in die rol. Aanvankelijk waren 16 intermediairs
jaar 2014 medio 2015relatie aangaan met minder scholen een duurzame
beschikbaar in de 27 betrokken gemeenten; een aan
aanbieders, anderzijds spelen lokale bezuinigingen
tal dat is verdubbeld. Nog steeds komt het voor dat
hierin mogelijk ook een rol.
één intermediair verschillende gemeenten bedient, steeds vaker zetten gemeenten meer medewerkers in.
600
[Grafiek?]
medewerkers
450
40
intermediairs
30
2013300 2014 Medio 2015 Aantal soorten scholing 4 15 150 Aantal uitgevoerde trainingen 6 0 Aantal bijeenkomsten* 2013 8 medio 52 2015
20
15 40 41
24
10 0
2013
medio 2015
Scholing op maat
Monitor cultuureducatie in 2014 en 2015
De Cultuur Loper voorziet in deskundigheidsbevorde
In 2014 heeft een eerste effectevaluatie van De Cultuur
ring door scholen en cultuuraanbieders een uitgebreid,
Loper plaatsgehad. Scholen benoemden hun belangrijkste
praktijkgericht scholingsaanbod ter beschikking te
doelen: werken met doorgaande leerlijnen; vergroten van
stellen. Vraag en ambitie van het onderwijs zijn leidend
de kennis van het team; activiteiten beter afstemmen op de
bij het ontwikkelen van de trainingen. Deze manier
culturele ontwikkeling van leerlingen; verdiepen van de
van werken leidt tot een toenemend aantal trainingen.
visie van de school; verstevigen van het curriculum, waarbij de culturele ontwikkeling van de leerling centraal staat.
40
trainingen
In 2015 is een provinciale monitor cultuureducatie uitge-
30
voerd onder alle Brabantse scholen, waarmee scholen die wel en niet deelnemen aan De Cultuur Loper met elkaar
20
kunnen worden vergeleken. De eerste bevindingen laten een ‘kanteling in denken’ zien onder de deelnemers van
10
De Cultuur Loper. De resultaten worden binnenkort gepu0
2013
2014
medio 2015
bliceerd op www.decultuurloper.nl.
19
20
} tekst Eric Alink } foto Ben Nienhuis
interview
De gedeputeerde is
tekstvast “Aaaah”, riep Henri Swinkels. Met een mes in zijn rug viel hij uit een kast. Zo eindigde zijn eerste schooltoneeloptreden. Als gedeputeerde roept hij vooral “Ooooh!” Want cultuur nodigt uit tot leven in verwondering. Een plezierig gesprek.
bewijst een van zijn favoriete vrijetijdsbestedingen: hij schrijft teksten voor (muziek)theater. Sleutel Met De Cultuur Loper is hij blij: “Een goede mix van een online instrument, coaching en financië le impulsen.” De naam associeert
Zijn werkkamer ligt op het zuiden.
jonge makers die hij op Theater
hij vooral met een sleutel die
Zon op z’n bureau. Maar ook
festival Boulevard 2015 uitreikte.
op vele deuren past. Toch gaan
in zijn hoofd: Henri Swinkels is
“Cultuureducatie helpt je te
sommige voorgoed op slot. Het
blij dat het nieuwe bestuur van
ontdekken wat je in je mars hebt,
aantal kunstencentra in Brabant
Brabant cultuur als kerntaak blijft
waarbij presentatiemogelijkheden
is gedaald. In 2011 waren er 25,
zien. Opmerkelijk, want overal in
en podiumervaring je stappen
nu nog 17. Bovendien is hun
Nederland sneuvelen ambities en
kunnen versnellen.”
werkgebied bijna gehalveerd.
budgetten. En het was al ietwat kaal na het stoppelveldbeleid van Halbe Zijlstra. Voor een extra zeis zorgde de PVV: cultuur zou ‘een linkse hobby’ zijn. Om boven zo’n krasse bewering
“Cultuur leert je om jezelf uit te drukken en maakt je blik ruimer”
te staan, heeft Swinkels geen huishoudtrapje van Brabantia no dig. Kalm: “Cultuur is essentieel voor iedereen. Net zoals een dak
Het zou een volzin uit een nota
“De bezuinigingsgolven van
boven je hoofd, goede gezond
kunnen zijn. Maar hij meent het,
gemeenten raken buitenschool
heid en eten. Cultuur leert je om
de ervaringsdeskundige. Als kind
se cultuureducatie”, bevestigt
jezelf uit te drukken en maakt je
kreeg hij blokfluitles in naschool
Swinkels. “De vanzelfsprekend
blik ruimer.”
se uren. Later volgden slagwerk
heid dat je overal kon aankloppen
en toneel. Cultuureducatie noemt
voor les in hobo of beeldhouwen
Ervaringsdeskundige
hij essentieel voor de ontwikkeling
is niet langer gegarandeerd. Vak
Talentontwikkeling in Brabant kan
van kinderen. “Muziek leerde me
docenten die bij kunstencentra in
al evenmin zonder cultuureduca
wat samenspel is, toneel maakte
dienstverband werkten, komen
tie, ziet hij. Het vormt de basis.
me zekerder en sociaal leniger.
nu in zzp-achtige constructies
Dat leert Kunstbende, maar
Bovendien leerde ik schoonheid
terecht. Hun rechtspositie wordt
ook de Fontys Entreeprijs voor
ervaren.” Dat zo’n liefde beklijft,
minder aantrekkelijk. Als dat
interview
zo blijft, vrees ik leegloop op
is inhoudelijk regisseur en aan
zich sterk op cultuureducatie,
lange termijn en vergrijzing in die
bieder van kennis en kunde. Met
bij andere scholen zie je dat ze
beroepsgroep.”
een voetnoot bij de buitenschool
het ‘erbij doen’. Dat kan eigenlijk
Versterkt die ontwikkeling het
se cultuureducatie: “Nu gemeen
niet.” Volgens de gedeputeerde is
belang van binnenschoolse cul
ten bezuinigen klinkt regelmatig:
het vaak geen kwestie van onwil,
tuureducatie? De gedeputeerde
‘Dan betaalt de provincie het wel.’
maar van andere besognes. “Ze
zwijgt eventjes – de kunst van het
Dat vind ik te makkelijk. Maar ik
moeten hun tijd en geld verde
zorgvuldig formuleren leerde hij
kijk niet weg: een commissie gaat
len. Toch sta je als provincie niet
eerder in de Vughtse en landelijke
met het hele veld praten over
met lege handen. We hebben De
politiek. “Idealiter is de volgorde:
buitenschoolse cultuureducatie.
Cultuur Loper en proberen het
eerst binnenschools, dan daar
Nee, dat wordt geen lang onder
bewustzijn van schooldirecties te
buiten. Zo bereik je ook iedereen.”
zoek of dik rapport. In het najaar
vergroten.”
Met vriendelijke lach: “Dat klinkt
gaat de commissie al adviseren.
stichtelijk, maar dat mag. Ik had
De tendens van het College is om
Casting
een leermeester binnen de vak
te experimenteren met creatieve
Nog even een terugblik. In het
bond [Swinkels werkte bij de FNV
oplossingen.”
vermakelijke schooltoneelstuk Boeven en madeliefjes eindigde
en Nederlandse Politiebond – red.] die vond dat ook kinderen die
Andere kwestie: cultuureducatie
boef Henri Swinkels al in het
timmerman of metaalwerker wor
is vuur aanblazen – met dank
eerste bedrijf. Zijn nieuwe rol van
den recht op kennismaking met
aan leerkrachten in Brabant.
gedeputeerde cultuur in Brabant
cultuur hebben. Hij heeft gelijk.”
Maar soms raken ze buiten
lijkt betere casting. Of het ook
adem. Daarnaast is een visie op
bevalt? Swinkels met glimlach,
Niet wegkijken
cultuureducatie niet voor elke
zonder souffleur: “De waarde van
De culturele rol van de provincie
school vanzelfsprekend. Swinkels
cultuur kun je nauwelijks over
is volgens Swinkels tweeledig. Zij
erkent dat: “Sommige profileren
schatten.” |
21
} tekst Tim Post
Passende leerling-volgmethode De komende decennia zal Nederland steeds meer behoefte hebben aan innovatieve en nieuwsgierige schoolverlaters die op verschillende niveaus binnen allerlei sectoren op de arbeidsmarkt aan de slag kunnen. Landelijke initiatieven pleiten – samenvattend – voor een onderwijs benadering waarbij leerlingen al op jonge leeftijd worden geboeid door de maatschappelijke dromen en uitdagingen van morgen, en boven dien worden aangemoedigd om zelf meer oplossend, ondernemend en kritisch te leren denken. Naast aanbevelingen over de verdergaande ver ankering van dit zogenaamde ‘21ste-eeuwse leren’ in het curriculum van het basisonderwijs, blijken scholen evenzeer behoefte te hebben aan een passende leerling-volgmethode. Hiermee kunnen leerkrachten niet alleen het kennisniveau maar ook de beoogde 21ste-eeuwse vaardigheden van de leerlingen zélf, op formatieve wijze, binnen de alledaagse klaspraktijk stimuleren en volgen. Aanstekelijke schoolcultuur De redenen voor de realisatie van een dergelijke leerling-volgmethode zijn veelzijdig. Het stelt leerkrachten allereerst in staat de ontwikkeling van de 21ste-eeuwse vaardigheden bij hun leerlingen in te schatten en nauwkeuriger en met een groter vertrouwen passend onderwijs te ver zorgen. Het invoeren van een volgmethode schept ook een aanstekelijke
} tekst Juliette Walma van der Molen
Naar hogere orde denken Er wordt veel geschreven over leren in de 21ste eeuw. Een belangrijke vraag is welke kwaliteiten we willen dat leerlingen hebben. Vanuit het onderzoekscentrum Science Education and Talent Development (SETD) van de Universiteit Twente is een raamwerk opgesteld van vier betekenis volle leerlingkwaliteiten. 1. Vaardigheden De eerste kwaliteit is die van vaardigheden. Kinderen leren nu vooral din gen te onthouden, begrijpen en toepassen. Bij hogere orde denken leren ze ook analyseren, evalueren, zelf creëren en creatief denken. Daarnaast moet er meer aandacht komen voor onderzoekende en ontwerpende vaardigheden. Ook is het belangrijk dat leerlingen creatiever en flexibeler leren denken en leren wat ze kunnen doen om hun eigen leren te verbeteren. 2. Houdingen Nieuwsgierigheid en verwondering zijn geen vaardigheden, maar hou dingen die voorafgaan aan bepaald gedrag. Tot 7 jaar zijn kinderen van nature nog heel nieuwsgierig, maar in het basis- en voortgezet onderwijs verdwijnt die houding. Ze geven zelf aan dat ze geen vragen durven stellen op school, omdat ze het gevoel hebben dat de leerkracht en hun medeleerlingen dat vervelend vinden. Er gebeurt precies dat wat we niet willen, terwijl ze wel nieuwsgierige vragen stellen in de buitenschoolse situatie. Een kritische denkhouding, waarbij leerlingen niet alles zomaar
Visie
op 21ste eeuwse vaardigheden
visie
schoolcultuur die de ontwikkeling van de creativiteit en
onder meer basisschool De Wijde Wereld in Uden,
nieuwsgierigheid van de leerlingen serieus neemt. Tot
gestart met de ontwikkeling van een leerling-volg
slot biedt een volgmethode inhoudelijke handvatten
methode. De beoogde methode sluit aan bij de leer
voor het formuleren van een onderbouwde onderwijs
lingkwaliteiten die uit diverse wetenschapsdisciplines
visie en ze faciliteert op deze manier gerichte school
én de onderwijspraktijk naar voren komen als meest
ontwikkeling en leerkrachtprofessionalisering. Tot op
belangrijk, en bij landelijke onderwijsadviezen op het
heden beschikt de Nederlandse onderwijspraktijk
gebied van het 21ste-eeuwse leren. De volgmethode is
echter niet over een geschikte leerling-volgmethode
bedoeld voor de gehele basisschoolperiode en biedt
voor het 21ste-eeuwse leren. Redenen daarvoor
leerkracht, ouders en school een overzicht van de
zijn, onder meer, de nadruk die het onderwijs legt op
talentontwikkeling van de leerling. De volggegevens
summatieve toetsing van kennis; het feit dat vaardig
vullen de gebruikelijke leerlinggegevens op school
heden en houdingen op het gebied van bijvoorbeeld
aan (zoals rapportcijfers, CITO-scores, et cetera) en
nieuwsgierigheid, creativiteit en kritisch denken
geven inzicht in de brede ontwikkeling van leerlingen.
lastiger op grote schaal kwantitatief te meten zijn dan
Na afloop van het samenwerkingsproject wordt de
parate kennis; en het feit dat binnen de wetenschap
leerling-volgmethode met onderwijsondersteuning op
pelijke literatuur een veelvoud aan relevante onder
een aantrekkelijke en toegankelijke wijze beschikbaar
wijsmodellen bestaat die elkaar vaak niet citeren.
gesteld aan het onderwijsveld.
Samenwerking met De Wijde Wereld de Universiteit Twente, in nauwe samenwerking met
Tim Post is onderwijspsycholoog en werkzaam bij het Onderzoeks centrum Science Education and Talent Development (SETD) binnen de vakgroep ELAN aan de Universiteit Twente.
aannemen en leren verschillende perspectieven te
zich altijd kan ontwikkelen. Dat creëert zelfvertrou
zien, moet leidraad zijn voor waardering.
wen bij leerlingen en zorgt ervoor dat we meer kijken
Recentelijk is door onderzoekscentrum SETD aan
naar wat zij wél kunnen in plaats van hen eenzijdig af 3. Motivatie
te rekenen op wat ze niet zouden kunnen.
Zowel een intrinsieke motivatie (willen-kunnen bena dering) als een extrinsieke motivatie (willen-presteren
Deze vier kwaliteiten gelden voor alle domeinen en
benadering) is belangrijk voor kinderen. Ze kunnen
vakken. Ook zijn ze relevant voor alle ontwikkelfases
worden uitgedaagd door toetsvormen die niet alleen
en leeftijden van leerlingen, zelfs na het funderend
vragen naar één enkel juist antwoord, maar ook
onderwijs. Ze zouden het vertrekpunt kunnen zijn in
geprikkeld door bijvoorbeeld opdrachten te geven
de groep, in de vorm van stimulerend vakoverstijgend
waarbij verschillende antwoorden of oplossingen
onderwijs waarin allerlei van belang zijnde kennis
mogelijk zijn. Leerlingen die zich uitgedaagd voelen
domeinen en vaardigheden – zoals cultuur, taal, reke
op originaliteit, creativiteit en kritisch denkvermogen
nen, oriëntatie op de wereld en op jezelf, en digitale
zijn op een andere manier gemotiveerd dan bij een
geletterdheid – een plek vinden.
standaardtoets. 4. Ieder kind kan talenten ontwikkelen Onderzoek wijst uit dat deze kwaliteiten en vaardig heden bij iedere leerling steeds een beetje verder
Prof. dr. Juliette Walma van der Molen is ontwikkelingspsycholoog, hoogleraar aan de Universiteit Twente en directeur Center for Science Education and Talent Development
ontwikkeld kunnen worden. Veel mensen hebben echter nog het idee dat ‘talent’ iets is wat vastligt. Belangrijk is daarom een zogenoemde growth mind set te cultiveren: het fundamentele idee dat iedereen
Juliette en Tim zijn vanuit de Universiteit Twente betrokken bij De Cultuur Loper. Zij ontwikkelen een leerling-volgmethode waarmee de vorderingen van leerlingen op het gebied van cultuureducatie kunnen worden gevolgd. De relatie tussen cultuureducatie en talentontwikkeling staat daarin centraal.
23
} tekst Simone Vos
Hoe sluiten makers uit het derde domein aan bij de wensen van scholen? Spreken zij dezelfde taal als het gaat om cultuureducatie? De medewerkers educatie van Artemis, Het Noordbrabants Museum en De Stilte over het spreken van die taal.
Spreken we dezelfde taal? Vier vragen aan...
...Het Noordbrabants Museum Hoe sluit Het Noordbrabants Museum aan bij De Cultuur Loper? Tim Veldhuis: “We werken samen met verschillende scholen, waaronder
ze hebben iets gecreëerd en mo
De Cultuur Loper-school De Bolster in Sint-Michielsgestel. De scholen
gen het daarna presenteren.”
geven input en feedback en daardoor weten we zeker dat onze educatie zijn we om de tafel gaan zitten om samen te kijken waar cultuur en kunst
Hoe zorg je ervoor dat je dezelfde taal spreekt als de school?
nog in het onderwijs ontbreken. Bij deze school was dat op het gebied
“Als je eenmaal met de school in
van erfgoed. We ontwikkelen nu een programma voor groep 4 en groep
gesprek bent, is de taal geen pro
8, zodat de leerlingen na vier jaar over hun eigen ontwikkeling kunnen
bleem. Het is niet dat we elkaar
reflecteren.”
niet begrijpen, het is meer dat
programma’s aansluiten bij de wensen uit het onderwijs. Met De Bolster
het lastig is de tijd te vinden om
Hoe gebruik je de competenties cultuureducatie?
samen te zitten. Bij het ontwikke
“De competenties cultuureducatie zijn wat mij betreft erg belangrijk. Ze
len van een programma nemen
blinken uit in hun eenvoud en het zijn termen die iedereen begrijpt. We
we de leerkracht mee in het
komen indirect in aanraking met de competenties cultuureducatie en ze
traject. Ik kies bijvoorbeeld een
sluiten goed aan op onze eigen educatieve visie ‘kijken, doen en tonen’.
aantal kunstwerken uit en loop
Wij zorgen ervoor dat kinderen tijdens museumlessen hun receptieve
samen met de leerkracht door
vermogen gebruiken. En als ze aan de slag gaan, zetten ze hun analy
het museum, die dan zijn of haar
serend en creërend vermogen in. Uiteindelijk tonen ze hun werk in het
mening kan geven. Inhoudelijke
museum en daarbij komen reflectie en presentatie om de hoek kijken.”
beslissingen nemen we samen, het is co-creatie.”
Wat brengt dat kinderen? “Kinderen zijn na afloop van zo’n les ontzettend trots op wat ze hebben gemaakt. Hun werk is te zien in het museum en dat is voor hen bijzonder:
Tim Veldhuis is medewerker Educatie van Het Noordbrabants Museum
vraag & antwoord
...Artemis Hoe sluit Artemis aan bij De Cultuur Loper?
Wat brengt dat kinderen?
Erica van de Kerkhof: “We hebben één project bij een
Liesbet: “Soms zeggen kinderen na de voorstelling:
De Cultuur Loper-school in Dongen: Dubbelleren.
‘Ik snapte het niet.’ Maar als je er dan over doorpraat
Hierin leert de leerkracht om in de lessen meer met
en erop reflecteert, blijken ze het wel te snappen.
een theatervoorstelling te doen en drama in te zetten.
Kinderen ervaren de competenties indirect en daar
De grote kracht van De Cultuur Loper is dat die een
om is het van belang dat instellingen en leerkrachten
bewustzijn creëert waardoor je op een andere manier
beseffen dat kunst die competenties kan bedienen.”
tegen kunst aan kunt kijken. Maar domein 3 mag daarin nog wel meer aanwezig zijn.”
Hoe zorg je ervoor dat je dezelfde taal spreekt als de school?
Hoe gebruiken jullie de competenties cultuureducatie?
Erica: “In het educatiemateriaal bij voorstellingen
Liesbet Swings: “We maken bij onze voorstellingen
kunnen we goed inspelen op de vraag van de school.
een educatief programma. Dat zien we als een hink-
Het project Dubbelleren is toegespitst op theater en
stap-sprong: de kinderen maken tijdens de voorbe
woordenschatontwikkeling omdat deze school dat
reiding eerst kennis met de voorstelling. Dan volgt
wilde. In gesprekken met de school kijken we naar
de stap waarin ze naar de voorstelling gaan en deze
wat wij kunnen betekenen en wat de school zelf heeft
beleven. Daarna moeten ze weer landen en verwer
aan materiaal. Deze school gaf aan dat ze een avon
ken wat ze hebben meegemaakt. In die landing, daar
tuur aan wilde gaan en dan hebben wij veel vrijheid.”
zit het reflecterend vermogen. Het creërend vermo gen komt aan bod wanneer de kinderen aan de slag gaan met de voorstelling.”
Erica van de Kerkhof is educatiemedewerker en Liesbet Swings is educatiemaker bij Artemis.
...De Stilte Hoe sluit De Stilte aan bij De Cultuur Loper?
met de competenties cultuur
zich vrijer met hun lijf en ze zijn
educatie. In het materiaal dat
creatiever bij andere vakken.”
Luydgarde Rijnen-Huiskamp:
wij maken voor de lessen en
“We zijn in 2014 op drie De
workshops zijn de competenties
Cultuur Loper-scholen gestart
vertegenwoordigd. Het accent
Hoe zorg je ervoor dat je dezelfde taal spreekt als de school?
met een driejarig dansproject. De
ligt nu nog vooral bij ons. In
“In het inspiratiejaar hebben we
scholen hebben het inspiratiejaar
opdrachten is er bijvoorbeeld
vooral veel geluisterd en zijn we
achter de rug en dat was een be
ruimte genoeg voor de kinderen
het gesprek aangegaan met de
langrijk jaar. Hierin leerden ze De
om te experimenteren. Kinderen
scholen. Door op scholen actief
Stilte kennen en leerden wij de vi
onderzoeken de mogelijkheden
te zijn krijg je beter mee welke
sie van de scholen kennen. In het
van bewegingen en we reflecte
visie een school heeft. Ik ga na
inspiratiejaar maken de scholen
ren met de leerlingen na afloop
de lessen ook in gesprek met de
elk op hun eigen manier kennis
van de les over wat ze hebben
leerkracht en ik kan mijn vervolg
met dans. De ene school heeft
gezien of gedaan.”
activiteiten en de leerroute ter
een meer afwachtende houding
plekke bijsturen. Alles gebeurt in
en de andere wil al gelijk op een
Wat brengt dat kinderen?
actieve wijze kennismaken.”
“De directeur van een van de
samenspraak.”
scholen zei tegen ons: ‘Jullie
Hoe gebruiken jullie de competenties cultuureducatie?
hebben iets in gang gezet, de
“Ons gezelschap werkt gericht
beweging.’ De kinderen voelen
school is letterlijk en figuurlijk in
Luydgarde Rijnen-Huiskamp is combinatie functionaris Danseducatie bij De Stilte
25
26
} tekst Bea Ros
achtergrond
Noord-Brabant kent twee programma’s die scholen helpen bij cultuureducatie: De Cultuur Loper van de provinciale expertisecentra Kunstbalie en Erfgoed Brabant, en De Culturele Ladekast van de vijf grote Brabantse steden (B5). Hoewel ieder op een eigen manier ondersteuning en aanbod heeft voor scholen, staan ze samen pal voor cultuureducatie met kwaliteit. De Cultuur Loper en De Culturele Ladenkast: de overeenkomsten en de verschillen.
De Cultuur Loper & De Culturele Ladekast Visievorming
De Cultuur Loper bestaat uit coaching, scholing en een online instrument waarmee een school in 8 stappen een eigen visie ontwikkelt op cultuur educatie. Centrale vraag daarbij is: ‘Wat willen we onze leerlingen in acht jaar meegeven?’ De school leert – met hulp van coaches en intermediairs – ambi ties te vertalen in culturele competenties. Dit mondt uit in een meerjarenvisie op cultuureducatie en een plan van aanpak. Het resultaat legt de school naast wat ze allemaal al doet en in huis heeft, waardoor duidelijk wordt waar even tuele kansen liggen. De expertisecentra onderscheiden drie culturele compe tenties: onderzoekend, creërend en reflecterend vermogen. De vermogens zijn vertaald naar gedragsindicatoren, zodat je als leerkracht kunt observeren en bijhouden hoe de leerlingen zich ontwikkelen.
Leerlijnen De Culturele Ladekast is een raamwerk waarmee scholen,
De Culturele Ladekast is primair gericht op het product: een doorlopende leerlijn verankerd in het onderwijsprogramma
in samenwerking met cultuuraanbieders, een doorlopende leerlijn (cultuureducatie algemeen of per kunstdiscipline) kunnen vormgeven. Startpunt is de eigen vraag en visie van de school. Elk van de vijf Brabantse steden legt eigen accenten op basis van het (lokale) aanbod en de inzet van de school zelf. Alle leerlijnen zijn gebaseerd op vier culturele competenties: receptief, creërend, reflectief en analyserend vermogen. Deze vermogens zijn vertaald naar doelen per twee leerjaren (1-2 t/m 7-8), zodat de school kan werken aan een doorlopende leerlijn.
5
De 5 grote Brabantse steden zijn Breda, Eindhoven, Helmond, ’s-Hertogenbosch en Tilburg.
Vakinhoud In De Cultuur Loper draait het meer om de competenties dan om specifieke vakinhoud of kunstdisciplines. Dit vanuit de gedachte dat een kind culturele competenties kan verwerven met muziek, maar evengoed met beeldende kunst. Het gaat er vooral om dat een school nadenkt over wat ze de leerlingen precies wil bijbrengen met een muziekles, museumbezoek of de gastles van een kunstenaar. Mede om die reden ontwikkelen de provinciale expertisecentra binnen De Cultuur Loper niet zelf aanbod. De B5 doen dat samen met lokale cultuuraanbieders juist wel, en sluiten met hun aanbod aan op vragen en wensen van scholen.
De Cultuur Loper is primair gericht op het proces: vanuit visievorming het eigen cultuurprogramma versterken
Landelijk beleid
Trainingen Beide programma’s voorzien in deskundigheids bevordering, zoals trainingen, workshops en coaching voor scholen en cultuuraanbieders. Bij De Cultuur Loper staan visievorming, bewustwording en com petentiegericht denken centraal. Bij De Culturele Ladekast zijn de trainingen gericht op visievorming en praktischer van aard. Zo zetten de B5 bijvoor beeld coaches in die leerkrachten ondersteunen in het verzorgen van kunstlessen. Zowel de B5 als de provinciale expertisecentra huldigen het standpunt dat leerkrachten veel zelf kunnen (leren), maar dat gevarieerde en goede cultuureducatie altijd vorm krijgt in samenwerking met cultuuraanbieders. In de leerlijnen van de B5 is dat (professionele) kunstaan bod al verankerd. Kunstbalie en Erfgoed Brabant borgen dit door scholen aan te sporen te putten uit 3 domeinen: In huis, Met de culturele omgeving en Uit de grote wereld.
In de landelijke stimuleringsregeling Cultuureducatie met Kwaliteit (2013-2016) staan deskundigheidsbevordering van leerkrachten en educatief medewerkers, doorlopende leerlijnen en het ontwikkelen van beoordelings instrumenten voor cultuureducatie centraal. In opdracht van het ministerie van OCW maakte de Stichting Leerplanontwikkeling (SLO) een leerplankader kunstzinnige oriëntatie, uitgewerkt in vier (algemene) leerlijnen: beeldende vakken, dans, drama en muziek. Net als bij de beide Brabantse programma’s draait het om competenties en het creatieve ontwikkelingsproces van leerlingen. Datzelfde geldt voor Cultuur in de Spiegel, het grote onderzoeksproject onder leiding van de Groningse hoogleraar Barend van Heusden. Ook hierin zijn cultureel (zelf)bewustzijn en reflectie centrale concepten en gaat het niet primair om het verwerven van vakinhoudelijke vaardigheden, maar vooral om de persoonlijke ontwikkeling van leerlingen. De culturele competenties sluiten aan bij de zogeheten 21ste-eeuwse vaardigheden als kritisch en creatief denken, problemen oplossen en onderzoeken.
} tekst Ilonka de Ridder } foto Ben Nienhuis
Gemeenten met ambitie
Maar liefst 27 gemeenten startten in 2013 met De Cultuur Loper. Zij tekenden voor vier jaar een overeenkomst met als doel het cultuuronderwijs op hun scholen te ver beteren. Daarmee tonen zij ambitie, nemen verantwoordelijkheid en wordt cultuureducatie lokaal gefaciliteerd.
Ad van Drunen is vanuit Kunstbalie projectleider Cul
is niet alleen dat gestaag wordt gewerkt aan betere
tuureducatie met Kwaliteit (CmK) in Noord-Brabant.
cultuureducatie, maar ook dat de 27 gemeenten een
Hij onderhoudt de contacten met het Fonds voor
bijdrage leveren aan de instandhouding van de lokale
Cultuurparticipatie (FCP), met collega-instelling Erf
cultuureducatieve basisvoorziening en een duurzame
goed Brabant en de 27 deelnemende gemeenten ten
samenwerking van scholen met hun culturele om
behoeve van de jaarlijkse inhoudelijke en financiële
geving stimuleren.”
verantwoording. Al twee jaar ervaart hij bijna dage lijks dat alle betrokkenen binnen de 27 gemeenten
Nu bekend is dat de regeling CmK tot en met 2020
“de nek uitsteken” om de regeling CmK met behulp
wordt verlengd, krijgen gemeenten de kans hun
van De Cultuur Loper tot een succes te maken. “Men
ambities nog verder te verwezenlijken. De successen
probeert uit, is kritisch, stelt bij en denkt mee.”
zullen naar verwachting van Van Drunen een ‘trigger’ zijn voor meer gemeenten, scholen en cultuuraan
Na twee jaar blijkt dat de deelnemende gemeenten
bieders om met De Cultuur Loper aan de slag te gaan.
zeer betrokken zijn bij de lokale organisatie van
“De 27 gemeenten dienen dan tot een aansprekend
cultuureducatie. “Het mooie van De Cultuur Loper
voorbeeld voor anderen.” |
achtergrond
De meerwaarde van matchen Van 2013 tot en met 2016 investeren 27 Brabantse gemeenten, Kunstbalie, Erfgoed Brabant en het Fonds voor Cultuurparticipatie jaarlijks 1,8 miljoen euro in De Cultuur Loper. Door de matching van gelden van-
“Cultuureducatie draagt eraan bij dat jeugdigen een leven lang actief dan wel passief blijven deelnemen aan culturele activiteiten” – gemeente Heusden
uit rijk, provincie en gemeenten worden verantwoordelijkheden over drie overheden verdeeld en is er in totaal 7,2 miljoen euro beschikbaar om te werken aan de doelen van Cultuureducatie met Kwaliteit.
“Het is een groot goed als leerlingen op school in aanraking komen met diverse vormen van kunst en cultuur: om hun blik te verruimen, talenten te ontdekken en de vaardigheden te leren die hard nodig zijn in de 21ste eeuw. Dit begint allemaal op school” – gemeente Schijndel
“Cultuureducatie heeft een prominente plaats in het totale cultuurbeleid van onze gemeente, met een duidelijke positie en relatie met het onderwijs. Op jonge leeftijd kunnen kinderen ‘ruiken’ aan de verschillende disciplines van kunst en cultuur. Zeker ook de kinderen die deze beleving anders niet meemaken” – gemeente Veghel
“Met de regeling CmK kunnen we als kleine gemeente, met weinig middelen, een groot verschil maken voor leerlingen van al onze scholen. Wij hopen hiermee de achterstand op het gebied van de (culturele) ontwikkeling ten opzichte van grotere gemeenten en steden te minimaliseren” – gemeente Woudrichem en Aalburg
“Door de regeling zijn bestuurders nog meer het belang van goed cultuuronderwijs gaan inzien, waardoor zij de komende jaren budget beschikbaar blijven stellen. Het wordt zeer gewaardeerd dat ook het rijk en de provincie bijdragen en dit tot en met 2020 blijven doen” – gemeente Etten-Leur
“De regeling CmK vormt de basis van waaruit een toekomstbestendige lokale infrastructuur wordt gebouwd” – gemeente Boxtel
“Wij vinden de Brabantse aanpak met De Cultuur Loper als invulling van CmK heel goed. Voor de toekomst streven wij ernaar het aantal deelnemende scholen uit te breiden” – gemeente Uden
29
30
} tekst Beo Ros } foto Ben Nienhuis
interview
buur Het belang van een goede
Intermediair Dian Langenhuijzen (Cube in Bernheze) stimuleert de samenwerking tussen scholen en hun culturele omgeving. Aanbod brengen maakt steeds vaker plaats voor co-creatie.
“Het tweede domein, de culturele omgeving van
schoolthema’s. Zo bereik je meer diepte. Steeds va
de school, is heel belangrijk. Kinderen worden zich
ker werken we een-op-een met een school, dan kun
bewust van wat er allemaal gebeurt in hun omgeving
je maatwerk creëren. We stimuleren dat mensen van
en raken daarbij betrokken. Ze komen bijvoorbeeld
buitenaf hun kennis delen met de leerkrachten, en zo
de kunstenaar met wie ze samen een mozaïekbankje
gaat het groeien.
hebben gemaakt, weer tegen in de winkel. En ze zien
Iemand van buiten de school kan leerkrachten anders
dat bankje staan en zijn er trots op dat ze daaraan
naar dingen laten kijken. Je brengt bovendien het ge
meegewerkt hebben. Het brengt hun respect bij voor
sprek in het team op gang. Zo wordt cultuureducatie
kunst. Ze leren bovendien: cultuur gaat over mij,
hun ding in plaats van mijn ding. Was ik vroeger aan
hoort bij mij, en ik mag daaraan meedoen.
jager en inspirator, nu ben ik ook coach en partner.
Als school heb je niet alle expertise zelf in huis. Daar
Steeds vaker is er sprake van samen creëren.
om stimuleer ik scholen om samen te werken met
Een mooi voorbeeld van co-creatie is ons nieuwe
kunstenaars en aanbieders uit de buurt. Dan kun je
project WAT ANDERS. De icc’ers zeiden me: we vin
echt werken vanuit de culturele competenties en de
den het moeilijk om het reflecterend vermogen han den en voeten te geven. Daarop hebben we samen dit project opgezet, waarin we kinderen stimuleren na te denken over wie ze zijn, wat hun talent is en hoe ze dit kunnen inzetten om samen met anderen de wereld te verbeteren. Alle 11 basisscholen doen mee met 3000 kinderen van groep 1 tot en met 8. Het gaat echt leven in Bernheze, steeds meer mensen sluiten zich erbij aan, zoals ouders, sponsoren en vrijwilli gers. De beoordelingscommissie van het investe ringsprogramma waar we een beroep op hebben gedaan [zie kader, red.] was onder de indruk van de impact die het project nu al heeft.” |
Kansen voor nieuwe projecten
Voor het traject van De Cultuur Loper zijn investeringsprogramma’s ingesteld. Het Investeringsprogramma De Cultuur Loper PO-De Provinciale Plus biedt een extra bijdrage aan activiteiten en scholing. Lokale projecten die provinciebreed beschikbaar kunnen worden gesteld, komen in aanmerking voor een investeringsbijdrage. Sinds de start in 2014 tot medio 2015 zijn 26 verzoeken gehonoreerd en is een totaalbedrag van € 218.000 toegezegd. Het investeringsprogramma eindigt op 31 december 2016.
Ook buiten Brabant Niet alleen in Noord-Brabant is De Cultuur Loper een gewild instrument, ook in de provincies Zuid-Holland, Overijssel en Zeeland is er grote interesse. Verolique Jacobse, hoofd Informeren en Netwerken van Kunstgebouw in het Zuid-Hollandse Rijswijk, vertelt waarom zij met De Cultuur Loper werkt.
“We waren binnen ons totale
ken met waar de school behoefte aan heeft, dat is mooi.” Ook de rol van
scholingsprogramma op zoek
de Kunstgebouwcoach voor de scholen is voor Jacobse een boeiende.
naar een manier waarop we
“We weten dat leerkrachten enorme doeners zijn en dat het ‘waarom’
scholen kunnen ondersteunen
vaak lastig voor hen is. Daar kunnen wij dan in coachen.” Een andere
in het kader van de regeling
reden om de werkwijze van De Cultuur Loper over te nemen is het wer
Cultuureducatie met Kwaliteit.
ken met de ambities. “De stappen die in het traject voorbijkomen, zijn
Wij vinden de aard van De Cul
interessant. De scholen krijgen duidelijk voor ogen wat hun ambities zijn,
tuur Loper erg interessant omdat
wat ze al doen en wat ze nog kunnen verbeteren.”
scholen zich met dit vierjarige programma bewust worden van
Groeien
het belang van kunsteducatie.
“De Cultuur Loper in Zuid-Holland lijkt op die in Brabant, maar we
Vragen als ‘Waarom vinden
hebben een aantal aanpassingen gedaan. Bij de meerjarenvisie heb
we kunsteducatie belangrijk?’
ben we bijvoorbeeld de receptieve kunsteducatie meer benadrukt en
en ‘Hoe willen we die educatie
we wilden de verbeeldingskracht een prominentere plek geven in het
uitvoeren en met wie?’ zijn hierbij
traject. Een aantal regio’s waarin wij werken, is wat traditioneler dan
essentieel,” vertelt Jacobse.
Brabant. Daar denk je als Kunstgebouw over na, want je wilt meegaan met de identiteit van de regio. Dat is juist zo goed aan De Cultuur Loper;
Coachende houding
scholen kunnen zelf aangeven wat ze belangrijk vinden.” In de regio’s
De situatie in Zuid-Holland ver
Alblasserwaard-Vijfheerenlanden, Goeree-Overflakkee en Voorne-Putten
schilt van die in Noord-Brabant.
doen 30 scholen mee en 5 scholen in de regio Holland-Rijnland werken
De provincie in het westen heeft
met onderdelen van De Cultuur Loper. Jacobse heeft voor de komende
geen provinciaal kunsteducatie
jaren de ambitie om te groeien: “We willen meer scholen stimuleren om
beleid, maar 10 regionale projec
het De Cultuur Loper-traject te gaan volgen. Want cultuureducatie geeft
ten die penvoerders (vergelijkbaar
kinderen mooie en betekenisvolle ervaringen.” |
met de intermediairs in Brabant) uitvoeren. Kunstgebouw onder steunt deze penvoerders. “In de tweede helft van 2013 kwamen
Zwolle
Zeeland
we via Kunstbalie met De Cultuur
In de Overijsselse hoofdstad is Stad
In de provincie Zeeland onderzoekt
Loper in aanraking. We wisselen
kamer, de organisatie voor amateur-
Allies Swinnen de mogelijkheden voor
regelmatig uit waar we mee bezig
kunst en cultuureducatie, een pilot
het invoeren van De Cultuur Loper.
zijn en het Brabantse programma
gestart met 2 scholen in het voortgezet
Haar organisatie Cultuureducatie
klonk goed. Het eigenaarschap
onderwijs. Kunstbalie begeleidt Stad
boven C-niveau krijgt waar nodig
dat bij de school ligt en het wer
kamer hierin.
input van Kunstbalie.
31
} tekst Simone Vos
interview
32
in de praktijk
Lessen over erfgoed
Vijf gouden regels
} tekst Mijke Pol en Rob van Oijen
Een jaar geleden formuleerde Erfgoed Brabant vijf gouden regels voor het inrichten en uitvoeren van erfgoedlessen in het basisonderwijs. Nu vertellen scholen hoe zij de regels in de praktijk hebben gebracht.
1.
Zorg voor een zinvolle beleving
2.
Zet met uw erfgoedlessen aan tot historisch redeneren Hetty Neveu en Janneke Vanhouten, basisschool Torenschouw in Oosterhout: “In de lente organiseren we jaarlijks een erfgoedweek. Alle groepen gaan dan aan de slag op diverse niveaus. Combinatiegroep 1/2 ‘vindt’ een koffer met allerlei spulletjes uit het museum, zoals een oud penseel. Ze leren waar een museum voor dient en waarom het belang rijk is om voorwerpen uit het verleden te bewaren. Ook verstoppen we
Lisette van Aert, basisschool Sint
spulletjes in de zandbak, waarna de leerlingen als echte archeologen
Petrus in Boxtel: “Onze school zit
aan de slag gaan. Groep 7/8 verdiept zich in de Tweede Wereldoorlog en
in een monumentaal gebouw en
verzamelt verhalen uit Oosterhout. Op basis van hun vondsten maken ze
bevindt zich op de historische as
een tentoonstelling. In de klas discussiëren ze over morele kwesties. Zou
tussen de Petruskerk en Kasteel
je bijvoorbeeld vriendjes kunnen zijn met een kind van foute ouders?”
Stapelen. Hierdoor krijgen onze leerlingen al veel mee van het be lang van cultureel erfgoed. Jaar lijks mag groep 4 de Petruskerk beklimmen. Ter voorbereiding vertellen we de leerlingen al over de te bezoeken locatie, zodat ze ter plekke gerichter kunnen kijken. Ze leren het gebouw te plaatsen op de tijdlijn. Achteraf hebben we een groepsgesprek in de klas. Wat hebben de kinderen gezien en wat was hun ervaring? Je merkt dat het bezoek daar door leeft bij de leerlingen.”
in de praktijk
Goed leren kijken: wat zie je? Hannie Wijnands van basisschool
Wat valt je op? Samen gaan we
We merken dat goed kijken
Het Fundament in Gende
erop uit om oude gebouwen te
voor verwondering zorgt en de
bekijken. Dit jaar zijn we naar
fantasie prikkelt. Kinderen ont
een voormalige school geweest
dekken zelf wat de functie van
en vroegen we de kinderen hoe
een gebouw is of wat je met een
je kunt zien dat hier ooit les
oude koffiemolen kunt. Hierdoor
gegeven werd. Zo leren ze goed
onthouden ze het beter en is
te kijken. In de klas bestuderen
het veel spannender dan een
we voorwerpen en speelgoed.
traditionele les.”
ren: “Bij verschillende projecten gebruiken
3.
wij een kijkwijzer. Aan leerlingen vragen we: wat zie je?
Laat leerlingen hun waarnemingen onder woorden brengen Anton Willemse van basisschool De Coppele in Oisterwijk: “Op onze school is veel aandacht voor woordenschatontwikkeling. Samen met Elly, onze intermediair Cultuur met Kwaliteit, hebben we de Cultuurflits ontwikkeld. Ze is alle groepen langsgegaan met een voorwerp dat voor haar een persoonlijke betekenis had. Door vragen te stellen kwamen kin deren achter de betekenis. Dat geven we ze mee: cultureel erfgoed gaat vooral over verhalen. Kinderen gaan ook met elkaar een dialoog aan. Ze praten over een oud horloge van opa of een zelfgemaakt kunstwerk. Ze leren kijken en luisteren en refereren aan hun eigen kader. We houden taaldenkgesprekken en brengen daarmee het debat naar een niveau dat kinderen aankunnen.”
4.
Hetty en Janneke: “Het is belangrijk om aandacht te besteden aan het erfgoed in de omgeving. Leerlingen kennen de gebouwen, maar weten vaak niet hoe oud
5.
Heb het lef!
ze wel niet zijn. Waarom is dat destijds op die manier gebouwd? En hoe houden ze het allemaal staande? Zo kom je makkelijk in aanraking met erfgoed.” Anton: “Vertrouw erop dat niets te gek is. Wil je eigenlijk de school uit omdat er buiten beter geleerd kan worden: ga dat dan doen! Laat de kinderen het erfgoed zien. En experimenteren mag. Niet alles hoeft van voor tot achteren voorbereid te zijn. Je doet iets, evalueert het daarna en vervolgens leer je ervan.”
Lisette: “Het is goed om ouders te betrekken bij de erfgoedlessen. Dat kan door foto’s op de schoolweb
Hannie: “Erfgoededucatie komt niet boven op de
site te zetten, maar ook door (groot)ouders in de klas
gewone methodes. Daar praat ik met ons team over.
uit te nodigen. Laatst kwam iemand vertellen over
Soms kun je met een kleine aanpassing loskomen
cassettebandjes. De leerlingen luisterden onbewo
van de reguliere lesstof en een erfgoedproject doen.
gen: geen kind wist wat het waren.”
Dat is soms waardevoller dan de lesstof uit een boek.”
33
34
} tekst Max van Alphen } foto Ben Nienhuis
actueel
Welke kansen biedt het rijksoverheidsbeleid in de komende jaren aan scholen met ambitie op het gebied van cultuur educatie? Inmiddels worden de eerste contouren zichtbaar van de mogelijkheden voor aanvullende financiering van projecten.
Kansen in komende jaren
Subsidieregeling Professionalisering Cultuuronderwijs De Subsidieregeling Professionalisering Cultuuronderwijs geeft basis scholen de kans om cultuuronderwijs beter te verankeren in het curricu lum van de school. Binnen deze regeling zijn er mogelijkheden voor de financiering van visieontwikkeling van besturen, het concreet maken van deze visie in schoolwerkplannen en het professionaliseren van school
In de uitgangspuntenbrief voor
directies en leerkrachten. Een aanvraag indienen bij deze regeling kan tot
het cultuurbeleid 2017-2020 van
maart 2016. De uitvoering mag maximaal twee jaar duren (dus tot 2018).
minister Bussemaker lezen we dat kwalitatief hoogstaand cultuur
Provinciale advisering en ondersteuning
onderwijs een speerpunt is. Het
Kunstbalie en Erfgoed Brabant gaan in ieder geval door met het verder
besluit om aan de regeling Cultuur-
implementeren van De Cultuur Loper in Brabant. Deze succesvolle
educatie met Kwaliteit gevolg te
methode wordt medio 2015 op 166 scholen gebruikt om het cultuur
geven tot 2020 is hier een positief
onderwijs vorm te geven. De ambitie van zowel de provincie als het rijk
uitvloeisel van. Betrokkenheid
is om meer scholen te betrekken bij De Cultuur Loper. Hoe deze ambitie
van schoolbesturen en samen
concreet vorm krijgt, hangt af van de uitwerking van de inhoud van de
werking tussen onderwijs en cul
regeling CmK door rijk en provincie. De vervolgregeling verschijnt naar
tuursector zijn aandachtspunten.
verwachting medio 2016. Kunstbalie en Erfgoed Brabant blijven scholen
Scholing van leerkrachten, direc
adviseren over het opstellen van aanvragen voor aanvullende financie
teuren en bestuurders krijgt de
ring. Zij kunnen ook helpen mogelijkheden op landelijk en lokaal niveau
komende periode extra aandacht.
op elkaar af te stemmen, bijvoorbeeld door combinaties te maken tussen
Het accent op samenwerking tus
de Impuls Muziekonderwijs en De Cultuur Loper. Daardoor ontstaat er
sen scholen en culturele instel
voor de school een aanpak die realistisch en overzichtelijk is voor docen
lingen sluit goed aan bij de extra
ten en die optimaal gebruikmaakt van de geboden ondersteuning (zowel
aandacht die de buitenschoolse
financieel als inhoudelijk). |
cultuureducatie momenteel krijgt van de provincie. Impuls Muziekonderwijs De Impuls Muziekonderwijs is be doeld om leerkrachten te trainen in het geven van muziekonderwijs en te leren samenwerken met partijen uit het muziekveld, zoals muziekscholen, harmonieën en poppodia. De definitieve regeling wordt halverwege oktober 2015 gepubliceerd. Aanvragen kunnen vanaf november doorlopend worden ingediend. De site www.cultuurparticipatie.nl voor ziet in meer informatie.
Max van Alphen, senior adviseur bij Kunstbalie, ondersteunt scholen bij het opstellen van aanvragen voor extra financiering van cultuurprojecten
tot slot
De Cultuur Loper wordt ontwikkeld door Kunstbalie in samenwerking met Erfgoed Brabant, als onder deel van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit. Het programma komt in co-creatie tot stand met lokale intermediairs, kunstencentra, scholen,
Colofon
cultuuraanbieders en gemeenten in Noord-Brabant.
Dit tijdschrift is een uitgave van Kunstbalie en Erfgoed Brabant.
Postbus 606 | 5000 CA Tilburg
© oktober 2015 redactie Ilonka de Ridder-Lebon Clara Linders Matthijs Leendertse Tera Uijtdewilligen Ninke van der Heijden
Meer weten over De Cultuur Loper? Kunstbalie t 013 464 82 80 info@decultuurloper.nl www.decultuurloper.nl www.kunstbalie.nl www.erfgoedbrabant.nl
corrector Yvette Cordfunke ontwerp en opmaak FoURPAcK ontwerpers, ’s-Hertogenbosch
Cultuureducatie met Kwaliteit in de etalage Via de website www.cultuureducatiemetkwaliteit.nl maakt het Fonds voor Cultuurparticipatie de landelij
drukwerk Drukkerij Tielen, Boxtel
ke opbrengsten van de regeling Cultuureducatie met
fotografie Erik van der Burgt, Ben Nienhuis, Gerard-Jan Vlekke, Roy van Weverwijk, Simone Vos, Ilse Wolf
programma’s. Daarnaast etaleert de site inspiratie
met bijdragen van Eric Alink, Max van Alphen, Brecht Demeulenaere, Ad van Drunen, Boris van de Ham, Tim Post, Bea Ros, Mijke Pol, Rob van Oijen, Simone Vos, Juliette Walma van der Molen, Roy van Weverswijk met dank aan allen die hebben meegewerkt aan de totstandkoming van dit tijdschrift Niets uit deze uitgave mag in enige vorm of op enige wijze worden overgenomen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Kunstbalie. De redactie staat in voor de rechten en betrouwbaarheid van de in haar uitgaven opgenomen informatie waarvoor zij echter niet aansprakelijk kan worden gesteld. In geval van vragen kan contact worden opgenomen met Kunstbalie.
Kwaliteit (CmK) zichtbaar. Op de site staan alle 54 projecten die onder de vlag van CmK zijn gecreëerd.
KunstSelect De tools die zijn ontwikkeld voor De Cultuur Loper worden gebruikt om ook andere Brabantse scholen te ondersteunen bij het samenstellen van een vol waardig cultuureducatief programma. Bijvoorbeeld via KunstSelect: landelijk geselecteerd kunstaan bod, waarbij educatie wordt ontwikkeld vanuit de competenties cultuureducatie. KunstSelect brengt leerlingen in contact met kunst uit de grote wereld (domein 3). www.kunstbalie.nl/kunstselect
35
Enthousiaste intermediairs en coaches van Kunstbalie en Erfgoed Brabant over #decultuurloper
@PaulineUijdehaag: Het hele #team v/e #school #inspireren en #bewust laten worden. #Decultuurloper
@JannekevanSummeren: Uitdaging voor #Decultuurloper: nog meer naar de dagelijkse praktijk
@RoyvanWeverwijk: Proberen de goede ‘brandstof’ te vinden om de motor van scholen draaiende te houden #eigenaarschap
@CecileCooijmans: Focus op #duurzaam samenwerken @PetraFrissen: #Decultuurloper: de best mogelijke versie van jezelf worden
@PatriceMatthee: Soms lijken het ministappen, maar eigenlijk zijn er al enorme stappen gemaakt met scholen #Decultuurloper
@TrefpuntHeusden: #Portfolio waarin groei en ontwikkeling van leerling ineens #doorlopende leerlijn blijken te zijn
@IngeborgSchuster: ‘Heb lef!’ is 1 van de 5 gouden regels voor #erfgoededucatie #wijzermeterfgoededucatie #Decultuurloper
@LuanaBerghmans: Kunst ervaren kan binnen de #3domeinen, maar vooral gewoon in je buik
@DieuwertjeDenigtere: We gaan dit schooljaar weer aan de slag met #erfgoededucatie waarbij we ook willen samenwerken met andere disciplines binnen #Decultuurloper: zin in!!
@BeppieSmit: Uitdaging #Decultuurloper 2016: eigenheid en tegelijkertijd samenhang voeden
@IngridRuijgh: Mooi perspectief #Decultuurloper-coach: niet invullen maar doorvragen!!
@BramRelouw: Stijgende betrokkenheid schoolbesturen biedt veel kansen om lokaal (bestuur, school, gemeente, aanbieders, intermediairs) duurzame innovatieslagen te maken
@MarlonvanCasteren: Met gemeente en directie #VarendonckCollege plannen smeden voor #toekomst. Hoe gaan we samen culturele ambities waarmaken?