nieco tylko modernizował układ prostych świątyń romańskich (przykładowo tak wyglądały kościoły w Lanckoronie, Lipnicy Murowanej, Wielogłowach lub Niepołomicach). Większość z nich były to budowle jednonawowe, pozbawione sklepień lub ze sklepionym prezbiterium, czasem wzbogacone niskimi wieżami, nieprzewyższającymi dachu korpusu. Na tym tle potężna w stosunku do wysokości nawy wieża kościoła w Moskorzewie należy do zjawisk wyjątkowych. Być może to ona właśnie miała być świadectwem ówczesnej potęgi majątkowej i politycznej Pilawitów. Oprócz tego można też dostrzec pewne elementy archaizujące, np. fryzy z ułożonej rębem ukośnym cegły, charakterystyczne w Małopolsce dla tzw. stylu przejściowego – z okresu drugiej połowy XIII i początku XIV w. (Adam Miłobędzki, Zarys dziejów architektury w Polsce, Warszawa 1978, s. 75-76). W dolnych częściach ceglanych ścian kościoła (zwłaszcza po stronie południowej) widać niewielkie koliste dołki. Podobne dołki zarejestrowano na licach ścian kościoła w Rudawie koło Krakowa (nieco starszego, fundowanego przed 1300 r.), gdzie według miejscowej tradycji wiercono je w czasie poświęcania mieczy przez rycerstwo przed wyruszeniem na wyprawy wojenne. Być może podobna jest geneza dołków „moskorzewskich”, choć tutaj tradycja miejscowa jest nieco inna i opowiada o ich wierceniu drewnianym wiertłem w czasie obrzędu wiosennego krzesania ognia (dołki te zarejestrował Aleksander Broda w 1983 r., w trakcie wykonywania białej karty świątyni; maszynopis w Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach). Pod posadzką środkowej i przynawowej części prezbiterium kościoła znajdują się dwie krypty grobowe
(wschodnia i zachodnia), dostępne przez szyję ze schodkami, której otwór ukryty jest pod zachowaną do dziś płytą grobową. W obrębie krypty zachodniej przetrwały trzy trumny, stojące na zalanej wapnem warstwie wcześniejszych pochówków (krypty zostały zinwentaryzowane przez autora tego tekstu w trakcie nadzoru archeologicznego w 2011 r.; dokumentacja w Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach). Płytę grobową, przykrywającą wejście do krypt, lakonicznie opisał ks. Jan Wiśniewski, który odnotował również istnienie w południowej ścianie prezbiterium „luftu do grobów”, nakrytego ciosowym daszkiem
( J. Wiśniewski, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w powiecie włoszczowskim, „Marjówka Opoczyńska”, 1932, s. 168-169). Sama płyta była przedmiotem analizy prof. Jerzego Sperki, który doszedł do wniosku, że upamiętniała ona Krzysztofa Ważyńskiego, dziedzica wsi w latach 1630-1653. Świadczył o tym herb złożony (1. Pilawa, 2. Rawicz, 3. Prus, 4. Łabędź), przedstawiający genealogię Krzysztofa ( J. Sperka, Nieznana płyta grobowa w kościele parafialnym w Moskorzewie. Przyczynek do dziejów Moskorzowskich i Ważyńskich h. Pilawa, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego”, t. 6, Warszawa 2003, s. 101-108).
5
................................................................................
5 | Zachodnia ściana krypty wschodniej z otworami wejścia z szyi oraz wejścia do krypty zachodniej, stan w 2011 r. 6 | Wnętrze krypty zachodniej (starszej) (zdjęcia i rys. Czesław Hadamik)
6
Spotkania z Zabytkami
7-8 2013 |
17