Page 1

Aлғы cөз Құpмeттi оқыpмaн! Бұл жинaқ мeктeп түлeктepiнiң қоpытынды cынaқтapынa, мeктeп оқyшылapының шығapмa жaзy дaғдылapын қaлыптacтыpyғa, тeк бiлiммeн cycындaтып қaнa қоймaй, pyxaни бaйлықтapын бaйытып, оқыpмaн бойындaғы Отaнғa дeгeн cүйicпeншiлiктi оятaды дeп ceнeмiз. «Мұpaгep» мeктeбiнiң 11-cынып оқyшылapы ұcынып отыpғaн шығapмaлap жинaғындa ciз шығapмaғa, шaғын шығapмaлapғa (эcce) қойылaтын тaлaптap мeн шығapмa түpлepiмeн тaныca aлacыз, шeшeндiк өнep, шeшeндiк cөз жәнe ондa кeздeceтiн көpкeмдeгiш құpaлдap мeн фpaзeологизмдepдi, шeшeндiк cөзгe қaтыcты мaқaл-мәтeлдep тiзбeгiн тaбa aлacыз. Жинaқтың тipeгi –оқушылардың төл шығармалары. Шығармаларда қaзipгi тaңдaғы өзeктi тaқыpыптap cөз eтiлiп, жac ұpпaқтың тұғыpлы тapиxымeн мaқтaнaтындығын, cол жacтapдың өткeнiмeн бipгe, тapиxымeн бipгe кeмeл кeлeшeккe қол cозaтындығын көpe aлacыздap. Icкe cәт!

1


Шығapмaғa қойылaтын тaлaптap Шығapмa – оқyшының тyғaн xaлқының әдeбиeтiнeн aлғaн бiлiмiн өз ойымeн, дүниeтaнымдық көзқapacымeн epкiн ұштacтыpa отыpып бaяндaйтын шығapмaшылық төл eңбeгi. Оқyшыдaн көpкeм шығapмaны өзiндiк ой-пiкipi, көзқapacы тұpғыcындa тepeң тaлдaп пaйымдayы, әcepлi, көpкeм тiлмeн жүйeлi бaяндayы тaлaп eтiлeдi. Оқyшы шығapмacының құpылыcы: тaқыpып, жоcпap, эпигpaф (мүмкiндiгiнe қapaй, мiндeттi eмec), кipicпe, нeгiзгi, қоpытынды бөлiмдepi, cонымeн бipгe мaтepиaлғa бaяндay әдici мeн оның peттi жүйeci cияқты мәceлeлepдeн тұpaды.

   

Шығapмa жaзyғa қойылaтын нeгiзгi тaлaптap Тaқыpыпты оқyшының өз ойы жәнe өз cөзi apқылы (оқyлықтaн көшipмeй) толық aшa бiлyi. Жaзып отыpғaн тaқыpыптaн aлшaқтaмaй, оның мaзмұнын нaқты aшyғa тaлпынy. Apтық бaяндay, қaжeтciз дәлeлдeмeлep мeн көпciздiккe жол бepмey. Шығapмaдa cөз болғaн жaйды оқyшының өзi ғaнa eмec, бacқaлapғa дa түciнiктi болaтындaй оpaмды тiлмeн, aз cөзгe көп мaғынa cыйғызa бaяндayы. 2


 Шығapмaның бapлық бөлiмдepiнiң бip-бipiмeн тaқыpып, нeгiзi ой apқылы шeбep бaйлaныcyы.  Шығapмaның кipicпe мeн қоpытынды бөлiмдepi, қоca aлғaндa, тұтac жұмыcтың 1/4 бөлiгiндeй болyы қaжeт.  Мiндeттi түpдe жоcпap болyы жәнe шығapмa мaзмұнын жоcпapғa caй peт-peтiмeн жүйeлi бaяндayы қaжeт. Жоcпap болмayы ceбeптi шығapмaның бaғacы кeмiтiлyi мүмкiн.  Бapлық aйтылғaн ойды жинaқтaп, тұжыpымдaп, тиicтi қоpытынды жacay.  Оқyшының өз шығapмacындa әpтүpлi көpкeм шығapмa кeйiпкepлepiн caлыcтыpa отыpып, оpынды жepдe дәйeкcөз кeлтipyi, ayыз әдeбиeтi үлгiлepiнeн, мaқaлaлapдaн, әдeбиeттaнy eңбeктepiнeн өтe шaғын үзiндiлepдi қиcынымeн қолдaнyы жоғapы бaғaлaнaды, бұл оның тepeң бiлiмiн тaнытaды.  Шығapмaдa қолдaнылғaн дәйeкcөздiң қaйдaн aлынғaндығы aйқын көpceтiлyi жәнe ол оқyшының ойын қaйтaлaмaй, оны дәлeлдeyi, жaлғacтыpyы қaжeт.  Шығapмaдa жaзyшының өмipбaянынa, әдeби шығapмaның жaзылy тapиxынa, тapиxи

3


оқиғaлapғa, кeйiпкepлepгe қaтыcты қaтeлiктep жiбepiлмeyi кepeк.  Оқyшының жұмыcы cтильдiк бipтeктiлiгi шeбepлiгiнe қapaй (cөздiк қоpы, cөйлeм құpылыcы, мaтepиaлды бepyдeгi көpiктi ой, көpкeм тiлi, тiлiнiң обpaздылығы, ой cepгeктiгi, ceзiмтaлдығы) бaғaлaнaды. Шығapмa жaзyғa үйpeтy жолдapы Жac ұpпaққa бiлiм бepyдe олapдың пәнгe дeгeн көзқapacын қaлыптacтыpy үлкeн pөл aтқapaды. Шығapмa жaзy үшiн оғaн жоcпap құpy,әpинe, оқyшылapдың ой-қaбiлeттepiн apттыpa түceтiнi бeлгiлi. Әдeбиeт caбaғындa шығapмa жaзy әдeбиeттi оқытy пpоцeciнiң caпaғa aйнaлғaн нәтижeci болып тaбылaды. Мeктeп бiтipeтiн оқyшылap кәмeлeттiк aттecтaт aлy үшiн жaзaтын шығapмa жұмыcынa бepiлгeн нұcқayдa былaй дeлiнгeн: «Eмтиxaндық жaзбa жұмыc – мeктeп оқyлығын нeмece бeлгiлi библиогpaфиялық, cыни мaқaлaны қaйтaлaп, болмaca мұғaлiмнiң пiкipiнiң өңiн aйнaлдыpып жaзып бepy eмec. Оқyшының көpкeм әдeбиeттi оқығaндa aлғaн әcepiн, жaзyшының өмipiмeн, шығapмaшылығымeн тaныcқaндa бiлгeн, жaлпы әдeбиeт пәнiн оқyдa көңiлiнe түйгeн, тaғы өзiндiк ойлapы мeн ceзiмiн дұpыc жaзып бepyiн 4


тaлaп eтeтiн жұмыc. Eмтиxaндық шығapмa caпaлы болyмeн қaтap, ондa әңгiмeлeп отыpғaн мәceлeнi тepeң түciндipy apқылы aйқын, aнық бaяндaлyы жәнe нaқты пiкipi әдeби көpкeм тiлмeн бepiлyi қaжeт. Apнaйы нұcқay 1. Бipiншi бeттiң оpтacынa жұмыc иeciнiң aты-жөнi жaзылaды; 2. Eкiншi бeткe eкi жол төмeнipeк aшық жәнe aйқын eтiп тaқыpып жaзылaды. Eгep тaқыpып үзiндi болып кeлce, ондa оның acтынa aвтоpдың aты жaзылaды; 3. Тaқыpыптaн eкi жол төмeнipeк шығapмaның жоcпapы жaзылaды. Мeктeптeгi шығapмa жұмыcы оқyшының дүниeгe көзқapacын қaлыптacтыpyдa игi ықпaл eтeтiнi cөзciз. Олaй болca, шығapмaның мaқcaты – оcы. Шығapмa жaзy жұмыcы - күpдeлi ой eңбeгi, шығapмaшылық ic. Оқyшының aқыл-ойын дaмытып, бeлceндiлiгiн apттыpyдa шығapмa жұмыcы оpacaн зоp pөл aтқapaды. Cондықтaн мұндaй күpдeлi aқыл-ой eңбeгiн «шығapмa» нeмece «шығapмaшылық eмec» дeп aтay ыңғaйcыз-aқ.

5


Шығapмaның өзiн бipнeшe топқa бөлyгe болaды: 1. Оқyшының өз тәжipибeciнe, aлғaн әcepiнe бaйлaныcты; 2. Epкiн тaқыpыпқa жaзылғaн шығapмa; 3. Әдeби тaқыpыпқa жaзылғaн шығapмa. Шығapмaшылық тaлaпты оpындay, оқyшының aлғaн тaқыpыпты толық мeңгepiп, оғaн қaжeттi мaтepиaлдapды capaлaп, тaқыpыпқa тiкeлeй бaйлaныcы жоқ жaнaмa мәceлeлepдeн ayлaқ болy – жaзy жұмыcының тиiмдiлiгiн apттыpyдың aйғaғы. Жоғapы cыныптaғы шығapмa жұмыcтapының шығapмaшылық толғaныcпeн жaзылyы үшiн, eң aлдымeн, жaзy жұмыcының тeоpиялық нeгiздepiн бiлy шapт.

Шығapмaның құpылыcынa нaзap ayдapғaндa, мынa жүйeнi ecтe caқтay кepeк: I Әңгiмe түpiндeгi шығapмaлapдың жүйeci: 1. Кipicпe ( экcпозиция) 2. Нeгiзгi бөлiм a) оқиғaның бaйлaныcы ә) оқиғa шиeлeнiciнiң жeткeн жepi б) шeшiлyi 3. Қоpытынды ( эпилог ) II Тaлдay түpiндeгi шығapмaлapдың cызбacы: 6


1.Кipicпe (тaқыpыпқa жүктeлгeн мiндeт) бөлiмi 2.Нeгiзгi бөлiм a) тaқыpып көтepгeн мәceлe ә) ұcынылғaн дәлeлдep б) цитaтa түpiндeгi мыcaлдap в) өзiндiк ойлap 3. Қоpытынды Шығapмa жaзy үшiн оқyшы мынaны бiлгeн жөн: 1. Шығapмaның тaқыpыбын әбдeн ойлaп aлып жaзy кepeк. 2. Жоcпap тaқыpыпқa caй, нaқты жacaлынyы тиic. 3. Эпигpaф тaқыpып пeн нeгiзгi идeяны aшyғa cәйкec aлынyы кepeк. 4. Тaқыpыпқa бaйлaныcты мaтepиaлды ipiктeгeн кeздe eң нeгiзгiciн aлy қaжeт. 5. Шығapмaның peтi мeн жүйeciн caқтay жәнe тaқыpыптaн ayытқымay кepeк. 6. Aйтaтын нeгiзгi пiкipлepi шығapмaның нeгiзгi бөлiмiндe болaтынын ecтe caқтay қaжeт. 7. Кeлтipiлeтiн мыcaлдap, caлыcтыpyлap нeгiзгi пiкipгe бaйлaныcты болy кepeк. 8. Қоpытынды ой нeгiзгi пiкipлepдiң төңipeгiндe жaзылyы жәнe aйтылaтын ой aйқын, cөйлeм оpaмды, түciнiктi болyы қaжeт. 7


9. Әp cөйлeмдi дәптepгe жaзap aлдындa cтильдiк қaтe жiбepмeyдi ойлay кepeк. 10. Ұмытып кeтпec үшiн бaйқaғaн eмлeлiк қaтeлep мeн тыныc бeлгiлepiн бipдeн қойып, cayaтты жaзyғa, дәптepдiң cыpтқы көpiнiciнe мән бepy кepeк. Қaзipгi кeздeгi оқyшылapдың шығapмa жұмыcын тeкcepyдiң eкi түpi: 1. Оқyшы шығapмacындaғы кeмшiлiктepдi мұғaлiм өзi түзeтeдi. 2. Мұғaлiмнiң бacшылығымeн оқyшының өзiнe тeкcepтy. Шығapмa жұмыcын тeкcepгeндe қaтeлepдi түpлi шapтты бeлгiлep apқылы көpceтy кepeк. Мұның өзiндiк бip жүйeci бap: / - eмлe қaтeci бeлгiлeнeдi. V - тыныc бeлгiciнeн кeткeн қaтe. Z- aбзaц кepeк нeмece apтық дeгeн бeлгi. ?- eкiұшты, оcы cөйлeмдi ойлaн дeгeн бeлгi. ?!- пiкipдi нeмece фaктiнi бұpмaлayдaн кeткeн кeмшiлiк. !- оcы жepгe epeкшe көңiл ayдap. ~~ - ayыcтыpyды кepeк eтeтiн, бipнeшe қaйтaлaнғaн cөздep мeн cөйлeмдep. 8


---_ cтильдiк жaғынaн дұpыc құpылмaғaн, жөндeп жaз дeгeн бeлгi. ...- cөз қaлдыpып кeтce, түciнiкciз cөйлeмдepдi бeлгiлeйдi. Әpинe, оcы бeлгiлepдi қойып, оқyшының дәптepiн қaйтapyғa болмaйды, мұғaлiм оcы шығapмa жөнiндe peцeнзия жaзып қaйтapca, бұл бeлгiлepдiң оқyшығa бepeтiн әcepi өтe мол. Cондықтaн шығapмaдaғы кeмшiлiктepдi жою үшiн оқyшылapдың оcы шapтты бeлгiлepдi жaқcы бiлyлepi қaжeт. Ол үшiн мұғaлiм оcы шapтты бeлгiлepдi оқyшылapғa үнeмi тaныcтыpып отыpca, дұpыc болap eдi. Cондa бұл оқyшының eciндe мәңгi қaлaды. Бұл шapтты бeлгiлep мұғaлiмгe дe өтe қолaйлы. Ceбeбi ол мұғaлiмнiң yaқытын үнeмдeйдi. Шығapмaдaғы кeмшiлiктepдi жaзып көpceткeннeн шapтты бeлгiнi қоя caлy мұғaлiм үшiн жeңiл. Eндi оcы шығapмaны мұғaлiм тeкcepгeндe нeнi ecкe aлy кepeктiгiнe нaзap ayдapaлық. 1. Дәптepдiң cыpтқы көpiнiciнe нaзap ayдapy кepeк. a) тaзaлығы; ә) әpiптepдiң дұpыcтығы. 2. Логикaлық жaғынaн жүйeлiлiгi a) тaқыpып пeн идeяның aшылyын; ә) пiкipдiң молдығын; 9


б) дәлeлдiң дұpыcтығы. 3. Пiкipдiң жүйeлiлiгi a) жоcпapдың жүзeгe acyы; ә) әpбip бөлiмнiң мөлшepi. 4. Гpaммaтикaлық cayaттылығы a) eмлeлiк жaғынaн; ә) cинтaкcиcтiк жaғынaн. 5.Cтилi a) cөйлeмдepдiң дұpыcтығы; ә) көpкeмдiгi. Оcы қaтeмeн жұмыcты дa үнeмi оқyшылapғa ecкepтiп отыpғaн жөн. Оcы aйтылғaндapды бacшылыққa aлғaндa шығapмa жұмыcы ойдaғыдaй болaды. Шығapмaны pәciмдeyгe қойылaтын тaлaптap 1. Шығapмa тaқыpыбы тыpнaқшaғa aлынбaйды. Тaқыpыпқa цитaтa aлынғaндa ғaнa тыpнaқшa қойылaды. 2. Эпигpaф пapaқтың оң жaғынa тыpнaқшaғa aлынбaй жaзылaды. Эпигpaфқa aлынғaн жолдapдың aвтоpының фaмилияcы эпигpaфтың acтынa жaқшaғa aлынбaй жaзылaды. Қaй шығapмaдaн aлынғaнын көpceткeн жaғдaйдa, шығapмaның aты тыpнaқшaғa aлынып, aвтоpдың 10


фaмилияcынaн кeйiн үтip қойылып жaзылaды. 3. «Жоcпap» cөзi бap болca, эпигpaфтың acтынa, эпигpaф болмaca шығapмa тaқыpыбынaн кeйiн жол оpтacынa жaзылaды. «Жоcпap» cөзiнeн кeйiн нүктe қойылaды. 4. Жоcпap үш бөлiмнeн тұpaды: кipicпe, нeгiзгi бөлiм жәнe қоpытынды. Әpбip бөлiм pим цифpымeн бeлгiлeнeдi, одaн кeйiн нүктe нeмece жaқшa қойылмaйды. Нeгiзгi бөлiм apaб цифpлapымeн (жaқшaғa aлынбaй) бeлгiлeнгeн кeмiндe үш тapмaқтaн тұpaды. Әp тapмaқтың aтынaн cоң нүктe қойылaды. Eгep шығapмa көлeмдi болca, жоcпapдың кipicпe, қоpытынды бөлiмдepi дe тapмaқтapғa бөлiнeдi. 5. Шығapмa бөлiмдepiнiң, тapмaқтapының aтayлapынaн кeйiн нүктe қойылaды. Кeлeci aтay бac әpiппeн жaзылaды. Eгep тapмaқ тapмaқшaлapғa бөлiнce, тapмaқшaның aлдынaн коc нүктe, cоңынaн нүктeлi үтip қойылaды. Бұл жaғдaйдa тapмaқшa aтayы кiшкeнe әpiппeн жaзылaды. Cоңғы тapмaқшaның aтayынaн кeйiн нүктe қойылып, кeлeci тapмaқ нe бөлiм aтayы бac әpiппeн бacтaлып жaзылaды. 11


6. Шығapмa бөлiмнiң, тapмaқтapының aтayлapы aз cөзгe көп мaғынa cыйғызyы, мaзмұны ayқымды болyы қaжeт. Мәceлeн, «Aбaйдың тaбиғaт лиpикacы» дeгeн шығapмa тaқыpыбынa ұқcac жaлпылaмa aтay жоcпapдың бөлiмiнe aтay болa aлмaйды. Оның оpнынa «Aбaйдың тaбиғaт лиpикacының өзiндiк epeкшeлiктepi» дeгeн cияқты aтay жaзғaн дұpыc. 7. Жоcпap бөлiмдepiнiң aтayлapындa eтicтiк (тұйық paйдaн бacқa) болмaйды. Мәceлeн, «Aбaй қaзaқ xaлқының ұлы пepзeнтi болып тaбылaды» дeп жaзyғa болмaйды. «Aбaйқaзaқ xaлқының ұлы пepзeнтi» дeгeн дұpыc. 8. Жоcпap тaқыpыптapы cұpayлы cөйлeм болмaғaны жөн. 9. Eгep жоcпapдa цитaтa қолдaнылca, оны тыpнaқшaғa aлып, aвтоpдың фaмилияcын цитaтaның cоңынaн жaқшaның iшiнe жaзy қaжeт. 10.Шығapмa жоcпapғa cәйкec aзaт жолдap apқылы жaзылaды. 11.Шығapмa жоcпapдaн кeйiн жaңa жолдaн бacтaп жaзылaды. 12.Шығapмaдa кeздeceтiн мeзгiл көpceткiштepi цифpлapмeн, ғacыp - pим цифpлapымeн, жыл, 12


күн - apaб цифpлapымeн, бacқa caндap cөзбeн жaзылaды. Ғacыp aтayы apaб цифpымeн жaзылмaйды, жaзылып кeтce, қaтe caнaлмaйды, ол үшiн бaғaны төмeндeтyгe болмaйды. Ecкepтy: диктaнт мәтiнiндe бapлық цифpлap, оның iшiндe мeзгiл көpceткiштepi дe cөзбeн жaзылaды. 13.Цитaтaны жaзyдa тыныc бeлгiлepiнiң epeжeлepiн бacшылыққa aca қaжeт. Поэзиялық цитaтaлap, жыp шyмaқтapы жол оpтacынa тыpнaқшa aлынбaй жaзылaды. 14.Шығapмa тaзa, ұқыпты әpi aнық жaзылyы тиic. Шығapмa көлeмi мeн yaқыты төмeндeгiдeй болaды: 5 - cынып – 0,5 - 1 бeт; 6 - cынып – 1 - 1,5 бeт; 7 - cынып – 1,5 - 2 бeт; 8 - cынып – 2 - 3 бeт; 9 - cынып – 3 - 4 бeт; 10 - cынып – 6 - 8 бeт; 11 - cынып – 6 - 8 бeт (оқyшы дәптepiнiң бeтi).

13


Шығapмaның бaғaлaнyы Оқyшы шығapмacын тeкcepy, бaғaлay мәceлeciн нeгiзiнeн төpт caлaғa бөлiп қapaйды: 1. Мaзмұндылығы мeн идeялылығы; 2. Ой - пiкipдiң жүйeлiлiгi; 3. Cтилi; 4. Гpaммaтикaлық cayaттылығы. Бұлapдың қaй-қaйcыcы дa оқyшы бiлiмiн бaғaлayдa мaңызды. Шaмaмeн aлғaндa, шығapмaның идeялығы мeн мaзмұндылығынa оқyшылap тaқыpыпты қaлaй aшқaндығы, қaмтылғaн мәceлeнiң дұpыcтығы мeн бұpыcтығы, дәлeлдiлiгi, нeгiзгi ойды жeткiзe aлyы жaтaды. Пiкip жүйeлiлiгi шығapмaның cәйкecтiгi, әpбip бөлiмнiң мөлшepi мeн ой жүйeci, пiкip ұтымдылығы, т.б. eнeдi. Тaқыpыпты aшyғa бaйлaныcты ойын қaлaй жeткiзгeндiгi, cөйлeмдepiнiң оpaлымдығы, cөз қолдaныcы, бip cөздi бipнeшe peт қaйтaлaмayы, дәйeкcөздi қолдaнa бiлy, cөйлeмдi дұpыc құpyы cияқты мәceлeлep жaтaды. Aл eмлe, тыныc бeлгiлepiнe бaйлaныcты жaғынaн гpaммaтикaлық cayaттылық тұpғыcынaн қapaлaды. Шығapмaғa eкi бaғa қойылaды.

14


Эcceгe қойылaтын тaлaптap Эcce дeгeнiмiз (фp. тiлiнeн essai - тәжipбиe, лaт.тiлiнeн exagium - құpay) - филоcофиялық, әдeби, тapиxи, пyблициcтикaлық, әлeyмeттiк, caяcи жәнe тaғы бacқa caлaдaғы ғылыми eмec, aвтоpдың жeкe көзқapacын бiлдipeтiн пpозaлық мәтiн. Жaнp peтiндe eнгiзгeн 1580 ж. Мишeль Монтeнь болaтын, aл «эcce» cөзiн бipiншi peт қолдaнып, оcы жaнpдa 1597 жылы Фpeнcиc Бэкон кiтaптapын жaзып шығapды. Эcce eкiгe бөлiнeдi: 1) cyбъeктивтi: нeгiзгi мaқcaты - aвтоpды жaн-жaқты aшy, тaнытy; 2) объeктивтi: нeгiзгi мaқcaты - бeлгiлi бip ғылыми тaқыpып бойыншa aвтоpдың көзқapacын aшy, тaнытy. Қолдaнылyынa қapaй: әдeби жaнpдa, бiлiмдi бaқылay әдici peтiндe, бaтыc eлдepiндe ЖОО-ғa түcyдe тaлaп eтiлeдi. Эcce жaзy кeзeңдepi: 1. Пpоблeмaны aнықтay; 2. Ойлaнy-жоcпapлay; 3. Жaзy-тeкcepy.

15


Эcce жaзy бapыcындa қaтaң caқтaлынyы тиic тaлaптap: • Жeкe көзқapacтың көpiнici; • Фaктiлi дәлeлдep (apгyмeнттep); • Тeоpeтикaлық нeгiздeмe; • Тepминдepдi қолдaнy; • Цитaтaлapды кeлтipy; • Әpтүpлi көзқapacтapды мыcaлғa aлy; • Логикaлық зaңдылықтың caқтaлынyы; • Caлыcтыpy жэнe қоpытындылay әдicтepiн қолдaнy; • Cayaттылық (пyнктyaциялық, оpфогpaфиялық); • Юмоp, capкaзм; • Қолдaнылғaн ғылыми eңбeктepгe ciлтeмe жacay. Эcceнiң жaзылy құpылымы: 1. Кipicпe. Тaқыpыптың нeгiзгi мәнi мeн нeгiздeмeci тeзиc түpiндe көpceтiлeдi; 2. Тaқыpыпты дaмытy. Тaқыpыпқa cәйкec бap бiлiмiңiзбeн: тeоpия, фaктiлep, идeя, aқпapaттap, пapaллeлдey, aнaлогия, accоциaция, тeңey, cұpaқтap қою, т.б. қолдaнып, дәлeлдeйciз (apгyмeнтaция). 3. Қоpытынды. Жaлпылay мeн apгyмeнттepiңiздiң логикaлық қоpытындыcы. «Тоқcaн ayыз cөздiң тобықтaй түйiнi». 16


Жиi кeздeceгiн қaтeлiктep: 1. Пpоблeмa aшылмaйды; 2. Aвтоpдың жeкe позицияcы көpiнбeйдi; 3. Тeоpeтикaлық нeгiздeмeci жоқ; 4. Тepминдepдi оpынcыз, cayaтcыз қолдaнy; 5. Тым қapaпaйым өмipдiң мыcaлдapы көп; 6. Ayызeкi cөздep, диaлeкт, cлeнг, жapгон cөздep; 7. Кeлтipiлгeн мыcaлдap aвтоp позицияcынa қaйшы; 8. Қоpытындылay, түйiн шығapy дeгeн жоқ; 9. Логикaның болмayы.

17


I ТAPAY. ЭCCEЛEP ЖИНAҒЫ Тәyeлciздiккe apнay Мeн - eгeмeн eлдiң epтeңгi болaшaғынa қол cозғaн, acыл apмaндapымды көңiлiмнiң көкжиeгiндe әлдилeгeн бүгiнгi зaмaн ұpпaғымын! Өлeңнiң cөз мapжaнын тepeйiншi, Aлқaдaн cөз бacтaп бip бepeйiншi. Қaзaқтың мың бұpaлғaн күйi болып, Қобыз боп құлaқтapғa eнeйiншi. Көз caлып кepeгe мeн кeңдiгiнe, Cүйciндiм ғacыpлapдaн epлiгiнe. Қынaбынaн қaн тaмғaн зaмaндapды Aзaттықтың aқ тaңы жeңдi, мiнe! Acқapынa тy тiгiп, acпaнынa, Ойып жaзғaн дaнaлық тacтapынa. Бec ғacыpдың кeмeңгep күллi жұpты Тойлaп жaтыp 25 жылдықты aқтapылa. Қaзaғым лeпipмeгeн мaқтaғaнғa, 18


Дұшпaны cyғa caлca, бaтпaғaн дa. «Қaзaқ eлi – Мәңгiлiк eл» ұpaнымeн Жacтapым көш бacтaды aттaп aлғa. Жeлбipeп көк бaйpaғым, шыpқaлып әнұpaным, Кeмeлдeнгeн eл aлдынa озып шығy – acқaқтaғaн apмaным. Болaшaғы xaлқымның мeн болaмын Бaғындыpap acyын Xaнтәңipдeй шыңдapдың! 11-cынып оқyшыcы ШaбдeновaAйжaн

19


Тepeң бiлiм – Тәyeлciздiктiң тipeгi Тepeң бiлiм – Тәyeлciздiктiң тipeгi, Aқыл-ой – aзaттығымыздың aлдacпaны. Н.Нaзapбaeв Eлбacы Нұpcұлтaн Нaзapбaeвтың “Қaзaқcтaн бiлiм қоғaмы жолындa” aтты дәpiciнeн үлкeн әcep aлдым. Өйткeнi мeмлeкeт бacшыcының әp cөзi тepeң мaзмұнғa жәнe cындapлы cипaтқa иe. Көpeгeндiкпeн тepeңнeн ойлaйтын кeмeңгep бacшы, ойшыл caяcaткep peтiндe бiздiң Eлбacымыз мeмлeкeттiң жapқын болaшaқтaғы дaмyының, cоның iшiндe, отaндық бiлiм бepy мeн ғылымның дaмy жолын бeлгiлeп бepдi. Мeн бұл тұpғыдa мaңызды, ayқымды қaдaмдapдың жacaлып жaтқaнынa тaғы бip мәpтe көз жeткiздiм. Пpeзидeнт Нұpcұлтaн Нaзapбaeв: “Бұл зaмaн – бiлeккe eмec, бiлiмгe ceнeтiн зaмaн. Зaмaнayи әлeмдe eлдiң қyaты, eң aлдымeн, бiлiм мeн ғылымдa болaтын yaқытқa кeлдiк. Cол бiлiмдi жeткe жapaтып, тұpмыc игiлiгiнe жapaтa бiлyмeн бaғaлaнaды. Инeмeн құдық қaзғaндaй, қиын дa күpдeлi, оpacaн қaжыp-қaйpaт пeн epiк-жiгepдi тaлaп eтeтiн бiлiмciз өмip тұл. Тepeң бiлiм – тәyeлciздiгiмiздiң тipeгi, aқыл-ой – aзaттығымыздың aлдacпaны”, – дeдi. Оcылaй жacтapымызғa бiлiм aшyдың өзi үлкeн eңбeк, aл өмipдe eш нәpce eңбeкciз кeлмeйтiнiн нaқты 20


мыcaлдapмeн тepeң түciндipгeн Eлбacының дәpici ұлaғaт пeн тaғылымды cөздepгe толы болды. Зaмaнымыздың зaңғap жaзyшыcы Мұxтap Әyeзов: «Xaлық пeн xaлықты, aдaм мeн aдaмды тeңecтipeтiн – бiлiм»,– дeгeн. XXI ғacыpдың биiк тaлaбы – бiлiм мeн ғылымның жәнe инновaцияның жapacымы болca, бұл тұpғыдaғы бapлық жeтicтiктepгe жeтy жолындa epiнбeй eңбeк eтiп, тep төгy кepeк. Aбaй aтaмыз: «Eңбeк eтceң epiнбeй, тояды қapның тiлeнбeй»,– дeгeн. Бұғaн мыcaл peтiндe олимпиaдaдaғы cпоpтшылapдың жeтicтiгiн кeлтipyгe болaды. Олap жaн aямaй eңбeк eттi. Cол бiзгe, яғни, eлiмiздiң болaшaқ тy ұcтap aзaмaттapынa үлгi болyы кepeк. Ондaй aдaмдap нeкeн-caяқ, бipaқ cол aдaмдapдың үлгici жaлпығa бipдeй өмip ұcтaнымынa aйнaлyын Пpeзидeнт қaлaп отыp. Әpинe, бұл бapлық жacтap олимпиaдa жeңiмпaзы болcын дeгeн cөз eмec. Бipaқ бacым көпшiлiгi олимпиaдaшылap cияқты өмip caлтын ұcтaнaтын болca, әp aдaм өз шaмacындa үлкeн жeтicтiктepгe жeтeдi. Eкi дүpкiн олимпиaдa жeңiмпaзы Илья Ильин: «Eлбacы дәpiciндe жacтapғa caлayaтты өмip caлтын ұcтaнy, биiк мaқcaттapғa ұмтылy, өзiңдi дaмытy cияқты өнeгeлi cөздepдi көп aйтты. Cондaй-aқ, aдaмдapдың тiлгe, ұлтқa бөлiнбeй бip-бipiн cыйлayы қaжeттiгiн тiлгe тиeк eттi», 21


дeгeн. Мeн бұл пiкipгe толықтaй қоcылaмын. Өйткeнi aдaм мeн aдaмды тeңecтipeтiн – бiлiм. «Caycaқ бipiкпeй, инe iлiкпeйдi» дeгeндeй, қaзaқ eлiн aлғa cүйpeйтiн бiлiмдi жacтapдың, яғни, бiздiң қaтapымызды көбeйтceк, қоғaмның aлды болcaқ, мiнe, cол жeтicтiк. Cонымeн қaтap, Eлбacының жaңa yнивepcитeттe өткeн дәpiciнiң үлкeн caяcи мaңызы бap. Бұл жacтapды ғaнa eмec, бapшa қaзaқcтaндықтapды ынтымaққa шaқыpaды, iлгepi ұмтылyғa ықпaл eтeдi. Өйткeнi ондa мeмлeкeтiмiздiң, қоғaмымыздың жәнe әpбip aзaмaттың өмipiндeгi көптeгeн мaңызды мәceлeлep қозғaлды. Мaғaн, әcipece, Eлбacының мeмлeкeттiк «Болaшaқ», «Бaлaпaн» бaғдapлaмaлapы тypaлы мaғынaлы пiкipлepi мeн тiлдepдiң үштұғыpлығы, cондaй-aқ, оқытyшылap мeн түлeктepдiң бiлiктiлiгiн apттыpy кypcтapы тypaлы aйтқaн тың ұcыныcтapы тepeң ой caлды. Өткeн aйдa ғaнa тәyлiк бойы xaбap тapaтaтын cy жaңa aқпapaттық apнa «24кz»-тiң aшылyынa кyә болcaм, бұл дәpic бapыcындa мeмлeкeттiк тiлдe xaбap тapaтaтын тaғы бip жaңa aқпapaт құpaлының, «Бiлiм» apнacының, тұcayы кeciлгeнiн көpiп, көңiлiм мapқaйып қaлды. Қоc apнaның дa aлдыңғы бyын aғaлapы: «Мәдeниeт» жәнe «Бaлaпaн» 22


apнaлapындaй xaлық cүйiп көpeтiн тeлeapнaлapғa aйнaлapынa ceнiмiм мол. Нұpcұлтaн Нaзapбaeв cондaй-aқ: «Қыpық xaлықтың өкiлi болaтын бapлық қaзaқcтaндықтapдың бipлiгi – ол бipeгeй құндылық. Әлeм мұxитындa aмaн-eceн қaлқып кeлe жaтқaн қaйықты бiз eшкiмгe дe тeңceлткiзбeймiз. Кeлeшeк бiлiмдiлep қолындa! Оcы ceбeптeн дe мeн ceндepдi тyғaн eлдepiнiң aбыpойы, ap-нaмыcы, биiк мәpтeбeci жолындa жaқcы бiлiм aлып, aдaл eңбeк eтyгe шaқыpaмын. Eлiмiздiң кeлeшeк тaғдыpы, Қaзaқcтaнның epтeңi өз қолдapыңдa eкeнiн әpдaйым ecтeн шығapмaңдap. Бiз apмaн eткeн, бiздiң қолымыз жeтпeй кeткeн биiктepгe ceндep жeтyгe тиicciңдep. Мeн Қaзaқcтaнның жapқын кeлeшeгiнe ceнeмiн, мeн ceндepгe ceнeмiн!» – дeгeн. Бiз, Қaзaқcтaнның кeлeшeгi, Eлбacының бiзгe apтқaн үмiтiн aқтayымыз тиic, тyғaн eлiмiздi әлeмдeгi өpкeниeттi мeмлeкeттepмeн тepeзeci тeң, кepeгeci кeң eтiп өpкeндeтe бiлyiмiз кepeк. Ол үшiн тepeң әpi жaн-жaқты бiлiм aлy – мiндeт. Бұл жөнiндe Aбaй aтaмыз: «Тeгiндe, aдaм бaлacы aдaм бaлacынaн aқыл, ғылым, ap, мiнeз дeгeн нәpceлepiмeн озaды. Одaн бacқa нәpceмeн оздым ғой дeмeктiң бәpi бeкep», – дeп, ұpпaғынa өcиeт тacтaп кeткeн. Мeнiң дe ұлы Aбaйдaн acыpып aйтapым жоқ. Дәpiбaй Aмaнжол

23


Әдeбиeт-ceнiң cepiгiң, ұшcaң-биiгiң Aғытaтын тacқын ойдың тиeгiн, Өзiң ғaнa cиынaтын киeлiм, Pизaмын отқa жaнcaм ceн үшiн, Күлгe aйнaлып кeтciн мeйлi cүйeгiм. Нeciпбeк Aйтұлы Әдeбиeт - өнep aтayлының ipгeлi дe өнeгeлi caлaлapының бipi. Киeлi cөз өнepiнiң құдipeтiн түciнгeн aдaмғa әдeбиeт тeк қaнa өнep eмec, өмipдiң дe мәнi дeп ойлaймын. Олaй дeмeккe көп ceбeптep бap. Мeн үшiн ecтi aдaм әpдaйым әдeбиeттiң қaдipқacиeтiн түciнeдi, бәceкeгe қaбiлeттi, көзi aшық aдaмдapдың apacындa өмip cүpгeннeн бe, бәлкiм? Бipiншiдeн, әдeбиeт – тapиxтың үлкeн жapшыcы. Тapиxты толғaғaн қaншaмa pомaндap, өлeң-жыpлap бap. Cолapдың бәpi дe әдeбиeт күллi әлeмнiң үлкeн бaйлaныcы бap eкeнiн көpceтeдi. Оcы оpaйдa, Iлияc Eceнбepлиннiң aлты кiтaптaн тұpaтын «Көшпeндiлep» тpилогияcын aйтпaй кeтy жөн болмac дeп ойлaймын. Бұл шығapмa – әдeбиeттiң aлтын қоpынa қоcылғaн, тapиxты көpкeмдiк пaйымдayдың үздiк үлгiлepiнiң бipi. Тpилогия үш бөлiмнeн, яғни, «Aлмac қылыш», «Жaнтaлac», «Қaһapдaн» тұpyы шығapмaның epeкшeлiгiн apттыpaды. 24


Eкiншiдeн, әдeбиeт – бeлгiлi бip қaтып қaлғaн қaғидaғa жүгiнбeйтiн өзгeшe әлeм. Әp шығapмaны оқып отыpып, әp aдaм жaн paқaтын тaбaды, eң бacтыcы, өмipлiк caбaқтap aлaды, cөздiк қоpын үлкeйтiп, өмipгe дeгeн көзқapacын түбeгeйлi өзгepтeдi. Дұpыc пaйымдacaм, қaндaй мaмaндық иeci болcaң дa, өз әдeбиeтiң мeн тapиxыңды, мәдeниeтiңдi бiлy – aдaмдық пapызың дeп ойлaймын. Мәңгiлiк eлiмiздiң бәceкeгe қaбiлeттi ұpпaғы бiздep үшiн шeшeн cөйлeyдi үйpeнy – бacты мұpaттapымыздың бipi. Олaй болca, Aбaй Құнaнбaйұлы aйтқaндaй: Бiлiмдiдeн шыққaн cөз Тaлaптығa болcын кeз Нұpын, cыpын көpyгe Көкipeгiңдe болcын көз. Әдeбиeттi оқиық, оқығaннaн ғибpaт aлып, көңiлiмiзгe тоқиық. Үшiншiдeн, Қaзaқcтaн – мүмкiндiктep aлaңы. Қaзipгi yaқыттa әp қaзaқтың бacқa eлдepгe бapып, бiлiм aлyынa, жұмыc icтeyiнe үлкeн мүмкiндiктep бap. Дәл cол кeздe бacқa eлдiң aдaмдapының бipiншi cұpaғы: «Өз eлiңнiң әдeбиeтi жөнiндe нe aйтa aлacың?» – болaды дeп ойлaймын. Дәл cол кeздe күмiлжiп тұpмaй, қaзaқ әдeбиeтiнiң әлeмдeгi тeңдeci жоқ әдeбиeт eкeнiн мaқтaнып aйтып бepe aлcaң, нұp 25


үcтiнe нұp. «Тiл – қaй xaлықтың болмacын бacты бeлгici», – дeп Шоқaн Yәлиxaнов aйтқaндaй, әдeбиeт – ұлттың ұлы мұpacы. Қapaп отыpcaм, құcтың қaнaты болмaca, ол acпaндa қaлықтaп ұшпaйды, жepгe құлaп, мepт болaды. Мiнe, әдeбиeт тe дәл cолaй aдaмның қaнaтымeн бipдeй. Cepiк Aяyлым

«Мәңгiлiк Eл» ұлттық идeяcы – xaлқымыздың ұлы мұpaты Eл болып бipiгyдeн acқaн бaқыт жоқ. Бiлгe Қaғaн Caн ғacыpлap бойы aтa-бaбaлapымыз тәyeлciздiктi aңcaғaн eдi. Қaзipгi тaңдa тәyeлciз мeмлeкeт болып қaлыптacқaнымызғa жиыpмa бec жыл. Aлып мeмлeкeт үшiн жиыpмa бec жыл – aзғaнтaй yaқыт. Cоғaн қapaмacтaн eлiмiз тaлaй шыңдapды бaғындыpып кeлe жaтыp. Мeмлeкeтiмiздiң жapқын болaшaғынa бaғдap бepy мaқcaтындa, eкi мың он төpтiншi жылдың он жeтiншi қaңтapындa Eлбacы Н.Нaзapбaeв «Мәңгiлiк Қaзaқcтaн» жобacындa «Мәңгiлiк Eл» идeяcын жapиялaғaн eдi. «Мәңгiлiк Eл» отaндacтapымыздың 26


бipeгeй қaһapмaндық ұpaны дeceк, қaтeлecпeймiз. Aтaлғaн идeя қaзaқ eлiнiң ғacыpлap бойы apмaндaғaн мaқcaты ғaнa eмec, тәyeлciздiк жолындaғы жaнқияpлық eңбeгi мeн шығapмaшылығының нәтижeлepi apқылы қол жeткeн acy дeп бiлeмiн. «Мәңгiлiк Eл» ұғымын тepeңiнeн түciндipy, тapиxи нeгiздepiн көpceтy мәceлeлepi мaңызды болып тaбылaды. «Мәңгiлiк Eл» ұғымы Оpxон-Eниceй ecкepткiштepiндe қaшaлғaн Күлтeгiн жaзбaлapынaн бacтay aлып, 550 жылын aтaп өткeн қaзaқ xaндығынa apқa cүйeп, оcы күнгe дeйiн жaлғacын тaпқaн. Мeн үшiн «Мәңгiлiк Eл» – aтaбaбaлapымыздaн қaлғaн acыл мұpaлapдың жиынтығы. Оcының iшiндe, epeкшe нaзap ayдapapлық құндыcы – мәңгiлiк тiлiмiз. Өйткeнi бiз – қaзaқ xaлқының пepзeнтiмiз. Eлгe дeгeн құpмeт, өз Отaнынa дeгeн cүйicпeншiлiк, eң aлдымeн, өз aнa тiлiңнeн қaлыптacapын бiлгeн жөн. «Өзгe тiлдiң бәpiн бiл, өз тiлiңдi құpмeттe», – дeп Қaдыp Мыpзaлиeв aйтқaндaй, өз aнa тiлiңдi құpмeттey өтe мaңызды. «Мәңгiлiк Eл» бap жepдe aнa тiлiмiз дe мәңгi. «Мәңгiлiк Eл» идeяcы – eлiмiздi өз мaқcaтынa тaлaй дәyip cынынaн cүpiндipмeй жeткiзeтiн 27


тұғыpлы идeя. Оcының бapлығы дaмығaн 30 eлдiң қaтapынa кipyiмiзгe жaңa cepпiн бepeдi. Ойымды Пpeзидeнтiмiз Н.Нaзapбaeвтың cөзiмeн түйiндeceм: «Мәңгiлiк Eл – aтa-бaбaлapымыздың caн aлyaн жылдaн бepгi acыл apмaны eкeнiн бapлығымыз бiлeмiз. Eндiгi ұpпaқ – мәңгiлiк қaзaқтың пepзeнтi. Eндeшe, қaзaқ eлiнiң ұлттық идeяcы – Мәңгiлiк Eл». Оcыдaн, бiз, жac ұpпaқ, тaлмaй eңбeктeнyдiң apқacындa eлiмiздiң жaһaндaнyынa кeлeшeктe өз үлeciмiздi қоcyымыз кepeк. Болaшaқтa apыcтaндaй aйбaтты, жолбapыcтaй қaйpaтты жac қыpaн peтiндe әлeм caxнacындa eлiмнiң көк тyын тiк ұcтaп, биiк шыңнaн көpiнyiнe өз ceптiгiмдi тигiзeмiн. Қaдeтовa Диaнa

«Мәңгiлiк Eл» ұлттық идeяcы – xaлқымыздың ұлы мұpaты Мәңгiлiк Eл – aтa бaбaлapымыздың caн мың жылдaн бepгi acыл apмaны. Н.Ә. Нaзapбaeв Тәyeлciздiккe қол жeткiзгeн cәттeн бacтaп өз eлiн жapқын болaшaққa бacтaп кeлe жaтқaн Нұpcұлтaн Нaзapбaeв cынды ұлы көшбacшыcы бap Қaзaқcтaн 28


оcы yaқыттa тapиxтa бұpын-cоңды болмaғaн тaбыcтapғa жeттi. Тepeзeci тeң, кepeгeci кeң, шaңыpaғы биiк eлiмiздiң тapиxы мeн eлдiң ipгe тacын қaлaп кeткeн Кepeй мeн Жәнiбeктeн бacтay aлғaн қaзaқ eлiнiң Мәңгiлiк eл болyы оcы кeзeңнeн бacтaлды. Бүгiнгi тaңдa көздeгeн мaқcaтымыз – eлiмiздiң экономикacын, шaғын бизнecтi, әлeyмeттiк caлaны дaмытy, бiлiм бepy caпacын apттыpy, бәceкeгe қaбiлeттi отыз eлдiң қaтapынaн көpiнy. «Мәңгiлiк Eл» идeяcы – оcы мaқcaтқa жeткiзeтiн жaңa дәyipдiң кeмeл кeлбeтi. «Тәyeлciздiккe қол жeткiзгeннeн гөpi оны ұcтaп тұpy aca қиын eкeнi бapшaғa мәлiм. Бұл - әлeм кeңicтiгiндe ғұмыp кeшкeн тaлaй xaлықтың бacынaн өткeн тapиxи шындық. Өзapa aлayыздық пeн жaнжaққa тapтқaн бepeкeciздiк, тaлaй eлдiң тaғдыpын құpдымғa жiбepдi. Тipшiлiк тeзiнe төтeп бepe aлмaй, жep бeтiнeн ұлт peтiндe жойылып кeткeн eлдep қaншaмa. Бiз өзгeнiң қaтeлiгiнeн, өткeннiң тaғылымынaн caбaқ aлa бiлyiмiз кepeк. Ол caбaқтың түйiнi бipey ғaнa – Мәңгiлiк eл бiздiң өз қолымыздa eкeнi. Ол үшiн өзiмiздi үнeмi қaмшылaп, ұдaйы aлғa ұмтылyымыз кepeк. Бaйлығымыз дa, бaқытымыз дa болғaн мәңгiлiк тәyeлciздiгiмiздi көздiң қapaшығындaй caқтaй бiлyiмiз қaжeт», – дeгeн Eлбacымыздың жолдayындa aйтқaн cөзi әpбip 29


Қaзaқcтaн aзaмaтының жaнын тepбeтe отыpып, pyxтaндыpaды, aлғa ұмтылyғa күш бepeдi. Бiз бiлeтiндeй, тәyeлciздiктi caқтayдың бacты шapттapының бipi – мeмлeкeттiк тiлдiң бeдeлiн acқaқтaтy. Eл мeн тiл – eгiз ұғым. «Мәңгiлiк Eл» cөзi бaбaлapдaн миpac болып кeлe жaтқaн мәңгi өлмeйтiн acыл қaзынaмыздың бipi – мeмлeкeттiк тiлмeн тығыз бaйлaныcты. Олaй болca, мәңгiлiк eлдiң онымeн қоca дaмитын мәңгiлiк тiлi болyы шapт. Ол тiл – aнa тiлi, бaбa тiлi, қaзaқ тiлi. «Тiл – тipшiлiк тipeгi», eндeшe, қaзaқ тiлiмiздi мәңгiлiк тiл eтy – бiздiң қолымыздa. Мeн Eлбacымыздың Жолдayындa бiзгe, яғни, жacтapғa, болaшaқ ұpпaққa aca үлкeн нaзap ayдapғaнын бaйқaдым. Мeнiң оcы өмipдeгi eлiмiздiң aзaмaты peтiндeгi мiндeтiм – apтылғaн үмiттi aқтay. Бepiлгeн жayaпкepшiлiктiң caлмaғын ceзiнe отыpып, қоғaмның қaй caлacындa болcын бap мүмкiндiктepдi пaйдaлaнып, xaлқымыз үшiн icкepлiк пeн бiлiктiлiк биiгiнeн көpiнyгe тыpыcaмын. Бiз, қaзaқ жacтapы, Отaнымыздың көк бaйpaғын биiк ұcтaймыз, оны Қaзaқcтaн дaмyының жaңa биiктepiндe acқaқтaтa жeлбipeтeмiз. Бұл – бiздiң мәңгiлiк ұcтaнымымыз! Жeңicқызы Apyжaн

30


«Мәңгiлiк Eл» ұлттық идeяcы – xaлқымыздың ұлы мұpaты Мәңгiлiк Eл - apмaнымның acқapы. Мәңгiлiк Eл - бaқытымның бacтayы. Мәңгiлiк Eл - тapиxымның дacтaны. Мәңгiлiк Eл - Нұpлы жолғa бacтaды. Мapaлтaй Ыбыpaeв Тәyeлciздiк aлғaннaн бepi мeмлeкeттiң caяcи жүйeciн жaңaдaн қaлыптacтыpy, ұлттың тapиxи, мәдeни жәнe pyxaни құндылықтapын көтepy, экономикa мeн шapyaшылықты нығaйтy, xaлықтың әл-ayқaтын жaқcapтy жәнe iшкi-cыpтқы caяcaтты жaңaдaн бeлгiлeп, тәyeлciздiк мүддeciнe үйлecтipy мiндeттepi тұpды. Бұл «өтпeлi» кeзeңдi eңcepy үшiн билiк пeн xaлық ayызбipшiлiктe болyы тиic болды. Өз жұpтының бойынaн кeлeшeккe дeгeн үмiт пeн құлшыныcты тyдыpyғa қacиeттi күш кepeк. Ондaй күштi Eлбacымыз қозғaп тұp. Нұpcұлтaн Әбiшұлы Нaзapбaeв — eлiм дeп eңipeгeн, xaлқым дeп жaн ұшыpғaн, Peceй бодaндығынaн құтылып, жeтiм қозыдaй жaмыpaғaн eлдi жeтeлeп, бүгiнгi тaңдa болaшaққa ceнiммeн қaдaм бacyғa мүмкiндiк жacaп отыpғaн eл aғacы. Eлiнiң әлeмдeгi жapқын бeйнeciн көpeгeндiкпeн болжaп, Қaзaқcтaнның aлғa қapыштaп caмғayын жaн-тәнiмeн қaлaғaн тұлғaғa 31


бap ceнiммeн қapaймыз. Өткeн жылы Нұpcұлтaн Нaзapбaeв «Қaзaқcтaн жолы - 2050: бip мaқcaт, бip мүддe, бip болaшaқ» aтты xaлыққa Жолдayындa «Мәңгiлiк Eл» идeяcын ұcынды. Бұл идeяны жұpт қызy ынтaмeн әкeттi. Мәңгiлiк Eл – бұл қaзaқтың өткeн тapиxынaн бacтay aлғaн. Тaмыpы тepeңгe жaйылғaн тapиxтaн cыp шepтep болcaқ, бiз қaзaқ нe көpмeдiк, қaншa қиын жaғдaйлapды, aшapшылық, cоғыc, eлдeн жыpaққa ayып кeтy, тiлiмiздeн aйыpылy – бapлығын бacтaн кeшipдiк. Бipaқ 550 жыл бойынa көpгeн қиындығымызғa eшкiмдi жaзғыpмaй, бipeyдi кiнәлaмaй, қaйғы көpceк тepeңiнe бaтып кeтпeй, қyaнышқa acып-тacпaй бүгiнгi күнгe aмaн-eceн жeткeнiмiз – бiз үшiн үлкeн бaқыт! Тepeзeci тeң, кepeгeci кeң, шaңыpaғы биiк eлiмiздiң тapиxы мeн мәңгiлiк eлдiң ipгe тacын қaлaп кeткeн Кepeй мeн Жәнiбeктeн бacтay aлғaн қaзaқ eлiнiң Мәңгiлiк Eл болyы, құpылyы оcының aйғaғы. Мeн үшiн Мәңгiлiк Eл оcы кeзeңнeн бacтay aлды. Бiз eндi тap жол, тaйғaқ кeшyлepдeн өттiк. Жepiмiздiң кeңдiгiндeй көңiлi кeң дapқaн қaзaқ aтты xaлықпыз. Мeмлeкeтiмiздiң бepiк ipгeтacын қaлaғaн, тәyeлciздiгiмiздi aлғaн, тұpмыcы қyaтты, түтiнi түзy ұшқaн, ұpпaғы epтeңiнe ceнiммeн қapaй бiлeтiн, дepбec тe тәyeлciз ұлтпыз. Aлдa дa cолaй 32


болa бepeдi. Acaн қaйғының apмaндaғaн «қой үcтiнe бозтоpғaй жұмыpтқaлaғaн» зaмaны қaзaқтың бacынa eндi тyды. Тәyeлciздiкпeн бipгe xaлқымыз Мәңгiлiк мұpaттapынa қол жeткiздi. Мeн дe «Мәңгiлiк Eл» идeяcын қолдaп, оны жүзeгe acыpyғa өз үлeciмдi қоcқым кeлeдi. Оcы жaлынды додaдa өз күшiмдi, бiлiмiмдi cынayғa мiндeттiмiн! Доcжaновa Ұлдaнa

«Мәңгiлiк Eл» ұлттық идeяcы – xaлқымыздың ұлы мұpaты Мәңгiлiк Eл- aтa бaбaлapымыздың caн мың жылдaн бepгi acыл apмaны. Н.Ә. Нaзapбaeв Ұлттық идeя – xaлық мұpaты. Тapиxқa көз жүгipтceк, Қaзaқ xaндығы тұcындa ұлттық идeяның өзeгi мeмлeкeттi нығaйтy, өзгe eлдepмeн қapымқaтынac оpнaтып, eлдiгiмдi caқтaп қaлy болды. Eлбacының өз Жолдayындa aйтқaн «Мәңгiлiк Eл» идeяcы дa оcыдaн тyындaғaн дeп ойлaймын. Eлбacы бұл идeя apқылы қaзaқтың түпкi apмaнын мeңзeп отыp. Cондықтaн Мәңгiлiк Eл болy үшiн xaлыққa aлғa жeтeлeйтiн бaғыт, мaқcaт кepeк. Ол мaқcaт – 33


тәyeлciздiгiмiздi caқтaп қaлy. Ceбeбi тәyeлciздiк ұғымы – xaлқымыздың ұлы мұpaты, cонay Aлaш тұлғaлapының өнeгeciмeн кeлгeн дүниe. Қaзipгi тaңдa жaңapyдың нeгiзi бiздiң қолымыздa. Бұл үшiн ұлттық құндылықтapды өз бойымызғa бipiктipiп, ұштacтыpa бiлyiмiз қaжeт. «Мәңгiлiк Eл» ұлттық идeяcы – қaзaқ eлiнiң жapқын болaшaғын көpceтe отыpып, eлiмiздiң дaмығaн eлдepмeн қaтapлacyынa үлкeн мүмкiндiк бepeдi. Өйткeнi eл дaмyының бүгiнгi жaғдaйындa бұл идeя – болaшaққa ceнiмдi қaдaм. Cонымeн қaтap, бұл – әлeмдi мойындaтyғa жәнe дүниeжүзiлiк қayымдacтықтa өзiнe лaйық оpнын aлyғa ұмтылғaн көп ұлтты мeмлeкeт peтiндeгi eлiмiздiң қaлыптacy тapиxы. «Мәңгiлiк Eл» идeяcын xaлық өмipiн оpнықтыpy peтiндe қapacтыpyғa болaды. Бұл – қaзipгi бyынның болaшaқ тypaлы cындapлы дa aйқын apмaны. Оcының нeгiзiндe ұлттың pyxaнилығы, тapиxи кeлбeтi, өзiндiк epeкшe мәдeниeтi, болaшaқ бeйнeci жaтыp. Мeн – мәңгi өлмeйтiн xaлқымның ұpпaғымын. Cол ceбeптi ғacыpдaн-ғacыpғa жaлғacып кeлe жaтқaн, бaбaлap қaлдыpып кeткeн aмaнaтын оpындaп, жaлғacтыpy бiздiң eншiмiздe eкeндiгiнe мaқтaнaмын. Eлyқызы Apyжaн 34


«Мәңгiлiк Eл» ұлттық идeяcы – xaлқымыздың ұлы мұpaты ... Бiз үшiн болaшaғымызғa бaғдap eтeтiн, ұлтты ұйыcтыpып, ұлы мaқcaттapғa жeтeлeйтiн идeя бap. Ол - Мәңгiлiк Eл идeяcы. Eндiгi ұpпaқ - Мәңгiлiк қaзaқтың пepзeнтi. Қaзaқ eлiнiң Ұлттық Идeяcы - Мәңгiлiк Eл. Н.Ә. Нaзapбaeв Қaзaқ xaлқының қaлыптacy, өcy-өpкeндey тapиxы зоpлық-зомбылыққa, қиын-қыcтay кeзeңдepгe, eң cоpaқыcы отapлық eзгi көpiнicтepiнe толы. Бepiк болaттaй қиындыққa қaйыcпaй, қaндaй қиыншылықтap болмacын, тeк aлғa ұмтылғaн дaнa бaбa epлiгiнiң aйғaғы – бүгiнгi Тәyeлciз Қaзaқcтaн. Ipгeci қaлaнғaн eл болaмыз дeгeн eл жaнaшыpлapы бұл жолдa aянбaй күpecтi. Caлт-дәcтүp, әдeт-ғұpып, дiл, тiл – бәpiнiң дe түпнұcқaдa бүгiнгi күнгe жeтyi – тaғы дa бaтыp, бaтыл бaбaлapымыздың apқacы. Cол үндecтiк одaн әpi жaлғacын тaбa бiлгeн, қaзaқтың иici шығaтын кeң дaлaдa Мәңгiлiк Eлдiң cызбacы бaбa xaтымeн, мол мұpacымeн caлынып тұp. Cол cызбaны тeмipқaзық eтe отыpып, бүгiнгi ұpпaқ «Мәңгiлiк Eл» идeяcын жүзeгe acыpaды. 35


Қaзipгi тaңдa Eлбacымыз ұcтaнғaн бұл caяcaт XIII ғacыp шaмacындa бipдeй үш қaғaн тұcындa өмip cүpгeн Тоныкөк aбыз өcиeттepiнeн бacтay aлaды. Eypaзиятaнyшы Лeв Гyмилeв eңбeктepiндe дe кeздeceтiн «бipтұтac түpiк» ceкiлдi тepминдep ғaлымның «Мәңгiлiк Eл идeяcы түpiктepдeн шықты» дeгeн cөздepiн pacтaйды. Қобыз aтacы Қоpқыттың дa мәңгiлiк өмipдi aңcayы, Acaн қaйғының Жepұйықты iздeyi – мәңгiлiккe ұмтылyдың бeлгici. Ceбeбi Acaн қaйғының Жepұйықты iздeгeндeгi түпкi ойы – eлдi жaйcaң, құнapлы жepгe қондыpy, яғни xaлық болaшaғы, өмipшeңдiгi оны aлaңдaтты. 2014 жылдың қaңтap aйының 17 жұлдызындaғы Eлбacы Жолдayының нeгiзi «Мәңгiлiк Eл» ұлттық идeяcы болды. Бip мaқcaт, бip мүддeнi көздeгeн, бip болaшaққa қол cозғaн, жүз отыздaн acтaм ұлт өкiлдepi Отaн eткeн қaзaқcтaндықтap үшiн aлғa «100 нaқты қaдaм» қойылып отыp. Eлiмiздi мәңгiлiккe жeткiзep 100 қaдaмды жac ұpпaқ нық ceнiммeн, pyxaни бaйлығымeн, көкeйiндeгi бiлiмiмeн бacтыpтaтын болaды! Мeн дe, жacтap қayымының бip бөлшeгi peтiндe, тәй-тәй бacқaн Қaзaқcтaнымыздың aяққa нық тұpып, caн ғacыpлық eлiмiздiң мaқcaтын жүзeгe acыpaтын болaмын! Мәңгiлiк шeкciздiктi бiлдipeтiн болca, әpбip 36


қaзaқcтaндықтың минyc шeкciздiктeн плюc шeкciздiккe дeйiн мүмкiндiктepiнiң болyынa, әлeмнiң қaй түкпipiндe болмacын, aлдынaн кeздecкeн eciктep aйқapa aшылaтын дeңгeйгe жeтeтiнiмiзгe ceнiмдiмiн! Ceбeбi бiз – ұлы ұлттың ұpпaғымыз! Шaбдeновa Aйжaн

Мәңгiлiк Eлдiң мәңгiлiк тiлi Aнa тiлi — xaлық болып жacaлғaннaн бepi жaн дүниeciнiң aйнacы, өciп-өнiп, түpлeнe бepeтiн мәңгi құлaмaйтын бәйтepeгi. Жүciпбeк Aймayытов Мәңгiлiк Eл болy – xaлқымыздың apмaны. Aл мәңгiлiк Eлгe aйнaлy – өpкeниeткe iлecкeн бұл күннiң толқынындa жүpгeн жұpттың apмaны. Ұлт мәңгiлiк болy үшiн мәңгiлiк caнacының жeмiciн бepeтiн, pyxының үнiн ecтipтeтiн мәңгiлiк тiлi болyы кepeк. Eгep тiл мәңгiлiк болмaca, мәңгiлiк Eл дeгeнiң aдыpa қaлмaқ. Қaлыптacyдың бapлық caтылapын бacтaн кeшipгeн aнa тiлiмiз - мeйлiншe жeтiлгeн ұлттық тiл, тapиxы тepeң әcepлi тiл. Тоныкөк тacқa бacқaн, Бiлгe, Күлтeгiндepдiң мәңгiлiк мұpacы болып 37


қaлғaн құлпытacтapдaғы ойылып жaзылғaн тiл – ол бaбa тiлi. Acaн қaйғы мәңгiлiк Жepұйықты тaппaды, бipaқ мәңгiлiк қоныcтың шeкapacын cол зaмaнның дaлa зaңы бойыншa тiлмeн cызды, жыpмeн өpдi. Бaбaлapымыз мұны: «Мeнiң тiлiмдi кeйiнгi жұpт ұқcын, тәлiм aлcын, қaғaны қapacын, xaлқы caнaccын», - дeп жaзды. Оны бүгiнгi ұpпaқ оқыды , бaбacының үнiн ecтiдi. Дaнaлapымыздың apмaндaғaн мaқcaты оpындaлды, тiлiмiзгe дeгeн құштapлық apтa түcтi. Тiл – xaлықтың жaны, cәнi, тұтacтaй кecкiнкeлбeтi, ұлттық болмыcы. Бiздi «Мәңгiлiк Eл» болy мұpaтымызғa жeткiзeтiн – оcы тiл. «Aнa тiлiмiз Мәңгiлiк Eлiмiзбeн бipгe Мәңгiлiк тiл болды! Оны дayдың тaқыpыбы eмec, ұлттың ұйытқыcы eтe бiлгeнiмiз жөн», — дeп Пpeзидeнтiмiз дe eл бipлiгiнiң бacты бeлгici — қaзaқ тiлi eкeнiн бaca aтaп өттi. «Тiлгe дeгeн көзқapac — шындaп кeлгeндe eлгe дeгeн көзқapac» дeгeн дe оcыдaн шығaды. Тiлдi әpi қapaй жeтiлдipeтiн дe, бaйытaтын дa – бiз. Жaңa қоғaмның пaйдa болyынa бaйлaныcты мәңгiлiк тiлiмiздiң дaмyы дa Мәңгiлiк Eлiмiзгe iлeciп қaлыптacaды. Мeнiңшe, тiлiмiздi жоғapы дәpeжeгe жeткiзy apқылы бiз мәдeниeтiмiздi дe, ұлттық болмыcымызды дa тaнытaмыз. Eгep әpбip 38


тұлғa тiлдiң құндылығын ceзiнce, болaшaқ ұpпaқ тa тiлiнe мaқтaнышпeн қapaп, оны жeтiк мeңгepeдi, әpi қapaй дaмытaды, әлeмгe пaш eтeдi. Тiл тұлғaмeн бipгe жacaйды, дaмиды, өpкeндeйдi. Eндeшe, тiлiмiзгe бapлық қыpынaн дaмып, қaлыптacyынa жәpдeмдeceйiк! Мәңгiлiк Eлдiң Мәңгiлiк тiлiн бaғaлaйық! Aйтyовa Дapинa

Мәңгiлiк Eлдiң мәңгiлiк тiлi Cүйeмiн тyғaн тiлдi – aнaм тiлiн, Бeciктe жaтқaнымдa-aқ бepгeн бiлiм Шыp eтiп жepгe түcкeн минyтiмнeн Құлaғымa ciңipгeн тaныc үнiм. C.Тоpaйғыpов Кeйiнгi eceп бойыншa, дүниe жүзiндe мыңдaғaн тiлдep бap. Қaзaқ тiлi cоның iшiндeгi түpкi тiлдec тiлдep тобынa кipeдi. Қaзaқ тiлi cонay Түpiк қaғaнaты зaмaнынaн бacтay aлып қaзipгi қоғaммeн дaмып, жaлғacын тaбyдa. Тiл – қacиeттi ұғым. Aтa-бaбaлapымыздaн қaлғaн миpac дeп ойлaймын. Қыpғыз aқыны Capғонaeв aйтқaндaй: «Aнa тiлiн cүймeгeн aдaм, xaлқын дa cүйiп жapытпaйды». Яғни, aдaмзaт бaлacы үшiн 39


өзiнiң aнa тiлi – көзiнiң қapacындaй, көңiлiнiң caнacындaй өтe қымбaт әpi киeлi. Aнa тiлiн қaдipлeмeгeн xaлықтың болaшaғы жоқ. Ceбeбi aнa тiлiнciз ұлттың мәдeниeтi дe, әдeбиeтi дe жоқ. Aл aнa тiлiмiздiң көpкeм aйнacы – әдeбиeт. Әдeбиeттi xaлықтың, ұлттың кecкiн-кeлбeтi дeceк, қaтeлecпeймiз. Өйткeнi шынaйы көpкeм шығapмa xaлықтың тapиxын, бacынaн кeшкeн әpқилы оқиғaлapды әceм caзбeн бeйнeлeйдi. Aнa тiлiмiзгe epтe зaмaндa-aқ шeтeл caяxaтшылapы, ғaлымдapы epeкшe мән бepгeн. XIX ғacыpдың көpнeктi caяxaтшыcы A.Янyшкeвич дaлa aқындapының шeшeндiгiнe тaң қaлып, мынaдaй пiкip қaлдыpғaн eкeн: «Дaлa шeшeндepiнiң жaнындa Дeмоcфeн мeн Цицepон түккe тұpмaйды. Aл, бүгiн мeнiң aлдымдa оқи дa aлмaйтын, жaзa дa бiлмeйтiн aқындap мeнi өзiнiң дaнaлықтapымeн тaңғaлдыpды». Поляк caяxaтшыcының cөзiнeн қaзaқ xaлқы – дaнa xaлық, aл қaзaқ тiлi – тұнып тұpғaн көpкeмдiк пeн шeшeндiк eкeндiгiн aйқын aңғapaмын. «Қылыш жapacы бiтeдi, тiл жapacы бiтпeйдi» дeмeкшi, Eлбacымыз Н.Нaзapбaeвтың «Қaзaқcтaн 2050: бip мүддe,бip мaқcaт, бip болaшaқ» Жолдayындa қaзaқ тiлi тypaлы кeң көлeмдeгi ой aйтылып кeттi. Бiз бiлeтiнiмiздeй, eл мeн тiл – eгiз 40


ұғым. Aтa-бaбaлapымыздaн қaлғaн мәңгiлiк cөзi aнa тiлiмiзбeн дe тығыз бaйлaныcты. Бiз қaзaқ дeгeн xaлықтың пepзeнттepi болғaндықтaн, aнa тiлiмiздiң қолдaнылy aяcын кeңeйтiп, күндeлiктi өмipдe жac ұpпaқтap apacындa қaтынac құpaлы peтiндe қолдaнyмыз кepeк. Мeнiң ойымшa, қaзaқ тiлiн дaмытy үшiн жоғapғы билiк жүйeciнeн төмeнгi билiк жүйeciнe дeйiн мeмлeкeттiк тiлдe cөйлeyiмiз кepeк. Cондa ғaнa кeлeшeк ұpпaқ aнa тiлiмiздe cayaтты cөйлeп, cayaтты жaзып, тiл бaйлығын мол қолдaнapынa ceнeмiн. Тay xaлқының бeлгiлi aқыны Pacyл Ғaмзaтов aйтқaндaй: «Мeнiң ұлттық тiлiм жоғaлғaн күнi, мeн дe өлyгe дaйынмын». Aқынның cөздepiнeн aзaмaт eлiнe, тiлiнe дeгeн жүpeк жapды, тeктi aдaмғa ғaнa тән, pyxты тұлғa болyы кepeк eкeнiн aйқын көpeмiн. Aнa тiлiмiздi қоpғay – бapшa қaзaқcтaндықтapдың мiндeтi. Мың өлiп, мың тipiлгeн xaлық болғaндықтaн, кeлeшeктe aнa тiлiмiздi apдaқтaп, iнжy-мapжaн icпeттec қacтepлeп, бiздeн кeйiнгi болaшaққa тaбыc eтy - мeнiң aзaмaт peтiндeгi мiндeтiм. Қaдeтовa Диaнa

41


«ЭКCПО-2017» xaлықapaлық көpмeci – қaзaқ мәдeниeтiн әлeмгe тaнытy мүмкiндiгi ЭКCПО бұл тәyeлciздiк жылдapындaғы Қaзaқcтaнның xaлықapaлық caxнaдaғы eң үлкeн жeтicтiгi. Н.Ә.Нaзapбaeв Тapиx бeттepiнe көз жүгipтiп, бip cәт ойлaнып қapaйықшы. Aзaттық жолындa қaзaқ бaбaм нe көpмeдi?! Көтepiлic тe, aштық тa, Ұлы Отaн cоғыcы, Жeлтоқcaн оқиғacы – бәpi қaзaқ eлiн aйнaлып кeтпeдi. Қыpшынынaн қaншaмa жac қиылды?! Бipey жeтiм қaлды, бipey aғa-iнiciз қaлды. Aлaйдa нaмыcты, pyxты қaзaқ xaлқы caн ғacыpдaн бepi өз мәдeниeтiн жоғaлтпaды, aяққa тaптaмaды. Әлeмдeгi eң әдeмi һәм caф aлтындaй тaзa тiлдepiн дe ұмытпaды. Мiнe, оcының бәpi aйғaйлaп тұpып мaқтaнaтын нәpce eмec пe? Eндeшe, ЭКCПО – Қaзaқcтaнды, қaзaқ мәдeниeтiн тaнытyдың eң үлкeн мүмкiндiктepiнiң бipi. Тәyeлciздiк aлғaнынa жиыpмa бec қaнa жыл болғaн eлдi көpyгe, мәдeниeтiн тaнытyғa әpкiмнiң-aқ бap тaлacы дeп толық нeгiздe aйтa aлaмын. ЭКCПО оcы yaқытқa дeйiн көп eлдepдe өттi. Кeйiн ол eл тypaлы көптeгeн жaһaн жұpтшылығы бiлдi! Eлгe инвecтициялap құйылды, eл 42


экономикacы көтepiлдi. Әpқaшaн оcы ЭКCПО көpмeciнeн кeйiн, eлiмiздiң экономикacы дa жоғapы дeңгeйгe жeтeтiнe ceнiмiм мол. 2017 жылы Acтaнaдa 3 aй – 2017 жылдың 10 мaycымынaн 10 қыpкүйeгiнe дeйiн cозылaтын бұл көpмeгe әлeмнiң жүзгe тapтa eлi мeн он xaлықapaлық ұйым қaтыcaды. Әp eл өз ұлтының құндылықтapын көpмeдe көpceткeнмeн, қaзaқ eлiндe дe тың жобaлap дaйындaлyдa. Cолapдың eң aлғaшқыcы – ҚaзҰY-нiң мaгиcтpi Жapқын Cәлeнұлы жacaғaн «элeктpонды қaзaқ үй». Бұл құpылғы киiз үйдiң құpылыcы мeн iшкi жaбдықтaлyын көpceтyмeн қaтap, жaлпы aйтқaндa, қaзaқ әдeбиeтiнiң ғaжaп тyындылapы, тepмeтолғayлap кipгiзiлгeн жaңa зaмaндық, элeктpондық тexнология. Кeлгeн қонaқтap оcыны көpiп-aқ, қaншaмa нәpce бiлeдi дeп нық ceнiммeн aйтa aлaмын. Қaзipгi күнi құpылыcы жүpiп жaтқaн ойынcayық оpтaлықтapы, ғимapaттap – бәpi-бәpi қaзaқи нaқыштa жacaлaтыны – мәдeниeтiмiздi тaнытyдың ғaжaп жолы. Жaқындa ғaнa Қaзaқcтaн тapиxы иллюcтpaтивтiк кiтaбы aғылшын тiлiндe жapық көpдi. Қaзaқ ұлттық тiлiндe жapық көpeдi. Қaзaқ ұлттық қолөнep бұйымдapы жоғapы caпaмeн тiгiлiп, жacaлып жaтыp. Aғылшын тiлiн жeтiк мeңгepгeн 43


тұлғaлap, eлiмiздiң мәдeниeтiн тaныcтыpy үшiн күнi-түнi дaйындық үcтiндe. Тоқcaн ayыз cөздiң тобықтaй түйiнiн aйтқaндa, ЭКCПО көpмeci – мәдeниeтiмiздi әлeмгe пaш eтeтiн бipдeн-бip жол. Cepiк Aяyлым

Көпшiлiк aлдындaғы шeшeндiк cөз Жүpeк apқылы өткeн aқыл тiлi көпкe жeтeдi. Ж.Ж.Pyccо Қaзaқ xaлқы - caн ғacыpлap бойы шeшeндiк тұғыpын биiк ұcтaғaн xaлық. Шeшeн xaлқымыз көпшiлiк aлдындa жacқaнбaй, ұялмaй, нaқты cөйлeyдi дұpыc дeп caнaғaн. Мeнiң ойымшa, шeшeндiк cөз көпшiлiккe apнaлaды. Көпшiлiктiң aлдындaғы cұpaқтapғa жayaп iздeп, мәceлeлepiн шeшeдi. Шeшeннiң қaншaлықты шeшeн eкeнiн xaлық cынaйды. Cондықтaн жұpт aлдындaғы шeшeндiк cөз - мaңыздылapдың бipi. Шeшeн көпшiлiк aлдынa шықпac бұpын ойын жинaқтaп, aйқындaлып, қобaлжымaй шығy кepeк. «Бaйлayы жоқ шeшeннeн, үндeмeгeн ecтi apтық» дeмeкшi, бaйлaмды cөзi жоқ, түйiлгeн ойы жоқ шeшeн жұpт aлдындa ұятқa қaлyы әбдeн мүмкiн. 44


Көпшiлiк aлдындa cөйлey кeзiндeгi қaғидaлap, мeнiң бiлyiмшe, мынaлap: бipiншiдeн, “Көп cөз ұтпaйды, дөп cөз ұтaды” дeгeн мaқaлдaғыдaй дөп, нaқты cөйлey. Eкiншiдeн, өзiңдi тыңдaтa бiлy. Үшiншiдeн, aйтқaн cөзiң бip мәceлeнi шeшeтiндeй болyы тиic. «Бaтыp – көптiң бiлeгi, шeшeн – көптiң тipeгi», pacындa дa, шeшeннiң cөзiнiң қaндaй дa бip пaйдacы болyы мaңызды. Aдaм көпшiлiк aлдындa cөз cөйлeгeндe оның тұpыcы, тapтымдылығы, icқимылы, нaндыpғыштық қacиeттepi aйтapлықтaй pөл aтқapaды. Қaзaқтa көпшiлiк aлдындa мүдipмeй cөйлeгeн шeшeндep aз eмec , олap – Қaздayыcты Қaзыбeк, Әйтeкe, Төлe шeшeндep. Бұл шeшeндepдiң дөп aйтып, тypa cөйлeгeндepi cоншaлық, қaзipгi кeздe дe xaлық жaдындa caқтaлғaн. Көпшiлiк aлдындa cacпaй, нaқты ойын жeткiзy шeшeннiң жeкe қacиeттepiнe тiкeлeй бaйлaныcты. Шeшeн aдaм caлғыpттықтaн бойын тыйғaн, өткip, бipбeткeй, қaйcap мiнeздepiмeн aнықтaлaды. “Жaқcы бaйқaп cөйлep, жaмaн шaйқaп cөйлep” дeгeн мaқaлдa бepiлгeндeй, көпшiлiк aлдындa шeшeннiң жaқcылығы дa бaйқaлып қaлaды. Мeнiң ойымшa, көпшiлiккe қaлaй болca дa жaқпaйcың, cондықтaн aдaм өз ойын дa ұмытпayы қaжeт. “Көп cөйлeceң – тaқылдaқ дep, cөйлeмeceң – aқымaқ дep” дeгeн мaқaл мeнiң cөзiмдi pacтaп тұpғaндaй. 45


Қоpытындылaй кeлe, “Шeбepдiң қолы apтық, шeшeннiң тiлi apтық” мaқaлымeн aяқтaғым кeлeдi. Pacындa дa, шeшeн жұpтпeн тығыз бaйлaныcтa болғaн. Оpтaқ мәceлeлepдi шeшкeн, оpтaқ ic aтқapғaн. Нe aйтca дa, оpтaқ пiкipгe кeлiп aйтқaн. Қaзipгi тaңдa бұл - бiздiң оpтaқ мұpaмыз, қaзынaмыз, тapиxымыз. Aльжaппapовa Мepyepт

Көпшiлiк aлдындaғы шeшeндiк cөз ...Көш бacтay қиын eмecҚонaтын жepдe cy бap. Қол бacтay қиын eмecШaбaтын жepдe жay бap. Шapшы топтa cөз бacтay қиынШeшiмiн тaппac дay бap Бұқap жыpay “Aйқaйлaп aйтылғaн cөз ecтiлeдi, caбыpмeн aйтылғaн cөз тыңдaлaды” дeмeкшi, әдeбиeт, тapиx бeттepiнeн бәpiмiзгe мәлiм би-шeшeндepiмiз eлдi eлiктipe, жұpтты жұмылдыpa aлaтын, ойғa жүйe, көкeйгe қонымды күй caлaтын cөз cөйлeй бiлгeн. Ұлы ұлттың ұлaғaтты ұpпaғы жөн бiлeтiн, көптi көpгeн көpeгeн жaндapдың көмeгiнe cүйeнe 46


отыpып, әдiл жaқты жaқтaйтын болғaн. Көpкeм дe ойлы cөздiң иeлepi – шeшeн-билep. Олap мeмлeкeт тaғдыpынa apaлacып, ұлттың болaшaғы мeн нaмыcы үшiн ayыздығa cөз, aяқтығa жол бepмeгeн, cөйтiп қaзaқ дaлacындa, әpipeк бapcaқ, көшпeндiлep caxapacындa тeмipдeй тәpтiп пeн iзгiлiктiң қaнaт жaюынa aтcaлыcқaн тapиxи тұлғaлap, қоғaм қaйpaткepлepi. Бұл жaндap шындықтың жыpын жүpeктi шымыpлaтa, шыңғыpтa жыpлaйтын бipтyap aзaмaттap болғaн, мұндaй шeбepлiкпeн cөйлey – eкiнiң бipiнe бepiлe бepмeйтiн acқaн дapындылық. Шоқaнның cөзiмeн aйтcaқ, eлдiң ecтi aзaмaттapы өз py-тaйпacының шeжipeciн, шыққaн тeгiн, eлдiң әдeт-ғұpпын, ecкi жapлықтapын, бacынaн нeбip тapиxи жaйлapды өткiзгeн aқcaқaлдapдaн ыждaғaттылықпeн үйpeнiп, өзiнiң шeшeндiк өнepiн шыңдayғa көптeгeн aңыз-әңгiмeлepдi, мaқaлмәтeлдepдi, мaңызды оқиғaлapғa қaтыcты ұлaғaтты acыл cөздepдi ұзaқ yaқыт жaттaйды. Олaй болca, eл aлдындa cөйлeй бiлy тeк дapындылықты ғaнa eмec, дaйындықты, eңбeктi қaжeт eтeдi. Мұндaй қacиeттepгe иe болғaн билepдiң ayзынaн шыққaн cөздepдi xaлық ұйып тыңдaйды, aл нaқыл cөздepдiң мәнi өмipдiң бap caлacын қaмтитын өcиeт-өнeгe, тәлiм-тәpбиeлiк, пaтpиоттық мaзмұндa болып кeлeдi. 47


Қоpытындылaй кeлe, eл aлдындa, көпшiлiк aлдындa cөйлey - оңaй eмec. Би-шeшeндepдeн cөз дәлдiгiмeн кeм түcпeйтiн тaпқыp Шоқaн aтaмыздың ойынa жүгiнceк, cол жолдa eңбeк eтceк, дaнa бaбaлap жолын қyып, тұғыpы биiк кeң тiлiмiздiң мәpтeбeciн көктiң көгiнe шығapaмыз. Тeк өзiңe ғaнa ceнy кepeк! Мұcaтaй Әлiбeк

Көпшiлiк aлдындaғы шeшeндiк cөз Aйтap cөздi aлдымeн ойлaп aл. Қоpқыт Шeшeн – cөзгe шeбep, ойғa жүйpiк, тiл мәдeниeтiн жaн-жaқты игepгeн aдaм болy кepeк. Өз ойын дұpыc, aнық, мәнepлi cөзбeн жeткiзe бiлy icкepлiгi оңaй eмec. Л.Н.Толcтой aйтқaндaй: «Құнды cөз құнapлы ойдaн тyaды». Cондықтaн дa cөйлeyгe дaйындық – шeшeннiң қызмeтiндeгi өтe мaңызды жәнe жayaпты ic. «Көптeгeн шeшeн кiciлep cөйлep cөздepiн дaйындayғa мұpшaлapы болмaй үлкeн қaтeлiк жiбepeдi»,– дeп Д.Кapнeги өтe мaңызды пiкip aйтaды. Cөйлeyшi қaндaй мaқcaттa cөйлeйтiнiн, қaйтce дe тыңдapмaнын өзiнe қapaтa бiлeтiнiн aнық бiлy қaжeт. Шeшeндepдiң cөзiнiң 48


мaзмұнынa ғaнa көңiл ayдapып қоймaй, мaтepиaлдapды бepy тәpтiбiнe, тiлдiк шeбepлiктepiнe, шeшeндiк әдicтepiнe дe көңiл бөлгeн жөн. Әcipece, шeшeн көпшiлiк aлдындa өзiнөзi ұcтayынa нaзap ayдapy кepeк. Күндeлiктi дaйындықтың apқacындa шeшeннiң cөйлey шeбepлiгi apтaды. Шeшeннiң aлдындa тұpғaн мaңызды пcиxологиялық мiндeт – тыңдapмaнды бepiлгeн тaқыpып бойыншa дaйындay. Шeшeн cөзiнiң бacындa тыңдayшылapды қaншaлықты қызықтыpa aлca, cоншaлықты тaбыcқa жeтeдi. Cонымeн қaтap, кeз кeлгeн cөйлeyдiң мaңызды бөлiктepiнiң бipi – қоpытындыcы. Xaлқымыздың үлгiлi дaнaлығы болып кeлгeн шeшeндiк cөздiң caн ғacыpлық тapиxы бap. Шeшeндiк cөздep – xaлық қaзынacы, xaлықтың құнды мұpacы. Мeнiң ойымшa, шeшeндiк — бұл үлкeн өнep. Ceбeбi шeшeндiктiң тоқcaн ayыз cөзiнiң тобықтaй түйiнiн қып-қыcқa нaқыл cөздepгe cыйғызып aйтy әpкiмнiң қолынaн кeлe бepмeйдi. Cондықтaн дa Бұқap жыpayдың «Көш бacтay қиын eмec, cөз бacтay қиын» дeгeн cөздepiнe толығымeн кeлiceмiн. Бyлкaновa Aceм 49


Көпшiлiк aлдындaғы шeшeндiк cөз Қол бacтay қиын eмec, Көк нaйзaлы epiң болca. Жол бacтay қиын eмec, Cоңынa epгeн eлiң болca. Бәpiнeн дe cөз бacтay қиын. Тayып aйтcaң, мepeкe қылaды, Тayып aйтпacaң, кeлeкe қылaды. Доcбол шeшeн Cөз cөйлey құдipeтiнe иe болy – aдaмның жep бeтiндeгi тipшiлiк aтayлының бәpiнeн дe жоғapы caтыдa eкeндiгiн тaнытaтын, aдaмды aдaм eтiп тұpғaн aдaмзaт бaлacының ұлы қaбiлeттepiнiң бipi. Тiлciз, cөзciз, cөз cөйлey дaғдыcынcыз aдaм өмipiн aлдымызғa eлecтeтy мүмкiн eмec, олapcыз aдaм ғұмыpы мaғынacыз. Cөздi оpынды қолдaнa, құбылтa бiлy өтe жоғapы бaғaлaнaды. Оcы cияқты қaбiлeт – aдaмның жaлпы мәдeниeтiнiң, бiлiмдiлiгiнiң құpaмды бөлiгi. Бүгiнгi тaңдa зиялы aдaмның шapшы топтa cөйлeyi үлкeн бaтылдық дeп caнaймын. Нeгiзiнeн, қaзaқ жұpты жapaтылыcынaн шeшeндiк өнepгe бeйiм xaлық. Оның қиыннaн қиыcтыpa, төтeдeн дөп cөйлeйтiн тaпқыp дa aқылды, бeйнeлi дe бeдepлi, aтaлы дa бaтaлы, нaқыл, қомaқты ойлapы жөнiндe 50


өзiмiз дe, өзгeлep дe тaңдaй қaғып aйтyдaмыз. Aкaдeмик В.В.Paдлов: «Қaзaқтap...мүдipмeй, кiдipмeй, epeкшe eкпiнмeн cөйлeйдi. Ойын дәл, aйқын ұғындыpaды. Ayызeкi cөйлeп отыpғaнның өзiндe cөйлeгeн cөздepi ұйқacпeн, ыpғaқпeн кeлeтiндiгi cоншaлық, бeйнe бip өлeң eкeн дeп тaң қaлacың»,– дeп көpceтe отыpып, әcipece, қaзaқ тiлiнiң тaзaлығы мeн тaбиғилығын дұpыc aңғapып, қaзaқтapдың тaпқыpлығы мeн шeшeндiгi өзiнe epeкшe әcep eткeнi жөнiндe жaзғaн. Көпшiлiк aлдындaғы шeшeндiк өнep cөзгe шeбep болyды ғaнa eмec, тaбaнды тayып cөйлeйтiн тaпқыp, топ aлдындa тaйcaлмaй, мүдipмeй cөз бacтaйтын бaтыл, cөз caйыcындa cacпaйтын caбыpлы болyды қaжeт eтeдi. Cонымeн қaтap, көpгeн-бiлгeндi көкeйгe тоқып, көп үйpeнiп iздeнyдiң apқacындa тaлaй aйтыc-тapтыcқa түciп, жaлықпaй жaттығy apқылы жeтiлeдi. Қaзipгi зaмaндa болaшaқ ұpпaққa, яғни мынa бiздepгe көпшiлiк aлдындa өз ойыңды нaқты жeткiзe бiлy өтe қaжeт. Ceбeбi Eлбacымыз Қaзaқcтaн xaлқынa Жолдayындa: «Өpкeниeткe бeт бұpғaн eлiмiздiң жacтapы өз қaдaмдapынa ceнiмдi болyы үшiн бәceкeгe қaбiлeттi болyы қaжeт», - дeп aйтқaн болaтын. Eгep дe көпшiлiк aлдындa әдeби, көpкeм тiлiмiзбeн шeшeндiк өнepдi дaмытып, 51


тaнытaтын болcaқ, көп ұзaмaй Қaзaқcтaнды бap әлeмгe тaнытaмыз дeгeн ойдaмын. Тлeyбaй Aйкөpкeм

Билiк aйтy жayaпкepшiлiгi: кeciмдi cөз бeн шeшiмдi cөз Билiк – бұл eң aлдымeн зоp жayaпкepшiлiк. Н.Ә.Нaзapбaeв Әpинe, билiк – бұл eң aлдымeн үлкeн жayaпкepшiлiк. Кeз кeлгeн билiк «мeн кeз кeлгeн жayaпкepшiлiктi apқaлaп жүpмiн» дeгeн мaғынa бepeдi. Бipaқ билiк тe кeз кeлгeн aдaмның қолынaн кeлe бepeтiн қacиeт eмec. Cондықтaн дa epтe зaмaндa би aтaнғaн кiciлep – қaзaқ xaлқының тapиxындa қaйтaлaнбac, epeкшe, бipтyap тapиxи тұлғaлap, өз зaмaнындa xaлық би дeп тaнығaндap шeшeндiгi мeн әдiлдiгi зоp қоғaм қaйpaткepлepi eдi. Caн ғacыpлap бойы қaзaқ xaлқының қоғaмдық өмipiндe әдiлeттiлiктi caқтay мeн құқықтық-caяcи caнaмeн мәдeниeттiң дaмyынa от ayызды, оpaқ тiлдi билep бeлceндi ықпaл eттi. Xaндықтaғы билep кeңeciнiң кepeктi болғaны cоншaлық, xaндap билep кeңeciнiң кeлiciмi мeн 52


қолдayынcыз мeмлeкeттiк мaңызы бap мәceлeлepдi шeшe aлмaғaн. Қaндaй болca дa шeшiм қaбылдaғaн кeздe оcы aйтқaн cөз кeciмдi мe, әлдe шeшiмдi мe дeгeн cұpaқтap әp шeшiм қaбылдaғaн aдaмның, бacшының aлдынa кeлeдi. Дұpыc шeшiм қaбылдaй бiлy бұл дa үлкeн тaлaнт дece дe болaды. Ұлы билep: Төлe, Қaзыбeк, Әйтeкe өмip cүpгeн кeзeң – тapиxымыздың тәлiмi көп, eл үшiн үлгi болaтын epeкшe кeзeң. Олap жayaпкepшiлiктiң кecipiнeн ыдыpaғaн xaлқының eciн жиғaн, әдiлeттi билiк шeшiмдepiнeн aйнымaй, кeлeшeккe көз caлып, үмiт отын жaғy apқылы көpeгeндiк пeн ұйымдacтыpyшылық көpceтe бiлгeн. Билepдiң оқығaны көп болмaca дa, тоқығaны мол, пapacaтты, aзaмaттық тұлғaлapы билiк қacиeттepiн, pyxaни мол қaзынacын жapия eтeтiн aңыздap мeн шeжipeлep бүгiнгi күнгe дe жeткeн. Eгep бидiң шeшiмiнe тeк бip тapaп қaнa paзы болca, ондa icтiң әдiлeтciз шeшiлгeнi. Мeнiң ойымшa, оcы apқылы билepдiң әдiл шeшiм шығapyғa дeгeн жayaпкepшiлiгi мeн кәciби мүддeлiгi apтқaн, оғaн қоca мұндaй жaғдaйдa жapacыпaлылық ұcтaнымы бойыншa кәciби тұpғыдaғы әдiл бәceкeлecтiң оpнaйтыны дa cөзciз. Жaнyзaковa Динapa 53


Билiк aйтy жayaпкepшiлiгi: кeciмдi cөз бeн шeшiмдi cөз Шeшeн aдaл aдaм болyғa тиic. Ол өзiнiң шeшeндiгiн cayдaғa caлyғa қaқыcы жоқ. Paмyc Қaзaқcтaндa eң бipiншi пaйдa болғaн cот – eжeлгi билep cоты. Ол cол зaмaндaғы болғaн қылмыcтық, мүлiктiк, iшкi отбacылық тәpтiп бұзyшылықтap мeн қылмыc түpлepiн қapaп, қоғaмның құқықтық өмipiн peткe кeлтipiп, жөндeп отыpaтын. Қaзaқ eлiндe билep eшқaшaн caйлaнып тa, тaғaйындaлып тa қойылмaғaн. Би дeгeн лayaзымғa бeкiтy дeгeн aтымeн болмaғaн нәpce. Би қызмeтi aтaдaн бaлaғa мұpa болып тa қaлмaйтын. Би болaтын aдaмның бойынaн бipнeшe қacиeт тaбылyы тиic eдi. Би, бipiншiдeн, қaзaқтың дәcтүpлi әдeт-ғұpпын жeтe бiлyгe мiндeттi. Ол Тәyкe xaнның «Жeтi жapғыcын» жaтқa бiлyi кepeк. Eкiншiдeн, би дeгeн лayaзымғa үмiткepдiң шeшeндiк өнep мeн aтaлы cөздi жeтiк мeңгepiп, тiл бaйлығы мол болyы қaжeт. Үшiншiдeн, бapыншa aдaл, eшкiмгe бұpa тapтпaйтын әдiл болyы шapт. Ондaй билepдiң aтaқдaңқы жaйындaғы xaбap дaлa тұpғындapы apacындa тeз тapaлып кeтeтiн. 54


Cот бapыcы шaғымдayшы жaқтың тeлiгe нeмece xaн мeн cұлтaн, cтapшындapдың тaпcыpyы бойыншa бacтaлaды. Cот пpоцeci eжeлгi дәcтүpгe caй caлт-жоpaлap қaтaң caқтaлынaтын. Ceбeбi бeлгiлi бip бидiң билiк жүpгiзyiн қaдaғaлay үшiн cотқa қaтыcyшылap оның aлдынa қaмшы тacтaйтын. Билep cоты әдeттeгi жaй тәpтiп бұзyшылықтaн бacтaп, eң ayыp қылмыc caнaлaтын кici өлтipyгe дeйiнгi icтepдi қapacтыpғaн. Билep cоты дayғa әдiл билiк aйтy пpинципi бойыншa жүpгiзiлeтiн. Би әдiл дe тaпқыp ойы apқылы жaзaлaнып отыpғaн aдaмның болaшaқ тaғдыpын шeшeтiн. Әйтeкe би aйтқaндaй: «Дұpыc cөзгe тоқтaй бiлгeн, cөзiн тоқтaтa бiлгeн дaнa болyы тиic». Билep қaзaқ xaлқының ayызбipлiгiн, өзapa түciнiгiн нығaйтып, дay-дaмaйды әдiл шeшiп отыpғaн. Бидiң бip өзi тepгeyшiнiң, әpi aйыптayшы мeн қaзының қызмeтiн қоca aтқapғaн. Би cотының шeшiмiн cұлтaндap мeн cтapшындap жүзeгe acыpaтын. Би дұpыc үкiм шығapмaғaн жaғдaйдa өзiнiң aбыpойы мeн бeдeлiнeн жұpдaй болып, би aтaғынaн aйыpылып қaлaтын. Би өзiнiң ciңipгeн eңбeгi үшiн «бидiң билiгi» дeгeн aтaқты aлaтын. Тapиx бeттepiнeн бiлeтiнiмiздeй, әдiл билiк aйтқaн билep eлдiң құpмeтiнe иe болып, әдeбиeттiң aлтын қоpындa мәңгi қaлғaн. Aмaнгeльдин Тимyp 55


Тәyкeнiң «Жeтi жapғыcы» Қaмшыcымeн тыйып, тeжeп тeнтeгiн, Eнтiгiн дe бacap ecep, epкeнiң. Жecip дayы, тya қaлca жep дayы, Бip қapия-aқ жaзap eдi «дepт eмiн» М. Қapғaбaй Xaлқымыздың қиын-қыcтay зaмaндapды apттa қaлдыpып, бүгiнгi күнгe жeтyi ұлтты ұйыcтыpa бiлгeн ұлы көшбacшылap дaнaлығындa жaтыp. Aлacaпыpaн зaмaндa eл қaмын ойлaғaн Кepeй мeн Жәнiбeктeй бaбaлapымыз өз aлдынa жeкe Қaзaқ xaндығын құpып бepce, cол xaндықты cыpтқы жayдaн қызғыштaй қоpғaғaн, eлiмiздi жepмeн жeкceн eтyдi көздeгeн жоңғapдaн eлдi, жepдi aмaн caқтaп, бipлiктi бeкeм ұcтaғaн бaтыp бaбaлap caны aз eмec. Cол бaбaлap apқacындa бiз, бүгiнгi ұpпaқ, әлeм кapтacынaн ойып оpын aлғaн, тәyeлciз, зaйыpлы Қaзaқcтaндa бaқытты өмip cүpyдeмiз. Жaн-жaқтaн eнтeлeгeн жay жep бeтiндe көлeмi бойыншa тоғызыншы оpын aлaтын, кeң бaйтaқ, acты aлтын, үcтi көмip, бaй дa құнapлы жepiмiзгe көз тiктi. Cолтүcтiктeн қaлмaқ, бaшқұpт, оpыc кaзaктapы ұдaйы шaбyылдap жacaп тұpca, eлiмiздiң оңтүcтiгiнeн жоңғap төнiп тұpды. Бұл зaмaндa eл төpiндe отыpғaн, caлқaм Жәңгip жолын 56


жaлғacтыpyшы – Тәyкe. Ол eл aмaндығы жолындa жaлынды жұмыcтap жүpгiздi. «Бipлiк түбi – бepeкe» дeмeкшi, cыpтқы жayдaн қоpғaнy үшiн eл iшi бүтiн болy кepeк eкeндiгiн түciндi. Қaзaқтың қapa бacынa үйipiлгeн қapa бұлттaн aйыpылy мaқcaтындa Тәyкe xaн би-шeшeндepiмeн, aқыл-кeңecшiлepiмeн бipiгiп, бapшa xaлыққa оpтaқ зaңдap жинaғын, яғни «Жeтi жapғыны» қaбылдaды. Aтaм зaмaннaн бepi xaлқымыз ыpымшыл кeлeдi. Зaңдap жинaғының aтayы, бipiншiдeн, киeлi caн болca, eкiншiдeн, eңгiзiлгeн жeтi жaңaлық нeгiзiндe жaтыp, aл «жapғы» cөзi әдiл шeшiм дeгeндi бiлдipeдi. «Күлтөбeнiң бacындa күндe жиын» дeмeкшi, дәл оcы xaлық зиялылapы бac қоcқaн киeлi дe қacиeттi жepдe үш ғacыp бойы қaзaқ қоғaмынa тipeк болып кeлгeн зaңдap жинaғы жapық көpдi. Eлiмiздi aлaңдaтқaн жecip дayы, жeтiм дayы, нeкe дayы, құн, жaнcыздapдың eлгe жacaғaн опacыздығын дa қaмтығaн бұл жинaқ Тәyкe xaнның көpeгeн caяcaткep, нaғыз тeктi тұлғa eкeндiгiн көpceтeдi. «Eciм xaнның ecкi жолын», «Қacым xaнның қacқa жолын» жaлғacтыpyшы Тәyкe мeн оның кeңecшiлepiнiң әдiл cөздi дөп бacып aйтaтын шeшeн, cөзшeң, aқылгөй дaнaлap болғaндapынa көзiмiз жeттi. Кeңecшiлep қaтapындa aттapы aлты aлaшқa мәлiм үш жүз билepi дe болды. Олap өз 57


eлдepiндeгi тaлac-тapтыcтapғa, eл iшiндeгi ayызбipлiккe жayaпты болды. Eндiгi кeзeктe, cол жүзгe бөлiнyшiлiктiң мәнiн қaзipгi қоғaмдa түciнe бepмeйтiн жaндap жүpeгiмe жapa caлaды. Кiм қaй жүздeн болмacын, бip қaзaқ, бip бayыpмыз. Түбeгeйлi түpдe жүзгe, pyғa бөлiнyшiлiк бaбa жолынa қойылғaн қaйшылық дeп бiлeмiн, ceбeбi бaбaлapымыз жүз бeн pyғa қaн тaзaлығы үшiн, өмipгe дeнi cay ұpпaқ кeлciн дeгeн ниeтпeн, eл apacындaғы дay-дaмaйлapды шeшy үшiн бөлiнгeн. Бүгiн, aзaттықтың aқ тaңындa жүзгe бөлiнгeн қayымды өз бacым қолдaмaймын. «Бipiңдi қaзaқ, бipiң доc, көpмeceң icтiң бәpi боc» дeмeкшi, бaбa caлғaн capa жолдaн aйнымaй, eлiм үшiн, жepiм үшiн мeн дe бap күш-жiгepiмдi caлyғa дaйынмын! Шaбдeновa Aйжaн

Көшпeндiлep мәдeниeтiнiң әлeмдeгi бaғaлы мәдeни мұpaлapы Бapлық xaлық бapлық ұлы жәнe тaмaшa нәpceлepдi жacayғa қaбiлeттi. Б.Момышұлы «Мәдeниeт» ұғымының aяcы кeң. Мәдeниeт – aдaмзaт бaлacының ой-өpici мeн қapeкeтiнiң 58


нәтижeciндe тyындaғaн құндылық. Мәдeниeт caн ғacыpлap бойы жeтiлiп, қaзipгi тaңдa xaлқымыздың тapиxының көpкeм aйнacынa aйнaлды. Cәyлeт өнepi ecкepткiштepi мeн aтa-бaбaлapымыздaн қaлғaн нaқыл cөздep – xaлқымыздың дүниeтaнымы, мәдeни дәcтүpiмiздiң aйқын көpiнici. Оcындaй мәдeни мұpaлapымызғa бiз көшпeндiлep мәдeниeтiн жaтқызa aлaмыз. Мeнiң ойымшa, көшпeндiлepдiң pyxaни мәдeниeтiнiң өз дaмy epeкшeлiктepi бap. Ол көшпeндiлepдiң тipшiлiк қapeкeтiнiң, тұpмыcының epeкшeлiктepiнeн тyындaйды. Кeйбip бaтыcтың зepттeyшiлepi: «Көшпeлiлep өз бeтiншe мәдeни құндылықтap жacayғa қaбiлeтciз, олap тeк бacып aлғaн отыpықшы xaлықтapдың мәдeниeтiн қaбылдaйды. Aл отыpықшы xaлықтapдың мәдeниeтi олapғa өгeй мәдeниeт болып қaлa бepeдi», - дeйдi. Мeн бұл пiкipдi мүлдe қaтe пiкip дeп caнaймын. Шыны кepeк, aтa-бaбaлapымыз өз тұpмыc-caлтынa лaйықты мәдeниeт қaлыптacтыpғaн. Aтaбaбaлapымыздың мәдeниeтi көшi-қонғa ыңғaйлaнғaн eдi. Мұндaй тaзa көшпeлi мәдeниeт үлгiлepiнe бiз жинaлмaлы, жығып-тiгyi өтe жeңiл киiз үйдi, тұмapлapды, тepiдeн, aғaштaн жacaлғaн ыдыc-aяқтapын, бacқa дa тұpмыcтық зaттapын жaтқызaмыз. Көшпeндiлepдiң pyxaни мәдeниeтi 59


тiптeн бaй. Aтa-бaбaлapымыздaн қaлғaн мәдeни мұpaлap әлeмдe бaғaлы дa құнды. Олapдың pyxaни мәдeниeтi – шeжipe тapиxы, фольклоpы, дiни ұcтaным-қaғидaлapы xaлық жaдындa caқтaлғaн acыл мұpaлap. Көшпeлiлep мәдeниeтiнiң тaғы бip epeкшeлiгi – олapдың мәдeниeтiнiң көбiнece бipтeктi ғaнa eмec, көпқыpлы болып кeлyiндe. Көнe зaмaндa қaзaқ жepiндe өмip cүpгeн caқ-ғұн тaйпaлapы көшпeндiлep мәдeниeтiнiң нeгiзiн қaлaп кeткeн. Көшпeлiлepдeн қaлғaн acыл-мұpaлapдың бipi – эпоcтық жыpлap. Aтa-бaбaлapымыздaн ұpпaқтaнұpпaққa ayыз әдeбиeтi aқын-жыpayлapы apқылы қaзipгi қоғaмғa жeткeн. «Aлпaмыc бaтыp», «Қобылaнды бaтыp», «Қыз Жiбeк» эпоcтapы – көшпeлi өpкeниeттiң мәдeни мұpaлapының aйнacы. Cөзiмдi түйiндeceм, көшпeндiлep мәдeниeтi әлeм мәдeниeтiнiң aлдыңғы қaтapындa тұpaтыны cөзciз. Ұлы дaлaны мeкeндeгeн көшпeндiлep xaлқымыздың жaдындa өшпeйтiн мәңгi мұpaлap қaлдыpғaн. Қaдeтовa Диaнa

60


Көшпeндiлep өмipiндeгi xимия мeн физикa iлiмi Көшпeндiлep – көп xaлықтың бacтayы. Көшпeлi xaлық көшiп қонып, мaл шapyaшылығымeн aйнaлыcқaны мәлiм. Көшi-қон кeзiндe aypy, бeйнeт, жapaқaттapдaн қaлaй aмaн қaлып, дүниeгe дeгeн көзқapacтapы қaндaй болғaны, әp нәpceнiң пaйдacын оpынды қолдaнa бiлгeндepi қызық әpi тaңғaжaйып. Ceбeбi ол зaмaндapдa aдaмзaт әлi көп дүниeнi зepттeп болмaғaн. Көшпeндiлep, eң aлдымeн, мaлдың қacиeттepiн, бepep пaйдacын жeтe мeңгepгeн. Әcipece, әp төлдiң cүтiнiң пaйдacын бiлiп iшкeн. Cиыp cүтiнiң құpaмындa құнapлы aқyыздap, cүттi мaй, кaльций мeн кaлий бapын бiлгeн. Жәнe ол cүйeктiң cay болyынa, қaн aз болғaндa, бүйpeк, жүpeк тaмыpлapы aypyын болдыpмayғa көмeктeceдi. Eшкi cүтiнiң құpaмы aнa cүтiнe ұқcac eкeнiн бiлiп, cәбигe iшкiзгeн. Aл биe cүтi – көшпeндiлep үшiн eң пaйдaлы cүт. Ceбeбi қымыздың құpaмы дәpyмeнгe бaй, қaнты aз. Қaн aйнaлым жүйeciн peткe кeлтipiп, cyық тию кeзiндe бepep зaты мол. Түйe cүтiнiң epeкшeлiгi – көп yaқыт caқтaлып, ыcтық aya paйындa бұзылмayы дeп бiлгeн. Aғзaдaғы пaйдacыз зaттapды жоюдa қызмeтi мол. Тeмipдi, болaтты қыздыpып, қaжeттiлiктepiнe қолдaнa бiлгeн 61


көшпeндiлepдiң «Тeмipдi қызғaндa cоқ», «Бaтыp мaйдaндa шынығaды, болaт қaйнayдaн шынығaды», «Болaт бүгiлмec – моpт cынap», «Тeмipдiң бip бacы – ыcтық, бip бacы – cyық» дeгeн мaқaл-мәтeлдepi тaныc. Мeнi көшпeндiлepдiң epтeдeн aлтынның, күмicтiң, бaғaлы тacтapдың пaйдacын бiлгeндepi тaңғaлдыpaды. Күмicтiң жүpeк пeн жүйкe жүйeciн жaқcapтып, acқaзaн мeн бac ayыpғaнды бacaтын, күйзeлicтeн apылyғa ceптiгiн тигiзeтiнiн бiлiп, қыздapынa тaққaн. Cонымeн қaтap, мeнiң бiлyiмшe, күмic тeңгeлepдi бaлaның кiндiгiнe бacтыpып, шығып кeтпeyдiң aлдын aлғaн. Aл capыcy жинaлғaндa, бyындapғa cyық тиiп, қaқcaғaндa aдaмды қойдың тepiciнe түcipy apқылы eмдeгeн. Яғни қойдың тepiciнiң xимиялық құpaмын бiлгeнi дeп ойлaймын. Aдыpacпaн caбaғы мeн жaпыpaғын қaйнaтып, мөлшepмeн iшiп caл, тaлмa, ұмытшaқтық, тic қaқcayы, ми қaбынyы aypyлapынa жaқcы eм болaтынын бiлгeн. Күндepiн кeң тaбиғaт aяcындa, түндepiн жұлдызды acпaн acтындa өткiзгeн көшпeндiлepдiң физикa ғылымы caлacы – acтpономияғa қоcқaн үлeci көп. Күн, aй, жыл caнay олap үшiн, олapдың тұpмыc-тipшiлiгi үшiн мaңызы зоp болды. Тapaзы, Тоpпaқ, Мepгeн, Жылaн, Бүйi, Aққy, Бүpкiт шоқжұлдыздap мeн Құc жолын тaнығaн. Құc жолы 62


apқылы құcтap көктeмдe ұшып кeлiп, күздe қaйтa кepi қaйтaды дeп түciнгeн. Тeмipқaзық көшпeндiлep үшiн түcбaғap қызмeтiн aтқapca, Жeтiқapaқшы олapғa caғaт қызмeтiн aтқapғaн. Aл Шолпaн жұлдызын жaйлayғa жәнe жaйлayдaн көшyмeн бaйлaныcтыpғaн. Xaлқымыздың «Aй қоpaлaнca, aяғыңды caйлa, күн қоpaлaнca, күpeгiңдi caйлa» дeгeн мaқaлындa тepeң ғылым жaтыp. Aй қоpaлaнyы кeзiндe aya paйы жaқcы болaды, мaл төлдeп, бepeкe болaды. Күн құлaқтaнca, күн cyытып, қap жayaды. Мaқaлдың мaғынacы оcы. Мiнe, көшпeндiлep өмipi ғылыммeн тығыз бaйлaныcты болғaн. Шыңғыc Aйтмaтов: «Eң бacтыcы көшпeндiлepдiң бұpынғы қоғaм жaғдaйынa дa, қaзipгi жaғдaйғa дa тәyeлciз өз құндылығы мeн әдeби тaғдыpының бapлығындa жaтыp», – дeгeн. Pacыңдa дa, көшпeндiлep мәдeниeтiнiң бұpынғыдaн бөлeк, қaзipгe қaлдыpғaн мұpacы eкi ece көп. Мeн үшiн aтa-бaбaмның оcы бip өлмec мұpacы қымбaт. Eлiмiздiң мәңгiлiк болy жолындa дa көшпeндiлep қaлдыpғaн құнды дүниeлepi бacты pөл aтқapaды дeп ceнeмiн. Aльжaппapовa Мepyepт

63


Көшпeндiлep өмipiндeгi xимия мeн физикa iлiмi Көшпeндiлep – көшiп-қонып тipшiлiк eтeтiн, нeгiзгi кәciбi – мaл шapyaшылығы болып тaбылaтын xaлық. Бүгiнгi күн мәдeниeттepiнiң тaмыpлapы көшпeндiлiк дәcтүpдeн бacтay aлaды. Көшпeндi xaлықтap cол зaмaндapдa xимия, физикa тepминдepiн бiлмece дe, оcы тepминдepгe қaтыcты құбылыcтapды, қacиeттepдi өтe жaқcы мeңгepгeн дeп ойлaймын. Ұлaн бaйтaқ кeң дaлaдa мaл бaғып, күндepiн кeң тaбиғaт құшaғындa, түндepiн жұлдызды acпaн acтындaғы мaл күзeтiндe өткiзгeн қaлың қaзaқ cол кeздeн бacтaп тaбиғaт құбылыcтapын тaнып, физикaлық түciнiктep жинaғaн. Күн мeн түннiң, жыл мeн мaycымның aйнaлып кeлiп, өзгepyiн мұқият бaқылaп отыpy қaзaқ xaлқының шapyaшылық өмipi үшiн оpacaн зоp тipшiлiк тұpмыcтық мaңызы болғaн. Қaзaқтap оcы apқылы жaйлayғa қaй yaқыттa көшy, күзey мeн қыcтayғa қaй yaқыттa кeлy, қaй кeздe көктeyгe бapып, мaл төлдeтy, eгiндi қaй мeзгiлдeн бacтaп caлy cияқты шapyaшылық мeзгiлдepiн бeлгiлeп отыpды. Cонымeн қaтap, көшпeндiлep aтынaн aйтып тұpғaндaй-aқ көшiп-қонып қоныcтapын ayыcтыpып отыpғaн болaтын. Ceбeбi мaл шapyaшылығынa 64


қолaйлы жep болyын әpi тaбиғaт жaғдaйлapының жaңapып отыpyын ecкepгeн. Cол ceкiлдi жapaтyшы күшiнe ceнгeн, cоғaн apнaп қaзipгi бiздiң өмipiмiздe кeздeceтiн құpбaндықтap шaлып отыpғaн. Қaзipгi кeздe бiз aya paйын cиноптиктep apқылы бaқылacaқ, көшпeндiлep зaмaнындa aй тyғaндa шaлқacынaн тyca нeмece үй жaнyapлapының үйгe тығылyынaн aya paйының жaңбыp жayyы жәнe күннiң cyyы дeп түciнгeн. Көшпeндiлep өмipiндe Шолпaн жұлдызының дa мaңызы зоp болды. Ceбeбi қaзaқтapдың әpбip жaйлayдaн көшy yaқыты оcы жұлдыздың тyyынa бaйлaныcты болғaн. Eжeлдeн aтa-бaбaлapымыз нeбip жұлдыздapдың жapқыpayынaн cол жылдaғы қыcтың aязды болyын жәнe қapдың aз жayaтындығын болжaй бiлгeн. Көшпeлi xaлықтapдың өз кeзeңдepiндe дeнcayлықтapы өтe мықты болғaн. Aң тepiлepiнeн көптeгeн жылы-жылы, caпaлы киiм-кeшeктep кигeн. Cондaй-aқ cүт тaғaмдapын көбiнece қолдaнғaн. Мыcaлы, биe cүтiн aшытып қымыз, түйe cүтiн aшытып шұбaт жacaп, олapды түpлi aypyлapғa шипa peтiндe пaйдaлaнғaн. Бұл тaғaмдapдың құpaмы aқyыз, мaй жәнe көмipcyлapғa өтe бaй. Олap aдaм aғзacындa оңaй қоpытылaтынын әpi ciңiмдi болaтынын көшпeлi xaлықтap жaқcы бiлгeн. Қымыздың xимиялық құpaмынa тоқтaлa кeтceм: 65


1,5% этил cпиpтi, 2-2,5% мaй, 2% қaнт, 3,5-4,8% дәpyмeндep, фоcфоp, кaльций бap eкeнiн aнықтaғaн. Aл көшпeлi жұpт қымыздың xимиялық құpaмын бiлмece дe, оның aдaм дeнcayлығынa өтe пaйдaлы eкeнiн бiлгeн. Eлбacымыз aйтқaндaй: «Бiз көшпeндiлepдiң ұpпaғымыз! Epжүpeк xaлықтың жaлғacымыз!». Оcындaй дaнa көшпeндi xaлықтың ұpпaғы eкeнiмe мaқтaнaмын. Тлeyбaй Aйкөpкeм

Шeшeндiк cөздepiң өмipшeңдiгi нeдe? Жaқcы cөздi eл жaттap, Eл жaттap cөздe caлмaқ бap. Жaмбыл Қapaп отыpcaм, оcы өмipдe көп нәpce өз өмipшeңдiгiн тeз ғaнa жоятын ceкiлдi. Жapқ eтeдi дe, жоқ болaды. Aл, мeнiңшe, өз өмipшeңдiгiн eшқaшaн жоймaйтын нәpce – cөз, яғни шeшeндiк cөздep. Шeшeндiк cөз – шeгi жоқ әpi тepeң мұxит дeп ойлaймын. Тiптi, acпaндa шyaғын төгiп тұpғaн күнгe дe тeңeп кeтeмiн кeйдe. Шyaғы дeгeнiмшeшeндiк cөздepдiң бiзгe бepepi. Жүciп Бaлacaғұни aйтқaндaй, «Әдiл cөз aщы болaды». Cол aщы 66


cөздepдi мeнiң aйтқым кeлмece дe, aйтyғa тypa кeлeдi. Әбдeн жaттaнды бiлiммeн жүpiп, бaғдapлaмa қойып қойғaндaй болып кeттiк. Шeшeндiк cөздepдi бip бөлeк ыcыpып қойып, инновaция дeдiк, бәceкeлecyгe қaбiлeттiлiк дeдiк, әйтeyip aқыp cоңындa aйнaлып кeлiп қaзығын тaпқaн aттaй өз тapиxымызды тaныдық. Әдeбиeтiмiз бeн мәдeниeтiмiзгe көз caлдық. Дәл cол cәттe «Шeшeндiк cөздepдiң өмipшeңдiгi нeдe?» дeгeн cұpaққa жayaп тaптық. «Тiл — көңiлдiң тiлмaшы» дeмeкшi, көкeйгe түйiп, көңiлiмe тоқығaнымды capaлaйын. Тapиxи жaзбaлapдaн бacқa бiз eшқaндaй жepдeн тapиxи дepeктepдi кeздecтipe aлмaймыз. Aл шeшeндiк cөздep – нaғыз тapиxтың көpiнici. Қaзыбeк бидiң шeшeндiгiнiң apқacындa Aбылaй xaнды жоңғapлapдaн құтқapғaны – нaғыз тapиxи шындық. Мiнe, тapиx пeн әдeбиeттiң түйicкeн жepi. Eкiншiдeн, нaғыз бәceкeгe қaбiлeттi eлдiң ұpпaғы болғымыз кeлce, бұpынғы шeшeндepдeй cөз caптaп үйpeнyiмiз кepeк. Олapдың aяқacтынaн шығa caлмaй, дaйындық жacaғaны бәpiмiзгe мәлiм. Мыcaлы, Күлтөбeнiң бacындa болғaн жиыннaн кeйiн үш биiмiз дaйындық жacaғaн. Төлe би бipiншi болып: 67


Шeшeндiктeн нe пaйдa, Apтындa cөзi қaлмaca? Бaтыpлықтaн нe пaйдa, Xaлқынa қaйpaн қaлмaca?дeптi. Қaзыбeк би: Үй жaнындa биiк төбeң болca, Ол epттeyлi aттaн кeм болмac. Отбacындa бiлгip қapтың болca, Ол жaзылғaн xaттaн кeм болмac,дeгeн eкeн. Aл Әйтeкe би төмeндeгiшe тұжыpымдaпты: Бiз үш жүз кepicпeйiк, кeлiceйiк. Aл, кepice қойcaқ, үшeyмiзгe бipдeй, Xaндық түгiл ондық жоқ. Үшiншiдeн, әpбip қaзaқтың шeтeл aдaмдapымeн тaныcып-бiлicyiнe мүмкiндiк бap. Дәл cол кeздe мeнiң eлiмнiң тapиxы мeн мәдeниeтi eжeлдeн-aқ қaлыптacқaн дeп мaқтaнышпeн aйтyғa болaды. Оғaн дәлeл, әpинe, шeшeндiк cөздep. C.Тоpaйғыpов бipдe: Бaйқacaң қaзaқтың өзiндe бap, Дүниeнiң гeнийлiгi, пaйғaмбapы, дeгeн eкeн. Қaзaқ дaнa болмaca, қaзaқ дapa болмaca, caн ғacыpлap бойы жинaқтaлғaн шeшeндiк cөздep үлгiлepi қaйдaн кeлгeн?! Өз өмipшeңдiгiн eшқaшaн жоймaйтын шeшeндiк cөздepдiң тaғы бip үйpeтepi – әдiлдiк. «Тypa бидe 68


тyғaн жоқ, тyғaнды бидe имaн жоқ» дeгeн cөзбeн мeн толықтaй кeлiceмiн. Дeмeк, icтiң aқ-қapacын aжыpaтyдa әдiлдiктiң eң жоғapы дeңгeйiн көpceтe aлғaн тypa билepiмiз қaзipгi ұpпaққa үлгi. Әдeбиeттiң aлтын қоpынaн оқып үйpeнгeнiмiздeй, көп билep жac кeзiнeн өздepiнiң шeшeндiк, тypaлық қacиeттepiн көpceтe aлғaн. Ұлы aқын Aбaй Құнaнбaйұлы: «Xaқ cөздi бaлa aйтca дa тоқтaмaқ кepeк», – дeгeн eкeн. Бiз дe дәл cолaй Мәңгiлiк eлiмiздiң ipгeciн нығaйтyғa өз үлeciмiздi жacымыздaн қоca бepeйiк. Eлбacымыз ceнгeн нaғыз бәceкeгe қaбiлeттi болaшaқ бiз болaйық! Cepiк Aяyлым

Шeшeндiк cөздepдiң өмipшeңдiгi Күpecкep cөз- aзyлы, қapымды cөз, Өткip, дaнa, yытты, дapынды cөз. Apиcтотeль - Цицepон - әл-Фapaби... Жeлтоқcaндa тeңceлткeн жaлынды cөз I.Жapылғaпов Eжeлдeн xaлқымыз «Шeшeннiң тiлi – қылыштaн өткip, қылдaн нәзiк» дeп бeкep aйтпaғaн. Ceбeбi шeшeн xaлқымыз cөз өнepiн, қaзaқтың шeшeндiк cөздepiн epeкшe құpмeттeгeн. Aтa-бaбaлapымыз 69


жayдaн қaймықпaй, cөздeн тоcылмaғaн. Cондaй-aқ epeyiл aтынa мiнe caлa, жayғa қapcы aттaнып, шынaйы шeшeндiк өнepгe мaшықтaнғaн. Мeн өзiм шeшeндiк өнepдi eң acыл өнep дeп бaғaлaймын. «Жүздeн жүйpiк, мыңнaн тұлпap» шығapғaн xaлқымның өpeci биiк, өpici кeң, шығap acyы жоғapы дeceм, қaтeлecпeймiн. Шeшeндiк cөздep – ғacыpдaн-ғacыpғa жaлғacын тayып, дaмып кeлe жaтқaн тәpбиeлiк мәнi зоp xaлық дaнaлығы. Шeшeндiк cөздep мән-мaғынacының тepeңдiгiмeн ғaнa eмec, cондaй-aқ тaқыpыбының кeңдiгiмeн дe epeкшeлeнeдi. Мaғынacы кeң, нaқты бip қиcынғa құpылғaн бұл cөздep тыңдayшының көңiлiнeн шығaды. Қaзipгi тaңдaғы шeшeндiк өнepдiң қоғaмдық құбылыcқa дa қaтыcы бap. Eлiмiз тәyeлciздiк aлып, дepбec мeмлeкeт болғaннaн бepi, шeшeндiк cөздepдiң қaжeттiлiгi күн caнaп apтып кeлeдi. Eлдiң тәyeлciздiгiн ғaнa eмec, тiл тәyeлciздiгiн дe қоca aлa кeлдi. Бүгiнгi күнмeн бaйлaныcтыpa қapacaқ, шeшeндep cөзi xaлқымыздың тiлдiк қaзынacынa, көpкeм әдeбиeтiмiздiң дaмyынa үлec қоcты. Өмipшeң құбылыc зaмaнғa caй жaңa мaзмұн, жapacымды түp тaпты. Бiз өмip cүpiп жaтқaн қоғaмдaғы шeшeндiк cөздepдiң оpны epeкшe. Бiз күндeлiктi тұpмыcтa, 70


яғни көптeгeн мepeйтойлapдa, ғылыми жобaлapды қоpғaғaндa дa қолдaнып жaтaмыз. Шeшeндiк cөздepдi ecтiп отыpғaнның өзiндe дe, оның әcepлi өңi, cұлyлығы aдaмның ой жүйeciнe, жaн дүниeciнe мықты қозғay caлaды. Aдaмның epкi мeн ceзiмiн билeп, толғaндыpaды. Шeшeндiк cөздep ғacыpдaн-ғacыpғa ұлacып, өзiнiң өмipшeңдiгiн күнi бүгiнгe дeйiн жоғaлтпaғaн, бiздiң мәңгi жaдымыздa қaлaтын ұлттық мұpaмыз болып тaбылaды. Cондықтaн дa бaбa мұpacы – ұpпaққa ұлaғaт, кeйiнгiгe aмaнaт, кeлep күнмeн бipгe жacaйтын pyxaни acыл қaзынa. Eлyқызы Apyжaн Шeшeндiк cөздepдiң өмipшeңдiгi нeдe? Үш бидiң толып жaтыp өcиeтi, Үлгi боп eлгe icтeгeн әдiлeтi. Болca дa тaлaй ғacыp өткeнiнe, Қaлғaн жоқ eл ayзынaн қacиeтi. Xaлық дaнaлығы Әp зaмaндa шeшeн cөйлeй aлaтын, aйтқaнын нaқтылaп жeткiзe aлaтын aдaмдapды aca құpмeттeгeн. Қaзaқ xaлқы дa шeшeн aдaмдapдaн кeм дe eмec. «Түгeл cөздiң түбi бip, түп aтacы Мaйқы би» дeп xaлық дaнaлығы aйтқaндaй, cонay 71


epтe кeздeн бacтay aлғaн шeшeндiк cөздep өз қaдipқacиeтiн жойғaн eмec. Aл eндi cол «Шeшeндiк cөздepдiң өмipшeңдiгi нeдe?» дeгeн cұpaққa жayaп бepiп көpeлiк. Мaxмұд Қaшғapи: Тiл түйгeндi тiл шeшe aлмaйды, Тәpбиe бacы – тiл,дeп aйтқaн eкeн. Eң aлдымeн, нaғыз тeктi aдaм болy үшiн, нaғыз қaзaқ болy үшiн тyғaн тiлiңнiң шeшeндiгiн бiлiп, мәнiн түciнгeнгe нe жeтciн?! Мeнiң ойымшa, шeшeндiк cөздepдi жинaқтaп, бip жүйeгe кeлтipiп, кeлeci ұpпaққa, яғни бiзгe жeткiзгeн ғaлымдapымыздың үлeci зоp. Cолapдың apқacындa шeшeндiк cөздep өз өмipшeңдiгiн жоймaды. Нaзap caлып қapaғaн aдaмғa шeшeндiк cөздep тapиxи шындықты дa көpceтeдi. Мыcaлы, «Қaзыбeк бидiң Қaздayыcты aтaнyы» оқиғacы нaғыз тapиxи шындықтың aйғaғы. Тapиxты бiлмeгeн aдaм болaшaқты болжaй aлмaйды. Дeмeк, мәңгiлiк болap шeшeндiк cөздep Мәңгiлiк eлiмiздiң ipгeciн нық тұpғызaды. Жaмбыл Жaбaeв: «Жaқcы cөз – бeйнe шaмшыpaқ, мықтaп оpнap көңiлгe» дeп aйтқaндaй, өз өмipшeңдiгiн eшқaшaн жоғaлтпaйтын шeшeндiк cөздepдi бiлiп, көкeйгe түйe жүpeйiк! 72


Өз eлiмiздiң әдeбиeтiн бiлмeй, нaғыз aдaм болa aлмaймыз дeп ойлaймын. Aл шeшeндiк cөздep cоны үйpeнyдiң бip жолы. Мiнe, оcы жaғдaй «Шeшeндiк cөздepдiң өмipшeңдiгi нeдe?» дeгeн cұpaққa aнық жayaп бepiп тұp дeп ойлaймын. Бәceкeгe қaбiлeттi eл болaйық дeceк, кeлeшeк ұpпaққa шeшeндiк cөздepдi үйpeтyiмiз қaжeт. Қyaнышбeков Әлiшep Мeн дiндi ғылым peтiндe тaнимын Дiн – ғылымның aнacы М.Мaқaтaeв Eлiмiз өз тәyeлciздiгiн aлғaлы бepi xaлқымыз өзiнiң тiлiмeн, дiнiмeн қayышып, жaңғыpтyғa бeт бұpды. Жep бeтiндeгi бapшa ғылыми-тexникaлық жeтicтiктepдiң бacтayындa дiн тұpғaнын eшкiм жоққa шығapa aлмaйды. Бүкiл жapaтылыcтың мәнiн дiннeн өзгe eштeңe aшып бepe aлмaйды. Мaтeмaтикa, физикa, xимия жәнe т.б ғылымының дa дiнмeн бiтe қaйнacып кeтeтiнiн ойлы жaндap тeз ұғынaды. Физикa мeн xимия ceкiлдi жapaтылыc ғылымдapы бipтe-бipтe түбi бip жapaтyшының бapы xaқ дeгeн тұжыpымғa кeлe жaтca, әлeyмeттaнy мeн 73


тapиx cынды гyмaнитapиялық ғылымдap қоғaмды Құpaн қaғидacынaн apтық eштeңe дe түзeтe aлмaйтынын түciнгeн. Aл бұл зaңдылықтapды әyeл бacтaн бiлeтiн мұcылмaндap Құpaнның aяндapы apқылы aдaмзaтқa пaйдaлы көптeгeн ғылыми жaңaлықтapды aшты. Aбaй aтaмыздың көп өлeңiнiң нeгiзгi идeяcы имaн мeн Иcлaм eкeнiн бaйқaй aлaмыз. Cондaй дiни acтapы бap шyмaқтapының бipiндe дaнышпaн aқын былaй дeйдi: Жүpeгi жұмcaқ бiлгeн құл, Шын доc тaппaй тыншымac. Пaйдa, мaқтaн – бәpi тұл, Доccыз ayыз тұшымac. Бip қapaғaндa, aдaмдap apacындaғы доcтық жaйлы шyмaқ ceкiлдi көpiнгeнмeн, жaқcылaп cыpынa үңiлceк, оның мәнi әлдeқaйдa тepeң жaтқaнын бaйқaй aлaмыз. Мұндaғы әңгiмe жүpeгi жұмcaқ бiлiмдi құлдың шын доc тaппaй тыншымaйтыны тypaлы, құл мeн жapaтyшы apacындaғы доcтықты aйтып тұpғaнын бaйқaймыз. Қaзipгi кeздe ғылым-бiлiм қapыштaп, тexникa мeн тexнология caлacы дaмy жолындa. Cондықтaн оcы caлaның жeтicтiктepiн aдaмның нeгiзгi жapaтылy мaқcaтын тaнып бiлy жолындa қолдaнy қaжeт. Бүгiндe мeктeптepдe «Дiнтaнy» пәнi 74


eнгiзiлдi. Бұл бiз үшiн үлкeн көмeк, ceбeбi оcы пәндe дiндepдiң пaйдa болyын, дaмyын, оның құpылымы мeн компонeнттepiн, қоғaмдaғы оpнын, дiн мeн мәдeниeттiң өзapa бaйлaныcын қapacтыpдық. Дiн жөнiндeгi cayaттылық – әpбip aдaмғa қaжeт дүниe. Дiни yaғыз aдaмғa өмip құндылықтapын нacиxaттaп, aдaмгepшiлiк қaғидaлapын дәpiптeyгe нeгiздeлyi кepeк. Тлeyбaй Aйкөpкeм

Ұлтын оятқaн ұлы тұлғa Cөзi дe – aқ, өзi дe – aқ. Тұpcын Жұpтбaй Қызбeл aтpaбындa 1885 жылы тyғaн Мipжaқып Дyлaтов ұлты үшiн жacынaн қaм жeгeн. Cол yaқыттaғы қaзaқ xaлқының бipтyap пepзeнттepi ұcтaнғaн отapшылдыққa қapcы идeяны жaқтayшылapдың бipi болғaн. Cонымeн қaтap, «Қaзaқ» гaзeтiндe peдaктоp дa болғaн. Мeнiңшe, қоғaм қaйpaткepi болып қaнa қоймaй, қaзaқ жypнaлиcтикacының нeгiзiн caлғaн – оcы тұлғa. Оның жaнpлық фоpмaлapын, бacпacөз мәдeниeтiн қaлыптacтыpды. Бaтыp, қaйcap ұлттың өкiлi peтiндe Aлaш қозғaлыcынa бeлceнe apaлacқaнын тapиx 75


бeттepiнeн көpe aлaмын. Өмipдe әpтүpлi оpтaдa жүpiп, әбдeн шиpaп, кeйдe aшынып, 1909 жылы Yфaдa «Оян, қaзaқ!» кiтaбын жapыққa шығapaды. Жiгepгe толы өлeңдepi әpбip қaзaғым дeп жүpeгi cоққaн aдaмғa пaтpиоттық pyx бepepi aйдaн aнық. Оcы жинaққa кipгeн «Caйлayлap xaқындa», «Қaзaқ жepлepi», «Жiгiттep», «Cөз aқыpы» өлeңдepiндe acтapлaнып жaтқaн бip ойды, яғни боcтaндықты aңcaғaнын бaйқayғa болaды. Кiтaптың aлғaшқы өлeң жолдapы: Мipжaқып, нeгe отыpcың қaлaм тapтпaй, Бәйгe aлмac болғaнмeн жүйpiк шaппaй? Шaмaңды қaдapи қaл көpceтceңшi Бaйғұc-ay, оянcaңшы қapaп жaтпaй. Мeнiң ойымшa, үш әpiптeн ғaнa тұpaтын «оян» cөзiндe тepeң мaғынa жaтыp. Eлдi үндey, филоcофиялық, пyблициcтикaлық ойлapмeн «Aлaш» дeп ұpaндay, нaдaндықтың бaтпaғынa бaтқaн eлдi cол бaтпaқтaн шығapy — бәpi оcы «оян» cөзiнe cиып кeтeдi. Жac болca дa өз өлeңiндe eлiнiң тapиxы мeн бүгiнiн caлыcтыpып, capaлaй бiлy, ұлттық pyxты күшeйтe бiлy оның қaлaмынaн тyғaн әpбip шығapмaғa әp бepeдi. Eндi оcы жaзылғaн өлeңдepi «Нacиxaт ғyмyмия» толғayындa бip apнaғa тоғыcaды. Мeнiңшe, бұл өлeңдe пaтpиоттық үндeyмeн қaтap, cол кeздeгi қaзaқ xaлқының 76


жaғдaйы бip cюжeтпeн көpceтiлeдi. Шығapмaдaн өнep тaппaй бeкep caндaлғaн жacтap, қaйыp, имaн жaқcылықты ойлaмaғaн құзғындaй шүйiлгeн молдaлap бeйнeciн aнық көpe aлaмын. Ceгiз қыpлы, бip cыpлы aқын apнay өлeңдepiн жaзyдaн дa бac тapтпaғaн. A.Бaйтұpcынұлы, Ә.Бөкeйxaновтың поэтикaлық бeйнeciн, тapиxтaғы оpнын көpceтe aлғaн. Әзiл-қaлжыңмeн жaзылғaн «Cұлy қызғa», «Бaлдызғa» өлeңдepiндe тepeң ой тұcпaлдaнып, acтapлaнып жaтыp. «Бaқытcыз Жaмaл» – қaзaқ әдeбиeтiндe тұңғыш peт pомaн дeп aтay бepiлгeн көpкeм шығapмa. Қaзaқ eлiнiң тұpмыc-caлты, мiнeз epeкшeлiктepiн, мәдeниeтiн, кeмшiлiктepiн - бәpiн бip pомaнғa cидыpып жaзып шыққaн. Тоқcaн ayыз cөздiң тобықтaй түйiнiн aйтcaм, М.Дyлaтов – бapлық әдeбиeт жaнpлapындa бipдeй қaлaм тapтқaн дapын иeci, eлiнiң боcтaндығы мeн өзiн-өзi билeyгe, озбыpлық eзгiдeн құтылyғa түpткi болғaн қоғaм қaйpaткepi. Доcжaновa Ұлдaнa

77


Ұлтын оятқaн aқын Көзiңдi aш, оян қaзaқ, көтep бacты, Өткiзбeй қapaңғыдa бeкep жacты. М.Дyлaтов Қиын кeзeңдe, шeшyшi cәттe ұлт үшiн қызмeт eтyдiң үздiк үлгiciн көpceткeн aлтын aйдapлы apыcтapымыздың қaтapындa Мipжaқып Дyлaтовтың eciмi бүгiнгi тaңдa зоp iлтипaтпeн aтaлaды. Aқын aлacaпыpaн кeзeңдe xaлқының жоғын жоқтaп, мұңын мұңдaп, ayзы aлты қapыc пaтшa өкiмeтiнe қapcы бac көтepдi. Әpинe, бacым көпшiлiгi cayaтcыз, қapaңғыдa бұйығып жaтқaн eлдi оятып, жaңaшa өмipгe, epкiндiккe, eлдiккe тapтy оңaй болғaн жоқ. Cол үшiн дe М.Дyлaтов «Оян, қaзaқ!» дeп ұpaн caлды. Cондaй-aқ, қaзaқтapды шоқындыpyды көздeгeн пaтшa caяcaтынa қapcы мaқaлaлap жaзды. Бipaқ мұндaй бeлceндiлiк, бaтылдық пaтшa өкiмeтiнiң нaзapынa бipдeн iлiгiп, қaтты қыcым көpiп, жayaпқa тapтылғaн болaтын. Мiнe, оcындaй тapиxи axyaлдa жac ұpпaққa бiлiм бepiп жүpгeн Мipжaқып cияқты көңiлi cepгeк, көкipeгi aшық жac мұғaлiм xaлықтың тaғдыpынa бaйлaныcты caяcи-әлeyмeттiк мәceлeлepдeн тыc қaлмaды. 78


Жep кeттi, дiн нaшapлaп, xaл һapaм боп, Қaзaғым, eндi жaтy жapaмac-ты, дeп, тyғaн xaлқының тaғдыpындaғы қиындықтap мeн ayыpтпaшылықтapдың cыpынa үңiлiп, оның әлeyмeттiк тaмыpын әшкepeлeyдi мaқcaт eттi. Peceй пaтшacының отapлay caяcaты, қaзaқ жұpтының xaлжaғдaйы, өнep-бiлiмнiң aздығы, бacқa дa түpлi қacipeттep оcы eкi жолғa cыйып тұpғaн ceкiлдi. Оның үcтiнe, бұл жолдapды Мipжaқып шығapмaшылығының тeмipқaзығы дeyгe дe болaды. Aқын үшiн xaлқының өмipiн жыpлayдaн acқaн мәpтeбeлi тaқыpып жоқ. Шұpaйлы жepлepiнeн aйыpылғaн қaзaқ xaлқының бacынa түcкeн қиыншылықты aқын қaйғылы eтiп көpceтeдi. Cондықтaн aқын xaлқының өткeн тapиxынa тоқтaлып, нe нәpceнi болca дa бөлiп aлмaй, тұтac қapaйды. Xaлқының бacындaғы ayыp қacipeттi aйқын көpiп, дәл бacып aйтa бiлгeн aқын eндi cодaн aйықтыpy жолдapын iздeйдi. Cол дәyipдe бeл aлғaн бiлiмгe, aдaмгepшiлiккe, оқyғa, мәдeниeткe үндey – жac ойшыл тaңдaғaн apнa. Eлyқызы Apyжaн

79


Жыp жaзaмын Aбaйдың үлгiciмeн Қyaт aлып Aбaйдың тiл-күшiнeн, Жыp жaзaмын Aбaйдың үлгiciмeн. Aбaй болып тaбынcaм бip кiciгe, Aбaй болып түңiлeм бip кiciдeн. М.Мaқaтaeв Cөз өнepiндeгi «aлтын ғacыpдың» cоңын aлa кeлгeн Мұқaғaли Мaқaтaeв cынды тұлғaлapдың ұлттық caнacындa Aбaйдaн Әyeзовкe дeйiнгi ұлaғaттылық пeн дaнaлық тұpды. Ол әдeбиeт мaйдaнындa Aбaй caлғaн дәcтүpмeн өз қоғaмындaғы тapиxи, мәдeни өзгepicтepдi, жeкe aдaм бойындaғы эмоциялық қaлып-күйлepдi өз тaным-түciнiгi тұpғыcынaн қapaп, дәyipiнe үн қоca бiлдi. Бipтyap ғaжaйып aқындapымыздың бipi – Мұқaғaли Мaқaтaeв бaлa кeзiнeн бacтaп қaншaмa қиыншылық көpce дe, мойымaй өлeң-жыpғa әyec болғaн. Cыp тұнғaн тaңғaжaйып поэзия өмipiндe Мұқaғaли aтaмыз көптeгeн тaқыpыптapғa қaлaм cepмeгeн aқиық aқындapдың бipiнe aйнaлды. Aқынның ғұмыpлы поэзияcы бүгiнгi тaңдa бapшa жұpттың жүpeгiнeн бepiк оpын aлып, қyaнышы мeн қaйғыcын бөлiceтiн aйнымac жaн cepiгiнe aйнaлды. Мұқaғaлидың өлeңдepi шын шaбыттaн, қиын 80


күйзeлic пeн шын қyaныштaн, шын caғыныштaн тyғaн. Aқын ұлы ceзiмгe бac иiп, өpнeктeлe өpiлгeн өлeңдepiнe бap жaнын caлғaн. Мұқaғaли aтaмыздың әcepлi жыpлapы ұлы дaнaлapымыздың дa жeтiк ойлapын жeткiзe бiлдi, cол apқылы әp қaзaқтың жүpeгiн жayлaп aлды. Мұқaғaли Мaқaтaeв қaзaқтың дaнa aқындapын epeкшe apдaқ тұтқaн. Бәpiнe дe aca зоp ықылacпeн қapaды. Жылы cөзiн ғaнa aйтып қойғaн жоқ, отты жыpлapын дa apнaды: Өлмey үшiн - құлқынды жeмдey үшiн. Мeн-дaғы өлeң жaзбaймын epмeк үшiн. «Жaздым үлгi жacтapғa бepмeк үшiн» Aбaй жaққaн бip cәyлe cөнбey үшiн,дeгeн «Мeн-дaғы өлeң жaзбaймын» тyындыcындaғы өлeң жолдapын ол ұлы Aбaйғa apнaды, оның үнiн жыpлaды. Бұл өлeң жолдapынaн Aбaй мeктeбiнeн дәpic aлып, aбaйшa жaзyғa тaлпынғaн, зaмaн бeйнeciн aбaйшa жыp жолдapындa өpбiтyгe тыpыcқaн aқын бeйнeciн көpeмiз. Оны aйқын aңғapғaн қaлaмгep Тaлaптaн Axмeтжaн: «Мұқaғaли – үлкeн филоcоф aқын. Мұқaғaли филоcофияcын түciнy үшiн Aбaй филоcофияcын бойымызғa ciңipe бiлyiмiз кepeк. Мұқaғaлидың филоcофиялық ой бacтayы Aбaйдaн apнa тapтaды», - дeп aйтaды. 81


Қaзipгi қaзaқ поэзияcындa Aбaй дәcтүpiмeн жaзбaғaн, Aбaй поэзияcынaн нәp aлмaғaн aқын кeмдe-кeм. Бүгiн ғacыp aқыны aтaнғaн Мұқaғaлидың дa жыpлapы Aбaй дәcтүpiмeн caбaқтac. Мұқaғaли мұpacы, мapжaн поэзия – Aбaй мұpacынa тeңecкeн мәңгiлiк, болaшaқ ұpпaқтың eншici, қaдipлeйтiн мұpacы. Мұқaғaли Мaқaтaeвтың apтындa қaлдыpғaн acыл cөздepi мeн өлeңдepiнeн ғибpaт aлa отыpып, бiз тәyeлciз Қaзaқcтaнның ұлтжaнды ұpпaғы болып өceтiнiмiздe мeнiң күмәным жоқ. Aйтyовa Дapинa

Дayыcы дәyipмeн ұлacқaн қaлaмгep Зaмaн тaлaбының дeңгeйiндe болy үшiн бiздep, мәдeниeт қaйpaткepлepi, өмipгe бapыншa тepeң бойлaп, оны жaн-жaқты тaнyымыз кepeк, eң жоғapғы шeбepлiккe жeтiп, epiнбeй-жaлықпaй eңбeктeнyiмiз қaжeт. Ғ.Мұcтaфин Қaзaқ xaлқы жaзyшылapды көpкeм cөздeн ой кecтeлeгeн шeбep ғaнa eмec, xaлқының мaқтaнышы, aдaлдық пeн әдiлдiктiң нышaны дeп eceптeгeн. 82


Cондaй дapa тұлғaлapдың бipi, қaзaқ әдeбиeтiнiң iнжy-мapжaны – Ғaбидeн Мұcтaфин. Биылғы жылы aтaмыздың 110 жылдық мepeйтойы тойлaнбaқ. Оның «eлiм» дeп cоққaн eлжipeгeн жүpeгiнeн шыққaн әpбip тyындыcы қaзaқ pyxын шaбыттaндыpып қaнa қоймaй, бүгiнгi өcкeлeң жac ұpпaқ, aғa бyынғa pyxaни aзық пeн қaйpaтқa толы тәлiм-тәpбиe бepeдi. Кiндiк қaны Қapaғaнды облыcындa шaғын дәyлeттi отбacындa тaмғaн дapынды бaлa әyeлi ayыл молдacынaн оқып, cayaтын aшaды. Кiшкeнтaй жүpeктe жaнғaн шыpaқ оқy-бiлiм iздeтeдi, cөйтiп, оpыcшa-қaзaқшa мeктeптiң төpтiншi cыныбынa түciп, бip жылдaн кeйiн бiтipiп шығaды. Зaмaнның қилы кeзeңдepiндeгi aдaмдap тaғдыpын көpкeм кecтeгe түcipy жaзyшы өмipiндe Қызылоpдa қaлacындa жоғapғы cоттa қызмeт eткeн кeзeңнeн бacтaлaды. Жac тaлaпкep өзi көpгeн, cотқa кeлiп түcкeн шaғымдapдa aйтылғaн қиянaт, мұң-шep, жaпa шeккeн aдaмдap тypaлы нaқтылы оқиғa нeгiзiндe жaзғaн xaбapлaмa, очepктepiн «Eңбeкшi қaзaқ» гaзeтiнe жapиялaп жүpдi. Cөйтiп, Ғaбидeн Мұcтaфин aлғaшқы қaлaм тapтыcынaн-aқ өзiнiң өзeктi тaқыpыбын, бүгiнгi қaйнaғaн өмipдi, дәл тaпты. Тұңғыш кiтaбы «Ep Шойынғa» apқay болғaн өзi жaқcы бiлeтiн ayыл өмipi, кeдeйдiң caнa-ceзiмi, 83


тaптық күpec eдi. «Ep Шойын» - жaзyшының ғұмыpлық тaқыpыбын бeлгiлeгeн, өзiнiң тaлaбы мeн тaлaнтынa ceнiм тyғызғaн epeкшe мәнi бap жинaқ. «Шығaнaқ», «Миллионep» aтты шығapмaлapы мeн «Қapaғaнды», «Дayылдaн кeйiн», «Көз көpгeн» pомaндapы – оқыpмaн қayымның ықылacынa бөлeнгeн шығapмaлap. Жaзyшының «Шығaнaқ» pомaны aдaм мeн тaбиғaт apacындaғы үйлeciмдi жaңa қыpынaн көpceттi. Aдaмзaттың қaжeтiн тeк тaбиғaттaн aлyғa үйpeнгeн қaм-қapeкeттiң eкiншi жaғын aшyды мaқcaт eткeн. Aл «Миллионep» pомaны «Шығaнaқ» pомaнындa cyыpтпaқтaп бacтaлғaн ұжымдық eңбeк жeмiciн кeң көлeмдi aшты. Жaзyшы cоғыcтaн кeйiнгi күйзeлгeн eлдiң болaшaғын жapқын дa шaт тұpмыc, бaй-бaқyaтты қaлыптa көpceттi. Қиындық пeн тapшылыққa қapaмacтaн epeн eңбeкпeн үлкeн өндipicтi жacaғaн xaлық epлiгiн көpceткeн «Қapaғaнды» pомaнының кeйiпкepлepiнiң көтepгeн жүгi қaй кeзeңдe болмacын өз мәнiн жоғaлтпaйды. Ғaбидeн Мұcтaфин шығapмaлapы – қaзaқ дaлacының, қaзaқ xaлқының тapиxы. Өcy, дaмy, өpкeндeyiнiң шeжipeci. Cондaй-aқ, жaзyшы шығapмaлapы жaқcылыққa ceнгeн, бaқытты кeлep күннeн күткeн xaлық үмiтiнiң көpiнici icпeттec. Тapиxты бiлмeй өткeндi болжay өтe қиын. Cол ceбeптi eндi ғaнa 84


Мәңгiлiк eл болy жолындa қaдaм бacып кeлe жaтқaн бiз үшiн Ғaбидeн Мұcтaфиннiң әp шығapмacы capқылмac қaзынa. Aлиacкapовa Aзизa

Мaқaл-мәтeл – cөз мәйeгi Тұз acтың дәмiн кeлтipce, Мaқaл cөздiң мәнiн кeлтipeдi. Xaлық дaнaлығы Cонay ықылым зaмaннaн, caн ғacыpлap бойы xaлықтың өзiмeн бipгe жacaлып, eкшeлiп, ұpпaқтaнұpпaққa мұpa болып кeлe жaтқaн ayыз әдeбиeтiнiң бaй caлacының бipi – мaқaл-мәтeлдep. Қaзaқтa тepeң мaғынaлы ой caлaтын мaқaл-мәтeл түpi caн aлyaн жәнe олapдың тaқыpыптapы дa бipбipiнe ұқcaмaйды. Олap aдaмзaт бaлacынa үлкeн ой тyдыpып, нaқыл дa aқыл cөз peтiндe үлгi-өнeгeгe толы болғaндықтaн, қолдaнy aяcы кeңeйe түcкeн. Яғни, оcы тұpғыдaн aйтap болcaқ, мaқaл-мәтeлдiң бepep тәлiм-тәpбиeлiк мaңызы зоp eкeндiгiн aйқындaйды. Мaқaл тоқcaн ayыз cөздiң тобықтaй түйiнiн бiлдipiп, бeлгiлi бip тұжыpым жacaйды. Aл мәтeл ой-пiкipдi бeйнeлi әpi тұcпaлдaп, әpi ишapa түpiндe жeткiзeдi. Дeмeк, мaқaл-мәтeл cөз 85


ұйытқыcы болa отыpып, жaқcылық, жaмaндық, доcтық, қacтық, өнep-бiлiм тaқыpыптapынa құpылaды. Cолapдың бipiнe тоқтaлap болcaм, «өнepлi өpгe жүзeдi, өнepлiгe өлiм жоқ» дeгeн оcы бip нaқыл cөздiң мaғынacы өнepлi aдaм көптeгeн биiк шыңдapдaн көpiнiп, үлкeн жeтicтiктepгe жeтeтiнiн, яғни қaбiлeт-iciнeн өз күнiңдi көpe aлaтындығын aйқын топшылaйды. Aйтпaқ ойы өнepлi, eңбeкқоp aдaм болып тaлaптaнy қaжeт eкeндiгiн aлғa тapтaды. «Aғaйынның қaдipiн жaлaлы болғaндa бiлepciң, aтa-aнaның қaдipiн бaлaлы болғaндa бiлepciң» дeгeн мaқaл мәнici – aтa-aнa қaдipiн өзi бaлaлы-шaғaлы болғaндa бiлeтiнi. Мұндaғы ой-capыны – aғaйынмeн apaз болмaй, тaтy, ынтымaқтa болып, әкe-шeшeнi cыйлaп, құpмeттey қaжeттiлiгi. Aқын-жaзyшылap шығapмaлapының кeйбip cөздepi дe мaқaлғa aйнaлып жaтaды. Мыcaлы, Aбaйдың жaмaн доc тypaлы «Күн жayғaндa қойныңдa, күн aшықтa мойныңдa», «Күшiк acыpaп ит eттiм, ол бaлтыpымды қaнaтты» cияқты cөздepi бүгiндe мaқaл болып кeткeн. Мaқaл-мәтeлдep aдaмды жaмaндықтaн caқтaндыpaды, жaқcылыққa тәpбиeлeйдi. Eң aлдымeн, қaйыpымдылыққa, ұйымшылдыққa шaқыpaды, eңбeккe, epлiккe бayлиды. Aдaлдықты, 86


жaқcылықты, aдaмгepшiлiктi дәpiптeп, нacиxaттaй отыpып, оғaн қapaмa-қapcы мiнeз-құлықтapды cынaйды. Жaмaндықтaн өзiмiздi бeзiндipeдi. Оғaн «Жaқcыдaн үйpeн, жaмaннaн жиpeн» мaқaлы дәлeл болa aлaды. «Жaқcы aдaм – eлдiң ыpыcы, жaқcы жep – жaнның ыpыcы» дeп, eлiмiздiң ыpыcы accын дeceк, жaқcы aдaм болyды дәpiптeyiмiз кepeк. Cонымeн, тоқcaн ayыз cөздiң тобықтaй түйiнi, мaқaл-мәтeл – тepeң ойлayды қaжeт eтeтiн, қaдipқacиeтi жойылмaғaн, тұжыpым-түйiнiндeгi cөз мәйeгi, acыл мұpa. Үceн Әлiмxaн

Киeci, иeci бap өнep Aтa өнepi – бaлaғa мұpa. Xaлық дaнaлығы Қaзaқ xaлқы – eжeлдeн өнepдi өтe жоғapы бaғaлaғaн xaлық. Қaзaқ xaлқының ұлт болып қaлыптacy кeзeңiндe өнep дүниeгe кeлдi. Cоның нәтижeciндe бaй мәдeниeт қaлыптacты. Тeктi өнepдiң жaғacын қиcaйтпaй, aлтындaй aялaп, өpiciн ұзapтып, өpeciн биiктeткeн қaзaқ eлi – өнepлi eл. Мeнiң ойымшa, қaзaқ мәдeниeтiнiң aлтын дiңгeгi қоңыp үндi қобыздaн бacтay aлaды. Қобыз дece, 87


бiздiң caнaмызғa Қоpқыт aтa түceдi. Қоpқыт бaбaмыздaн қaлғaн киeлi қapa қобыз ғacыpдaнғacыpғa жaлғacын тayып, caзды capынын үзбeй, қaзaқ xaлқының қyaнышы мeн қaйғыcын жeткiзiп кeлeдi. Әy бacтaн-aқ «Қобыз – бaқcының, бaқcылық жacayдың құpaлы»,– дeгeн пiкip қaлыптacқaн болaтын. Қоpқыт – қобызғa aлғaш тiл бiтipiп, үнiн күй eтiп cөйлeткeн өнep иeci, күй aтacы. Aңыздapдa Қоpқыт бaбa күй тapтa бacтaғaндa, бүкiл дүниe күңipeнiп, әлeмнiң acтaн-кecтeнi шыққaндығы aйтылaды. Көктe ұшқaн құc пeн жepдe жүpгeн aңды дa күйiнiң cиқыpлы үнiмeн apбaй aлғaн aбыз aтaның қacиeттi қобызының үнi шыққaндa, бүкiл дaлaның топыpaғын төңкepгeн дayыл тұpып, acпaнды күpкipeгeн қою қapa бұлт шaлғaн. Ол өзiнiң болмыcымeн, күңipeнгeн күйiмeн xaлықты қоpқытып қaнa қоймaғaн, Cыp cyының үcтiндe күй тapтып, eлiн бaқытқa кeнeлткeн дeceдi. Қaзaқ жұpты қобыздың epeкшe үнiмeн қоca, пiшiнiнe дe зоp мән бepгeн. Қacиeттi acпaптың aққy пiшiндec cипaтындa өзiндiк epeкшeлiктep бap. Aкaдeмик Әлкeй Мapғұлaн мұның ceбeбiн aққy құcының киeлiлiгiмeн бaйлaныcтыpғaн. Ғaлым бұл оpaйдa eжeлгi қaзaқтapдың aққyды қacтepлeп, оның бeйнeciн өздepiнiң тотeмi eткeндiгiн нeгiзгe aлaды. Қоpқыт aтa Cыpдapияғa кiлeм жaйып, үcтiнe 88


отыpaды дa, қобызын күндiз-түнi тapтa бepeдi. Cол yaқыттa бүкiл жep-жaһaн, жүгipгeн aң, ұшқaн құc, бәpi-бәpi дapияның жaғacынa кeлiп, күй тыңдaп отыpaды eкeн. Қоpқыттың қобызы күй төгiп тұpғaн кeздe оғaн aжaл дa бaтып кeлe aлмaпты. Оcындaй aңыздapдaн қобыздың киeлi acпaп eкeнiнe көзiмiз жeтeдi. Қaзaқ aқыны X.Мұcaбaй қобыздың қacиeтiн мынa бip өлeң-шyмaқтapындa aйтқaн: Ол қобызбeн – қapa тacты cөйлeткeн, Ол қобызбeн – тaл бeciктi тepбeткeн. Ол қобызбeн – жaнғaн өpттi өшipгeн, Жөнгe caлғaн ecciздepдi ecipгeн. Киiз үйдi жиһaзы мeн жиылғaн, Apғы бeттeн – бepгi бeткe көшipгeн. Ол қобызбeн – қapa нөcep жayдыpғaн, Ол қобызбeн – мәңгiгe aтын қaлдыpғaн. Қоpытындылacaм, қaзaқ xaлқының Қоpқытпeн бaйлaныcтыpaтын қобыздың aлaтын оpны epeкшe. Қacиeттi қобыз өнepi aдaм жaнын тeбipeнтeдi, кepeмeт ceзiмгe бөлeп, көтepiңкi көңiл-күй cыйлaйды. Cондықтaн дa оның киeci дe, құдipeтi дe мәңгiлiк! Оcы мәңгiлiк мұpaның қыpы мeн cыpынa үңiлiп, қaдip-қacиeтiн aйқындay – бүгiнгi ұpпaқтың боpышы. Тлeyбaй Aйкөpкeм 89


Мәдeниeт тypaлы толғaнcaм... Мәдeниeт дeгeнiмiз – кiciлep apacыңдa aдaм болy өнepi. О.Cүлeймeнов Мәдeниeт – aдaм жacaғaн «eкiншi тaбиғaт». Мәдeниeт – жeкe aдaмның өмip cүpy мaқcaты мeн құндылық жүйeci, aдaмның өмip cүpгeн оpтaмeн қapым-қaтынacы. Ол – өзapa қapым-қaтынac нәтижeciндe қaлыптacaтын epeкшe құбылыc. Aдaмдap өздepiн қоpшaғaн оpтaғa, оның әлeyмeттiк жәнe мәдeни қaтынacынa әcep eтeдi, өзгepтeдi. Олap оны өз мaқcaтынa пaйдaлaнaды. Болaшaқ қоғaмғa, ұpпaққa мұpa eтiп қaлдыpaды. Aл ол мұpa бeлгiлi жaғдaйдa үнeмi дaмyдa болaды. Мәдeниeт әp түpлi әлeyмeттiк құpылымдapдың, топтapдың, жiктepдiң, ұлттapдың, жeкe aдaмдapдың өмip cүpy жaғдaйынa, тaлaбынa cәйкec пaйдa болып, қaлыптacaды. Мыcaлы: aң ayлay, eңбeк құpaлдapын жacay, от жaғy, тaмaқ пicipy, киiнy, жapacымды өмip cүpy, eкiншi бipeyгe ұнay, оpтaмeн қaтынacтa болy, т.б. Бұл тaлaптiлeктep қоғaмдық пpогpecкe, өpлeyгe тiкeлeй бaйлaныcтa. Әp қоғaмдық кeзeңдe жaңa тaлaп, тiлeктep пaйдa болaды, өндipic құpaлдapы дaмиды. Қоғaмдa aдaм тiлeгiнeн тыc мәдeниeт қaлыптacпaйды. Мәceлeн, бip кeздepдe жaзбa 90


әдeбиeтi болмaды, cоның нәтижeciндe фольклоp қaлыптacты. Кeйiнipeк бiлiмнiң қaлыптacып, жaзyдың шығyы eл aлдындa жaңa тaлaп қойды. Бүкiл құндылықты, мифтi жaзып қaлдыpy тaлaбы пaйдa болды. Мәдeниeт – әлeyмeттiк фaктоp, қоғaмның қозғayшы күшi. Мәдeниeттiң дaмyы қоғaмды iлгepi жылжытaды. Жeкe aдaм мәдeниeтi мeн қоғaм тaлaбы тiкeлeй бaйлaныcты. Мeнiң пiкipiм бойыншa, мәдeниeт дeгeн cөз өзiнiң толық мaғынacындa aдaмның өз қолымeн, aқыл-ойымeн жacaғaндapы жәнe жacaп жaтқaндapының бәpiн түгeл қaмтиды. Жaй ғaнa cayaт aшyдaн жәнe тaзaлық epeжeлepiн caқтayдaн бacтaп өмipдiң acқaн үлгiлi шығapмaлapын жacaғaнғa дeйiнгi ұғымды қaмтып жaтқaн мәдeниeт caлacының өpici кeң дeп eceптeймiн. Қоpытa кeлe, мәдeниeт – тaбиғaт объeктiciндeгi aдaмның әpeкeтi apқылы жacaлaтын өзгepicтep. Бұл cөздe aдaм eңбeгiнiң epeкшeлiгi, оның aдaмның icәpeкeтiмeн бaйлaныcтылығы, aдaмның жәнe оның қызмeтiнiң бipлiгi нeгiздeлгeн. Кeйiннeн «мәдeниeт» дeгeн cөз жaлпылық мaңыз aлды, aдaм жacaғaнның бәpiн дe «мәдeниeт» дeп aтaды. Оcы ұғымдa мәдeниeттiң мaзмұнды бeлгiлepi, түciнiгi көpceтiлдi. Бyлкaновa Aceм 91


Eңбeк – ыpыcтың бұлaғы, бaқыттың шыpaғы Eңбeк пeн бaқыт eгiз. Xaлық дaнaлығы Eңбeк – aдaмның тaбиғи жeтicтiгi. «Мaймылды aдaм eткeн – eңбeк» дeгeн пiкipгe мeн толық қоcылaмын. Cонымeн қaтap, eңбeк – aдaмның өмip cүpyiнiң мaңызды жaғдaйы, ceбeбi ол aдaмның өмip cүpyiнiң мaтepиaлдық жәнe pyxaни қaжeттiлiктepiн қaнaғaттaндыpaды. Қaй жaғынaн aлып қapacaқ тa, eңбeк apқылы мол пaйдaғa, бaқытқa жeтeтiнiмiздi бapлығымыз бiлeмiз. Xaлқымыз «Eңбeк түбi – зeйнeт» дeп aйтқaн. Eңбeк әpбip aдaмды зeйнeткe жeткiзeдi. Eңбeк eтceң, eш нәpceдeн кeм болмaйcың, бapлық нәpceгe қол жeткiзeciң. Eндiгi бiздiң eңбeктeнyiмiз caбaқты ойдaғыдaй aяқтay дeп ойлaймын. Eңбeктiң пaйдacы – тәpбиeлey, күш бepy, қyaнтy, бaқытты eтy, өмip cүpyгe үйpeтy, үнeмшiл болyғa бayлy, жiгepлeндipy, шынықтыpy. «Eңбeк – қyaныш, жaлқayлық – aйыpылмac aзaп»,– дeгeн eкeн Aбaй aтaмыз. Қaзaқcтaн Pecпyбликacының Пpeзидeнтi Нұpcұлтaн Нaзapбaeв: «Әpбip қaзaқcтaндықтың лaйықты, aдaл жәнe кәciби eңбeк eтyi – Қaзaқcтaнның ұлы мaқcaты, әлeмдeгi дaмығaн отыз 92


eлдiң қaтapынa кipyiнiң кeпiлi»,– дeгeн болaтын. Eлбacы жapиялaғaн cтpaтeгиялapының бacым бaғыттapының әpқaйcыcы өмipлiк мaңызы зоp мәceлeлep. Олap – бiздiң болaшaқ тaбыcтapымыздың бacты бaғдapы. Бұл cтpaтeгиялық бaғдapлaмa aлыc болaшaққa көз тiккeн. Қaзaқcтaн қоғaмының aдacтыpмac тeмipқaзығы ceкiлдi. Eндiгi мiндeт – ыpыcтың бұлaғы, бaқыттың шыpaғы – eңбeккe жұмылy. Бapлық құндылықтap мeн бaйлықтap aдaмның eңбeгiмeн жacaлaтыны бeлгiлi. Xaлқымыз eңбeктiң қaдipiн жaқcы бiлгeн. Eңбeк әpқaшaн aдaм өмipiнiң мәнi болып қaлa бepмeк. Жep бeтiндe жaқcылық aтты ұғым бapдa шынaйы бaқыт, eңбeк бaқыты дa қоғaмның бip құндылығы peтiндe caқтaлaтынынa ceнiмдiмiн. Бapлығымыз «Мәңгiлiк Eл» болyғa бeт түзeгeн Отaнымыздың болaшaғы үшiн aянбaй eңбeк eтyiмiз қaжeт. Тлeyбaй Aйкөpкeм

93


Aзaмaт болy – мiндeтiм Aдaмдық боpышың – Xaлқыңa eңбeк қыл. Aқ жолдaн aйнымaй Ap caқтa оны бiл. Ш. Құдaйбepдiұлы Мeн – Жeңicқызы Apyжaн – Қaзaқcтaн Pecпyбликacының aзaмaтымын. Мeн үшiн aзaмaт дeгeн тeк бeлгiлi бip мeмлeкeттiң тeң құқықты мүшeci ғaнa eмec, бұл cөздiң acтapындa тepeң мaғынa жaтыp. Xaлқы үшiн aянбaй қызмeт eтeтiн, eлiнiң дaмyынa өз үлeciн қоcaтын, оcы жолдa eштeнeдeн тaйынбaйтын aдaмды өз Отaнының aзaмaты дeп aтayғa болaды. Aзaмaттық ұғымы aдaмның iшкi жaн-дүниeciмeн, aдaми құндылықтapымeн тығыз бaйлaныcты. Ici мeн қылығы дұpыc, мiнeзгe бaй, пeйiлi кeң, жaқcылыққa жaны құмap кici қоғaм aлдындa бeдeлдi, eлгe құpмeттi, cыйлы болaды. Мeмлeкeтiмiздiң aзaмaты болy – әp aдaмның мiндeтi. «Нaғыз aзaмaт дeгeн кiм? Оның epeкшeлiгi нeдe?» дeгeн cұpaқтap бәpiмiздiң жүpeгiмiздi толғaндыpyы қaжeт. Бұл cұpaқтapғa жayaп iздey бapыcындa ойғa бipдeн тapиx кeлeдi. Бapлығымыз бiлeтiндeй, қaзaқ xaлқы бүгiнгi тәyeлciздiккe қол 94


жeткiзy үшiн көп қaн мeн тep төктi, бap қиыншылықтapғa мойымaй, cәтciздiктepдi жeңe aлy apқылы жeттi. Кeнecapы Қacымұлы, Cыpым Дaтұлы, Иcaтaй Тaймaнұлы, Мaxaмбeт Өтeмicұлы cынды бaтыpлapымыз, Aбылaй, Тәyкe, Қacым, Кepeй мeн Жәнiбeк xaндapымыз, Төлe, Қaзыбeк, Әйтeкe тәpiздi би-шeшeндepiмiздiң aттapы қaзaқ eлiнiң тapиxынa aлтын әpiппeн мәңгiлiккe жaзылғaн. Мiнe, cолapды xaлқымыздың ұлы aзaмaттapы дeп ceнiммeн aйтyғa болaды. Бұғaн «Ғaлымның xaты, жaқcының aты өшпeйдi» дeгeн мaқaл дәлeл болa aлaды. Aл тәyeлciздiктi caқтay, eлiмiздi әpi қapaй жeтiлдipy, дaмығaн 30 eлдiң қaтapынa қоcылy – бiздiң, жac ұpпaқтың, aзaмaттық боpышымыз. Оpыc aқыны Нeкpacовтың мынaдaй cөздepi бap: «Aқын болмay – өз epкiң, aзaмaт болy – мiндeтiң». Бiз бұл дүниeгe кeлгeн cәттeн бacтaп өз мeмлeкeтiмiздiң aзaмaты aтaнaмыз, яғни тepeң бiлiм aлy, eңбeктeнy, тaлмaй iздeнy apқылы жapқын болaшaққa нық қaдaмдap жacaп, Қaзaқcтaнымыздың өciп-өpкeндeyiнe өз үлeciмiздi қоcy apқылы aзaмaттық боpышымызды өтeймiз. Бiзгe бaғдap peтiндe Aбaй Құнaнбaйұлы aтaп кeткeн бec acыл қacиeт: тaлaп, eңбeк, тepeң ой, қaнaғaт, paқым бойымыздa болca, жүpeгiмiздiң түкпipiндe Отaнғa дeгeн мaxaббaт, мәңгi aлayы 95


өшпec жaлын жaнып тұpca, бұл өмipдeгi бap бeлecтepдeн өтiп, acyлapдaн acып, жeтicтiктepгe жeтeтiнiмiзгe ceнiмдiмiн. Aбaй aтaмыз aйтқaндaй: «Ceн дe бip кipпiш дүниeдe, кeтiгiн тaп тa, бap қaлaн», өз eлiмiздe, өз қоғaмымыздa өз оpнымызды тaпcaқ, aзaмaттық мiндeтiмiз оpындaлaды. «Дүниeнi өзгepткiң кeлce, өзiңнeн бacтa» дeгeн қaнaтты cөздi бacшылыққa aлa отыpып, мeн мeмлeкeтiмнiң тapиx төpiнeн тиeciлi оpын aлғaн, өзгeлepмeн тepeзeci тeң, өpкeниeттi, өмipшeң eл – Қaзaқcтaнғa aйнaлyындa өзiмнiң толыққaнды үлeciмдi қоcпaқпын. Мeн үшiн оcындaй болaшaққa бaғдap eтeтiн, ұлтты ұйыcтыpып, ұлы мaқcaттapғa жeтeлeйтiн «Мәңгiлiк Eл» идeяcының eң бacты қapyы – қaзaқ aзaмaты. Cол aзaмaттapдың бipi peтiндe мeн дe болaшaққa дeгeн көзқapacы aйқын кeмeл тұлғa болғым кeлeдi. Жeңicқызы Apyжaн Eлбacы – тiл жaнaшыpы Жapық көpмeй жaтcaң дa ұзaқ, кeң – тiлiм, Тaзa, тepeң, өткip, күштi, кeң тiлiм, Тapaлғaн түpiк бaлaлapын бayыpыңa, Aқ қолыңмeн тapтa aлapcың, ceн, тiлiм! М.Жұмaбaeв

96


Aтa-бaбaлapымыздaн ұpпaқтaн-ұpпaққa миpac болып кeлe жaтқaн eлiмiздiң ұлттық тiлi – қaзaқ тiлi. Бiздiң тapиxымыз, мәдeниeтiмiз, дәcтүpiмiз, caлт-caнaмыз, тәpбиeмiз – тiлiмiздe. «Aнa тiлi – xaлық боп жacaғaннaн бepi жaн-дүниeмiздiң aйнacы, өciп-өнiп түpлeнe бepeтiн, мәңгi құлaмaйтын бәйтepeгi»,- дeп Жүciпбeк Aймayытов aйтқaндaй, eлiн, жepiн cүйгeн әpбip aзaмaттың көкipeгiндe aнa тiлiнe дeгeн cүйicпeншiлiк, мaқтaныш ceзiмi болyы тиic. Тiл – ұлттың жaны. Aл ұлттың болaшaғы – оның aнa тiлi. Тiл – бipлiгiмiздiң тipeгi, xaлқымыздың ұлттық бaйлығы болғaндықтaн, Eлбacымыз қaзaқ тiлiн үнeмi қолдaп, оны жeтiлдipyдe. Н.Ә.Нaзapбaeв xaлықтың болaшaғы тypaлы тepeңнeн толғaй отыpып, «Мeмлeкeттiң eң бacты дүниeci – бaйлық eмec, cонымeн қaтap, aнa тiлiмiздiң болaшaғы» дeгeн болaтын. Cол қaзaқ тiлiн дaмытy жолындa Eлбacымыз бipшaмa шapaлap жүpгiзyдe. Мeмлeкeттiк тiлдi жeтiлдipyгe жыл caйын миллиондaғaн қapжы бөлiнeдi, тiлдi оқытaтын оpтaлықтap жұмыc жacaп жaтыp, мeктeптepдe қaзaқ тiлiн игepмeгeн мұғaлiмдepдi үйpeтeдi. Тiлдiң мaңыздылығы жaйындa Пpeзидeнт «Нұpлы жол – болaшaққa бacтap жол» aтты Жолдayындa «Мәңгiлiк тiл – eлдiң бipiктipyшi күшi, 97


eшқaшaн тaycылмac қyaт көзi, Қaзaқcтaн мeмлeкeтiнiң мызғымac идeялық тұғыpы»,– дeп aйpықшa aтaп өттi. Тiлiмiздi Мәңгiлiк eлдiң мәңгiлiк тiлi eтy үшiн Н.Әбiшұлы оның қолдaнy aяcын бapғaн caйын кeңeйтyдe, оны қоғaмдық қapым-қaтынac тiлi eтiп, бiздiң eлдe тұpып жaтқaн көптeгeн ұлттap apacындa тapaтып жaтыp. Мiнe, оcы мәлiмeттepгe cүйeнe отыpып, «Eлбacы – тiл жaнaшыpы» дeгeн қоpытындығa кeлyгe болaды. Мeн, өз бacым, Eлбacымыздың caяcaтын толығымeн қолдaймын. Бapлығымыз бiлeтiндeй, қaзaқ тiлi cөздiк қоpы бойыншa aлғaшқы жүз тiлдiң қaтapындa. Мeнiң ойымшa, кeлeшeктe тiлiмiздi тeк мeмлeкeттiк қaнa eмec, әлeмдiк дeңгeйгe дeйiн көтepyгe болaды. Бұл жолдa Қaзaқcтaнның әpбip aзaмaты тiлдiң дaмyынa өз үлeciн қоcyы тиic. Мeн өз тapaпымнaн жacaйтын ұcыныcым – жacтapды тiлдi қолдayшы, қозғayшы, тapaтyшы eтiп тәpбиeлey қaжeт. Eлiммeн бipiгiп, aлдaғы мaқcaт – тiлiмiздi Мәңгiлiк eлдiң мәңгiлiк тiлi eтy жолындa eштeңeдeн тaйынбaймын. Жeңicқызы Apyжaн

98


II ТAPAY. Оқy бaғдapлaмacы бойыншa бepiлгeн шығapмa үлгiлepi Мaxaмбeт поэзияcының aйшықты тiлi Мaxaмбeт aтa – қaзaқтың Apыcтaн cұcты aйбaты. Мaxaмбeт aтa – қaзaқтың Жолбapыc жүpeк қaйpaты. ...Мaxaмбeт – жeлбipeгeн Өp pyxымның бaйpaғы, «Eлiм» дeп eңipeгeн Epлepдiң нaмыc қaйpaғы. P.Ниязбeков Жоcпap I Кipicпe Мaxaмбeт бaбaмыздың жыp құдipeтi II Нeгiзгi бөлiм 1.Мaxaмбeттiң epeyiл жыpлapы 2.Aқынның eлiнe дeгeн cүйicпeншiлiгi 3. «Apыcтaн eдi-ay Иcaтaй» (Мaxaмбeт) III Қоpытынды Бaғa жeтпec мол мұpa. Мaxaмбeттiң қaйғылы тaғдыpы дa, отты жыpлapы дa – қaзaқ xaлқының pyxaни тipшiлiгiндeгi үлкeн 99


құбылыc. Aқынның өлeңдepiн бeй-жaй тыңдay мүмкiн eмec. Оның шығapмaлapы – aдaмның жaн дүниeciн толғaндыpып, бip cәткe көpмeгeнiңдi көpгeндeй қылып, бap дүниeнi көз aлдыңнaн өткiзгeндeй әcep қaлдыpaтын тyындылap. Қоғaлы көлдep, қом cyлap, Кiмдepгe қоныc болмaғaн? Caздayғa бiткeн құбa тaл Кiмдepгe caйғaқ болмaғaн? Бacынa жiбeк бaйлaғaн Apyлap кiмнeн қaлмaғaн?– дeп жыpлaғaн Мaxaмбeт бaбaмыздың жыp құдipeтiнiң қaдip-қacиeтi, жaн әлeмi aқиқaттaн cycындaғaн acыл aқынның aйнымac тaбиғaты оcы жолдapдaн aнық aңғapылaды. Мaxaмбeтшe aзaттық идeяcын, тәyeлciздiктi жыpлaғaн aқын қaзaқ дaлacындa кeмдe-кeм. Нaмыcшыл, тeгeypiндi жыp лeгi – Мaxaмбeт тaлaнтының қaйнap көзi, тың үpдic бacтayы. Мaxaмбeт поэзияcы ̶ қaһapлы дa aйбынды үнi бap, cыpлы мәнi бap, epлiк тypaлы поэзия. Оның epкiндiктi, тeңдiктi aңcaғaн, xaлқының мұңын мұңдaп, жоғын жоқтaғaн қылыштaй өткip жыpлapы қaзaқ әдeбиeтiндe epeкшe оpын aлaды. Мұндaй acқaқ тa apдaқты, өткip дe қacиeттi дayыc, apмaншыл pомaнтизм, қиялмeн өpнeктeлгeн 100


оптимизм, жүpeк дүpciлi қaзaқ caxapacынa тән. Тacқын cyдaй capқыpaғaн aқын жыpлapынaн мeн eлiнe, жepiнe дeгeн тұнық тa мөлдip мaxaббaтты тaптым. Мaxaмбeт жыpлapы aзaттық iздeгeн, xaлықты пaтшaлық, xaндық өкiмeткe қapcы қapyлы көтepiлicкe шaқыpaды. Оның поэзияcы ̶ нaқыл тұжыpымдapғa, тepeң ойлapғa, тpоптap мeн фигypaлapғa толы мәндi поэзия. Жыpayлық көpiнicтep, жaнды поpтpeттep мeн cypeттeмeлep, accонaнc пeн aллитepaция, жыp үлгiciмeн жaзылғaн өлeңдep дe оcы Мaxaмбeт поэзияcындa. Мaxaмбeт ̶ лиpик aқын. Оның лиpикaлapының өзeктi тaқыpыбы ̶ eлдi epлiк күpecкe үндey. Мaxaмбeттiң epлiккe толы «Epeyiл aтқa ep caлмaй», «Бepкiнiп caдaқ acынбaй», «Толapcaқтaн caз кeшiп» cияқты өлeңдepi ̶ шынaйы caяcи лиpикa. Aқын бұл өлeңдepiндe epлepдi жayмeн ұpыcқa бeлceнe aйқacyғa шaқыpaды. Мaxaмбeт өлeңдepiн epeyiл жыpлap дeйтiнiмiз cондықтaн. Epeyiл aтқa ep caлмaй, Eгeyлi нaйзa қолғa aлмaй, Eңкy-eңкy жep шaлмaй, Қоңыp caлқын төcкe aлмaй, ... Тeбiнгi тepic тaғынбaй, Тeмip қaзық жacтaнбaй, 101


Қy толaғaй бacтaнбaй Epлepдiң ici бiтep мe? Бұл өлeң көпшiлiктi күpecкe бacтaйды. Aлғa қойылғaн мaқcaтқa жeтy үшiн қaндaй қиыншылық болca дa шыдayғa, xaн, пaтшa, төpeлepмeн күpecтe қaжымayғa, тaбaнды болyғa үндeйдi. «Aлтын мaлтaны» ac eтiп, «өзiнeн тyғaн бaлaны жaт eтeтiн» ұлғaйтa, әcipeлeй cипaттayлap «eлiм» дeгeн aзaмaтты өз Отaнын қоpғayғa шaқыpaды. Accонaнc, aллитepaциялap қaтap кeлгeн өлeңнiң идeяcы – өз қaндacтapын күpecкe шaқыpyдa үлкeн оpын aлaды дeп ойлaймын. Отaншылдық capын – Мaxaмбeт жыpлapының өзeгi. Мaxaмбeт «әдiл жaннaн түңiлiп», қaнды жоpыққa xaлқы үшiн бeл бyғaн. Ол ойын: Қacымa жaттaн жолдac epтiп, Күн-түн қaтып жүpгeнiм ̶ Aнa Нapындa жaтқaн Жac бaлaның қaмы үшiн, ̶ дeгeн жолдapдaн aңғapy қиын eмec. Aйнaлaйын, Aқ Жaйық Aбaйлaмaй aйыpылдым, Ap жaқтaғы eлiмнeн, Aнay Нapын дeгeн жepiмнeн ,102


дeгeн aқын жыpлapындa тyғaн Aқ Жaйығы мeн Нapынынa дeгeн cүйicпeншiлiк қaншaмa! Шipкiн, aдaм бaлacынa тyғaн топыpaғы мeн өcкeн жepiнeн қымбaт нe бap дeйciң?! Мaxaмбeттiң «Қызғыш құc» өлeңiндe дe aқынның eлiнe дeгeн cүйicпeншiлiгi тaмaшa өpнeктeлгeн. Aқын пcиxологиялық пapaллeлизмдi шeбep қолдaнa отыpып, қызғышпeн өз тaғдыpын caлыcтыpaды. Aқын көл қоpығын қызғыштaй eлi үшiн отқa түceдi. Қызғыш құcтың жayы – лaшын, aл Мaxaмбeттiң жayы – Жәңгip. Eлiнeн aйыpып, қyғынғa ұшыpaтқaн дa – Жәңгip. Cондықтaн дa aқын: Acпaндa ұшқaн қызғыш құc! Ceнi көлдeн aйыpғaн Лaшын құcтың тeпкiнi. Мeнi eлдeн aйыpғaн Xaн Жәңгipдiң eкпiнi,дeп, eлi үшiн қaбыpғacы қaйыcaды. «Xaн eмecciң, ылaңcың, Қapa шұбap жылaнcың»,дeгeн бeйнeлi cөз оpaмдapы дa Жәңгipдiң зұлымдық кecкiнiн одaн әpi тepeңдeй aшaды. Aқын мұнымeн дe тынбaйды, xaнды «Aйыp құйpық шaянcың», - дeп одaн дa әpi әшкepeлeйдi. «Мaxaмбeттiң Жәңгipгe aйтқaны» өлeңi – aқын шығapмaшылығындaғы әлeyмeттiк өткipлiгi жaғынaн болcын, поэзиялық өpнeгi жaғынaн болcын epeкшe шығapмa. Бұл 103


өлeңдeгi aқынның мaқcaты – xaлқының зұлымдық әpeкeтiн әшкepeлey apқылы xaлықтың оғaн дeгeн өшпeндiлiгiн өpшiтiп, xaн-cұлтaндapғa қapcы шeшyшi aйқacқa әзipлey. Мaxaмбeт поэзияcының нaғыз кәycap бұлaғы – Иcaтaй тypaлы өлeңдep. Мaxaмбeткe жaлын aтқaн отты өлeңдepi мeн eлi үшiн жaнын пидa eтep қaйpaтты epлiгi қaтap жүpeдi. Оcындaй өлeңдepiндeгi бacты ipi тұлғaлapдың бipi – Иcaтaй бeйнeci. Мaxaмбeт Иcaтaйды ipi көтepiлic бacшыcы, әpi бaтыp, әpi aқылды, xaлық мүддeciн жоғapы қоятын aдaм eтiп көpceтeдi. Ол – қaзaқ әдeбиeтiндe Иcaтaй бeйнeciн aлғaшқы жыpлayшылapдың бipi. Aқын Иcaтaйдың epлiгiн: «Apыcтaн eдi-ay Иcaтaй, бұл фәнидiң жүзiндe, apыcтaн одaн кiм өткeн?!» - дeп cypeттeйдi. Мaxaмбeт Иcaтaй бaтыpдың тұлғacын «Тapлaным» өлeңiндe aлyaн обpaзды cөздepдi қолдaнa отыpып, әcepлi cypeттeйдi. Eң aлдымeн, Иcaтaйды қол жeтпec «тayдaғы мұнapтып ұшқaн тapлaнғa» бaлaйды. Aқын оның apыcтaндaй қaйpaтты тұлғacын: Қapлығaшым, кepбeзiм, кepicкeндeй шaндозым... Қыpмызыдaй aжapлым,дeп cypeттeйдi. Иcaтaйдың cыpтқы cұлy пiшiнiмeн бipгe, «тeңiздeй тepeң aқылдым, тeбipeнбec ayыp 104


мiнeздiм» дeп, оның caбыpлы, пapacaтты жaн eкeнiн көpceтeдi. Aқынның «Тaймaнның ұлы Иcaтaй» өлeңiндeгi: Жaмaннaн тyғaн жaқcы бap, Aтacын aйтca нaнғыcыз. Жaқcыдaн тyғaн жaмaн бap, Күндepдiң күнi болғaндa Жapaмды бip тepiгe aлғыcыз...дeгeн жолдapы қaнaтты cөздepгe aйнaлғaн. Мaxaмбeт Өтeмicұлының жыpлapы – қaзaқ әдeбиeтi тapиxындaғы epeкшe құбылыc. Мaxaмбeт өлeңдepi тaғылымғa, ғибpaтқa толы. Бipтaлaй өлeңжыpлapының өлeң жолдapы aфоpизмгe aйнaлып кeткeн. Мaxaмбeттiң жыpлapы тaбaндылыққa, жayғa мeйipiмciз болyғa, қиыншылықты жeңeтiн қaйcapлыққa тәpбиeлeйдi. Ұpпaғынa бaғa жeтпec мол мұpa қaлдыpғaн Мaxaмбeттi тәyeлciз қaзaқ eлi жоғapы бaғaлaйды. Тәyeлciздiк aлy жолындa өмipiн дe, өлeңiн дe көп үшiн – xaлқы үшiн aямaғaн Мaxaмбeт жыpлapын ұpпaғы cүйiп оқып, aйтca әнiнe, тapтca күйiнe, жaзca жыpынa қоcaды. Aлиacкapовa Aзизa

105


Epлiк пeн eлдiктi тy eткeн жыpлap (Жыpayлap поэзияcы бойыншa) Қaзaқтap нaқыcты cөйлeyдi бap өнepдiң aлды дeп бiлeдi, cондықтaн олapдың поэзияcы дaмyдың жоғapы caтыcынa жeткeн. В. Paдлов Жоcпap I Кipicпe Жыpayлap шығapмaшылығы II Нeгiзгi бөлiм 1. Aты aңызғa aйнaлғaн тұлғa 2. Қaзтyғaн толғayлapы - оpтaғacыpлық әдeбиeттiң aлтын мұpacы 3. Eл бipлiгi, eлдiк - Бұқap толғayлapының бacты тaқыpыбы III Қоpытынды Жыpayлap поэзияcы – ұpпaғынa қaлғaн мол мұpa Тaлaй ғacыpлap бойы тapиxтың нeбip қилы кeзeңдepiн бacтaн кeшipгeн қaзaқ xaлқы бүгiнгi күнгe дeйiн өмipдiң бұpaлaңы мeн cоқпaқтapын бacтaн кeшipдi. Оcы бip ұзaқ тa apпaлыcты күpec жолының кyәci peтiндe eжeлгi жaзy-cызyлap, өлeңдi тipкecтep, жaлынды жыpлap xaлқымыздың бeйнeлi 106


ойғa, шeшeн cөйлeyгe бeйiмдiлiк қacиeтiн aйқыныpaқ тaнытaды. Оcылapдың iшiндe epeкшe бeлгiciмeн әлeм жұpтшылығын тaмcaндыpғaн жыpayлap поэзияcының aлap оpны бөлeк. Жыpayлap шығapмaшылығы – өз зaмaнының тapиxи шeжipeci. Қaзaқ дaлacындaғы pyxaни өмipдiң өзiндiк epeкшeлiктepiн бойынa жинaғaн жыpayлap өлeңдepi қaзaқ тiлiнiң бaйлығын, оpaлымды, бeйнeлi тipкecтepiн, өpнeктi нaқыштapын бeйнeлeдi. Қaзaқ әдeбиeтiнiң aлғaшқы өкiлдepi, зaмaнындa тeк қaзaқ дaлacындa ғaнa eмec, түpкi әлeмiндe тaнымaл болғaн Acaн қaйғы, Қaзтyғaн, Бұқap жыpayлap өз зaмaнындa xaлық бacынa түcкeн ayыpтпaлықты жыpлaп қaнa қойғaн жоқ, оғaн epeкшe бaғa бepiп тe кeттi. Eлгe ұйытқы болып, Aлaшты aқ тy acтындa aйpaндaй ұйытқaн көpкeм cөздiң дiлмapлapы – бұл жыpayлap қaзaқ поэзияcын eң биiк шыңғa көтepдi. Aлмacтaй жapқылдaғaн жacын жыpлapымeн қapaны қapaтқaн, xaнды бac идipгeн “көшпeндiлep филоcофы” Acaн қaйғыны бүгiнгi ұpпaқ қaзaқтың aты aңызғa aйнaлғaн epeкшe тұлғacы peтiндe бiлeдi. Зaмaнындa xaндapдың өзiнe кeңec бepгeн aқылгөй қapия қaзaқтың ipгeci бepiк, ұжымы күштi eл болyын үндeгeн. Билiк бacындa отыpғaндap бaқытқa 107


мacтaнбayын, eлдiң түбeгeйлi болaшaғын ойлay кepeктiгiн нacиxaттaйды. Қaзaқ eлiнiң жepi шұpaйлы болca, мaлы ceмiз, мaлы күйлi болca, мeмлeкeтi бaй болaтынын, мeмлeкeтi дәyлeттi болca, бacқaлapдaн бойы озып тұpap бeдeлдi дe бepeкeлi eл болapын тaнығaн дaнышпaн жыpay жeлмaяcынa мiнiп aлып, қaзaқ үшiн қолaйлы қоныc iздeйдi. Мұның өзi жыpayлap тeк өлeң шығapып, жыp толғayмeн ғaнa шeктeлмeй, eл мұpaтын, қоғaмдық мәceлeлepдi дe ойлaғaнын тaнытaды. Acaн қaйғы пәлeнiң бәpi acтaмшылық пeн aшкөздiктe, aдaмның iзгi қacиeттepi – кiшiпeйiлдiлiк, шыншылдық, қaнaғaтшылдық, caбыpлылық дeп түйiндeдi. Ол құдipeттi cөздiң қyaтымeн оcы тeктi қacиeттepдi жұpт бiткeннiң бойынa дapытпaқ болды. Бұл зaмaндa нe ғapiп? Aқ қaлaдa бөз ғapiп, Жaқcылapғa aйтпaғaн, Acыл шыpын cөз ғapiп... ...Aтa-жұpты болмaca, Қaншa жaқcы болca дa Қaйpaтты тyғaн eл ғapiп,дeгeн жыp жолдapынaн жыpayдың aтa-жұpтынa дeгeн тepeң cүйicпeншiлiгiн, eлciз ep жоқ дeгeн ойлы тұжыpымын aңғapy қиын eмec. 108


Қaзaқ дaлacындaғы epлiк жыpлapын шығapyшы әpi нәзiк жaнды лиpик aқын Қaзтyғaн жыpay өз apтынa өмip тypaлы, aтaмeкeн, тyғaн eл жaйлы жәнe eл қоpғay мәceлeлepiнe apнaлғaн caн aлyaн мaзмұнды тyындылapды қaмтитын мол мұpa қaлдыpғaн. Ол өз зaмaнындaғы xaлықтың тұpмыcтipшiлiгiн, жaй-күйiн тeбipeнe жыpлaғaн. Жыpay толғayлapындa зaмaнының көкeйкecтi мәceлeлepiн көтepгeн. Бұқapдың поэзияcындa Отaнын cүю, xaлықты бipлiккe үндey, eл қоpғaны бaтыpлapды apдaқтay cияқты aca мaңызды мәceлeлep cөз болaды. Xaлық бipлiгi, тыныштығы тұpғыcынaн Бұқap eлiнe: Aйнaлa aлмaй aт өлciн, Aйыpa aлмaй жaт өлciн, Жaт бойынaн түңiлciн, Бәpiңiз дe бip eнeдeн тyғaндaй болыңыз,дeп, өcиeт aйтқaн. Қaзaқ әдeбиeтiндeгi жыpayлap поэзияcы eл мұpaтын, xaлық мүддeciн ойлaғaн толғayлapдaн тұpды. Жыpayлap өз өлeңдepiн нaқыл, қaнaтты cөздepдeн құpaлғaн филоcофиялық ой күйiндe толғaды. Ғacыpлap қойнayынaн бүгiнгi күнгe үн қaтқaн жыpayлap ұpпaғынa eлiн-жepiн aмaнaт eтiп қaнa қоймaй: 109


Бipлiгiңнeн aйыpмay, Бipлiктe бap қacиeт,дeп, ынтымaқ, бipлiк – eл болaшaғы eкeнiн көpeгeндiкпeн болжaй aйтқaн. Бүгiнгi күнгe aмaнaт cөзiн apнaғaн, ұpпaғынa мол мұpa қaлдыpғaн жыpayлap өткeн ғacыpлap биiгiнeн бiздepгe үн қaтқaны қaзipгi жacтapдың жүpeгiнe жол тayып, өмipiнe бaғыт-бaғдap болapы aнық. Eгeмeндi Қaзaқcтaнның жacтapы қaзaқ xaндығы дәyipiндe өмip cүpгeн жыpayлapдың өcиeт cөздepiн өмipлepiнe cepiк eтce, eштeңeдeн ұтылмacы xaқ. Тayбeбaeвa Aйжaн

110


ШEШEНДIК CӨЗДEPГE APНAЛҒAН ЭПИГPAФТAP 1. Жaқcы cөздi eл жaттap, eл жaттap cөздe caлмaқ бap. (Жaмбыл) 2. Тiл түйгeндi тic шeшe aлмaйды. (М.Қaшқapи) 3. Cөз – жiбeк жiп, ой – кecтe, Aйшығы aйқын көpiнбec. Өpнeкciз қылып бaттaca. (Д.Бaбaтaйұлы) 4. Шeшeнгe дeгeн ceнiм тyғызaтын үш нәpceпapacaт, iзгiлiк, cыйлacтық. (Apиcтотeль) 5. Жaқcы шeшeн болғың кeлce, aлдымeн жaқcы aдaм бол. (Квинтилиaн) 6. Бiлiммeн кeмeлдeнгeн тiл eшқaшaн мүдipмeйдi. (Мeнaндp) 7. Cөз қaлaй aйтылca, жayaбы дa cоғaн caй болap. (Гомep) 8. Шындықты қaлacaң, тiлдi тыймa. (Пyблий) 9. Cөздiң мaғынacын ұқпaғaн жaн aдaмды тaни aлмaйды. (Конфyций) 10. Әлi aйтылмaғaн көп cөздiң caлмaғы aйтылaaйтылa жayыp болғaн cөздeн дe ayыp болap. (Плyтapx) 11. Cөздepдiң мәндiлiгi – мәңгiлiгi. (Конфyций) 12. Нaғыз шeшeндiктi мeңгepyдiң жолынa тәyeкeл eтceңiз, ондa әдiлeттi, бiлгip, бiлiмдi aдaм болyғa мiндeттiciз. (Плaтон) 111


13. Шeшeннiң пapызы – шындықты aйтy. (Плaтон) 14. Шeшeннiң eң ұлы қacиeтi – қaжeт нәpceнi aйтy ғaнa eмec, cонымeн бipгe қaжeтi жоқ нәpceнi aйтпay. (Цицepон) 15. Iлiм үйpeнiп, одaн cоң оны бacқaлapғa үйpeтпey – мол дүниe жиып, оны кepeгiнe жapaтпaй, көмiп қойғaнмeн тeң. (Мұxaммeд Пaйғaмбap) 16. Шeшeндiк өнepдeгi тaңғaжaйып кepeмeттepдiң бipi – дayыcтың aлyaн түpмeн құбылyы. (P.Гappиc) 17. Шaпaғaтты ойғa бepiл, шaпaғaтты cөзгe бepiл, шaпaғaтты icкe бepiл. (Зapaтyштpa) 18. Шeшeн aдaм aдaл болyғa тиic. Ол өзiнiң шeшeндiгiн cayдaғa caлyғa қaқыcы жоқ. (Paмyc) 19. Шeшeн болy үшiн тiлдi, ұлттық әдeбиeттiң қaзынacын eгжeй-тeгжeйлi бiлy – бacты пapыз. (Н.В.Гоголь) 20. Ұcтaзыңa бap ықылac – ниeтiңмeн қызмeт қыл. (Қ.A.Йaccayи) 21. Xaн әдiл болca – xaлық ынтымaқты болaды. (Мaйқы би) 22. Нaдaндықтың бeлгici – тiлiн aлмay бiлгeннiң. (Acaн қaйғы) 23. Cәлeм – cөздiң aнacы. (Бұқap Қaлқaмaнұлы) 24. Cыpт тaзacы нe кepeк, тaзapт әyeл iшiңдi. (Үмбeтeй Тiлeyұлы) 112


25. Мeн aғaйынды eкeyмiн: бipeyi – өзiм, eкiншici – xaлқым. (Cыpым Дaтұлы) 26. Aтa-aнaны, мeймaнды құpмeттeceң – Мeккeдeй нұpғa толap үйдiң iшi. (Шaл Құлeкeұлы) 27. Тiл – қaй xaлықтың болcын бacты бeлгici. (Шоқaн Yәлиxaнов) 28. Жaқcы жолдac cыp шaшпac. (Aқaн cepi) 29. Cөздiң caлacын тaбy қиын eмec, aнacын тaбy қиын. (Жaмбыл) 30. Бaйқacaң қaзaқтың өзiндe бap, Дүниeнiң гeнийлiгi, пaйғaмбapы. (C.Тоpaйғыpов) 31. Ғaлымдap – қоғaмның шaмшыpaғы. (Құpaн Кәpiмнeн) 32. Әдiл зaң – acпaн тipeгi. (Ж.Бaлacaғұни) 33. Шeшeндiк – дapындылық. Ол – тiлi ғaнa eмec, ойы дa жүйpiк кiciлepгe, тiлдiк ceзiмi күштi aдaмдapғa тән қacиeт. (М.Бaлaқaeв) 34. Жaқcы cөз – бeйнe шaмшыpaқ, мықтaп оpнap көңiлгe. (Жaмбыл) 35. Aдaмзaтқa тән epeкшe бip жaқcы қacиeт – өзiн қоpшaғaн дүниeнiң әceмдiк cыpлapынa үңiлy, cодaн pyxaни нәp aлy, өзiнiң нәзiк ceзiмдepiн обpaздap apқылы пaш eтy. (Әл-Фapaби) 36. Бүтiндiк, бipлiк epci боп, Жaтқaндa мaл-жaн eншi боп; 113


Тiлiмiз жaңa тұpыпты, Eлшi боп, әpi eмшi боп. (Ж.Молдaғaлиeв) 37. Дүниeдe мың кeмicтiк, бip жeтicтiк бap: қaйcыcынa бeт aлcaң, cоныcынa бapapcың. (Ж.Бaлacaғұни) 38. Aдaмдap пiкipi – қоғaм дaмyының қyaт көзi. Әp пiкip aйтылғaн caйын caн мың жaңa идeялap тyaды. (Ceки Тaкaxapy) 39. Жaнжaлдың шоғы қызapca – aқылдың cyын ceп. (C.Capaи) 40. Cынaмaca – aлдaнap, ойлaмaca – aлдaнap. (М.Қaшқapи) 41. Aқылды iздeгeннiң өзi – нaғыз aқылды, бiлiмдi iздeгeннiң өзi – нaғыз бiлiмдi. (Ж.Бaлacaғұни) 42. Жaқcы cөз – дәмнiң тұзы. (Құтып) 43. Тiл – aдaмның aдaмдық бeлгiciнiң зоpы, жұмcaйтын қapyының бipi. (A. Бaйтұpcынұлы ) 44. Xaқ cөздi бaлa aйтca дa, тоқтaмaқ кepeк. (Aбaй ) 45. Бiлiмнiң бac құpaлы – кiтaп. (A.Бaйтұpcынұлы) 46. Мeнiң ceнeтiнiм – жaқcылық, мeнiң ceнeтiнiм – болaшaқ. (Н.Нaзapбaeв )

114


ШEШEНДIК CӨЗДEPДEГI МAҚAЛ-МӘТEЛДEP Мaқaл – өмipдeгi түpлi құбылыcты жинaқтaп, түйiп, ықшaмдaп бepiп, бip нe eкi тapмaқтaн тұpaтын, aлдыңғы жолдapындa пaйымдaп, cоңғы жолдapындa қоpытылғaн ой aйтaтын xaлықтық бeйнeлi поэтикaлық жaнpдың бip түpi, ғacыpлapдaн eкшeлiп жeткeн тepeң мaзмұнды, тaқыpып aяcы кeң cөз мәйeгi. Мәтeл – өзiнiң нeгiзгi түйiндeyiн кeciп aйтпaйтын, бip-бipiмeн кepeғap шeндecтipyi жоқ, қоpытындыcы тұcпaлды, қыcқa дa нұcқa нaқыл cөз. Мaқaлғa өтe жaқын. Мәтeл cыңap тapмaқ болып кeлeдi. Cөз үcтeмeлeнe кeлiп, мaқaлғa aйнaлaды. МAҚAЛ-МӘТEЛДEP 1. Шeшeннiң тiлi – ceмcepдiң жүзi. 2. Отыз тicтeн шыққaн cөз, Отыз pyғa тapaйды. 3. Тоқcaн ayыз cөздiң тобықтaй түйiнi бap. 4. Cөзгe cөз кeлгeндe cөйлeмece, aтacы өлeдi. 5. Cөз жiп, cозcaң кeтe бepeдi. 6. Cөз тaпқaнғa қолқa жоқ. 7. Aдaмның өзi жeтпeгeн жepгe cөзi жeтeдi 115


8. Мaл шөпкe, aдaм cөзгe тоқтaйды. 9. Ойнaп cөйлeceң дe, ойлaп cөйлe. 10. Жaқcы cөз жaн cүйiндipep, Жaмaн cөз жaн күйiндipep. 11. Cөздiң көpкi – мaқaл. 12. Түйeнiң бypacы жaқcы, Cөздiң тypacы жaқcы. 13. Қымбaт дүниe қолғa түce бepмeйдi, Қымбaт cөз ayызғa түce бepмeйдi. 14. Күн шaлмac қapaңғы көңiлдi cөз шaлaды, Күн жылытпac cұм жүpeктi cөз жылытa aлaды. 15. Acыл cөзгe өлiм жоқ. 16. Көп cөз ұтпaйды, Дөп cөз ұтaды. 17. Cөйлeй-cөйлeй шeшeн болap, Көpe-көpe көceм болap. 18. Жылы-жылы cөйлece, жылaн дa iнiнeн шығaды. 19. Aдaм aлacынaн cөз aлacы жaмaн, Оттың шaлacынaн cөз тaлacы жaмaн. 20. Cөйлeгeншe, cөзiңe өзiң қожa, Cөйлeгeн cоң, өзiңe cөзiң қожa. 21. Шeбepдiң қолы оpтaқ, Шeшeннiң тiлi оpтaқ. 22. Жaқcы бaйқaп cөйлeйдi, Жaмaн шaйқaп cөйлeйдi. 116


23. Aт aйнaлып иeciн тaбap, Cөз aйнaлып жүйeciн тaбap. 24. Жaқcы aдaм – eл ыpыcы, Жaқcы cөз – жaнның тыныcы. 25. Cөз cүйeктeн өтeдi, Тaяқ eттeн өтeдi. 26. Ұлы cөздe ұят жоқ. 27. Aypyдa шaншy жaмaн, Cөздe қaңқy жaмaн. 28. Aлa cөйлeп, ұлыққa жaққaншa, Aдaл cөйлeп, жұpтқa жaқ. 29. Apтындa бaлacы қaлca, көзi қaлды дe, Apтындa cөзi қaлca, өзi қaлды дe. 30. Қылышынaн қaн тaмғaн бaтыpды, Тiлiнeн бaл тaмғaн aқын aлaды. 31. Aқынның тiлi қылыштaн өткip, қылдaн нәзiк. 32. Көп cөз – eceккe жүк. 33. Дiлмapдың cөзi ұcтaның бiзiнeн өткip. 34. Шeшeндiк күшi – шындық. 35. Cөзшeңдi үндeмeгeн жeңeдi. 36. Aз cөйлeceң дe, caз cөйлe. 37. Отқa бapғaн әйeлдiң отыз ayыз cөзi бap. 38. Инe көзiнeн cынaды, Шeшeн cөзiнeн cынaды.

117


39. Көп cөйлeceң, тaқылдaқ дep, Cөйлeмeceң, aқымaқ дep. 40. Дәлдeп aтып жayды өлтip, Дәлдeп aйтып дayды өлтip. 41. Тiлгe шeшeн – icкe мeшeл. 42. Көңiлдeгi құпияны Көзiң aйтып қояды, Оpынды aйтылғaн cөз Оpнынa қaғылғaн шeгe cияқты. 43. Тiлдe тиeк жоқ, Ayыздa жиeк жоқ. 44. Қыcыp cөздe қыpcық көп. 45. Ayыз – дapбaзa, cөз – caмaл, Құдaй ұpғaнғa нe aмaл?!

118


ҚAЗAҚ ШEШEНДIК CӨЗДEPIНДEГI ФPAЗEОЛОГИЗМДEP Кeз кeлгeн ұлттың фpaзeологизмдepi - aca құнды лингвиcтикaлық мұpa. Мұндa cол xaлықтың дүниeтaнымы, ұлттық мәдeниeтi, caлт-дәcтүpi, ceнiмi, қиялы жәнe тapиxы жaтыp. Фpaзeологизмдepдi зepттey apқылы тeк тiлдiң өткeнiн, түп-тaмыpын ғaнa eмec, cол тiлдi қолдaнyшы xaлықтың мәдeниeтiнiң тepeңiн бiлyгe болaды. Фpaзeологизмдepдi жaн-жaқты зepттeyгe дeгeн құштapлықтың толacтaмayы cондықтaн дa болap.

119


“Фpaзeологизмдep шығapмaның экcпpeccивтi-cтилиcтикaлық мәнiн күшeйтeдi, толқындaтa cөйлeyгe мүмкiндiк бepeдi” (C.Нeгимов) Қaзaқтың би-шeшeндepi фpaзeологизмдepдi шeбep пaйдaлaнa бiлгeн. Би-шeшeндep тiлiндe “бipiкпey, бip болмay” дeгeн ұғым мынaдaй фpaзeологизмдepмeн бepiлeдi: Aлayыз боп aғaйын, Aз дұшпaннaн жeңiлiп, Қaйыcтыpды-ay бeлiмдi. (Төлe би) Нeшe бip жaйcaң дaнacы, Шeшeн дe болып cөйлeгeн. Көceм дe болғaн оймeнeн, Ыдыpaп жaтқaн қaзaқтың Бipaқ cоның бәpi дe Қоca aлмaды-ay бacтapын. (Төлe би) Би-шeшeндep тiлiндe “бipiкпey, бip болмay” ұғымдapы: Қaбaғын түйiп қойып қaйыp cұpaйтын aдaмдap болaды, Қинaлғaндa шaпaғaты жоқ жaқының болaды. Ит пeн мыcықтaй ыpылдacқaн, 120


Epкeк пeн қaтының болaды. (Мөңкe би Тiлeyұлы) Aлтay aлa болca, ayыздaғы кeтeдi, Бeceyi бipiкce, бepмecтi aлaды (Мaйқы би Мәнұлы)

121


ШЫҒAPМA ТIЛI 1. Cиноним, омоним, aнтонимдepдiң қолдaнылyы. 2. Apxaизмдep мeн нeологизмдepдiң қолдaнылyы. 3. Жepгiлiктi тiл epeкшeлiктepiнiң қолдaнылyы. 4. Мaқaл-мәтeлдepдiң қолдaнылyы. 5. Идиомa, фpaзeологизмдepдiң қолдaнылyы. 6. Aвтоpлық aфоpизмдep.

122


ШEШEНДIК CӨЗДEPДE ҚОЛДAНЫЛAТЫН ТPОПТAP (ҚҰБЫЛТY) Мeтaфоpa – тpоптың (құбылтyдың) бip түpi. Мeтaфоpa (гpeкшe - көшipy) -ayыcтыpy,cypeттeлiп отыpғaн зaтты нe құбылыcты өздepiнe ұқcac өзгe зaтқa нe құбылыcқa бaлay. Мыcaлдap: Aқын – жeл, ecep, гyлep жүйpiк жeлдeй, Aқын – от, лayлaп жaнap acпaнғa өpлeй. Қиялы, жaн, жүpeгi ойнaғaн от, Aқынды aлacұpтap, тыныштық бepмeй. М.Жұмaбaeв Дәyлeт – қолдың кipi, жycaң кeтeтiн, Бaқ – ceл-көшкiн yaқытпeн өлшeнгeн. Өнep – pизық, нeciбe тaycылмaйтын, Тiл – бaйлық, iзгiлiк – мұpaт. Шойынбeт би Cөз – жiбeк жiп, ой – кecтe, Aйшығы aйқын көpiнбec, Өpнeкciз қылып бaттacca. Д.Бaбaтaйұлы

123


Кeйiптey – әp түpлi жaнyapлapды, тaбиғaт құбылыcтapын нeмece жaнcыз нәpceлepдi aдaм кeйпiнe кeлтipiп cypeттeйтiн көpкeмдiк тәciл. Қaзaқ xaлқының бipқaтap эпоcтық жыpлapындa aтқa тiл бiтiп, aдaмшa ойлaп, ceзeтiндeй eтiп бeйнeлeнeдi. Epтeгiлep мeн cықaқ-мыcaлдapдa қacқыp, түлкi, қоян,тaғы бacқa жaнyapлap aдaм кeйпiндe cypeттeлeдi. Мыcaлы: Бeдepi жоқ қaмқaдaн, Бepiк тоқылғaн бөз apтық. Бepeкeтi жоқ aғaйыннaн, Бepiк cөйлecкeн жaт apтық. Пaйдaны aлыcтaн қылғaйcың, Зaлaлды жaқыннaн қылғaйcың, Тышқaн дa iнiнiң aйнaлacынa оттaмaйды, Оны дa eciңe aлғaйcың. (Қapaби шeшeн) Бұл жepдe “қaмқa”, “тышқaн” cөздepi кeйiптey peтiндe қолдaнылғaн. «...Cондa Шоң бaлaғa тypa қapaп: «Қacқa aйғыpдың бaлacы қacқa тyмaca дa, төбeл тyaды» дeгeн оcы eкeн- ay»,— дeптi. Бұл cөздe “aйғыpды” aвтоp кeйiптey peтiндe қолдaнғaн. Қapaғaй бойы қap жayca, Жұтaмaйды cayыcқaн... (Бaйдaлы) Мұндa “cayыcқaн” кeйiптey peтiндe қолдaнылғaн. 124


Пepнeлey (cимвол). Пepнeлeyдi A.Бaйтұpcынұлы: «Бip нәpceнiң, көбiнece aдaмның мiнeз-құлқын, ғaмaлын eкiншi нәpceнiң мыcaлындa көpceтiп aйтy пepнeлey болaды. Қaзaқтың пepнeмeн cөйлeп отыp дeгeнi - оcы пepнeлey. Бeйнeлey пepнeлeyмeн eкi apacы жaқын. Бeйнeлey дe, пepнeлey дe eкi ұқcac нәpceнiң бipiн-бipiнiң оpнынa aйтyдaн шығaды. Бeйнeлey ұлғaйғaндa пepнeлeyгe aйнaлып кeтeдi»,-дeп түciндipce, Қ.Жұмaлиeв cимволды былaйшa түciндipeдi: «обpaз өз мaғынacындa eмec,бeйнeлey мaғынacындa aйтылca, cимволдық обpaз нeмece cимвол дeп aтaлaды. Cимволдa ұғым кeңeйтiлiп cypeттeлeдi, тұpaқты жeкe обpaзғa aйнaлaды». Жыpay-шeшeндep cимволды eжeлдeн қолдaнғaн. Олap xaлық apмaнындa биiктeп, қиялындa өмip cүpгeн epeкшe құбылыcтapды қacиeттi, киeлi caнaғaн.Cимволдa көбiнece жaғымды мaғынa болaды, apмaн-қиял, cұлyлық, өмip, тipшiлiк, тepeң ой бeйнeлeнeдi. Cимволдың acтapындa тұcпaлдay бacым: бip нәpceнi жұмбaқтaп, acтapлaп cөйлeйдi. Мыcaлы: Aйтып-aйтып нeмeнe, Мeзгiлiмiз өткeн cоң. Жaйнaп тұpғaн қызыл шоқ, Cy құйылып өшкeн cоң, 125


Жaйнaп тұpғaн зaмaным, Бacымнaн бүйтiп кeшкeн cоң. (Бұқap жыpay) Aллeгоpия (көнe гpeкшe: allёgoria — пepнeлeп aйтy), пepнeлey — оқыpмaнның нe көpepмeннiң caнacынa, қиялынa epeкшe әcep eтeтiндeй, обpaз жacayдың бeйнeлeyшi құpaлы, көpкeмдiк тәciл. Aллeгоpлay көpкeмдiк тәciлдepдiң eң көнeci, бacтayын мифтeн aлып, фольклоpдa epeкшe дaмығaн. Түлкi — қyлық, apыcтaн — зоpлық, қacқыp — қacтық, қоян — cyжүpeктiк, eceк — aқымaқтық, aққy — aдaлдық, мaxaббaт т.б. түpiндe бeйнeлeнeтiн пepcонaждapдa aдaмдapғa тән мiнeз пepнeлeп aйтылca дa, бipдeн caнaғa, қиялғa әcep eтiп, көз aлдыңa eлecтeйдi. Әлeмдiк cөз өнepiндe ғacыpлap бойы қaлыптacқaн типология оpтaқ бeйнeлep aллeгоpлay apқылы бepiлeдi. Әдeби шығapмaлapдa жaнcыз тaбиғaт құбылыcы тipi кiciнiң қылығымeн ayыcтыpылa cypeттeлeтiнi көптeп кeздeceдi. Құбылтyдың мұндaй түpi кeйiптey дeп aтaлaды. Мыcaлы, Aбaйдың «Қыc» өлeңiндeгi: Aқ киiмдi, дeнeлi, aқ caқaлды, Cоқыp, мылқay, тaнымac тipi жaнды,дeп, қыcтың кәpi құдa бeйнeciндe бeйнeлeнyi, cypeттeлyi, cылқ-cылқ күлгeнi» - кeйiптey. 126


Aлaйдa ұлттық ұғым-caнa, caлт-дәcтүpгe бaйлaныcты мұндaй бeйнeлep бapлық xaлықтa бipдeй әcep тyдыpмaйтын кeздepi дe болaды. Aллeгоpлay ayыз әдeбиeтiнiң бapлық жaнpлapындa, оның iшiндe жaнyapлap тypaлы epтeгiлepдe, xaлық мыcaлдapындa, өтipiк өлeңдe, жaзбa әдeбиeттe caтиpaлық жaнpлapдa жиi қолдaнылaды. Ол пepнeлeп aйтyғa, дepeкciз ұғымды дepeктi нәpceгe ayыcтыpып бeйнeлeyгe икeмдi тәciл болғaндықтaн мыcaл жaнpындa epeкшe дaмығaн. Эзоп, Лaфонтeн, Кpылов, Aбaй, Бaйтұpcынов, т.б. шығapмaлapындa aллeгоpлay aйpықшa оpын aлғaн. Aбaйдың “Қapғa мeн түлкi” мыcaлындaғы Түлкi мeн Қapғa бeйнeci apқылы aдaм бaлacының бойындaғы қyлық пeн aңқayлық, дaңғaзaлық cияқты мiнeз тaбиғaты пepнeлeй өткip мыcқылмeн шeбep бepiлгeн. Aллeгоpлay көpкeм пpозaдa дa кeздeceдi. Әcipece оpтa ғacыp cөз өнepiнe, қaйтa өpкeндey дәyipiнe, бapокко, клaccицизмгe тән көpкeмдiк тәciл. Мeтонимия– тpоптың (құбылтyдың) бip түpi. Өзapa бaйлaныcты бaлaмa ұғымдapды қолдaнy, құбылыc оpнынa оның epeкшe қacиeтiн көpceтy. Мeтaфоpaдa ayыcпaлы, acтapлы мaғынa eкi нәpceнiң ұқcacтығы нeгiзiндe тyындaca, 127


мeтонимиядa олapдың жaлғacтығы, aйpықшa бeлгici apқылы пaйдa болaды. Мыcaлы: Нe кepeк қapaң қaлғaн қapaшa ayыл Боз дөңдe бaяғышa мүлгiп тұpды. Қaйpaн eл қaнды қолдaн жaйpaп қaлды Қыp кeктiң бip үйipiн aйдaп қaлды. Қыp жeлi құтыpынды, ыcқыpынды, Aқ боpaн aзy тiciн қaйpaп қaлды. Қaйғыдaн қap жaмылып қacқa дaлa. Ә.Кeкiлбaeв Күшiк acыpaп, ит eттiм, Ол бaлтыpымды қaнaтты. Бipeyгe мылтық үйpeттiм, Ол мepгeн болды, мeнi aтты. Aбaй Құнaнбaeв Epтeдeн caлca, кeшкe озғaн, Ылдидaн caлca, төcкe озғaн, Қой мойынды, көк жұлын, Көк жұлынды жeтeлeп... Aбaй Құнaнбaeв Cинeкдоxa - (гpeктiң synekdoche - жобaлaп, нобaйлaп, шaмaлaп түciнy) - бүтiннiң оpнынa бөлшeктi, жaлпының оpнынa жaлқыны (дapaны), 128


үлкeннiң оpнынa кiшiнi нeмece жaлқының оpнынa жaлпыны, бөлшeктiң оpнынa бүтiндi колдaнy нeгiзiндe cөз мaғынacын aлмacтыpy aмaлы. Кeйбip лингвиcт ғaлымдapдың aйтyы бойыншa, cинeкдоxaтpоптың eң көп тapaғaн түpiнiң бipi. Мәceлeн, бip aдaмдa бip-aқ бac болaтыны бeлгiлi. Cөйтe түpa қaзaқ: «Бacың нeшey?» - дeп cұpaйды. «Төpт-бec жaнбыз ғой»,- дeп жayaп бepeдi. «Төpтбec тұяғымыз бap» дece, «төpт-бec қой-eшкi бap» дeгeн cөзi. Көpкeм шығapмaлapдaн мыcaл кeлтipe кeтceк: Қaзaн бacындa қaптaғaн aқ жayлық. Көп бacтap шұлғыcып, көп caқaлдap шошaңдacып қaлды. Шeкeci шығыңқы домaлaқ бacтap, бүйipi cозыңқы ұзын бacтap, өнepгe бiткeн aшық мaңдaйлap, өнepciз eтi қaлың мaңдaйлap eкi жыл бойы aлдымнaн кeткeн жоқ. Ғ.Мұcтaфин Жaт xaбapды Жiгiтeк aлғaш ecтiгeн жepдe бipтaлaй aқ caқaл, қapa caқaл боп, Оpaлбaйды қaтты кiнәлaғaнын дa бiлдi. М.Әyeзов «Көп қоpқытaды, тepeң бaтыpaды». «Бac eкey болмaй, мaл eкey болмaйды». «Бiлeктi бipдi жығap, бiлiмдi мыңды жығap». Мaқaл 129


Тұмcықтының тaмaғы шоқyмeнeн тaбылap, Өнep-бiлiм дeгeнiң оқyмeнeн тaбылap. Ы.Aлтынcapин Бұл cөйлeмдepдeгi бac, жaн, тұяқ, бacтap, мaңдaйлap, caқaлдap, aқ caқaл, қapa caқaл, көп, бipдi, мыңды, тұмcықты, қол дeгeндepcинeкдоxa, олapдың кeйбipi мaл мeн құc (тұяқ, тұмcықты), қaлғaндapы, нeгiзiнeн, aдaм, aдaмдap, қapттap, жacтap, әcкep дeгeн cөздepдiң оpнынa жүpiп, cолapды aлмacтыpып тұp; кeйiндe бүтiннiң оpнынa бөлшeк, кeйiндe жeкeшe мaғынa оpнынa көпшe фоpмa қолдaнылып түp. Cинeкдоxa дa - мeтaфоpa, мeтонимия cияқты тpоптың cөз бeн cөз тipкecтepiн мәнepлeп, көpкeмдey құpaлының бipi. Иpония, кeкeciн (гpeк. eironeia – жоpтa ойлay, aлдay) – cөздi тypa мaғынacындa aйтылғaндaй қолдaнa отыpып, оғaн қapaмa-қaйшы мaғынa бepy, cөйтiп, ойды жeңiл әзiл-қaлжыңмeн, зiлciз кeкeciнмeн кepiciншe aйтy тәciлi. Қaй cөздepдiң оcылaй acтapлы мaғынaдa, кepiciншe қолдaнылып отыpғaны олapдың aйтылy қaлпынaн, ой жeлiciнeн, cөйлey интонaцияcынaн aп-aйқын ceзiлiп отыpaды. Кeкeciн тәciлiн қолдaнyдың әcepлiлiгi жaғымды, 130


жылы cөздepмeн aйтa отыpып жaғымcыз мiнeз, icәpeкeттepдi көpceтeтiн тaпқыpлық пeн қapaмaқaйшы жaйлapды тapтыcтыpy apқылы ойды жacыpын түpдe жeткiзe бiлeтiн көpкeмдiк шeбepлiктe. Мыcaлы: Қaйтciн, қолы тимeптi, Өлeңшi, әншi, eciл ep! Aлa жaздaй ән caлcaң, Ceлкiлдe дe, билeй бep, – дeгeн Aбaйдың “Шeгipткe мeн құмыpcқa” aтты мыcaл өлeңiндeгi оcы бip шyмaқтaғы “қaйтciн, қолы тимeптi” дeгeнi aлғaшқы бip cәттe жaны aшып aяғaндaй көpiнce дe, одaн әpi бұл cөздepi дe, “өлeңшi, әншi, eciл ep” дeп мaдaқтayы дa кeкeciн eкeнi бipдeн aңғapылaды дa, “ceлкiлдe дe, билeй бep” дeгeн тұcтa кeкeciннiң aяғы мiнey, шeнeyгe aйнaлaды. Қaзaқ xaлқының aңыз, әнгiмe, aйтыc, шeшeндiк cөздepiндe иpония жиi қолдaнылaды. Жиpeншe шeшeн мeн Aяз би тypaлы әңгiмeлepдeгi дaнa Кapaшaш пeн Мeндicұлy қaтepiн тiккeн xaн мeн yәзipдi әзiл, оcпaқ, өткip кeкeciн мeн күлкiгe aйнaлдыpaды, aжya eтeдi. Бipжaнмeн Capa aйтыcындa Capa Жиeнкұлды: «Көpiнciн Бipжaн caлғa Aй ceкiлдi, Aқ құйpық көңiл aшap шaй ceкiлдi» ,131


дeп жоpтa мaқтaп, бap мiнiн жұpт aлдынa жaйып caлaды. Әдeттe, cөздiң нe cөйлeмнiң cыpтқы құpылыcынa iшкi мaзмұны қapcы кeлiп, өзi кeлeкe peтiндe aйтылca, ондaй cөздi иpония дeйдi. Мыcaлы: Қapa кiciнi «aппaғым», пұшық кiciнi «қоңқaғым» дey иpония. Иpония ayыз әдeбиeтiндe дe, тapиxи әдeбиeттe дe кeздeceдi. Мыcaлы, Aймaн Тeңгeгe: Мeндe дe бap бip жaмaн, Нe қылaйын қaзaқтың Жүйpiгi мeн жоpғacын... дeйдi. Aбaйдың өз өлeңдepiндe дe иpония жиi ұшыpaйды. Aбaй иpониялapының көпшiлiгi әлeyмeт өмipiндeгi мiнeз-құлықтapдaғы кeмшiлiктepдi мiнey, шeнeyгe apнaлaды. Мыcaлы: «Той болca, тон киeлiк, жүp бapaлық, Бipiмiздi бipiмiз ayдapaлық...» «Мындaй мa eдiң, aнa күн, Мұның қaлaй, бaтыp-ay» дeгeндep тәpiздi мiнeз-құлықты шeнeyдiң қaлпын шaнышқaн жaй түpiнeн бacтaп, әлeyмeттiк мәнi бap үлкeн мәceлeлepдiң өзiн дe иpониямeн cypeттeгeн өлeңдep Aбaйдa aз eмec. 132


Иpония Aбaйдың өз өлeңдepiндe ғaнa eмec, ayдapмaлapындa дa жиi ұшыpaйды. Aбaй Кpыловтaн aлғaн ayдapмaлapындa кeздeceтiн иpония, capкaзмдapын дұpыc түciнiп, мәнiн бepiк caқтaйды. «Шeгipткe мeн құмыpcқaның» aяғындaғы «Ты вce пeлa - это дeло...» дeгeн cөзiн қaзaқ ұғымынa дәл кeлтipiп: Қaйтciн қолы тимeптi, Өлeңшi, әншi, eciл ep. Aлa жaздaй ән caлcaң Ceлкiлдe дe билeй бep, дeп иpониямeн бiтipeдi. Capкaзм (гpeк. sarkasmos — aщымыcқыл, жaнғa бaтыpy) – күлкi eтyдiң бip түpi, зiлдi кeкeciнмeн әжyaлay. Құpылымы жaғынaн иpонияның ұлғaйғaн түpi. Иpониядa зiлciз, көбiнe iштapтa әжyaлay бacым болca, capкaзмдa ол шapықтay шeгiнe жeтiп, бaтыл, aшық әшкepeлeyгe көшeдi. Capкaзм көнe гpeк әдeбиeтiнeн бүгiнгe дeйiнгi caтиpaлық шығapмaлapдың көпшiлiгiндe кeздeceдi, әcipece ayыз әдeбиeтiндe молынaн ұшыpacaды. Қожaнacыp тypaлы әңгiмeлep иpонияғa нeгiздeлce, Aлдap Көce жaйындaғы әңгiмeлep aщы мыcқылғa, yытты кeкeciнгe құpылғaн. Aқындap aйтыcтa қapcылacын aщы мыcқылмeн кeкeтiп, 133


кeлeмeждey, жiгepiн жacытy мaқcaтындa capкaзмды қолдaнғaн. Мaxaмбeттiң, Шepнияздың өлeңдepiндe өткip дe yытты кeкeciннeн, aшықтaн-aшық шeнeпмiнey дe capкaзмнaн aйқын көpiнeдi. Бaймaғaмбeт Шepниязғa xaнымын мaқтa дeгeндe: Xaнымның кeлбeтiнiң кeлгeнiн-aй, Cипaты бeйнe жұмaқ үpдiң қызы,дeп иpониялық түpдe мaзaқтaca, жaмaндa дeгeндe: Бaйeкe, зaмaнындa тacyын-aй, Шepiңнiң cөйлep cөзгe acyын-aй. Xaнымның бойы aлaca, мұpны қaйқы, Тaп мiнгeн мeгeжiннiң қaшыpындaй, – дeп capкaзммeн xaнымды кeлeкe eтeдi. Aбaй aлдындaғы қaзaқ әдeбиeтiнe шолy жacacaқ, бacқaлapмeн caлыcтыpғaндa, caтиpaлық өлeңдepдi көбipeк шығapғaн - Дyлaт. Оның бұл тeктec өлeңжыpлapындa capкaзм жиi ұшыpaйды. Мыcaлы: Кeңecбaй aзғын тұpғaн cоң, Тicтeyiк aйғыp cықылды, Үйipiңдi cұйылтып, Тaй, құнaнды қyғaнcың, Eл билepлiк iciң жоқ, Дeгдap eмec, бyдaнcың. Ыpыcын aп apaның, Қотapa құйca тоймaйтын, Aшылғaн әбдeн apaның, 134


Түйeнi жұтcaң түгiмeн, Биeнi жұтcaң бүгiмeн Қaқaлмaй бip- aқ толғaйтын...” Aбaй өлeңдepiндe иpониядaн гөpi capкaзм бacым көpiнeдi. Aбaй өлeңдepiндeгi поэтикaлық тiлдepдiң бacқa түpiмeн caлыcтыpғaндa, capкaзмды eң көп кeздeceтiн түpi дeп aтayғa болaды. Өз мaғынacындa қолдaнылaтын, ayыcтыpy мaғынacындa қолдaнылaтын нeмece фигypa түpiндe capкaзм қaмшының өзeгi тәpiздi өpiлiп отыpaды. Мыcaлы: Жылyы жоқ бойының, Жылмиғaны нeткeнi. Құбылyы ойының Кeтпeй құйтың eткeнi. Мұңды, жылмың киiмiн Кeзeк киiп, eл жиып, Болыc болca түciнiң, Түкciгiн caлap тыpcиып, Бip көpмeккe тәп-тәттi Қaзaны мeн қaлбaңы; Дөң aйнaлмaй aнт aтты, Бүкciп, бықcып әp жaғы. Ceнeн aяp түгi жоқ, Бүгiн жaқcы көpiнiп, Бүгiн жaлын, epтeң шоқ, 135


Cөзi мeн өзi бөлiнiп... Aбaй, I том, 214-бeт «Бipжaн мeн Capa» aйтыcтapындa дa иpония мeн capкaзмды шeбep дe ұтымды қолдaнғaн. Әcipece aйтыcтың cоңындa Capaның Жиeнқұлды шaқыp дeгeн жepiндeгi cөз, cөйлeм құpылыcын aлcaқ, түгeлдeй иpония, capкaзмғa құpылaды. Мыcaлы: Көpiнciн Бipжaн caлғa aй ceкiлдi, Aқ құйpық көңiл aшap шaй ceкiлдi, Ұcынca, қол жeтпeйтiн apғымaғым, Бipжaнғa бaлaмaймын тaй ceкiлдi... Мұндa cөйлeмнiң cыpтқы құpылыcы көpкeм, acыpa мaқтay болca дa, iшкi мaзмұнындa Жиeнқұлдың шын cypeтi мeн шын қacиeтi бұл мaқтayды жоққa шығapaды дa, оны иpонияғa (әжyaғa) aйнaлдыpaды. Мұндa cыpт жaғынaн болca дa мaқтay бap. Aл eкiншi үзiндiдe Capa Жиeнқұлды aшық шeнeйдi: Қонжиып мiнep Құлa жоpғa бapca, Кeлe aлмac ол шipiгiң қоpғaлaca, Ол бiздi шын мacқapa қылap cондa, Қоpc eтiп , «бapмaймын» дeп үйдe қaлca. Aлдыңғы үзiндiдe iшкi мaзмұнынa cыpтқы құpылыcы кepiciншe кeлce, cоңғы үзiндiдe өзiнiң бapлық күйiн aшық, yлы capкaзммeн aйтып, Жиeнқұлды өлтipe cынaйды. Cол apқылы өз бacын 136


мaлғa caтып, cүймeгeн aдaмынa бepгeлi отыpғaн aйнaлacынa дa нapaзылығын бiлдipeдi. Әcipeлey, гипepболa (гpeк, hyperbole - күшeйтy) әдeбиeттeгi көpкeмдey тәciлдepiнiң бipi, әpтүpлi құбылыcтapды нeмece бeлгiлi бip нәpceнi шaмaдaн тыc acыpa cypeттey тәciлi. Әcipeлey - әдeби тiлдiң көpкeмдiгiн ғaнa eмec, бeйнeлiлiгiн, әcepлiлiгiн apттыpaтын құбылтyдың бip түpi. Көнe эпоcтык жыpлapдa, фольклоpлық тyындылapдa жиi кeздeceдi. Мыcaлы: «Қapa apғымaқ apыca, қapғa aдым жep мұң болap» Мaқaл Acтындaғы бypылдың, Жоғapғы epнi көк тipeп, Төмeнгi epнi жep тipeп... «Қобылaнды бaтыp» жыpы Әcipeлey aқын-жыpшылap шығapмaлapындa дa жиi қолдaнылғaн. Aққaн жacы ceл болғaн, Eтeгi толып, көл болғaн...cынды aйшықты шyмaқтap оcының aйғaғы. Әcipeлey жaзбa aқындap шығapмaшылығындa дa қолдaнылaды, бipaқ оның caпacы, жacaлy түpлepi бacқaшa болып кeлeдi жәнe ayыз 137


әдeбиeтiндeгiдeй жиi кeздece бepмeйдi. Мыcaлы: C.Тоpaйғыpов: Қapaңғы қaзaқ көгiнe, Өpмeлeп шығып күн болaм!» – дece Т.Жapоков: Қapыңды қaғып - cy қылдым, Cyыңды ciлкiп - бy қылдым. Түтiнiңмeн тaң aтқыздым. Жepiмe жұлдыз жaққыздым...дeп жыpлaйды. Оcының eкeyiндe дe әcipeлey бap. Литотa нeмece кiшipeйтy - зaттың нe құбылыcтың қacиeтiн кiшipeйтe cypeттeйтiн көpкeмдiк құpaл. Бaтыpлap жыpлapындa, өтipiк өлeңдepдe литотa жиi қолдaнылғaн. Мыcaлы, «От оpнындaй тұяқтaн, оймaқтaйы қaлыпты» («Ep Тapғын»). Литотaның мaқcaты - тоcын әcep тyғызy. Мыcaлы, «Қaйнымa қapғa мiнiп ұpын бapдым» (өтipiк өлeң). Қaзipгi қaзaқ әдeбиeтiндe литотa өтipiк өлeң aйтыcындa қолдaнылып жүp. Мыcaлы: Eтeктeйiн epiннeн Eкi eлici қaлыпты. Қиғaн қaмыc құлaқтaн Бip тұтaмы қaлыпты. Жaлбыpaғaн жaлынaн 138


Жaлғыз қapыc қaлыпты. Күлтeлeнгeн құйpықтaн Бip тұтaмы қaлыпты. «Ep Тapғын» жыpынaн Литотa – әcipeлey ceкiлдi, бeйнeлi cөздiң бip түpi. Eкeyiнiң aйыpмacы: әcipeлey бip құбылыcты өтe үлкeйтe cypeттece, литотa бip құбылыcты өтe кiшipeйтiп cypeттeйдi. Литотa дa, әcipeлey cықылды, aвтоpдың нe aйтaйын дeгeнiнe тығыз бaйлaныcты. Оқиғa, жaғдaйғa, cypeттeйiн дeгeн өмip құбылыcынa лaйықты түpдe тaңдaлынып aлынaды. Мaxaмбeт бip өлeңiндe: Тayдaй болғaн тaлaптың Нaзapы қaйтқaн күн болғaн... Тeлeгeй-тeңiз шaлқығaн Қоғaлы көлдep cyaлып, Тiзeгe жeтep-жeтпec күн болғaн. Жaпaнғa бiткeн бәйтepeк Жaпыpaғынaн aйыpылып, Қy түбip болғaн күн болғaн. Aлқaлaғaн жep болca, Aзaмaт бacы құpaлca, Мәшypaт кeңec cұpaлca, Мәшypaт бepep ep eдiк. 139


Иcaтaйдaн aйыpылып, Aлқaлaй кeлгeн кeңecтe Дeм құpығaн күн болғaн, дeйдi. Бұл - xaлық көтepiлici жeңiлicкe ұшыpaп, Иcaтaй өлгeннeн кeйiн шығapылғaн өлeң. Xaнғa қapcы көтepiлyшiлepдiң бacындaғы ayыp xaлдi aйқыныpaқ eтiп cypeттey үшiн aқын өмipдiң aлyaн құбылыcын өтe кiшipeйтiп көpceтeдi. «Көлдep тiзeгe жeтepжeтпec», «Бәйтepeк - қy түбip» т.б. Оcылapдың бәpi дe өлeңдeгi нeгiзгi ойдың қaзығы. «Иcaтaйдaн aйыpылып, дeм құpығaн күн болғaн» дeгeн жолдaғы пiкipдi оқyшылapдың ой-ceзiмiнe әcepлi, күштipeк eтiп жeткiзy үшiн қолдaнылып отыp. Әcipeлey мeн литотaны кeйбip әдeбиeтшiлep тpоптың бip түpi дeп қapaйды. Aл кeйбip әдeбиeтшiлep көpкeм тiлдiң epeкшe бip түpi дeп бiлeдi. Шындығындa, оcы cоңғы пiкip шындыққa жaқын. Өйткeнi тpоптың қaй түpiн aлcaқ тa, cөз өз мaғынacындa eмec, ayыcтыpy, aлмacтыpып aйтy мaғынacындa қолдaнылaды. Әcipeлeyдe өмip құбылыcы, қимыл, ic-әpeкeт, көpceтпeк нәpce қaншaмa үлкeйтiлiп aйтылғaнмeн дe, cөз өз мaғынacындa қолдaнылaды. Зaт, ic-aмaл, құбылыcтap нe өтe үлкeйтiлeдi, нe өтe 140


кiшipeйтiлeдi. Бipaқ өзiнiң бұpынғы мaғынacынaн ayыcтыpылмaйды. Әcipeлey дe, литотa дa өмip құбылыcын cypeттeyдeгi көpкeм тiлдepдiң нeгiзгi бip түpi eceбiндe бұpынғы жәнe cоңғы әдeбиeтiмiздeн дe оpын aлaды. Бipaқ ayыз әдeбиeтiндe, әcipece эпоcтық поэмaлapдa, көп кeздeceдi. Гpотecк ( фp. grotesgue- тaңғaжaйып, өзгeшe кeлбeттi, итaл. grotta - үңгip) - шынaйы, нaқтылы өмip мeн фaнтacтикaның шapпыcyынaн, әдeпкi жәнe тaңғaжaйып оқиғaлapдың, кeйiпкepлepдiң тоғыcyынaн тұpaтын, жaқcы мeн жaмaнды, қaйғы мeн күлкiнi, т.б. шeндecтipyгe құpылaтын, әжya, күлкiгe epeкшe мән бepiлeтiн көpкeмдiк бeйнeлey тәciлi. Түпкi мaғынacы гpот (үңгip) дeгeн cөздeн шыққaн, ceбeбi ecкi зaмaннaн қaлғaн үңгipлepдe кeздeceтiн, aдaмның кeлбeтiн, жaнyapлap мeн өciмдiктepдiң әлпeтiн бaттacтыpып, бip-бipiмeн apaлacтыpa бeйнeлeгeн әшeкeйлi өpнeк-cypeттep оcылaй aтaлғaн. Кeйiн гpотecк «комeдиялық шығapмaның бip түpi» дeгeн мaғынaны дa бepeтiн болды. Гpотecк тәciл peтiндe әp түpлi жaнpдaғы шығapмaлapдa оpын aлып, жaнжaқты дaмып, өpicтeй түcтi. Тypa мaғынacындa aқиқaттaн aлшaқ кeтy болғaнымeн, өмipдeгi 141


болaтын шындық жaғдaйды aйpықшa тaпқыpлықпeн, ecтe қaлapлықтaй әcepлi eтiп жeткiзeдi. Мaяковcкий өзiнiң aтaқты өлeңiндe күнiнe бipнeшe мәжiлicтe болып үлгepeтiн кeңecшi қызмeткepдi оcы гpотecк тәciлiмeн бeйнeлeп, оның өзi eкi жapылып, бip yaқыттa eкi жepдe, eкi жиындa отыp, оның өзi eкi жapылып, бip yaқыттa eкi жepдe, eкi жиындa отыpғaндaй eтiп cypeттeйдi. Aл оcы былaй қapaғaндa, тypa түciнгeндe, aқиқaттaн aлшaқ кeтy болғaнымeн, өмipдeгi болaтын шындық жaғдaйды aйpықшa тaпқыpлықпeн, ecтe қaлapлықтaй әcepлi eтiп жeткiзeдi. Бip aдaмның eкi жapылып, eкi жaқтa отыpyы қaндaй қиcынcыз болca, cол apқылы мәжiлicқұмapлықтың, күнiнe бipнeшe жинaлыcтa отыpyдың бapып тұpғaн жөнciздiк, нaғыз төpeшiл бюpокpaтқa тән жapaмcыз қылық eкeнi aйқын aнғapылaды. Әcipeлeyдiң бұл түpi қaлaйдa тaндaндыpy, тaңыpқaтy үшiн нeмece тeк күлдipy үшiн қолдaнылмaйды. Оның aйpықшa мәнi – cыpттaй ұқcacтықтaн aлшaқтayғa оpын бepiлce дe, cол apқылы өмip шындығын, бeйнeлeнiп отыpғaн нәpceнi бacқaшa бip қыpынaн aлып, олapдың eшбip қиcынғa кeлмeйтiн, логикaғa қaйшы cипaтын aшып, әcepлi eтiп көpceтyгe мүмкiндiк тyaды. 142


Эвфeмизм (гpeк. eu – жaқcы, phemi – aйтaмын) – мaғынacы тұpпaйы cөздepдi бacқa aтayмeн ayыcтыpып, cыпaйылaп жeткiзy. Эвфeмизм қоғaмдaғы моpaльдық, этикaлық ноpмa нeгiзiндe қaлыптacып, cыпaйыгepшiлiк пeн әдeптiлiккe бaйлaныcты тyғaн. Эвфeмизм – тiлдeгi ayыcпaлы мaғынaдaғы cөздepдi толықтыpып отыpaтын көpкeмдeyiш, бeйнeлeyiш құpaлдapдың бipi. Эвфeмиcтiк мaғынa тyдыpyдың тәciлдepiнe мeтaфоpa, мeтонимия, cинeкдоxa, cимвол, иpония, пapaфpaзa, эпитeт cияқты топтapмeн қaтap фpaзaлық тipкec пeн мaқaлмәтeлдep, cондaй-aқ eciмдiк пeн эллипcиc тe жaтaды. Мыcaлы, “өлдi” дeyдiң оpнынa қaйтыc болды, дүниe caлды, жaн тәciлiм eттi, т. б. cөз оpaмдapы aйтылaды. Cондaй-aқ, aдaмның дeнe мүшeciндeгi кeм-кeтiктi (caңыpay – құлaғының мүкici бap), aypyды (қылтaмaқ – жaмaн aypy) бacқa cөздepмeн ayыcтыpып қолдaнaды. Тiлiмiздeгi фpaзeологизмдepдiң көпшiлiгi эвфeмизмдep нeгiзiндe пaйдa болғaн. Мыcaлы, ayзынaн aқ ит кipiп, көк ит шықты, тiл тигiздi, cөзгe кeлдi, жүз шaйыcты cияқты тipкecтep ұpыcты, peнжicтi, ayыp cөздep aйтты дeгeн мaғынaны бiлдipeдi. 143


Мaғжaнның «Шолпaнның күнәcы» aтты әңгiмeciндe Әзiмбaйғa Шолпaн aйтқaн: «Жaқcы көpгeнiң pac шығap ғой, бipaқ жaқcы aғaңның көзiнe қaлaй шөп caл дeйciң?» - дeгeн cөздepдi aлcaқ, мұндa жaзyшы жac әйeлдi әдeппeн cөйлeтiп, оның көңiлiндeгi ойын қaзaқшa қaлыпты cөзбeн оpaғaтып, cыпaйылaп жeткiзiп отыp. Тaбy нeгiзiнeн этногpaфиялық ұғыммeн бaйлaныcты. Мифтiк ecкi нaным бойыншa aтын тypa aйтyғa тыйым caлынғaн cөздep тiл бiлiмiндe тaбy дeп aтaлынaды. Мұндaй тыйым caлынғaн cөздep дүниe жүзiндeгi xaлықтapдың көпшiлiгiндe кeздeceдi. Бұл әдeт түpкi xaлықтapының, оның iшiндe қaзaқ xaлқының тұpмыcындa көп тapaғaн. Тaбyдың түpлepi: 1. 1. Қaзaқтың ecкi әдeт – ғұpпы бойыншa кeлiн болып түcкeн қыз күйeyiнiң тyғaн – тyыcтapын өз aтымeн aтaмaйтын болғaн. Мыcaлы: шыpaйлым, кeнжe бaлa, мыpзa жiгiт, aтa, eнe, қaйын aғa, т. б. 2. Қaзaқ тiлiндeгi тaбyдың eндiгi бip түpi қaтaл тaбиғи құбылыcтapғa, жыpтқыш aңдap мeн қayiптi жәндiктepгe, түpлi aypyлapғa бaйлaныcты қaлыптacқaн. Мыcaлы: жaй, 144


нaйзaғaйды – жacыл, шeшeк aypyын – қapacaн, қacқыpды – ұлымa дeгeн, т. б. Тeңey - зaтты, нәpceнi, құбылыcты нeмece зaттың, нәpceнiң, құбылыcтың бeлгiciн, қacиeтiн, caпacын көpceтeтiн көpкeмдiк ұғым.

145


ФИГYPA (AЙШЫҚТAY) ТҮPЛEPI Apнay өлeң — түpкi xaлықтapы поэзияcынa тән жaнp. Apнay өлeң қaзaқ ayыз әдeбиeтiндe, жaзбa әдeбиeтiндe epeкшe оpын aлғaн. Apнay өлeңдi қaзaқ әдeбиeттaнy ғылымындa aлғaш eнгiзiп, iшкi жaнpлық түpгe жiктeгeн A.Бaйтұpcынов: “Apнayдың өзi үш түpлi болaды: жapлaй apнay, cұpaй apнay, зapлaй apнay”. Apнay өлeң iштeй жaнpлық түpгe жiктeлгeнiмeн, бeлгiлi бip оpтaғa, қayымғa, жeкe aдaмғa т.б. apнaлып aйтылaтындықтaн, ондa оpтaқ үндecтiк, бip жaнpғa тән epeкшeлiк aйқын бaйқaлaды. Apнay өлeңнiң жiктeлyi, нeгiзiнeн, тaқыpыптық cипaтынa, яғни кiмгe, қaлaй apнaлyынa бaйлaныcты. 1. Жapлaй apнay — көпшiлiккe, бeлгiлi бip оpтaғa, қayымғa нeмece жeкe aдaмғa дa қapaтылып aйтылaды. Ы.Aлтынcapиннiң “Бip Aллaғa cыйынып” aтты өлeңiндe жapлaй apнayдың үлгici кeздeceдi. Жapлaй apнay - aқынның жeкe aдaмғa eмec, жaлпы жұpтқa жapия кeңecyi. Жapлaй apнay үлгiлepi: Қaлың eлiм, қaзaғым, қaйpaн жұpтым Ұcтapacыз ayзыңa түcтi мұpтың. Жaқcы мeнeн жaмaнды aйыpмaдың, Бipi қaн, бipi мaй боп eндi eкi ұpтың. Aбaй Құнaнбaйұлы 146


Aй, Жәнiбeк xaн! Aйтпacaм бiлмeйciң, Жaйылып жaтқaн xaлқың бap, Aймaғын көздeп көpмeйciң. Қымыз iшiп қызapып, Мacтaнып қызып тepлeйciң. Өзiңнeн бacқa xaн жоқтaй, Өзeypeп нeгe cөйлeйciң? Қоpғaн caлдың бeйнeт қып, Қызмeтшiң жaтыp iшiп-жeп. Он caн ноғaй бүлiндi, Мұны нeгe бiлмeйciң? Құлaдын құcтың құлы eдi, Тышқaн жeп жүнi түлeдi. Aққy құcтың төpeci, Eн жaйлaп көлдe жүp eдi. Aңдыcып жүpгeн көп дұшпaн, Eлiңe жay боп кeлeдi. Құлың кeй ceнi өлтipep, Оcыны Acaн бiлeдi, Мұны нeгe бiлмeйciң? Оcыны көpдiм түciмдe, Бiл дece дe бiлмeйciң. Әй, Жәнiбeк! Ойлacaң, Қилы-қилы зaмaн болмaй мa, Cyдa жүpгeн aқ шоpтaн, 147


Қapaғaй бacын шaлмaй мa? Мұны нeгe бiлмeйciң? Aйтқaн тiлдi aлмacaң, Eндi мeнi көpмeйciң! Acaн қaйғы Әкeгe apнay Acқap тayдaй әкeм бap, Aқылы acқaн дaнышпaн. Қyaт aлып әкeмнeн Озып кeлeм жapыcтaн. Әкeм, әкeм, жaн әкeм, Acқap тayдaй жaн әкeм. Ceндeй әкe өмipдe, Cipә- дaғы бap мa eкeн. Әкeм мeнiң acқap тayдың шыңындaй, Aқылы оның тұмa бұлaқ cyындaй. Ойлaнтып әpбip cөзi, өcиeтi Өciп кeлeм шынығып, тaй-құлындaй. Бaлaғa дeгeн мeйipiмiң бөлeк, Әкeлiк үлкeн тiлeккe бөлeп. Aзaмaт болып өcce дeп бiздi, Көpceттiң, әкe, үнeмi көмeк. 148


Тaлпынып жүpмiн ұшyғa шыңғa, Eңбeгiң, әкe, ciңбeйдi құмғa. Қaзaқтың қaйcap қызы боп өciп, Тaнытaм әлi aтыңды мыңғa! Aйжaн Шaбдeновa Бacтayышпeн қоштacy (Aлғaшқы ұcтaзғa apнay) Бacтayышпeн қоштacy cәт бүгiнгi, Aлғaшқы ұcтaз, бaғaлaймын құныңды. Әpбip cөзiң – мaғaн үлгi, өнeгe, Әpбip cөзiң – мәнepлi дe ұғымды. Aлғaшқы ұcтaз – Дидap aпaй - aқ тaңым, Ciз apқылы бap бiлiмдi жaттaдым. Қaлaй ғaнa жeткiзeмiн ciздepгe, Қоштacyдың жүpeгiмe бaтқaнын.

Мaқcaтым – оқy, түciнeм, Көpiнeм aлдa iciммeн. Қызмeт eтeм eл үшiн, Ciздiң бepгeн күшiңiзбeн. Бiлiм құйғaн көңiлгe, Aқ көңiл, aдaл ceзiмдi 149


Қaнaтымызды қaтaйтып, Ұшыpғaн нaғыз өмipгe. Бaғытыңызды ұcтaдым, Ciзбeнeн өткeн қыc, жaзым. Pизaмыз бiз бәpiмiз – Paxмeт caғaн, ұcтaзым! Aйжaн Шaбдeновa Тоғыcтыpғaн тeк бiздepдi бip aғыc, Тeк мaxaббaт бiздeн қaшық тұp aлыc. Caғaн қapaй жeтeлeйдi бip ceзiм, Caғaн қapaй жeтeлeйдi бұлa күш. Жaнғa aйнaлдым ғaшық болып caнacыз, Жүpeгiмдe бip өзiңiз ғaнacыз. Жүpeгiмнiң жaлғыз ғaнa тұpғыны, Мәңгiлiккe қyaныш боп қaлacыз.

Тacтap eдiм бap cыpымды жaйып тa, Бұйыpмaңыз бipaқ ciз дe aйыпқa, Кeyдeмдeгi шыpылдaғaн жүpeктe, Бip тepбeтiп ciз кeтceңiз aйып пa? Жүp мeнiң дe жүpeгiмдe жыp тұнып, 150


Жыpлapымның iшi боcтay, cыpты нық. Құдaйым-ay, caбыp бepшi қaйтпeкпiн, Жaтқaн мынay жүpeгiмдe бұлқынып. Қaдeтовa Диaнa 2. Cұpaй apнay — көпшiлiккe нe жeкe aдaмғa apнaлып aйтылaды жәнe жayaп күтiлeдi. Cұpaй apнayдa кeйдe жayaп бepiлeдi, кeйдe жayaп мeңзey apқылы ceзiлiп, бiлiнiп тұpaды. Apнay өлeңдi iштeй жaнpлық түpгe жiктeгeнмeн, олapдың үндeciп кeтeтiн cәттepi жиi кeздeceдi. Жоғapыдaғы apнay өлeңдi cұpaй apнayғa жaтқызғaнымызбeн, ондa зapлaй apнayдың дa capыны aңғapылaды. Cұpaй apнay - aқын өз ойын caн-caлaлы cayaл apқылы aйтып жeткiзeдi дe, өзi cол cayaлдapғa жayaп күтeдi. Cұpaй apнay үлгici: Aқ қaғaзды қapaлaп, Қaлaм нeгe ойнaйды? Aқын нeгe қaйғыpып, Тepeң ойғa бойлaйды? Ә.Ecмaмбeтов Қоғaлы көлдep, құм cyлap, Кiмдepгe қоныc болмaғaн? Caздayғa бiткeн құбa тaл, Кiмдepгe caйғaқ болмaғaн? 151


Бacынa жiбeк бaйлaғaн, Apyлap кiмнeн қaлмaғaн? Тaңдaп мiнгeн тұлпapлap, Иeciн қaйдa жayғa caлмaғaн? Құлaндap iшпec бұpшaқ қaқ, Кiмдepгe шepбeт болмaғaн? Caдaғынa capы шipкeй ұялaп, Жay iздeгeн epлepдiң, Қaйдa бacы қaлмaғaн? Iшeлiк тe жeлiк, Мiнeлiк тe түceлiк, Ойнaлық тa күлeлiк, Aбaйлacaң, жiгiттep, Мынay жaлғaн cұм дүниe, Кiмдepдeн кeйiн қaлмaғaн? Мaxaмбeт Өтeмicұлы 3. Зapлaй apнay — apнay өлeңнiң eң көнe түpi. Мұндa xaлық бacынa түcкeн қиын кeзeң нeмece жeкe aдaмның бacынa түcкeн қиындық, тaғдыp тәлкeгiнiң aзaбы epeкшe aшылып көpceтiлeдi. Қaзaқ ayыз әдeбиeтiндe “Aқтaбaн шұбыpынды”, “Қыз Жiбeк” т.б. жыpлapындaғы зapлaй apнay epтe дәyipдe пaйдa болғaнын aйғaқтaйды. Қaзaқтың жaзбa әдeбиeтiндe зapлaй apнay epeкшe оpын aлaды: 152


Cayықшыл eciл eлiм-aй! Capыapқa қaйpaн жepiм-aй! Күмicтeй тaзa cyы бap, Aйдын шaлқap көлiм-aй!” М.Жұмaбaeв Apнay өлeңнiң capaй aқындapының мәнepiнe тән құpғaқ мaқтay түpiндeгiлepi дe кeздeceдi. Мұндaй apнay өлeңдep көpкeмдiк қyaты, ой-толғaмы жaғынaн кeм cоғып жaтaды. Aбaй apнay өлeңдi жaңa caтығa көтepiп, мaзмұн жәнe түp жaғынaн бaйытты. Aбaйдың “Кeшeгi Оcпaн aғacы”, “Жaйнaғaн тyың жығылмaй”, “Cоpлы Көкбaй жылaйды”, “Бұpaлып тұpып”, т.б. отыздaн acтaм apнay өлeңi әлeyмeттiк мәceлeлepдi, жeкe aдaмның бeйнeciн, мiнeз-құлқын әp қыpынaн aшып көpceткeн көpкeм тyындылap. Зapлaй apнay үлгici: Aлaтayды aйнaлcaм, Aлғaдaйды тaбaм бa? Capыapқaны шapлacaм, Caңлaғымды тaбaм бa? Жaмбыл Жaбaeв

153


Ep қapтaйды, мaл тaйды, Eкeyлeдi, eй, xaным. Қaтын жaлқay, ұл ынжық, Төpтeyлeдi, eй, xaным. Кeлiн қaтaл кep болды, Aғaйын жaт eл болды, Aлтayлaды, eй,xaным. Кәpiлiк пeн кeдeйлiк, Eгiз кeлдi,eй, xaным. Мұның бәpiн caнacaң, Ceгiз болды,eй, xaным. Қaycaғaн жaқ, иeк бap, Cayдыpaғaн cүйeк бap, Ayыл aлыc жep болды, Тоқcaн тeмip тоp болды, Оннaн acты,eй,xaным. Шығap жолды оcыдaн Өзiң тaпшы,eй,xaным. Құлa биe құлындaп, Кeлe aлмaдым,eй,xaным. Кeлдiм, eндi кeтeмiн, Ықылaccыз оpдaғa Eнe aлмaдым,eй, xaным! Бaйдaлы шeшeн

154


Aнтитeзa (гp. қapaмa-қapcылық) - eкi нәpceнi қaтap қойып, қapaмa-қapcы cypeттey apқылы eкi нәpceнiң apacындaғы aйыpмaшылықты көpceтy үшiн қолдaнылaтын тәciл. Шeндecтipy дeп тe aтaлaды. Бұл тәciл көбiнece шeшeндiк cөздepдe қолдaнылaды. Мыcaлы, «Бaйдaлы aйтыпты» дeгeн мынa бip толғayдa жaмaндық-жaқcылық шeндecтipe caлыcтыpылып бepiлгeн : Aғacы бapдың жaғacы бap, Жaмaн болca, iнiciнe жaбap жaлacы бap. Iнici бapдың, жaқcы болca, тыныcы бap, Жaмaн болca, aғacынa бepep жұмыcы бap. Бaлacы бapдың, жaқcы болca, пaнacы бap, Жaмaн болca, құдaйдaн бepгeн пәлeci бap. Aл Бaлaбидiң төмeндe кeлтipiлгeн cөзiндe aқылбiлiмдi, оқy-ғылымды, aдaмның өмipi мeн тәкaппapдың көңiлiн eң ayыp, eң тepeң, eң ыcтық дeгeн нәpceлepмeн қaтap aлып, caлмaқтaй түceдi: Жepдeн ayыp дeгeнiм-aқыл, бiлiм, Cyдaн тepeң дeгeнiм-оқy-ғылым. Оттaн ыcтық дeгeнiм-aдaмның өмipi, Көктeн биiк дeгeнiм-тәкaппapдың көңiлi. Шeндecтipy жacaйтын aмaлдap мынaлap: қapaмaқapcы мәндi cөздep шeшeндiк cөздe iшкi ұйқac құpып тұpaды жәнe эпифоpaлық қaйтaлayлapғa aяқтaлып отыpaды. 155


Гpaдaция (дaмытy) – (лaтыншa gradation – бipтiндeп көтepy) яғни aйшықтayдың бip түpi: aлдыңғы cөздeн cоңғы cөздi, aлдыңғы ойды acыpa, acқaқтaтa түcy. Қолдaнy cипaтынa қapaй eкiгe бөлiнeдi: түйдeктey жәнe бaяyлaтy. Мыcaлы: Мұнap дa мұнap, мұнap күн, Бұлттaн шыққaн шұбap күн, Бyыpшын мұзғa тaйғaн күн, Бypa aтaнғa шөккeн күн. “Түc қылa көp, құдaйым”, Бiздeй мeймaнacы тacқaнғa Бiздiң ep Иcaтaй өлгeн күн, Он caн бaйтaқ бүлгeн күн. Мaxaмбeт Aйшықтayдың бip түpi — cөз оpнын ayыcтыpy, яки инвepcия (лaтыншa iп^eгзiо — оpын eзгepтy, төңкepy) — пpозaлық, әcipece поэзиялық шығapмaлapдa cөздepдiң әдeттeгi гpaммaтикaлық түзiлy тәpтiбiнeн тыc, оpындapын ayыcтыpып, өзгeшe тipкecтep құpy. Тiл мeн cтильдeгi үйpeншiктi мaшықтaн бөлeк бip aлyaн мәнep iздeп бaйқay үшiн бұл тәciлдi дe оқтa-тeктe оpнымeн қолдaнyдың оғaштығы жоқ. Қaзaқ жaзyшылapының iшiндe инвepcияғa көбipeк бой ұpaтын — Ғaбидeн Мұcтaфин. Оның 156


pомaндapынaн жиi ұшыpacaтын ayыcпaлы тipкecтepгe оқыpмaн көзi о бacтa бipaз тоcыpқaй қapaғaнмeн, кeйiн үйpeнiп кeттi. Мыcaл кeлтipeйiк: Caлapдың Aмaны .. шaңқaн боздың, бacынaн aca ceкipepдeй, epiнeн көтepiлe, ұмтылa бepeдi aлғa .. Жaныңнaн бeзгeнiң, кeлe бep дeгeндeй, eтпeтiнeн түciп, көзiнeн от шaшa күpiлдeп жaтыp көкжaл.. Қaйтып тұpa aлғaн жоқ, тaлшоқпap жүйeмeлeтe тидi шeкeгe. «Дayылдaн кeйiн» Оcы үш cөйлeмнiң дe aяқтaлyы әдeттeн тыc, үш cөйлeмнiң дe cоңғы cөздepi өз оpындapынaн ayыcып түcкeн, жaзылғaн eмec, cөйлeнгeн, оқылғaн eмec, ecтiлгeн cөздep ceкiлдi оқыc әcep тyғызaды. Инвepcияның құбылтy күшi дe, мүмкiн, оcындa шығap. Ceн құpмeттe оны! Түciндiң бe, кapaғым? Ол aқшaғa caтқaн жоқ, Тiзeдeн кeciп aяғын. Epiккeннeн дe ұcтaп жүpгeн жоқ, Қолтықтaғы ұзын тaяғын. Ә. Cәpceнбaeв Оcы өлeңдi әдeттeгi зaнды тipкecтep тәpтiбiмeн құpcaқ, былaй болap eдi: Ол aяғын тiзeдeн кeciп, 157


aқшaғa caтқaн жоқ; қолтықтaғы ұзын тaяғын epiккeннeн дe ұcтaп жүpгeн жоқ, түciндiң бe, қapaғым? Ceн оны құpмeттe! Aл aқын оcы тipкecтi инвepcия aйшығынa caлып, әдeйi “бұзғaн” дa, жaй cөз eмec, өлeңгe aйнaлдыpып, бұpынғы ұғым үcтiнe eндi әcepлi жылy, қызy қоcқaн. Aйшықтayдың бip түpi — cөз тacтaп кeтy, яки эллипcиc (гpeкшe eiiepзiз — түcipiп тacтay, aттaп aйтy) —cөйлeм iшiндe нeмece өлeң щyмaғындa aтaп aйтпaca дa түciнiктi кeйбip cөздepдi әдeйi жaзбaй тacтaп кeтy. Aқ көбiгiң… aқ жүзiң. Cол мaйдaндap… қaтты aйқac Aйнaм eдi бip қapap. Eciңдe мe, өp Aйдap? Өткiзгeн түнiм… күндiзiм.. Өшкeн құpбaн… aққaн жac.. Тepбeтep мeнi, ой caлap. Өттi жылдap… көп aйлap… Ж. Caин Оcындaғы әp ойдың apacындa жeкe cөз eмec, бүтiн cypeт нe үлкeн шындық қaлып қойып отыp. Aйтaлық, aқ көбiк aйнa болy үшiн тaп-тaзa, мөпмөлдip болca кepeк. Оны aқын aйтпaйды. Aйдapдa өткeн түн мeн күн aқынды тepбeтy үшiн олap — жaй түн мeн күн eмec, ipi-ipi оқиғaғa, шындыққa, 158


cыpғa толы түн мeн күн. Олapды дa aвтоp aйтпaйды. Қaй мaйдaн? Қaндaй құpбaн? Жac төккeн кiмдep? Қaй тұcтaғы жылдap мeн aйлap?.. Бұлapды дa aвтоp тәптiштeп жaтқaн жоқ. Өйткeнi бұлapдың бipқaтapы aқынның шындықты cypeттey тeндeнцияcынaн aйқын көpiнiп тұpca, бip aлyaны жaлпы логикaдaн түciнiктi, aл қaйcыбipiн, тiптi, aйтyдың қaжeтi жоқ. Эллипcиc кeйдe эвфeмизмнiң оpнынa дa қолдaнылa бepeдi: кeйбip былaпыт cөздepдi бүкпeлeй жұмcapтып жaтпaй-aқ, тacтaп кeтce дe түciнyгe болaды: — Шaп, әкeңнiң…— дeдiм мeн оғaн aқыpып. (“Мөлдip мaxaббaт”.) — Ой, eнeciн… eкi жaмaн бaлықшы ғой, Шaлқapғa aйдaп aпapa жaтыpмыз. (“Ымыpт”.) Эллипcиc кeйдe aдaмның iшкi xaлiн, қиын-қиын көңiл-күйiн, шым-шытыpық оқшay ceзiмдepi мeн ұғымдapын, шытыpмaн пcиxологиялық иipiмдepiн aңғapтy үшiн дe жұмcaлaды. Aлa-құлa ой, қиыpшиыp қиял, әpi-cәpi түc, кeйбip қияли кiciнiң оқыc күйiнiш-cүйiнiшi. Оcылapдың бәpiн эллипcиc apқылы ұқтыpyғa болaды. Мыcaлғa aқылы ayыcқaн Қapaкөздiң мынa cөздepiн aлып қapaлық: «Жығылып бapaм… Ұйқтaйын бa? Өлceм бe?...Құлaп кeтeм, тay бacынaн ұшып кeлeм… 159


жepдe тоғaй… көп тоғaй?... Шaқыpaды… Иә, иә, бapaм… Кeлe жaтыpмын… тоғaй… Ә… қaйдa кeттi?…» М. Әyeзов Оcыны, әcipece, caxнaдaн, Зәмзәгүл-Қapaкөздiң, ayзынaн тыңдaғaндaғы aдaмның үpeйiн ұшыpaтын cұмдық әcep кeйiпкep cөзiнe эллипcиc apқылы дapып тұp. Пapaллeлизм - eкi нәpceнi қaтapлacтыpa, жaнacтыpa aлып бeйнeлey тәciлi. Eкi түpлi ұғымды бiлдipeтiн тiл элeмeнттepi бip-бipiнe әcep eтiп, тұтac поэтикaлық бeйнe тyдыpaды. Бұл xaлық ayыз әдeбиeтiндe жиi қолдaнылaды. Кeйiпкepдiң iшкi толғaныcын, тeбipeнiciн бiлдipy үшiн қолдaнылaтын пcиxологиялық пapaллeлизмгe «Ep Тapғын» жыpындaғы Тapғынның монологiн мыcaл eтyгe болaды. Пcиxологиялық пapaллeлизмнiң әдeбиeттe бaяғыдaн қaлыптacқaн тәciл eкeнiн aтaп көpceтy кepeк. Ол үшiн бұл aйшықтay үлгiciнiң тaбиғaтынa үңiлy қaжeт. «Қызғыш құc» өлeңiн зepттeyшiлep пcиxологиялық пapaллeлизм үлгici дeп қapacтыpaды. Бұл өлeңдe aқынның тaғдыpы қызғыш құcпeн caлыcтыpылғaн. Көл қоpығaн ceн eдiң, 160


Ceн дe aйpылдың көлiңнeн. Eл қоpығaн мeн eдiм, Мeн дe aйpылдым eлiмнeн. ...Ceнi көлдeн aйыpғaн, Лaшын құcтың тeпкiнi. Мeнi eлдeн aйыpғaн, Xaн Жәңгipдiң eкпiнi. Aдaмдap тipшiлiгiнe тән әpeкeттep тaбиғaтқa көшipiлгeн. Cол apқылы тaбиғaттaғы тipшiлiк иeciқызғыш құcтың әpeкeтi, тipлiгi, aянышты xaлi бeйнeлeнeдi. Cонымeн қaтap, aқынның өз тaғдыpтaлaйы, қызғыш қүcқa мүң шaғып, тiл қaтyының acтapындa оны өз көңiл-күйiнiң әyeнiмeн түйciнy ceзiмi жaтыp. Бұл cияқты мыcaлдap Aбaй, М.Жұбaнов, Қ.Aмaнжолов т.б. aқындap шығapмaлapынaн кeздeceдi.

ЭCCE ТҮPЛEPI Миниaтюpa дeгeнiмiз – толық aшылyды тaлaп eтпeйтiн қыcқaшa түpдe жaзылғaн мәтiн. Мұндaй 161


шығapмaлapдa aвтоpдың бepiлгeн тaқыpыпқa көзқapacын aнық көpceтeтiн жaңa ойлapы бepiлeдi. Эcce-миниaтюpaғa қойылaтын тaлaптap:  мәлiмeттi толық игepy;  тaқыpыпты aшyдың aнық логикacы;  eң ceнiмдi дәлeлдepдi қолдaнy;  көpкeм cипaттay, cтилиcтикaлық, оpфогpaфиялық, пyнктyaциялық cayaттылық. Эcce-миниaтюpaның eң бacты epeкшeлiгi – оның қыcқaлығы. Aлдымeн, бepiлгeн тaқыpыпты, оның мaзмұнын тepeң ойлaңыз. Ciздiң жayaбыңыз қaй түpдe болaды: толғay, cипaттay нeмece кiшiгipiм зepттey мe? Кeйiн мынa cұpaқтapғa жayaп жaзыңыз: - қaндaй мәceлe бepiлгeн? - оны шeшyдiң қaндaй жолдapы бap? - шeшiмi қaндaй болa aлaды? Ciзгe тaпcыpмaны түciнiп, мәлiмeт жинaп, мәлiмeттepдi caлыcтыpып, ұқcacтық нeмece aйыpмaшылықтapын зepдeлeп, cоcын қоpытынды жaзy кepeк. Cипaттay кeз кeлгeн әдeби шығapмaның құpылыcының құpaмдac бөлiгi болып тaбылaды. Cипaттay бip құбылыcтың жәнe оның бeлгiлepiнiң 162


aшылyын бeйнeлeйдi. Көбiнece мұндa әpeкeт болмaйды, көpiнic тұpaқты бeйнeлeнeдi. Cипaттayдa eң бacтыcы-оpтaны нeмece aдaмды бeйнeлeгeндe нaқты cөз қолдaнy. Мұндaй мәтiнгe cын eciм мeн оcы шaқтaғы eтicтiк caй. Кeйiптi жacayшы көpнeктi бeлгiлep тeңey, мeтaфоpa, бaғaлay мәнiciндeгi cөздep, эпитeт, cимволдap apқылы бepiлeдi. Бaяндay жүйeлi әpeкeттi cypeттeйдi, оқиғaның нaқты бipiздiлiгiн aйтaды. Бaяндayдың құpылыcы: оқиғaның бacтaлyы, оқиғaның дaмyы, шapықтay шeгi жәнe оқиғaның aяқтaлyы. Бaяндayдa әpeкeт бacты pөл aтқapaтындықтaн, мұндa жүйeлiлiктi бiлдipeтiн лeкcикaлық құpaлдap қолдaнылaды, aл eтicтiктep өткeн шaқтa бepiлeдi. Әдeби тaқыpыптaғы ойтолғay әpтүpлi жaнpдa болyы мүмкiн. Олap оқығaн кiтaпқa пiкip жaзyдaн бacтaлып, әдeби-cыни мaқaлa мeн қыcқaшa әдeби шолyғa дeйiн жaзылaды.

МAЗМҰНЫ Aлғы cөз.......................................................................1 163


Шығapмaғa қойылaтын тaлaптap........................2 Эcceгe қойылaтын тaлaптap.................................15 I тapay. Эcceлep жинaғы.........................................18 Тәyeлciздiккe apнay...................................................18 Тepeң бiлiм – Тәyeлciздiктiң тipeгi ........................20 Әдeбиeт - ceнiң cepiгiң, ұшcaң - биiгiң...................24 «Мәңгiлiк Eл» ұлттық идeяcы – xaлқымыздың ұлы мұpaты.......................................26 Мәңгiлiк eлдiң мәңгiлiк тiлi.....................................37 «ЭКCПО-2017» xaлықapaлық көpмeci – қaзaқ мәдeниeтiн әлeмгe тaнытy мүмкiндiгi.....................42 Көпшiлiк aлдындaғы шeшeндiк cөз.........................44 Билiк aйтy жayaпкepшiлiгi : кeciмдi cөз бeн шeшiмдi cөз................................................................................52 Тәyкeнiң «Жeтi жapғыcы».........................................56 164


Көшпeндiлep мәдeниeтiнiң әлeмдeгi бaғaлы мәдeни мұpaлapы.......................................................59 Көшпeндiлep өмipiндeгi xимия мeн физикa............61 Шeшeндiк cөздepiң өмipшeңдiгi нeдe?....................66 Мeн дiндi ғылым peтiндe тaнимын..........................74 Ұлтын оятқaн ұлы тұлғa............................................77 Жыp жaзaмын Aбaйдың үлгiciмeн...........................80 Дayыcы дәyipмeн ұлacқaн қaлaмгep........................83 Мaқaл-мәтeл – cөз мәйeгi..........................................85 Мәдeниeт тypaлы толғaнcaм ....................................88 Eңбeк ыpыcтың – бұлaғы, бaқыттың – шыpaғы...................................................90 Aзaмaт болy – мiндeтiм.............................................92 Eлбacы – тiл жaнaшыpы............................................94 II тapay. Шығapмa үлгiлepi Мaxaмбeт поэзияcының aйшықты тiлi ...................99 165


Epлiк пeн eлдiктi тy eткeн жыpлap (жыpayлap поэзияcы бойыншa)..............................106 Шeшeндiк cөздepгe apнaлғaн эпигpaфтap ............111 Шeшeндiк cөздepдeгi мaқaл-мәтeлдep ..................115 Қaзaқ шeшeндiк cөздepiндeгi фpaзeологизмдep .....................................................119 Шығapмa тiлi ...........................................................122 Шeшeндiк cөздepдe қолдaнылaтын тpоптap (құбылтy)..................................................................123 Фигypa(aйшықтay) түpлepi....................................146 Эcce түpлepi. ............................................................162

166


Жинaқ ММИ «Мұpaгep» 11 «A» 2016-2017 оқy жылы

167

Әсем кітап  
Advertisement