Page 1

‫تشرینی دووه‌می ‪2012‬‬

‫‪1‬‬


‫‪2‬‬

‫هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬


‫به‌ بۆچوونی جیاوازه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم له‌ پرس ‌ه‬ ‫چاره‌نووسسازه‌کاندا هاوڕا و به‌رپرسیار بین‬ ‫* خه‌سرۆ گۆران‪ :‬خاوه‌نی ئیمتیاز‬

‫‌سپێك‬ ‫ده‬

‫کۆمیسیۆنی بااڵی سه‌ربه‌خۆی هه‌ڵبژاردنه‌کا ‌ن بڕیاری دا که‌ ل‌ه ‪٢٠١٣/٤/٢٠‬دا‪ ،‬هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاکان‬ ‫ل‌ه هه‌موو عێراق‪ ،‬جگ‌ه له‌ هه‌رێمی کوردستان به‌ڕێوه‌بچێت‪.‬‬ ‫ش په‌یوه‌ندیمان ب‌ه الیه‌ن‌ه سیاسییه‌کانی کوردس������تان ب‌ه ئۆپۆزسیۆنیشه‌وه‌ کردووه‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو‬ ‫بۆ ئه‌م مه‌به‌س������ته‌ ‌‬ ‫الیه‌ن‌ه کوردس������تانییه‌کان به‌ یه‌ک لیستی هاوبه‌ش به‌ش������داریی هه‌ڵبژاردن له‌ پارێزگاکانی مووسڵ‪ ،‬سه‌الحه‌دین و دیاله‌دا‬ ‫بکه‌ن‪ .‬ئه‌گه‌ر له‌ که‌رکووک ئه‌نجام درا‪ ،‬به‌ هه‌مان شێو‌ه و سیاسه‌ت به‌شداری له‌ هه‌ڵبژاردندا بکه‌ین‪.‬‬ ‫ئومێد ئه‌و‌ه بوو‪ ،‬له‌ دوای ڕووخانی ڕژێمی به‌عس له‌ (‪ ،)2003‬گه‌النی عێراق له‌ سایه‌ی سیسته‌مێکی دیموکراتیدا‬ ‫بتوانن ئازاری ده‌یان ساڵی ڕابردووی خۆیان ل‌ه بیر بکه‌ن‪ ،‬ک‌ه له‌الیه‌ن حکوومه‌ت‌ه یه‌ک ل‌ه دوای یه‌که‌کانی عێراقه‌و‌ه‬ ‫به‌سه‌ر گه‌النی عێراق ب‌ه گشتی و گه‌لی کورد ب‌ه تایبه‌تیدا هاتبوو‪.‬‬ ‫‌یه‪ ،‬ناتوانێ یان نایه‌وێ ژیانێکی ئاس������وده‌ و دوور له‌ کێش������‌ه بۆ گه‌النی‬ ‫به‌اڵم ئاماژه‌کانی حوکمڕانیی عێراق ئه‌وه ‌‌‬ ‫عێراق ده‌س������ته‌به‌ر بکات‪ ،‬چونکه‌ س������ه‌ره‌ڕای هه‌بوونی کێشه‌ی س������ه‌ره‌کی له‌ عێراقدا‪ ،‬حکوومه‌ت ب‌ه په‌نا بردن‌ه به‌ر‬ ‫ئاواکردنی هێزی سه‌ربازی بۆ کۆنترۆڵکردنی عێراق ئه‌وه‌مان بێر دێنێته‌وه‌‪ ،‬ک‌ه (مالیکی)ش ده‌یه‌وێت درێژ‌ه ب‌ه هه‌مان‬ ‫سیاسه‌تی حکوومه‌ته‌کانی تر به‌رامبه‌ر ب‌ه گه‌النی عێراق و گه‌لی کورد بدات‪.‬‬ ‫»‬ ‫بڕیاره‌کانی حکوومه‌تی عێراق ل‌ه ئێستادا ب‌ه تایبه‌تی له‌ پرسی ئاواکردنی «فه‌رمانده‌ی ئۆپه‌راسیۆنه‌کانی دیجله ‌‬ ‫و جێگیرکردنی له‌ ناوچ‌ه دابڕێنراوه‌کان‪ ،‬له‌گه‌ڵ ڕێککه‌وتننامه‌کانی سااڵنی ‪ 2008‬و ‪٢٠٠٩‬ی نێوان هه‌رێم و به‌غدادا‬ ‫(بڕیاری هاوبه‌ش بۆ به‌ڕێوه‌بردنی هاوبه‌شی ئه‌و ناوچانه‌) ناگونجێت‪ .‬ئێم‌ه پارتی دیموکراتی کوردستان ب‌ه پێویستی‬ ‫ده‌زانین ک‌ه ل‌ه ڕووی ده‌ستوورییه‌و‌ه کار بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌م کێشان‌ه بکرێت‪.‬‬ ‫جێگه‌ی خۆشحاڵییه‌‌ که‌ الیه‌نه‌ سیاسییه‌کان هه‌ست به‌و مه‌ترسییانه‌ ده‌که‌ن که‌ له‌سه‌ر هه‌رێمی کوردستان هه‌ن‌‪ ،‬به‌ تایبه‌تی دوای ئه‌و‬ ‫ته‌نگژانه‌ی که‌ له‌م دوایییانه‌دا‌له‌ ده‌ڤه‌ری زماری پارێزگای مووسڵ و له‌ دووزخوورماتووی ده‌ڤه‌ری پارێزگای سه‌الحه‌دیندا روویانداوه‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها هه‌ست به‌وه‌ش ده‌که‌ن ک‌ه ل‌ه ئێستادا کورد و کوردستانیان له‌م هه‌ڵبژاردنانه‌دا یه‌کده‌نگ بن‪ ،‬تا زۆرترین‬ ‫قازانج بۆ گه‌له‌که‌مان ده‌سته‌به‌ر بکه‌ین‪.‬‬ ‫ئاش������کرای‌ه ک‌ه ل������‌ه هه‌ڵبژادنه‌کانی ئه‌نجوومه‌ن������ی نوێنه‌رانی عێراق ل������ه‌ (‪)2010‬دا زه‌ره‌رێکی زۆر ب‌ه لیس������ت‌ه‬ ‫کوردستانییه‌کان که‌وت‪ ،‬ب‌ه تایبه‌تی ل‌ه پارێزگ‌ا کێشه‌دار و ناوچ‌ه دابڕاوه‌کانی هه‌رێمی کوردستان‪.‬‬ ‫له‌م شوێنانه‌دا کوردستانیان بۆ هۆی نه‌بوونی لیستێکی یه‌کگرتوو و به‌شداریی جیا جیایان ل‌ه هه‌ڵبژاردنانه‌کاندا‪،‬‬ ‫ده‌نگێکی زۆر ب‌ه فیڕۆ ڕۆیشت و کورد تێیدا زه‌ره‌رمه‌ند بوو‪.‬‬ ‫هه‌موو هێزه‌ کوردس������تانییه‌کان چه‌ند به‌ یه‌ک‌ لیس������تی به‌ش������داریی هه‌ڵبژاردن بکه‌ن له‌و پارێزگایانه‌ی دابڕاون له‌ هه‌رێمی‬ ‫کوردس������تان‪ ،‬ده‌توانن ده‌سکه‌وتی زیاتر به‌ده‌س������ت بێنن‪ .‬بۆیه‌ ئێمه‌ داوا له‌ هه‌موو الیه‌نه‌ کوردستانییه‌کان ده‌که‌ین نه‌ک ته‌نها‬ ‫کورد‪ ،‬به‌ڵکو ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی که‌ به‌ش������ێکن له‌ هه‌رێمی کوردستان‪ ،‬به‌ لیستێکی هاوپه‌یمانی به‌شداری له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتوودا‬ ‫بکه‌ین‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین زۆرترین ده‌سکه‌وت ده‌سته‌به‌ر بکه‌ین و زۆرترین کورسیش به‌ده‌ست بێنین‪.‬‬ ‫ئێمه‌‪ ،‬پارتی دیموکراتی کوردستان هه‌میش‌ه داوا ده‌که‌ین‪ ،‬یه‌کڕیز و یه‌ک لیست بین و ل‌ه پرسه‌ چاره‌نووسسازه‌کاندا‬ ‫کۆده‌نگیمان هه‌بێت‪ ،‬ئه‌ویش ب‌ه له‌به‌رچاوگرتن و پاراستنی بۆچوونی جیاوازی حزب و الیه‌نه‌کان‪ ،‬چونک‌ه تاک‌ه زامنی‬ ‫پاراستنی ده‌سکه‌وته‌کان‪ ،‬ب‌ه یه‌کڕیزی ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت‪.‬‬ ‫ی س������ه‌لماند که‌ ل‌ه هه‌ڵبژاردنه‌کانی پێش������تر‪ ،‬چ ل‌ه ‪ 2005‬چ‪ ،‬ل‌ه ‪ 2009‬ی������ان ل‌ه ‪2010‬دا‪ ،‬ل‌ه‬ ‫ئه‌زموونی������ش ئه‌و‌ه ‌‬ ‫ته‌واوی ناوچه‌ دابڕاوه‌کان هه‌وڵماندا‌‪ ،‬ئێمه‌ی کوردس������تانی خاوه‌نی یه‌ک لیس������ت بین‪ .‬ئومێده‌وارین ئه‌و هه‌اڵنه‌ی ک‌ه‬ ‫‌وه و ب‌ه لیستێکی یه‌کگرتوو له‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجوومه‌نی پارێزگاکان ل‌ه نیسانی‬ ‫له‌ ڕابردوودا کران‌ دووبار‌ه نه‌کرێنه ‌‌‬ ‫‪2013‬دا‪ ،‬پێکه‌و‌ه به‌شداری بکه‌ین‪.‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪2012‬‬

‫‪3‬‬


‫هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكانی عێراق‬ ‫بڕیاره‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی‬ ‫پارێزگاكان������ی عێ������راق ل������ه‌ ڕۆژی‬ ‫(‪)2013/4/20‬دا ئه‌نج������ام بدرێت‪.‬‬ ‫دیاریكردنی ئ������ه‌و ڕێکه‌وته‌ له‌الیه‌ن‬ ‫حكوومه‌ت������ی عێراق������ه‌وه‌ دوای‬ ‫ڕاوێژك������ردن له‌گه‌ڵ كۆمیس������یۆنی‬ ‫بااڵی سه‌ربه‌خۆی هه‌ڵبژاردنه‌كان‬ ‫* ن ‪ :‬جه‌بار تاهیر ده‌سنتیشان کراوه‌‌‪ ،‬تا كۆمیسیۆنی‬ ‫بااڵی س������ه‌ربه‌خۆی هه‌ڵبژاردنه‌كان‬ ‫بتوانێ ئاماده‌كاریی ته‌واو بكات له‌ پێناو سه‌رخستنی پرۆسه‌كه‌‪.‬‬ ‫شایانی باسه‌‪ ،‬ده‌بوایه‌ ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ له‌ (‪)2013/1/30‬دا ئه‌نجام‬ ‫درابا‪ ،‬به‌اڵم به‌هۆی ته‌واوبوونی ماوه‌ی ئه‌نجومه‌نی كۆمیسیارانی‬ ‫كۆن و په‌سند نه‌كردنی ئه‌نجومه‌نی كۆمیسیارانی نوێ‪ ،‬هه‌ڵبژاردنی‬ ‫ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكان له‌ واده‌ی خۆی دواكه‌وت‪.‬‬ ‫ئێس������تا كۆمیس������یۆنی بااڵی س������ه‌ربه‌خۆی هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌‬ ‫هه‌نگاوی یه‌كه‌میدا‪ ،‬واده‌ی تۆماركردنی قه‌واره‌ سیاسییه‌كانی له‌‬ ‫‪ 5‬ت������ا ‪ 11/25‬ڕاگه‌یاندووه‌‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی قه‌واره‌كان به‌ مه‌به‌س������تی‬ ‫تۆماركردن س������ه‌ردانی ئۆفیسه‌كانی كۆمیس������یۆن بكه‌ن‪ .‬جگه‌ له‌‬ ‫قه‌واره‌كان‪ ،‬تاكیش ماف������ی هه‌یه‌ خۆی تۆمار بكات و له‌ كێبڕكێی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكاندا به‌شدار بێت‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها بۆ دیاریكردنی ژماره‌ی كورس������ییه‌كانی ئه‌نجومه‌نی‬ ‫پارێزگاكان‪ ،‬كۆمیسیۆنی بااڵی سه‌ربه‌خۆی هه‌ڵبژاردنه‌كان پشت‬ ‫ده‌به‌ستێت به‌ نوێترین ئاماری وه‌زاره‌تی بازرگانی له‌سه‌ر فۆڕمی‬ ‫خۆراك بۆ ژماره‌ی دانیشتووانی گشتی هه‌ر پارێزگایه‌ك‪.‬‬ ‫ڕاسته‌ ناونیشانی یاساكه‌ و هه‌ڵبژاردنه‌كه‌‪ ،‬به‌ناوی هه‌ڵبژاردنی‬ ‫ئه‌نجومه‌ن������ی پارێزگا‪ ،‬قه‌زا و ناحییه‌كانه‌‪ ،‬به‌اڵم به‌پێی یاس������اكه‌‪،‬‬ ‫له‌ قۆناغی یه‌كه‌م������دا ته‌نها هه‌ڵبژاردن بۆ ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكان‬ ‫ئه‌نجام ده‌درێت‪ .‬له‌ قۆناغی دووه‌میشدا‪ ،‬هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی‬ ‫قه‌زا و ناحییه‌كان به‌ڕێوه‌ ده‌چێت‪ .‬به‌اڵم له‌ هه‌ردوو خولی ڕابردووی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكانی عێراقدا هه‌ڵبژاردنی قه‌زا و‬ ‫ناحیی������ه‌كان ئه‌نجام نه‌دراوه‌‪ ،‬ئه‌وی������ش به به‌هانه‌ی ئه‌وه‌ی فۆڕمی‬ ‫خۆراك ئاماری قه‌زا و ناحییه‌كانی تێدا نییه‌ و به‌هۆكاری ئه‌وه‌ی‬ ‫که‌ تا ئێستا له‌ عێراقدا سه‌رژمێریی نوێ ئه‌نجام نه‌دراوه‌‪.‬‬ ‫جێگ������ه‌ی ئاماژه‌ی������ه‪ ‌،‬گه‌النی عێراق ل������ه‌ دوای ڕووخانی ڕژێم‬ ‫له‌ س������ایه‌ی ئ������ازادی و دیموكراس������یدا‪ ،‬به‌ش������داری دوو خولی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكانی كردووه‌‪ :‬یه‌كه‌م هه‌ڵبژاردنی‬ ‫ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكان له‌ سه‌رتاس������ه‌ری عێراق‪ ،‬له‌ ‪2005/1/30‬‬

‫‪4‬‬

‫هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫له‌گه‌ڵ هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی نیش������تمانیی كاتی ئه‌نجام درا‪ ،‬له‌و‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌دا‌ ژماره‌ی كورس������ییه‌كانی ه������ه‌ر پارێزگایه‌ك جگه‌ له‌‬ ‫به‌غدا‪ )41( ،‬كورسی دیاریكرا‪ .‬قه‌واره‌ سیاسییه‌ كوردستانییه‌كان‬ ‫به‌ یه‌ك لیس������ت به‌ش������داریی كێبڕكێ������ی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌یان كرد و‬ ‫سه‌ركه‌وتنی مه‌زنیان به‌ده‌ست هێنا‪.‬‬ ‫دووه‌م هه‌ڵبژاردن������ی پارێزگاكان������ی عێراق ل������ه‌ ‪2009/1/30‬دا‬ ‫ئه‌نجام درا‪ ،‬جگه‌ ل������ه‌ پارێزگاكانی هه‌رێم و كه‌ركووك‪ .‬چونكه‌ له‌‬ ‫یاس������ای هه‌ڵبژاردنه‌كه‌دا هاتووه‌‪ :‬ئه‌و پارێزگایانه‌ی له‌ هه‌رێمێكدا‬ ‫ڕێك نه‌خراون له‌به‌ر تایبه‌تمه‌ندیی پارێزگاكانی هه‌رێمی كوردستان‬ ‫و بوون������ی یاس������ای تایبه‌ت به‌ خۆی������ان‪ .‬هه‌روه‌ها ل������ه‌ پارێزگای‬ ‫كه‌ركووكیش به‌پێی مادده‌ی ‪23‬ی یاساكه‪ ‌،‬هه‌ڵبژاردن بۆ كاتێكی‬ ‫نادیار دواخرا‪ .‬قه‌واره‌ كوردستانییه‌كان له‌م هه‌ڵبژاردنه‌ش به‌ یه‌ك‬ ‫لیست به‌شدارییان كرد و توانیان ژماره‌یه‌ك كورسی له‌ پارێزگای‬ ‫مووسڵ‪ ،‬دیاله‌ و سه‌الحه‌دین به‌ده‌ست بێنن‪.‬‬ ‫مایه‌ی خۆش������حاڵیی‌ه ب������ۆ هه‌ڵبژاردنی ئه‌مج������اره‌‪ ،‬وه‌ك ل‌ه‬ ‫به‌یاننامه‌ و میدیای الیه‌ن‌ه سیاس������ییه‌كانه‌و‌ه باڵو ده‌كرێته‌وه‌‪،‬‬ ‫الیه‌نه‌ كوردییه‌كان پێویس������ت‌ه به‌ یه‌ك لیست به‌شداری بكه‌ن‪،‬‬ ‫تا قه‌ره‌بووی هه‌ڵبژاردنی ‪2010/3/7‬ی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی‬ ‫عێراق بكه‌نه‌وه‌‪ .‬چونك‌ه فره‌لیس������تی ب������وو‌ه هۆكاری فه‌وتانی‬ ‫ژماره‌یه‌كی زۆری ده‌نگی كورد ل‌ه ناوچ‌ه ناكۆكی له‌سه‌ره‌كان‪.‬‬ ‫رۆژ دوای رۆژ مه‌ترس������ی زیاتر ده‌بێت بۆ سه‌ر ئه‌و ناوچانه‌‪،‬‬ ‫بۆی������ه‌ یه‌ك لیس������تی و یه‌كڕیزی الیه‌ن‌ه سیاس������ییه‌كان زامنی‬ ‫س������ه‌ركه‌وتنی ئیراده‌ی كورده‌‪ ،‬كه‌ هه‌موو الیه‌ك ب‌ه په‌رۆشه‌و‌ه‬ ‫هه‌وڵ������ی ب������ۆ ده‌ده‌ن‪ ،‬تا جارێك������ی تر ده‌نگی ك������ورد به‌ فیڕۆ‬ ‫نه‌ڕوات و نیش������انی هه‌موو الیه‌كی بده‌ین‪ ،‬ك‌ه كورد زۆرینه‌ی‬ ‫دانیشتووانی ئه‌و ناوچان‌ه پێك دێنن‪.‬‬ ‫بۆیه‌ له‌سه‌ر سه‌رجه‌م هێز و الیه‌نه‌ سیاسییه‌ كوردستانییه‌كان‬ ‫پێویسته‌ و ئه‌ركێكی نه‌ته‌وه‌ییه‌‪ ،‬له‌ جاران زیاتر یه‌كگرتووتر بن و‬ ‫خۆیان خاوه‌نی خۆیان بن و هه‌موومان پشت و په‌نای یه‌ك بین و‪،‬‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندیی بااڵی گه‌له‌كه‌یان له‌به‌رچاو بگرن‪ .‬بۆ ئه‌مه‌ش ده‌كرێ‬ ‫به‌ میكانیزمێكی گونجا و باش‪ ،‬هاوپه‌یمانییه‌ك پێك بێنن‪.‬‬ ‫ئێس������تا كاتی ئ������ه‌وه‌ هات������ووه‌ هه‌م������وو الیه‌نه‌كان كێش������ه‌ و‬ ‫ده‌رهاوێش������ته‌كانی ڕابردوو وه‌ال بنێن و هه‌م������وو پێكه‌وه‌ هه‌نگاو‬ ‫هه‌ڵگرن به‌ره‌وه‌ یه‌كڕیزی و یه‌ك لیس������تی‪ ،‬چونكه‌ تێپه‌ڕاندنی ئه‌م‬ ‫قۆناغه‌ هه‌س������تیاره‌ به‌س������ه‌ركه‌وتوویی وه‌ك قۆن������اغ و خوله‌كانی‬ ‫ڕابردوو‪ ،‬تاكه‌ زامنی پاراس������تن و جێگیركردنی ده‌س������كه‌وته‌كانی‬ ‫گه‌له‌كه‌مانه‌‪.‬‬


‫هه‌ڵبژاردنی ئووکراینا ل ‌ه نێوان‬ ‫به‌ره‌ی ڕۆژاوا و ڕۆژهه‌اڵتدا‬

‫ڕۆژی یه‌کش������ه‌ممه‌ (‪)٢٠١٢/١٠/٢٨‬‬ ‫هاوواڵتیان������ی ئووکراینا ب������ۆ هه‌ڵبژاردنی‬ ‫‪ ٤٥٠‬نوێن������ه‌ری په‌رله‌م������ان‪ ،‬ڕووی������ان‬ ‫ل������ه‌ س������ندووقه‌کانی ده‌نگ������دان ک������رد‪.‬‬ ‫ئووکراینییه‌کان له‌ نێ������و پاڵێوراوانی ‪٢١‬‬ ‫ح������زب و ‪ ٢٦٠٠‬پاڵێوراوی س������ه‌ربه‌خۆ‪،‬‬ ‫ده‌بێ نوێنه‌ر بۆ په‌رله‌مان هه‌ڵبژێرن‪ .‬له‌و‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌دا ‪ ٢٢٥‬کورسی بۆ پاڵێوراوی‬ ‫حزب������ه‌کان و ‪ ٢٢٥‬کورس������ی تری������ش بۆ‬ ‫که‌سانی سه‌ربه‌خۆ ته‌رخان کراوه‌‪.‬‬ ‫به‌ پێی یاس������ای نوێی ئه‌و واڵته‌ که‌‬ ‫له‌ س������اڵی ‪٢٠١٠‬دا په‌سند کرا‪ ،‬نیوه‌ی‬ ‫ئه‌ندامانی په‌رله‌م������ان (‪ )٢٢٥‬نوێنه‌ری‬ ‫حزبه‌کان ده‌بن‪ ،‬که‌ به‌ده‌نگی هاوواڵتیان‬ ‫هه‌ڵده‌بژێردرێ������ن و ‪٢٢٥‬ی تری������ش بۆ‬ ‫نوێنه‌ری س������ه‌ربه‌خۆکانه‌‪ ،‬که‌ ئه‌وان به‌‬ ‫ناوی خۆیان و لۆگۆکانیانه‌وه‌ له‌ هه‌ڵمه‌تی‬ ‫هه‌ڵبژاردندا به‌شدار ده‌بن‪ .‬بێشک ئه‌و‬ ‫چه‌ش������نه‌ پاڵێوراوان������ه‌ ده‌توانن له‌الیه‌ن‬ ‫حزبه‌کانه‌وه‌ پشتیوانیان لێ بکرێت‪.‬‬

‫ئۆپۆزسیۆنی ئه‌و واڵته‌ ئه‌و شێوازه‌ ل‌ه‬ ‫دابه‌شکردنی نوێنه‌ران به‌ که‌ره‌سه‌یه‌ک‬ ‫ده‌زانێت‪ ،‬که‌ ده‌وڵه‌ت و حزبی ده‌سه‌اڵتدار‬ ‫س������وودی لێوه‌رده‌گرن‪ ،‬به‌اڵم سه‌ره‌ڕای‬ ‫ئه‌وه‌ش‪ ،‬ئۆپۆزسیۆن ب‌ه گوڕوتینه‌وه‌ له‌‬ ‫هه‌ڵبژاردندا به‌شدار بوو‪.‬‬ ‫به‌ پێ������ی دوایی������ن ئام������ار‪( ،‬حزبی‬ ‫ناوچه‌کان) به‌ س������ه‌رۆکایه‌تیی (ڤیکتۆر‬ ‫یانووڤیچ)ی سه‌رکۆمار زیاتر له‌ (‪)%٣٠‬‬ ‫ی ده‌نگه‌کان������ی به‌ده‌س������تهێنا‪ .‬حزبی‬ ‫نیش������تمان (‪ )%٢٤،٧‬له‌ پل������ه‌ی دووم‪،‬‬ ‫حزبی (‪ )удар‬ئوودار واته‌ (زه‌بر) به‌‬ ‫سه‌رۆکایه‌تیی ڤیتالی کلیچکۆ قاره‌مانی‬ ‫مستوه‌ش������ێن له‌ کێش������ی قورس������دا به‌‬ ‫(‪ )%١٥،١‬له‌ پله‌ی س������ێیه‌مدا‪ ،‬هه‌ره‌ها‬ ‫حزبی ڕاستی توندئاژۆ به‌ (‪ )%١٢،٨‬و‬ ‫حزبی کۆمۆنیستیش به‌ ڕێژه‌ی (‪)%١٢‬‬ ‫له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا ده‌نگیان به‌ده‌ستهێنا‪.‬‬ ‫هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی له‌ ئووکراینا‬ ‫ب������ه‌ چاودێری ‪ ٣٦٠٠‬ک������ه‌س له‌ نه‌ته‌وه‌‬

‫*‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫یه‌کگرت������ووه‌کان‪ ،‬یه‌کێتی������ی ئه‌ورووپا و‬ ‫کۆڕی په‌رله‌مانی ئه‌ورووپا به‌ڕێوه‌چوو‪،‬‬ ‫ک‌ه ‪ ٨٠٠‬چاودێر له‌وان له‌الیه‌ن ڕێکخراوی‬ ‫ئاس������ایش و هاوکاری������ی ئه‌ورووپ������اوه‌‬ ‫ڕه‌وانه‌ی ئه‌و واڵته‌ کرابوون‪.‬‬ ‫ب������ه‌ره‌ی ئۆپۆزس������یۆنی ئ������ه‌و واڵته‌‬ ‫ڕایگه‌یاند‪ ،‬له‌ چه‌ندین بازنه‌ی ده‌نگداندا‬ ‫"فرتوفێڵ" کراوه‌‪ .‬حزبی ئوودار‪ ،‬سه‌باره‌ت‬ ‫به‌ "س������اخته‌کاری" له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کاندا‬ ‫جه‌ختی له‌وه‌ ک������رده‌وه‌‪" :‬له‌ ‪ ١٣‬بازنه‌ی‬ ‫ده‌نگداندا فرتوفێ������ڵ کراوه‌‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌‬ ‫ئێمه‌ خوازیاری ئه‌وه‌یه‌ن که‌ له‌و سێزده‌‬ ‫بازنه‌یه‌دا هه‌ڵبژاردن بکرێته‌وه‌‪ ".‬نوێنه‌ری‬ ‫ئه‌و حزبه‌ ئه‌وه‌ش������ی ده‌رب������ڕی‪" :‬ئه‌گه‌ر‬ ‫ئه‌مه‌ جێبه‌جێ نه‌کرێ������ت‪ ،‬داوا ده‌که‌ین‬ ‫که‌ جارێکی ت������ر هه‌ڵبژاردن بکرێته‌وه‌‪".‬‬ ‫به‌پێی ڕاپۆرتی هه‌واڵده‌رییه‌کان تا ئێستا‬ ‫هه‌ڵوێستێکی ڕه‌سمی له‌ الیه‌ن ده‌وڵه‌تی‬ ‫ئووکرایناوه‌ س������ه‌باره‌ت به‌ "داخوازیی"‬ ‫حزبی ئوودار ڕانه‌گه‌یێندراوه‌‪.‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪2012‬‬

‫‪5‬‬


‫ڕۆژاوا و ڕۆژهه‌اڵت‬ ‫ل ‌ه ئووکراینا و له‌ ده‌ره‌وه‌دا‬ ‫دانیشتووانی ڕۆژهه‌اڵتی ئووکراینا‬ ‫که‌ به‌ زمانی ڕووس������ی ده‌په‌یڤن و به‌‬ ‫"الیه‌نگ������ر"ی مۆس������کۆ ده‌ژمێردرێن‪،‬‬ ‫پش������تیوانی له‌ حزب������ی ناوچه‌کان که‌‬ ‫س������ه‌ر به‌ س������ه‌رکۆماری ئه‌و واڵته‌یه‌‬ ‫ده‌ک������ه‌ن‪ .‬ل������ه‌ ڕۆژاوای ئووکرایناش‬ ‫زۆرینه‌ الیه‌نگ������ری له‌ ڕۆژاوا ده‌که‌ن‪.‬‬ ‫ڕۆژاوا زۆر به‌ هه‌سته‌وه‌ سه‌یری ئه‌و‬ ‫هه‌ڵبژاردن������ه‌ ده‌کات‪ .‬ئه‌ورووپییه‌کان‬ ‫هاوکارییه‌ ئابوورییه‌کانیان له‌و واڵته‌دا‬ ‫ڕاگرت������ووه‌ و ئه‌وه‌یان ب������ه‌ ده‌وڵه‌تی‬ ‫ئووکراینا ڕاگه‌یان������دووه‌‪ :‬به‌و مه‌رجه‌‬

‫هاوکارییه‌ ئابوورییه‌کان به‌ ئووکراینا‬ ‫ده‌که‌ینه‌وه‌‪ ،‬ک������ه‌ هه‌ڵبژاردنێکی پاک‬ ‫به‌ڕێوه‌بچێت‪.‬‬ ‫ڕووس������یاش زۆر ب������ه‌ خه‌س������تی‬ ‫چاوه‌ڕوانی ئاکامه‌کانی ئه‌و هه‌ڵبژاردن‌ه‬ ‫ده‌کات‪ ،‬چونک������‌ه مان������ه‌و‌ه و به‌هێزیی‬ ‫ده‌وڵه‌ت������ی (ڤیکت������ۆر یانووڤی������چ) ئه‌و‬ ‫هیوای������ه‌ ل‌ه ڕووس������یادا به‌هێز ده‌کات‪،‬‬ ‫ک������‌ه په‌ر‌ه ب������ه‌ (یه‌کێتی������ی گومرگ)ی‬ ‫هاوبه‌ش له‌ نێوان ڕووسیا‪ ،‬قه‌زاقستان‬ ‫و ڕووس������ی س������پیدا ب������دات‪ .‬یه‌کێک‬ ‫له‌ پالنه‌کان������ی رووس������یا ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬ک‌ه‬ ‫بانگهێشتی ئووکرایناش بکات تا بێت‌ه‬ ‫ناو ئه‌م یه‌کێتییه‌‪ .‬له‌الیه‌کی تریشه‌وه‌‪،‬‬

‫ڕووس������یا گاز هه‌ن������ارده‌ی ئووکراینا‬ ‫ده‌کات‪ .‬به‌ گش������تی چارونووسی دوو‬ ‫ڕێککه‌وتننامه‌ی زل������ی ئابووری له‌گه‌ڵ‬ ‫ڕوسیا و ڕۆژاوا‪ ،‬له‌ گره‌وی ئاکامه‌کانی‬ ‫ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌دایه‌‪.‬‬ ‫هه‌ر له‌ ساڵی ‪٢٠١٠‬ه‌وه‌ که‌ ڤیکتۆر‬ ‫یانووڤیچ بوو ب‌ه س������ه‌رکۆمار‪ ،‬هه‌ندێک‬ ‫به‌ڵێنیی چاکسازی و باشترکردنی باری‬ ‫ئابووری ب‌ه هاوواڵتیاندا‪ ،‬به‌اڵم له‌و دوو‬ ‫س������اڵه‌دا ئاڵوگۆڕێکی ئه‌وتۆ ل‌ه ژیانی‬ ‫ئابووری������ی هاوواڵتیان������ی ئووکراینادا‬ ‫ڕووی ن������ه‌داوه‌‪ .‬به‌ پێی ئاماری نه‌ته‌و‌ه‬ ‫یه‌کگرت������ووه‌کان (‪)%١٦‬ی هاوواڵتیانی‬ ‫ئووکراینا ل‌ه دۆخی برسێتیدا ده‌ژین‪.‬‬

‫ئووکراینا‬ ‫ناوی ڕه‌سمی‪:‬‬

‫کۆماری ئووکراینا‬

‫پایته‌خت‪:‬‬

‫کیێڤ‬

‫پانتایی خاک‪:‬‬

‫‪603.700‬‬

‫ژماره‌ی دانیشتووان‪:‬‬

‫‪ 45.706.100‬که‌س‪ -‬ئامار ‪٢٠١١‬‬

‫ڕێژه‌ی شارنشینی‪:‬‬

‫(‪ - )%٦٨،١‬ئامار ‪٢٠١٠‬‬

‫ڕێژه‌ی ژنان‪:‬‬

‫(‪٢٠٠٩ - )%٥٣،٩‬‬

‫ڕێژه‌ی پیاوان‪:‬‬

‫(‪٢٠٠٩ - )%٤٦،١‬‬

‫ڕێژه‌ی خوێنده‌واری (خوێندنه‌و‌ه و نووسین)‪٢٠٠٩ - )%٩٩،٧( :‬‬ ‫ڕێژه‌ی خوێنده‌واری ل‌ه ناو ژنان‪:‬‬

‫(‪٢٠٠٩ - )%٩٩،٦‬‬

‫ڕێژه‌ی خوێنده‌واری ل‌ه ناو پیاوان‪:‬‬

‫(‪٢٠٠٩ - )%٩٩،٨‬‬

‫ڕێژه‌ی ژنان له‌ په‌رله‌مان‪:‬‬

‫(‪٢٠٠٩ - )%٨،٢‬‬

‫ئابووری‪:‬‬

‫(‪ )%٨،٣‬کشتوکاڵ‪ )%٣١،٤( ،‬پیشه‌سازی و (‪)%٦٠،٣‬یش به‌شی خزمه‌تگوزارییه‌ ‪٢٠١١ -‬‬

‫بێکاری‪:‬‬

‫(‪٢٠١١ – )%٧،٧‬‬

‫تێبنی ‪ :‬واڵتی (ئووکراینا ‪ )Україна -‬به‌ هه‌ڵ‌ه له‌ به‌ش������ێکی به‌رچاو له‌ ڕاگه‌یاندنه‌کانی هه‌رێمی کوردس������تاندا ب‌ه‬ ‫(ئوکرانیا) ناوی ده‌برێت!‬ ‫‪www.dw-world.de‬‬ ‫‪http://persian.euronews.com‬‬ ‫‪www.landguiden.se‬‬

‫‪6‬‬

‫هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬


‫هه‌ڵبژاردنی‌ ئازاد و دادپه‌روه‌‌رانه‌‬

‫ی ئ������ازاد و دادپه‌روه‌رانه‌ ده‌‌رفه‌ت ده‌‌دات به‌و‬ ‫هه‌ڵبژاردن ‌‬ ‫ی په‌رلمانید‌ا ده‌‌ژین‪ ،‬بۆ‬ ‫ی ك‌ه ل‌ه دیموكراس������ییه‌ك ‌‬ ‫خه‌ڵكان������ه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی و ڕێبازی داهاتووی سیاسه‌ت ‌‬ ‫ی سیاس������ ‌‬ ‫ی پێكهات‌ه ‌‬ ‫ئه‌وه‌ ‌‬ ‫ی خۆیان دیاری‌ بكه‌ن‪.‬‬ ‫ده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫ هه‌ڵبژاردنی‌ ئازاد و دادپه‌روه‌رانه‌ ئه‌گه‌ری‌ گواس������تنه‌وه‌ی‌‬‫ئاش������تییانه‌ی‌ ده‌س������ه‌اڵت زیاتر ده‌كات‪ .‬ئه‌م جۆره‌ هه‌ڵبژاردنه‌‬ ‫ئه‌وه‌ مس������ۆگه‌ر ده‌كات‪ ،‬ك������ه‌ پاڵێوراوه‌ دۆڕاوه‌كان ڕاس������تیی‌‬ ‫ئه‌نجامه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردن قبوول بكه‌ن و ده‌س������ه‌اڵت به‌ ده‌وڵه‌تی‌‬ ‫نوێ بده‌ن‌‪.‬‬ ‫ی دابین ناكات‪ ،‬له‌به‌ر‬ ‫ هه‌ڵبژاردن به‌ ته‌نیا‌ دیموكراس������ ‌‬‫ی كه‌ دیكتاتۆره‌كان ده‌توانن به‌ به‌كارهێنانی‌ ده‌رفه‌ت‌ه‬ ‫ئه‌وه‌ ‌‬ ‫ده‌وڵه‌تییه‌كان بۆ ده‌ستێوه‌ردان و چه‌واشه‌کردنی پرۆسه‌ی‬ ‫هه‌ڵبژاردن‪ ،‬سوودی لێ وه‌ربگرن‪.‬‬ ‫ی به‌م‬ ‫ی ئ������ازاد و دادپه‌روه‌ران������ه‌ پێویس������ت ‌‬ ‫هه‌ڵبژاردن������ ‌‬ ‫ڕێكارانه‌ی‌ خواره‌وه‌یه‌‪:‬‬ ‫ی‬ ‫ی گش������تی‌ بۆ هه‌موو ئافره‌ت و پیاوانه‌ ‌‬ ‫ی ده‌نگدان ‌‬ ‫ ماف ‌‬‫ك������‌ه مه‌رجی‌ ده‌نگدانیان هه‌یه‌‪-‬دیموكراس������ی‌ ئه‌م مافه‌ ل‌ه‬ ‫كه‌مین‌ه نه‌ته‌وه‌یییه‌كان و په‌ككه‌وته‌كان ناس������تێنێت یا ته‌نها‬ ‫ئه‌م ماف‌ه ب‌ه خوێنده‌واره‌كان و ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان نادات‪.‬‬

‫*‬

‫و‪ :‬له‌یال محه‌مه‌د ته‌ها‬

‫ی ناونووس������ین وه‌ك ده‌نگده‌رێك یا كاندید بوون‬ ‫ ئازادی ‌‬‫بۆ پۆست‌ه ده‌وڵه‌تییه‌كان‪.‬‬ ‫ی ڕاده‌ربرین بۆ كاندید و حیزب‌ه سیاسییه‌كان‪-‬‬ ‫ ئازادی ‌‬‫دیموكراس������ییه‌كان هیچ س������نوورێك بۆ پاڵێ������وراو یا حزب‌ه‬ ‫ی‬ ‫سیاس������ییه‌كان له‌ ڕه‌خنه‌گرتن ل‌ه كرده‌وه‌ی‌ به‌رپرس������ان ‌‬ ‫ده‌سه‌اڵتدار دانانێن‪.‬‬ ‫ ڕه‌خس������اندنی ده‌رفه‌تێکی زۆر بۆ لیژنه‌ی‌ هه‌ڵبژاردن‬‫ب������ۆ وه‌رگرتن������ی‌ زانیاریی‌ بێالی������ه‌ن له‌الی������ه‌ن چاپه‌مه‌نیی‌ه‬ ‫ئازاده‌كانه‌وه‌‪.‬‬ ‫ی گردبوون������ه‌و‌ه بۆ به‌ڕێوه‌بردن������ی پرۆگرام و‬ ‫ ئازادی������ ‌‬‫كۆبوونه‌وه‌‌ سیاسییه‌کان‌‪.‬‬ ‫ یاساكان ك‌ه ب‌ه پێویست بزانن نوێنه‌رانی‌ حیزبه‌كان ل‌ه‬‫ی ده‌نگدان ل‌ه بنکه‌ی ده‌نگدا ‌ن دوور بن‪.‬‬ ‫رۆژ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬كه‌س������انێك كه‌ ب‌ه شێوه‌ ‌‬ ‫ كارمه‌نده‌كان ‌‬‫چاودێره‬ ‫‌‌‬ ‫خۆبه‌خشانه‌ ل‌ه شوێنه‌كانی‌ ده‌نگداندا كار ده‌كه‌ن و‬ ‫نێوده‌وڵه‌تییه‌کا ‌ن ده‌توانن ل‌ه پرۆسه‌ی ده‌نگداندا‪ ،‬یارمه‌تیی‬ ‫ده‌نگده‌ران بده‌ن‪ ،‬نه‌ك یارمه‌تیدانیان ل‌ه هه‌ڵبژاردنی‌ كه‌سێك‬ ‫ی پێ ده‌ده‌ن‪.‬‬ ‫ك‌ه ده‌نگ ‌‬

‫تشرینی دووه‌می ‪2012‬‬

‫‪7‬‬


‫ی بێالیه‌ ‌ن یا هاوس������ه‌نگ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی‬ ‫ سیس������ته‌م ‌‬‫ی‬ ‫ی ڕاستیی‌ ئه‌نجامه‌كان ‌‬ ‫هه‌ڵبژاردن و لێپرس������ینه‌و‌ه ل‌ه باره‌ ‌‬ ‫هه‌ڵبژاردن‪.‬‬ ‫ی هه‌ڵبژاردن پێویست‌ه له‌ الیه‌نی‬ ‫ كارمه‌ند‌ه ڕاهێنراوه‌كان ‌‬‫سیاسییه‌وه‌ سه‌ر به‌ هیچ حزبێک نه‌بن‪ ،‬كه‌سانی‌ چاودێری‬ ‫هه‌ڵب������ژاردن ده‌بێ������ت نوێنه‌رانی‌ حیزب‌ه به‌ش������داربووه‌كانی‬ ‫هه‌ڵبژاردن بن‪.‬‬ ‫ هاوواڵتیان ده‌ستیان به‌ شوێنه‌کانی ده‌نگدان ڕابگات‪،‬‬‫که‌شوهه‌وای تایبه‌تیی بۆ ده‌نگدان و سندووقه‌کانی ده‌نگدان‬ ‫پارێزراو بن و ژماردنی ده‌نگه‌کانیش به‌ شێوه‌یه‌کی شه‌فاف‬ ‫به‌ڕێوه‌ بچێت‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی فۆرمه‌كان ‌‬ ‫ ده‌نگدان������ی‌ نهێنی‌ – ده‌نگدان ل������ه‌ ڕێگه‌ ‌‬‫ی‬ ‫‌وه ئه‌مه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات‪ ،‬ك‌ه هه‌ڵبژاردن ‌‬ ‫ی نهێنییه ‌‌‬ ‫ده‌نگدان ‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫حیزب یا پاڵێوراوێک له‌الیه‌ن تاكه‌و‌ه ناتوانرێت ب‌ه دژ ‌‬ ‫ی لێ‌ وه‌ربگیرێت‪.‬‬ ‫سوود ‌‬ ‫ی ل‌ه هه‌ڵبژاردنه‌كان‪-‬‬ ‫ی یاسایی‌ ساخته‌كار ‌‬ ‫ قه‌ده‌غه‌كردن ‌‬‫ب������وون و جێبه‌جێکردنی هه‌ندێک یاس������ا ب������ۆ ڕێگه‌گرتن ل‌ه‬ ‫ده‌ستێوه‌ردان ل‌ه هه‌ڵبژاردن (وه‌ك هه‌ژماركردنی‌ دووباره‌‪،‬‬ ‫ی ناڕاسته‌قینه‌‪).‬‬ ‫ده‌نگدانی‌ كه‌سان ‌‬ ‫ ڕه‌وت������ی‌ هه‌ژماركردن������ی‌ دووب������اره‌ و به‌دواداچوون������ی‌‬‫سكااڵ‌كان‪ .‬پرۆسه‌ و مكانیزمێک بۆ به‌ دواداچوونی‌ دووباره‌ی‌‬ ‫قوناغه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردن به‌ڕێوه‌بچێت‪ ،‬تا متمانه‌ی ئه‌وه‌ هه‌بێت‬ ‫که‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان به‌ شێوه‌یه‌کی‌ دروست ئه‌نجام دراون‌‪.‬‬ ‫ ڕێکاره‌کان������ی ده‌نگدان‪ -‬له‌ واڵت������ه‌‌ جۆراوجۆره‌کان و‬‫ی جیاواز ئه‌نجام ده‌درێت‪،‬‬ ‫ته‌نانه‌ت ل‌ه واڵتێكدا به‌ شێوازێک ‌‬ ‫كه‌ ب‌ه شێوه‌ی‌ خواره‌وه‌یه‌‪:‬‬ ‫ فۆرمه‌كان������ی‌ ده‌نگدانی‌ كاغه‌زی‌‪ -‬ده‌نگه‌كان له‌س������ه‌ر‬‫الپه‌ڕه‌یه‌كی‌ كاغه‌زی‌ ئاماژه‌ی پێ ده‌درێت یا كون ده‌کرێت‪.‬‬ ‫ی ده‌نگدان ب‌ه وێنه‌یه‌ك ل������‌ه كاندیده‌كان یا‬ ‫ فۆرمه‌كان������ ‌‬‫هێمای حیزب������ه‌كان‪ ،‬تا هاوواڵتیانی‌ نه‌خۆین������ده‌وار بتوانن‬ ‫ی دروست بخه‌ن‌ه ناو سندووقه‌کانی ده‌نگدانه‌وه‌‪.‬‬ ‫ده‌نگ ‌‬ ‫سیس������ته‌می ئه‌لێکترۆنی – ده‌نگده‌ران ب������ه‌ هۆی ئامێری‬ ‫هه‌س������تیار به‌ په‌نجه‌ی ده‌ست‪ ،‬یان دوگمه‌ی گوشاره‌وه‌ ده‌نگ‬ ‫ده‌ده‌ن‪.‬‬ ‫ فۆرمی‌ ده‌نگدانی‌ كه‌س������انی‌ ئاماده‌نه‌بوو‪ -‬به‌و كه‌س������انه‌ی‌‬‫كه‌ له‌ ڕۆژی ده‌نگدان������دا ناتوانن ئاماده‌بن‪ ،‬ده‌رفه‌ت ده‌درێت كه‌‬ ‫فۆرم������ی‌ ده‌نگدان به‌ر له‌ هه‌ڵبژاردن بخه‌نه‌ ناو س������ندووقه‌کانی‬ ‫ده‌نگدانه‌وه‌‪.‬‬ ‫‪www.america.gov‬‬

‫‪8‬‬

‫هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫هاوپه‌یمانیی هێز‌ه ڕاستئاژۆیه‌کان بۆ‬ ‫هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌ی ئیسرائیل‬

‫* هه‌ڵبژاردن‬ ‫حزبی پارێزکاری (لیکوود) به‌ س������ه‌رۆکایه‌تیی بێنیامین‬ ‫نه‌ته‌نیاهوو سه‌رۆکوه‌زیرانی ئیسرائیل‪ ،‬له‌گه‌ڵ توندئاژۆیه‌کانی‬ ‫ئه‌و واڵته‌ بۆ هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌ی په‌رله‌مانی ڕێککه‌وت‪.‬‬ ‫نه‌ته‌نیاه������وو بڕی������اری داو‌ه ک‌ه له‌گه‌ڵ ناسیۆنالیس������ت‌ه‬ ‫توندئاژۆیه‌کانی حزبی ئیس������رائیل بیتنۆ (ئیس������رائیل ماڵی‬ ‫ئێم������ه‌) ب������‌ه س������ه‌رۆکایه‌تیی ئاویگدۆر لیبێرم������ه‌ن وه‌زیری‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و واڵته‌‪ ،‬به‌ لیس������تێکی هاوبه‌ش له‌ هه‌ڵبژاردنی‬ ‫پێشوه‌خته‌ی په‌رله‌مانیدا به‌شداری بکات‪.‬‬ ‫بڕی������ار وایه‌ ک������ه‌ هه‌ڵبژاردنی پێش������وه‌خته‌ی په‌رله‌مانی له‌‬ ‫(‪)٢٠١٣/١/٢٢‬دا به‌ڕێوه‌ بچێت‪ .‬به‌ پێی یاسای هه‌ڵبژاردنی ئه‌و‬ ‫واڵته‌‪ ،‬ده‌با هه‌ڵبژاردنی ئاساییی په‌رله‌مانی ئیسرائیل له‌ (مانگی‬ ‫‪١٠‬ی ساڵی ‪)٢٠١٣‬دا به‌ڕێوه‌ چووبا‪ .‬پرسی ئابووری (بودجه‌ی‬ ‫واڵت) و ئاسایش "هه‌ڕه‌شه‌کانی ئێران" بۆ سه‌ر ئیسرائیل‪ ،‬دوو‬ ‫هۆکاری سه‌ره‌کی بوون بۆ هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌ له‌و واڵته‌دا‪.‬‬ ‫ده‌وڵه‌تێک������ی "کارامه‌" و "به‌توانا" ئه‌و هۆکارانه‌ن که‌ دوو حزبی‬ ‫له‌و ڕێكکه‌وتننامه‌یه‌دا کۆ کردۆته‌وه‌‪.‬‬ ‫هه‌ر ئێستا ل‌ه کۆی ‪ ١٢٠‬کورسیی کێنێسێت (په‌رله‌مانی‬ ‫ئیس������رائیل) هه‌ر دوو حزبی (لیکوود) و (ئیسرائیل ماڵی‬ ‫ئێم������ه‌) خاوه‌نی ‪ ٤٢‬کورس������ین‪ .‬ئه‌گه‌ر هێ������زه‌ چه‌په‌کانی‬ ‫ئیس������رائیلیش له‌ به‌ره‌یه‌کدا کۆ ببن������ه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ دوو به‌ره‌ی‬ ‫به‌هێزی ڕاست و چه‌پ له‌و واڵته‌دا پێك دێن‪.‬‬


‫هه‌ڵبژاردنی خۆجێیی له‌ دووڕگه‌ی‬ ‫سیسیلیا‬ ‫*‬ ‫ڕۆژی یه‌کش������ه‌ممه‌ (‪)٢٠١٢/١٠/٢٨‬‬ ‫هه‌ڵبژاردن������ی په‌رله‌مانی ل������ه‌ دوڕگه‌ی‬ ‫سیسیلیای سه‌ر به‌ ئیتالیا به‌ڕێوه‌چوو‪.‬‬ ‫ئ������ه‌م دوڕگه‌یه‌ ک������ه‌ هه‌رێمێکه‌‪ ،‬خاوه‌نی‬ ‫س������ه‌رۆک‪ ،‬په‌رله‌م������ان و ئااڵیه‌‪ .‬به‌ پێی‬ ‫دوایین هه‌واڵ له‌و هه‌ڵبژاردنه‌ خۆجێییه‌دا‪،‬‬ ‫هاوپه‌یمانی������ی چه‌پ������ه‌ مامناوه‌ن������ده‌کان‬ ‫(‪)%٣١‬ی ده‌نگیان به‌ده‌ستهێنا‪.‬‬ ‫حزب������ه‌ پارێزکاره‌کانی������ش توانیان‬

‫(‪)%٢٥‬ی ده‌نگه‌کان مسۆگه‌ر بکه‌ن‪ .‬جێی‬ ‫ئاماژ‌ه پێکردنه‌ که‌ حزبی ڕاستئاژۆی‬ ‫بێرلۆسکۆنی سه‌رۆکوه‌زیرانی پێشووی‬ ‫ئیتالی������ا‪ ،‬نه‌یتوان������ی ده‌نگێکی به‌رچاو‬ ‫به‌ده‌ست بێنێت‪.‬‬ ‫ل������‌ه س������اڵی ‪٢٠٠١‬دا حزبه‌ک������ه‌ی‬ ‫بێرلۆس������کۆنی ته‌واوی ‪ ٦١‬کورس������یی‬ ‫په‌رله‌مان������ی ئ������ه‌و دوڕگه‌ی������ه‌ی‬ ‫له‌ده‌ستدابوو‪.‬‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫ڕافائێ������ل لۆمباردۆ ک‌ه س������ه‌رۆکی‬ ‫هه‌رێمی سیس������یلیایه‌‪ ،‬له‌ ساڵی ‪٢٠٠٨‬‬ ‫له‌ هه‌ڵبژاردن بۆ س������ه‌رۆکی سیسیلیا‬ ‫توانی (‪ )%٦٦‬ده‌نگی هاوواڵتیانی ئه‌و‬ ‫دوڕگه‌ی‌ه به‌ده‌ست بێنێت‪.‬‬ ‫به‌ش������ێکی به‌رچاوی ئ������ه‌م دوڕگه‌ی‌ه‬ ‫شوێنی کش������توکاڵیی‌ه و به‌رهه‌مه‌کانی‬ ‫بریتی������ن له‌‪ :‬لیمۆ‪ ،‬زه‌یتوون‪ ،‬ش������ه‌راب‪،‬‬ ‫بادام و لۆکه‌‪.‬‬

‫سیسیلیا‬

‫ڕافائێل لۆمباردۆ سه‌رۆکی هه‌رێمی سیسیلیا‬

‫ناوی ڕه‌سمی‪:‬‬

‫هه‌رێمی سیسیلیا‬

‫پایته‌خت‪:‬‬

‫پالێرمۆ‬

‫پانتایی خاک‪:‬‬

‫‪ ٢٥٧.٣‬کیلۆمه‌تری چوارگۆشه‌‬

‫ژماره‌ی دانیشتووان‪:‬‬

‫‪ 4.972.124‬که‌س‬

‫په‌رله‌مان‪:‬‬

‫‪ ٦١‬کورسی‬

‫ماڵپه‌ڕی ڕه‌سمیی هه‌رێمی سیسیلیا‬

‫‪http://pti.regione.sicilia.it‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪2012‬‬

‫‪9‬‬


‫الیه‌ن ‌ه كاراكانی ئاسایشی‬ ‫هه‌ڵبژاردن‬ ‫* و ‪ :‬ئاران جه‌مال‬

‫ئه‌ركه‌كانی پاراستن و ئاسایش له‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردندا‬ ‫به‌ پێی ئه‌و چاالكییه‌ به‌رفراوان������ه‌‌ی كه‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌ن‪ ،‬به‌‬ ‫سه‌ر س������ێ جۆری س������ه‌ره‌‌كیدا دابه‌ش ده‌كرێن‪ :‬یه‌كه‌میان‪:‬‬ ‫ئاسایش������ی جێگی������ر وه‌ك (پاراس������تنی كۆگا‪ ،‬نووس������ینگه و‬ ‫بنكه‌كان������ی ده‌نگ������دان)‪ ،‬دووه‌‌میان‪ :‬ئاسایش������ی گه‌ڕۆك وه‌ك‬ ‫(پاراس������تنی تیمه‌كانی تۆماركردنی ده‌نگده‌ران و ناوچه‌كانی‬ ‫هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن) و س������ێیه‌میان‪ :‬ئاسایشی یه‌ده‌گ وه‌ك‬ ‫(هێزێكی فریاكه‌وتن بۆ پش������تگیریكردنی ئاسایشی جێگیر به‌‬ ‫پێی پێویست)‪.‬‬ ‫له‌ نێوان ئه‌و سێ ده‌سته‌ به‌رفراوانه‌دا‌‪ ،‬هه‌موو ئه‌و جۆره‌‬ ‫ئه‌ركانه‌ی كه په‌یوه‌ندییان به‌ ئاسایشی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ هه‌یه‪‌‌،‬‬ ‫ش������ێوازی ئه‌نجامدانی������ان جۆراجۆر ده‌بن و ب������ه‌ پێی توانا‪،‬‬ ‫شاره‌زایی و ژماره‌ی كارمه‌ندان‪ ،‬هه‌روه‌ها ئه‌و ده‌سه‌اڵتانه‌ی‬ ‫كه‌ په‌یوه‌ندیدارن‌ ل������ه‌ زۆربه‌ی حاڵه‌ته‌كاندا‪ ،‬كار و ئه‌ركه‌كان‬ ‫له‌س������ه‌ر بنه‌م������ای گونجاوتر یا ش������یاوتر به‌‌س������ه‌ر (چه‌ند‬ ‫دامه‌زراوه‌یه‌كی ئه‌منی یان گرێبه‌س������ت)دا دابه‌ش ده‌كرێت‪.‬‬ ‫به‌اڵم ده‌كرێت له‌ ڕێی یاس������ا‪ ،‬دارایی و سیاس������ه‌ته‌وه‌ یه‌كتر‬ ‫بگرن‪.‬‬ ‫ده‌ستنیشانكردن و سپاردنی به‌رپرسیاریه‌تیی پاراستنی‬ ‫پرۆس������ه‌ی هه‌ڵب������ژاردن له‌س������ه‌ر دام������ه‌زراوه‌كان له‌ ڕووی‬

‫‪ 10‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫یاسایییه‌وه‪ ‌،‬شێوازه‌كانی له‌ جیهاندا جۆراوجۆرن‪ .‬له‌ زۆربه‌ی‬ ‫واڵتاندا به‌رپرس������یاریه‌تیی پاراستنی پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن به‌‬ ‫شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی ده‌خرێته‌ ئه‌ستۆی هێزه‌كانی پۆلیسه‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌و هۆیه‌ی که‌ ده‌س������توور ڕێگه‌ نادات هێزی س������ه‌ربازی له‌‬ ‫ناوخۆ به‌ كار بهێنرێت‪.‬‬ ‫له‌ چه‌ند واڵتێكدا به‌ ش������ێوه‌یه‌كی ئاشكرا به‌شداریكردنی‬ ‫هێزی س������ه‌ربازی قه‌ده‌غه‌ كراوه‌‪ .‬س������ه‌ربازه‌كانی ئه‌و اڵتانه‌‌‬ ‫له‌ ڕۆژی ده‌نگدان ده‌بێ له‌ س������ه‌ربازگه‌كانیاندا جێگیربن‪ .‬له‌‬ ‫چه‌ند واڵتێكی تردا هێزی سه‌ربازی به‌شداری ده‌كه‌ن‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واوكه‌ر له‌گه‌ڵ هێزه‌كانی تردا ئه‌ویش به‌پێی‬ ‫رێخس������تنێكی تایبه‌ت‪ ،‬بۆ نموونه‌ فه‌رمانده‌ی گشتیی هێزی‬ ‫سه‌ربازی‪ ،‬به‌ شێوه‌یه‌كی كاتی سه‌رپه‌رشتیكردنی ده‌سته‌ی‬ ‫س������ه‌رۆكایه‌تیی به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵب������ژاردن به‌ڕێوه‌ ده‌بات‪ .‬له‌‬ ‫چه‌ند واڵتێكی تردا هێزه‌كانی پۆلیس به‌ پێی رێكخس������تنێكی‬ ‫یاسایی سوود له‌ كه‌ره‌سه‌ی سه‌ربازی و سه‌ربازه‌كانی ئه‌و‬ ‫واڵته‌ وه‌رده‌گرن‪.‬‬ ‫له‌وانه‌یه‌ بابه‌ت������ی ئاماده‌كردنی تێچوو و خه‌رجی پاره‌ بۆ‬ ‫پاراستنی پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن ناكۆكی لێبكه‌وێته‌وه‌‪ ،‬بۆیه‌ بڕی‬ ‫تێچووی ئه‌و هه‌مواركردنه‌ وه‌ك به‌شێك له‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن‬ ‫ده‌خرێته‌ ئه‌ستۆی ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵبژاردن‪ .‬واته‌ له‌‬


‫سه‌ر بنه‌مای زۆریی خه‌رجی تێچووی ئه‌و هه‌مواركردنانه‌ی‬ ‫که‌ له‌ ساته‌كانی كۆتاییدا ئه‌نجام ده‌درێن‪.‬‬ ‫ی������ان ئه‌گه‌ر وه‌ك كارێكی ئه‌منی باس������ی لێ������وه‌ بكرێت‪ ،‬ئه‌و‬ ‫بڕه‌ پاره‌یه‌ له‌ بوودجه‌ی هێزه‌كانی ئاس������ایش سه‌رف ده‌كرێت‪.‬‬ ‫چاره‌س������ه‌ركردنی ئه‌و كێشه‌یه‌ پش������ت به‌ ئاماده‌كارییه‌ فه‌رمی‬ ‫و یاس������اكانی ئه‌ واڵت������ه‌ ده‌به‌س������تێ‪ ،‬بۆیه‌ توان������ا‪ ،‬لێهاتوویی‬ ‫دامه‌زراوه‌كانی هه‌ڵبژاردن و ئاس������ایش كاریگه‌ریان ده‌بێت بۆ‬ ‫ده‌ستنیشانكردنی كێشه‌كان‌ پێش داڕشتنی پالنی ستراتیژی و‪،‬‬ ‫دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌رێك كه‌ هه‌موو الیه‌نه‌كان پێی قایل بن‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها به‌ربه‌س������ته‌ سیاس������ییه‌كان كاریگه‌رییان له‌سه‌ر‬ ‫ده‌ستنیش������انكردنی كاره‌كان������ی هێزه‌ ئه‌منیی������ه‌كان له‌كاتی‬ ‫هه‌ڵبژاردندا ده‌بێت‪ .‬ئه‌گه‌ر الیه‌ن������ه‌ ئه‌منییه‌كان په‌یوه‌ندییان‬ ‫به‌ الیه‌نێكی حزبییه‌وه‌ هه‌بێت‪ ،‬ئه‌وا به‌كارهێنانی ئه‌و هێزانه‌‬ ‫كاریگه‌رییه‌كی پێچه‌وانه‌یان ده‌بێ بۆ به‌ده‌ستهێنانی متمانه‌ی‬ ‫به‌شداربووانی پرۆسه‌ی ده‌نگدان‪ .‬بۆ نموونه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر هێز‌ه‌كانی‬ ‫ئاسایشی ده‌وڵه‌ت له‌ كه‌ش������وهه‌وای ملمالنێدا به‌شدارییان‬ ‫كرد‪ ،‬زه‌حمه‌ته‌ متمانه‌ به‌ده‌ستبێنن‪ ،‬بۆیه‌ ده‌بێ له‌ جیاتی ئه‌وه‌‬ ‫ئاماده‌كارییه‌کی تر بكرێت‪.‬‬ ‫له سیناریۆی پاش ملمالنێی سیاس������ی‪ ،‬به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر‬

‫هێزه‌كانی سه‌ربازی و پۆلیس به‌ پرۆسه‌ی چاكسازی هاوكات‬ ‫له‌گه‌ڵ پرۆس������ه‌ی ده‌نگداندا تێپه‌ر بێت‪ ،‬ئ������ه‌وه‌ زه‌ره‌ری نه‌ك‬ ‫ته‌نها بۆ پرۆس������ه‌ی هه‌لبژاردن ده‌بێت‪ ،‬به‌ڵكو زه‌ره‌ری بۆ ئه‌و‬ ‫دامه‌زراوه‌ ده‌بێت که‌ چاكسازی له‌و واڵته‌دا به‌ڕێوه‌ ده‌بات‪.‬‬ ‫ئه‌رك و كاری پاراس������تنی پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن مه‌رج نییه‌‬ ‫ته‌نها له‌ ئه‌س������تۆی دامه‌زراوه‌ ئه‌منیی������ه‌ فه‌رمییه‌كاندا بێت‪،‬‬ ‫به‌ڵكو پارته‌ سیاس������ییه‌كان‪ ،‬گرووپه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی‬ ‫(‪ )NGO‬و ڕاگه‌یان������دن‪ ،‬هه‌روه‌ها چاودێره‌كانی پرۆس������ه‌ی‬ ‫هه‌ڵبژاردن‪ ،‬ئه‌وانه‌ هه‌مووی������ان به‌ ڕێگه‌ی چه‌ند میكانزمێكی‬ ‫جۆراوجۆره‌وه‌ كاریگه‌رییان له‌س������ه‌ر كه‌شوهه‌وای پرۆسه‌ی‬ ‫هه‌ڵبژاردندا ده‌بێت‪.‬‬ ‫پارته‌ سیاسییه‌كان ده‌توانن ڕێكکه‌وتنێكی هاوبه‌ش له‌سه‌ر‬ ‫نوسراوه‌ی هه‌ڵسوكه‌وت و ره‌فتار ئه‌نجام بده‌ن‪ ،‬كه‌ ڕێنمایی‬ ‫الیه‌نگران و پاڵێوراوانی ده‌كات‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ڕێكخراوه‌كان������ی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی‪ ،‬ڕێكخراوه‌‬ ‫نێوخۆی������ی و نێوده‌وڵه‌تییه‌ ناحكوومیی������ه‌كان ده‌توانن كاری‬ ‫هه‌ڵمه‌تی ڕاگه‌یاندنی هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام بده‌ن و به‌ش������داری‬ ‫ل������ه‌ گفتوگۆ گش������تییه‌كاندا بكه‌ن‪ ،‬یا بۆ نه‌هێش������تنی گرژییه‌‬ ‫سیاسییه‌كان ستراتێژییه‌ک بگرنه‌ به‌ر‪.‬‬

‫‪http://aceproject.org‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪11 2012‬‬


‫ل ‌ه سڵۆڤێنیای (‪ ٢‬ملیۆنی)دا‬ ‫هه‌ڵبژاردنی سه‌رکۆماری به‌ڕێوه‌چوو‬

‫*‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫ڕۆژی یه‌کشه‌مم‌ه (‪)٢٠١٢/١١/١١‬‬ ‫له‌ کۆماری بچکۆاڵنه‌ و کوێس������تانیی‬ ‫س������ڵۆڤێنیادا هه‌ڵب������ژاردن ب������ۆ‬ ‫ده‌سنیشانکردنی سه‌رکۆماری ئه‌نجام‬ ‫درا‪ .‬ل������ه‌و هه‌ڵبژاردن������ه‌دا‪ ،‬ملمالنێ‬ ‫ل‌ه نێ������وان ‪ ٣‬پاڵێوراو ب������وو‪( .‬دانیلۆ‬ ‫تورک) س������ه‌رکومار‪ ،‬ب������ۆرۆت پاهۆر‬ ‫س������ه‌رۆکوه‌زیرانی پێش������وو و میالن‬ ‫زوویر ل‌ه حزبی دیموکراتی پارێزکار‪،‬‬ ‫سێ پاڵێورای سه‌رکۆماری بوون‪.‬‬ ‫به‌ پێی دوایی������ن ئامار له‌ ئاکامی‬ ‫ژماردن������ی (‪)%٩٨‬ی ده‌نگه‌کان������ه‌‪،‬‬ ‫بۆرۆت پاه������ۆر س������ه‌رۆکوه‌زیرانی‬ ‫پێشوو و له‌ حزبی سۆسیالدیموکرات‬ ‫(‪)%٤٠‬ی ده‌نگه‌کانی به‌ده‌س������تهێنا‪.‬‬ ‫سه‌رکۆماری ئه‌و واڵته‌ دانیلۆ تورک‬ ‫نزیک ب������ه‌ (‪)%٣٦‬ی ده‌نگه‌کانی بۆ‬ ‫خۆی مسۆگه‌ر کرد‪ ،‬هه‌روه‌ها میالن‬ ‫‪ 12‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫زوویر له‌ حزبی پارێزکارانیش نزیک‬ ‫ب������ه‌ (‪)%٢٤‬ی ده‌نگ������ی هاوواڵتیانی‬ ‫ده‌سکه‌وت‪.‬‬ ‫له‌ب������ه‌ر ئه‌وه‌ ک������ه‌ هی������چ کام له‌‬ ‫پاڵێ������وراوه‌کان نه‌یانتوانی زۆرینه‌ی‬ ‫یه‌کالکه‌ره‌وه‌ی ده‌نگه‌کان به‌ده‌ست‬ ‫بێنن‪ ،‬هه‌ڵبژاردن ب������ۆ خولی دووه‌م‬ ‫گوێزرای������ه‌وه‌ و بڕیار وایه‌ که‌ دوای‬ ‫س������ێ حه‌تووی ت������ر (‪)٢٠١٢/١٢/٢‬‬ ‫هه‌ڵبژاردن له‌ نێ������وان دوو پاڵێوراو‬ ‫(بۆرۆت پاهۆر) و (دانیلۆ تورک)دا‬ ‫ئه‌نجام بدرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا (‪ )١‬ملیۆن ‪٦٠٠‬‬ ‫هه‌زار که‌س مافی ده‌نگدانیان هه‌بوو‪.‬‬ ‫به‌پێ������ی چاپه‌مه‌نییه‌کانی س������ڵۆڤێنیا‬ ‫ته‌نیا (‪)%٤٧،٣‬ی ده‌نگده‌ران ده‌نگی‬ ‫خۆیان خس������ت‌ه ناو س������ندووقه‌کانی‬ ‫ده‌نگدانه‌وه‌‪.‬‬

‫ل������ه‌ سیس������ته‌می سیاس������یی‬ ‫کۆماری س������ڵۆڤێنیادا س������ه‌رکۆمار‬ ‫س������ه‌رۆکی هێزه‌چه‌کداره‌کان������ه‌ و‬ ‫ل������ه‌ دان������ان و البردنی س������ه‌رۆکی‬ ‫بانک������ی ناوه‌ندیی واڵت������ه‌دا خاوه‌ن‬ ‫ده‌سه‌اڵته‌‪ .‬به‌اڵم ده‌سه‌اڵتی سیاسی‬ ‫له‌ ده‌س������ت په‌رله‌مان������ی واڵتدایه‌ و‬ ‫سه‌رۆکوه‌زیرانیش ش������وێن و پله‌ی‬ ‫تایبه‌تیی خۆی هه‌یه‌‪.‬‬ ‫س������ڵۆڤێنیا واڵتێک������ی بچک������ۆڵ و‬ ‫کوێس������تانییه‌ و زیاتر ل������ه‌ ‪ ٢‬ملیۆن‬ ‫که‌س دانیش������تووی هه‌یه‌‪ .‬کۆماری‬ ‫سڵۆڤێنیا له‌ هاوینی ساڵی (‪)١٩٩١‬‬ ‫دا له‌ یوگوس���ڵ��اڤیا جی������ا بۆوه‌وه‌ و‬ ‫س������ه‌ربه‌خۆیی خ������ۆی ڕاگه‌یاند‪ .‬له‌‬ ‫س������اڵی (‪)١٩٩٢‬ش������دا به‌ڕه‌سمی‬ ‫ناسرا‪ .‬ئه‌و واڵته‌ له‌ یه‌کێتی ئه‌ورووپا‬ ‫و ناتۆدا ئه‌ندامه‌‪.‬‬


‫سڵۆڤێنیا‬ ‫ناوی ڕه‌سمی‪:‬‬

‫کۆماری سڵۆڤێنیا‬

‫پایته‌خت‪:‬‬

‫لیووبلیانا‬

‫پانتایی خاک‪:‬‬

‫‪ 20.273‬کیلۆمه‌تری چوارگۆشه‌‬

‫ژماره‌ی دانیشتووان‪:‬‬

‫‪ 2.052.000‬که‌س – ‪٢٠١١‬‬

‫ڕێژه‌ی شارنشینی‪:‬‬

‫(‪٢٠١٠ )%٤٨‬‬

‫ڕێژه‌ی ژنان‪:‬‬

‫(‪٢٠٠٩ )%٥١،٢‬‬

‫ڕێژه‌ی پیاوان‪:‬‬

‫(‪٢٠٠٩ )%٤٨،٥‬‬

‫ڕێژه‌ی خوێنده‌واری (خوێندنه‌وه‌ و نووسین)‪٢٠٠٩ )%٩٩،٧( :‬‬ ‫ڕێژه‌ی خوێنده‌واری ل‌ه ناو ژنان‪:‬‬

‫(‪٢٠٠٩ )%٩٩،٧‬‬

‫ڕێژه‌ی خوێنده‌واری ل‌ه ناو پیاوان‪:‬‬

‫(‪٢٠٠٩ )%٩٩،٧‬‬

‫ڕێژه‌ی ژنان له‌ په‌رله‌ماندا‪:‬‬

‫(‪٢٠٠٩ )%١٣،٣‬‬

‫ئابووری‪:‬‬ ‫بێکاری‪:‬‬

‫(‪ )%٢،٥‬کشتوکاڵ‪ )%٣١،٦( ،‬پیشه‌سازی و (‪)%٦٥،٩‬یش به‌شی خزمه‌تگوزارییه‌‪٢٠١٠ .‬‬

‫(‪٢٠١٢ )%١٢‬‬ ‫‪www.landguiden.se‬‬ ‫‪http://persian.euronews.com‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪13 2012‬‬


‫سه‌رهه‌ڵدانی ده‌‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنی‬ ‫* و ‪ :‬سنۆبه‌ر ته‌یب‬

‫گه‌شه‌ی به‌رفراوانی تێکنۆ‌لۆژیای زانیاری و په‌یوه‌‌ندییه‌كان‪،‬‬ ‫به‌ تایبه‌ت دیارده‌‌ی سه‌رسوڕهێنه‌ری (ئینترنێت) كاریگه‌رییه‌كی‬ ‫قووڵ������ی به‌س������ه‌ر ژیانی خه‌ڵ������ك‪ ،‬هه‌روه‌ها هه‌ڵس������وكه‌وت و‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌اڵیه‌تییه‌کاندا هێناوه‌‪ .‬ئه‌مڕۆ زۆربه‌ی واڵتانی‬ ‫جیهان له‌و هه‌وڵه‌دان كه‌ به‌ پشتبه‌ستن‌به‌ تێکنۆلۆژیای نوێی‬ ‫زانیارییه‌كان‪ ،‬ش������ێوازی به‌ڕێوه‌بردن������ی حكوومه‌ت به‌جۆرێك‬ ‫بگۆڕن‪ ،‬كه‌ ئه‌ركی واڵمدانه‌وه‌ به‌ خه‌ڵك و له‌ كه‌مترین كاتدا‪،‬‬ ‫به‌ باشترین شێوه‌ و به‌ كه‌مترین تێچوو به‌ ئه‌نجام بگه‌یه‌نن‪.‬‬ ‫ده‌کرێ������ت هه‌ر له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ س������ه‌رهه‌ڵدانی دیارده‌یه‌ك به‌‬ ‫ناوی (ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنی) بخرێته‌ به‌ر توێژینه‌وه‌‪‌.‬‬ ‫له‌ ڕاس������تیدا ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنی به‌ مانای به‌كارهێنانی‬ ‫تێکنۆ‌لۆژیای زانیارییه‌كان به‌ ش������ێوه‌یه‌كی س������اده‌ و ئاسان‪،‬‬ ‫بۆ دابه‌شكردنی خزمه‌تگوزاری به هاوواڵتیان به‌ شێوه‌یه‌كی‬ ‫ڕاس������ته‌وخۆ‪ ،‬ل������‌ه م������اوه‌ی ‪ 24‬كاتژمێر و له‌ ح������ه‌وت رۆژی‬ ‫هه‌فته‌دا‌یه‌‪ .‬به‌ ش������ێوه‌یه‌كی ساده‌تر‪ ،‬ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنی له‌‬ ‫هه‌وڵی ئاماده‌كردنی بوارێكی له‌باره‌ بۆ ده‌ستپێڕاگه‌یش������تنی‬ ‫باشتر و زیاتری هاوواڵتیان به‌ زانیارییه‌كان و خزمه‌تگوزارییه‌‬ ‫ده‌وڵه‌تیی������ه‌کان‪ .‬چاكس������ازیی چۆنایه‌تی������ی خزمه‌تگوزاری و‬ ‫پێشكه‌ش������كردنی ده‌رفه‌تی به‌رفراوانتر بۆ به‌شداریكردن له‌‬ ‫بواره‌ جۆراوجۆره‌ سیاسی‪ ،‬ئابووری و كولتوورییه‌کاندا‪.‬‬ ‫ده‌وڵه‌ت������ی ئه‌لێكترۆنی‪ ،‬ده‌وڵه‌تێكی ژی������ره‌ كه‌ ده‌توانێت به‌‬ ‫به‌كارهێنان������ی تێکنۆلۆژی‌ نوێی زانی������اری و په‌یوه‌ندییه‌كان‪،‬‬ ‫ش������ێوازه‌كانی پێشكه‌ش������كردنی خزمه‌تگوزاری������ی ده‌وڵه‌تی‬ ‫به‌ ش������ێوه‌یه‌كی به‌رچ������او باش بكات‪ .‬له‌به‌ر ئ������ه‌وه‌ ده‌كرێت‬ ‫ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنی ده‌وڵه‌تێك بێت‪ ،‬كه‌ به‌ پێشكه‌ش������كردنی‬ ‫خزمه‌تگوزاریی‌ ب������ه‌رده‌وام و جێگیر له‌ ڕێگه‌ی ئینترنێت یان‬ ‫هه‌موو ش������ێوازه‌كانی ئه‌لێكترۆنییه‌وه‌ کاره‌کان ڕاپه‌ڕێنێت‪ .‬له‌‬ ‫ڕوانگه‌یه‌كی تره‌وه‌‪ ،‬ده‌كرێت ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنی‌ به‌دیهێنه‌ری‬ ‫دروشمی ده‌وڵه‌تی و‌اڵمده‌ر بێت‪.‬‬ ‫ئه‌م ش������ێوازه‌ نوێیه‌ له‌ ده‌وڵه‌ت‪ ،‬س������ه‌ره‌ڕای و‌اڵمدانه‌وه‌‪،‬‬ ‫ده‌رفه‌تی ده‌ستپێڕاگه‌یش������تنی هاوواڵتیان به‌ زانیاریی جێی‬ ‫پێویس������ت‪ ،‬به‌ باشترین شێوه‌ ده‌ڕه‌خس������ێنێت‪ .‬به‌ واتایه‌كی‬ ‫س������اده‌تر‪ ،‬ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆن������ی بریتییه‌ ل������ه‌ به‌كارهێنانی‬ ‫تێکنۆلۆژی������ا زانی������اری و په‌یوه‌ندیی������ه‌كان وه‌ك ئینترنێ������ت‬ ‫له‌الیه‌ن ده‌وڵه‌ته‌کان������ه‌وه‌‪ ،‬بۆ زیادبوونی ده‌ستپێڕاگه‌یش������تن‬

‫‪ 14‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫و پێشكه‌ش������كردنی زانی������اری و خزمه‌تگوزاریی ده‌وڵه‌تی ب‌ه‬ ‫هاوواڵتیان و گش������ت ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌وانه‌وه‌‬ ‫هه‌ی������ه‌‪ .‬له‌س������ه‌ر ئه‌م بنه‌مای������ه‌ و‌ له‌مه‌ ب������ه‌دواوه‌‪ ،‬ڕێكخراوه‌‬ ‫حكوومییه‌كان ناچار ده‌بن كه‌ په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ خه‌ڵک‪ ،‬گشت‬ ‫دامه‌زراوه‌ سیاس������ی‪ ،‬كۆمه‌اڵیه‌تی‪ ،‬ئابووری و كولتوورییه‌کان‬ ‫هه‌ڵ بسه‌نگێنن و سه‌رله‌نوێ ڕێكی بخه‌نه‌وه‌‌‪.‬‬ ‫كار و چاالكییه‌ ده‌وڵه‌تییه‌کان له‌گه‌ڵ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی‬ ‫ئه‌لێكترۆنی له‌ چه‌‌ند س������اڵی ڕابردوودا‪ ،‬له‌ زۆرترین واڵتانی‬ ‫جیهان ب������ه‌ خێرایی و جددی په‌ره‌ی گرت������ووه‌‌‪ .‬گه‌رچی ئه‌م‬ ‫دیارده‌یه‌ هێش������تا كێش������ه‌ی زۆره‌‌ و تا به‌ ئامانج گه‌ییشتنی‪،‬‬ ‫ڕێگه‌یه‌كی درێژی له‌به‌ره‌‌‪.‬‬

‫سووده‌كانی ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنی‬

‫به‌پێی ئه‌و واتایه‌ی كه‌ له‌ ده‌سته‌واژه‌ی ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنی‬ ‫پیش������ان دراوه‌‪ ،‬وێده‌چێ ئه‌م شێوازه‌ نوێیه‌ی ده‌وڵه‌ت‪ ،‬دۆخێک‬ ‫بڕه‌‌خسێنێت‪ ،‬تا پێشكه‌ش������كردنی خزمه‌تگوزاریی حكوومی به‌‬ ‫هاوواڵتیان به‌ ش������ێوه‌یه‌كی خێراتر و ئاس������انتر بێت‪ .‬به‌ هۆی‬ ‫دروستبوونی ئه‌م شێوازه‌ نوێیه‌ له‌ ده‌وڵه‌ت‪ ‌،‬هاوواڵتیان ده‌توانن‬ ‫خزمه‌تگوزاری و زانیاریی پێویس������تیی خۆیان له‌ هه‌ر شوێنێك‬ ‫و كاتێك������ی گۆنجاودا‪ ،‬به‌اڵم به‌پێ������ی بارودۆخێكی تایبه‌ت و به‌‬ ‫ڕه‌چاوكردنی پێوه‌ر و ڕێساکان به‌ده‌ست بێنن‪ ،‬به‌اڵم سووده‌كانی‬ ‫ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنی له‌م بوارانه‌ قه‌تیس نامێنێته‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌ كۆبه‌ندێكی گش������تیدا‪ ،‬ده‌توانین به‌م ش������ێوه‌یه‌ باس������ی‬ ‫خزمه‌تگوزاریی ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنی بكه‌ین‪:‬‬


‫‪ -١‬ئاس������انكاریی پێشكه‌ش������كردنی خزمه‌تگ������وزاری ب������‌ه‬ ‫هاوواڵتی������ان له‌ڕێگه‌ی نه‌هێش������تنی هه‌ن������دێ الیه‌نی زیاده‌ی‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌رێتیی ده‌وڵه‌ت������ی‪ .‬ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌لێكترۆنییه‌كان ده‌توانن‬ ‫به‌ به‌كارهێنانی تێکنۆلۆژیای زانیاری و په‌یوه‌ندییه‌ نوێیه‌كان‪،‬‬ ‫ئه‌م ده‌رفه‌ته‌ بڕه‌‌خس������ێنن تا خه‌ڵك به‌ ئاس������انی ده‌ستیان به‌‬ ‫زانیاری و خزمه‌تگوزارییه‌کان ڕابگات‪.‬‬ ‫‪ -٢‬ئاس������انكاریی پرۆس������ه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی رێكخراوه‌كان‪،‬‬ ‫ئیداره‌ ده‌وڵه‌تییه‌كان و كه‌مكردنه‌وه‌ی خه‌رجییه‌كان له‌ ڕێگه‌ی‬ ‫یه‌كپارچه‌یی و البردنی ڕێكخراوه‌ زیاده‌كان‪ .‬قه‌باره‌ی ده‌وڵه‌ته‌‬ ‫ئه‌لێكترۆنیی������ه‌كان به‌ هۆی به‌كارهێنانی تێکنۆ‌لۆژیای زانیاری‬ ‫زۆر بچ������ووك ده‌بێته‌وه‌؛ كه‌ واتا له‌‌گه‌ڵ زیادبوونی بڕش������تی‬ ‫ده‌وڵه‌ته‌كان‪ ،‬ژماره‌ی كارمه‌ن������د و دامه‌زراوه‌ په‌یوه‌نداره‌كان‬ ‫به‌ ش������ێوه‌یه‌كی به‌رچاو كه‌م ده‌بێت������ه‌وه‌‪ .‬ده‌توانین نموونه‌ی‬ ‫به‌رچاوی ئه‌م پرس������ه‌‪ ،‬ب������ه‌راوردی كومپانی������ای بازرگانیی‬ ‫ئه‌لێكترۆنی وه‌ك (گوگڵ) له‌گه‌ڵ گش������ت نووسینگه‌ ئابوورییه‌‬ ‫نائه‌لێكترۆنییه‌کاندا به‌ باش������ی ببینی������ن‪ .‬كۆمپانیای (گوگڵ)‬ ‫چه‌ند ساڵ پێش له‌ الیه‌ن دوو گه‌نجی ‪ 25‬و ‪ 26‬ساڵییه‌وه‌ كه‌‬ ‫له‌ زانكۆ ده‌رچووبوون دامه‌زرا‪ ،‬هه‌روه‌ها نزیكه‌ی ‪ 50‬ملیارد‬ ‫دۆاڵریان به‌ده‌س������ت هێنا‪ ،‬كه‌ ته‌نیا خاوه‌نی ‪ 2000‬كارمه‌نده‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم نرخی دوو كۆمپانیای دروستكردنی ئۆتۆمۆبیلی فورد و‬ ‫جنڕاڵ مۆتۆرز‪ ،‬که‌ نزیكه‌ی ‪ 650000‬كارمه‌ند هه‌یه‌ و ته‌مه‌نی‌‬ ‫نزیكه‌ی سه‌د ساڵه‪ ،‬زۆر‌ له‌ كۆمپانیای (گوگڵ) كه‌متره‌‪.‬‬ ‫‪ -٣‬كاراكردنی چاالکییه‌ ده‌وڵه‌تییه‌کان بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی‬ ‫واڵمده‌ریی خێ������را به‌ پێویس������تییه‌كانی هاوواڵتیان‪ .‬به‌ هۆی‬ ‫به‌كارهێنانی تێکنۆ‌لۆژیای په‌یوه‌ندی و زانیارییه‌كان‪ ،‬په‌یوه‌ندی‬ ‫نێوان ڕێكخراو و ئیداره‌ ده‌وڵه‌تییه‌كان زۆر ش������ه‌فاف بووه‌ و‬ ‫به‌پێی پێوه‌ره‌كانی رۆژ رێك ده‌خرێت‪ .‬به‌شێوه‌یه‌كی تر‪ ،‬به‌هۆی‬ ‫ئه‌م ش������ێوازه‌ نوێیه‌ی ده‌وڵه‌ت‪ ،‬له‌مه‌ به‌ دواوه‌ له‌ ڕێكخراو و‬ ‫ئیداره‌ ده‌وڵه‌تییه‌كاندا‪ ،‬پێودانگ و ڕێس������اکان ده‌توانن به‌بێ‬ ‫له‌به‌رچاوگرتنی په‌یوه‌ندیی نێوان كه‌سه‌كان به‌دی بێت‪.‬‬ ‫‪ -٤‬ده‌رفه‌تی فێركردن������ی هه‌تاهه‌تایی‪ .‬ئاواتی كۆتایی نه‌هاتنی‬ ‫فێرب������وون‪ ،‬به‌ ته‌واوبوونی قۆناغی قوتابخان������ه‌‪ ،‬ئه‌مرۆكه‌ ب‌ه هۆی‬ ‫فێركردنی له‌ ڕێگه‌ی دووره‌وه‌ به‌دی هاتووه‌‪ .‬كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك به‌ هێزی‬ ‫كاری لێهاتووه‌وه‌‪ ،‬كه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنییه‌‪،‬‬ ‫پێویس������تی به‌وه‌یه‌ كه‌ ب‌ه ش������ێوه‌یه‌كی ب������ه‌رده‌وام ببێته‌ خاوه‌نی‬ ‫فێركردن و ڕاهێنانی پێش������كه‌وتوو‪ .‬ل������ه‌ زۆربه‌ی واڵتانی جیهانی‬ ‫سێیه‌مدا‪ ،‬به‌هۆی سنوورداربوونی دارایی و پیشه‌یی‪ ،‬ده‌وڵه‌ته‌كان‬ ‫ده‌رفه‌تی فێركردنی گشت كه‌سانی كۆمه‌ڵگه‌یان نییه‌‪.‬‬ ‫‪ -٥‬گه‌ش������ه‌ی ئابووری‪ .‬ده‌وڵه‌ت‌ه ئه‌لێكترۆنییه‌كان ده‌توانن‬ ‫بو به‌ده‌س������تهێنانی گه‌شه‌ی ئابووریی واڵتانی جیهانی سێیه‌م‪،‬‬ ‫ڕۆلێكی زۆر گرنگیا ‌ن هه‌بێت‪ .‬گواستنه‌وه‌ی ئازادی زانیارییه‌كان‬

‫و ده‌رفه‌تی دروستكردنی په‌یوه‌ندی نێوان گشت ئه‌و كه‌سانه‌ی‬ ‫كه‌ له‌ بواره‌ جۆراوجۆره‌كانی ئابووریدا كار ده‌كه‌ن‪ ،‬ده‌توانێت‬ ‫ببێته‌ بوارێكی له‌بار بۆ گه‌ش������ه‌ی ئابووری‪ .‬س������ه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌‪،‬‬ ‫ده‌بێت ئه‌وه‌مان له‌ بیر بێت ك‌ه به‌ مه‌به‌ستی سازدانی په‌یوه‌ندی‬ ‫به‌ بازار‌ه ده‌ره‌کییه‌کان������ه‌وه‌‪ ،‬به‌هره‌مه‌ندی له‌ خزمه‌تگوزاریی‬ ‫تایبه‌تی ‌ی ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنی پێویستییه‌كی سه‌ره‌كییه‌‪ ،‬چونک‌ه‬ ‫ئه‌مڕۆك������ه‌ ئابووریی جیهانی ب‌ه ش������ێوه‌یه‌كی ف������راوان به‌ره‌و‬ ‫(بازرگانی������ی ئه‌لێكترۆنی) هه‌نگاو ده‌نێ������ت‪ .‬هه‌روه‌ها ده‌بێت‬ ‫ئاگاداری ئه‌‌وه‌ش بین‪ ،‬ك‌ه به‌رفراوانیی تێکنۆ‌لۆژیای زانیاری و‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌كان و به‌كارهێنانیان‪ ،‬بۆت‌ه هۆی دروستبوونی كاری‬ ‫نوێ كه‌ تا پێش ئه‌م‌ه ده‌رفه‌تی هه‌بوونیان نه‌بووه‌‪.‬‬ ‫‪ -٦‬گه‌ش������ه‌ی سیاس������ی‪ .‬یه‌كێ ل‌ه گرنگترین پرس������ه‌كان‬ ‫ل������ه‌ په‌یو‌ه‌ندی له‌گ������ه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنی������دا‪ ،‬توانای زۆر‬ ‫به‌رزی ئه‌و له‌ پێكهێنانی سیس������ته‌مێكی دیموكراسیدایه‌‪ .‬وێ‬ ‫ده‌چێ������ت به‌ هۆی هه‌بوونی په‌یوه‌ندیی ڕاس������ته‌وخۆ له‌ نێوان‬ ‫به‌رپرسانی حكوومی و خه‌ڵك له‌ ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌لێكترۆنییه‌كاندا‪،‬‬ ‫له‌مه‌ به‌دواوه‌ ده‌توانین ش������ایه‌تی جۆرێك له‌ دیموكراس������یی‬ ‫ڕاس������ته‌وخۆ بین‪ .‬به‌ هۆی ده‌وڵه‌ت������ی ئه‌لێكترۆنییه‌وه‌‪ ،‬خه‌ڵك‬ ‫ده‌توانن به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاس������ته‌وخۆ په‌یوه‌ندییان به‌ نوێنه‌ره‌‬ ‫هه‌ڵبژێردراوه‌كان������ی خۆیانه‌وه‌ هه‌بێت و كێش������ه‌كانیان باس‬ ‫بكه‌ن و ته‌نانه‌ت ده‌توانن چاودێری كار و كرده‌وه‌كانیش������یان‬ ‫بكه‌ن‪ .‬بواری په‌یوه‌ندیی ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌لێكترۆنی وه‌ك ئینترنێت‪،‬‬ ‫ده‌بێته‌ ده‌رفه‌تێكی زۆر گونجاو بۆ ده‌ربڕینی بیروڕای خه‌ڵك‬ ‫و بوار بۆ به‌ڕێوه‌بردنی ڕاپرس������یی جۆراوجۆر بڕه‌خسێنێت‪.‬‬ ‫هه‌ر له‌م په‌یوه‌ندییه‌دا‌ ده‌كرێت ئاماژه‌ به‌ پرس������ی ده‌نگدانی‬ ‫ئینترنێتی و وێبالگنووس������ی‪ ،‬ژووره‌كانی گفتوگۆ و باڵوكراوه‌‬ ‫ئه‌لێكترۆنییه‌کان بکه‌ین‪.‬‬ ‫‪ -٧‬گه‌شه‌ی كولتووری‪ .‬فراوانكردنی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان‬ ‫خه‌ڵكی كۆمه‌ڵگه‌ جۆراوجۆره‌کان و گواستنه‌وه‌ی سه‌ربه‌ستانه‌ی‬ ‫زانیارییه‌كان ‪ -‬بێگومان ل‌ه هه‌لومه‌رجێكی تایبه‌تدا‪ ،‬ده‌توانێت‬ ‫بوارێكی زۆر له‌بار بێت بۆ گه‌شه‌ی كولتووری‪.‬‬ ‫ژیان ل������ه‌ كۆمه‌ڵگ������ه‌ی زانیاری������دا و به‌ ه������ۆی ده‌وڵه‌تی‬ ‫ئه‌لێكترۆنییه‌وه‌‪ ،‬پێویس������تی به‌ س������وودوه‌رگرتن له‌ فه‌رهه‌نگ‬ ‫و زانینی تایبه‌ته‌‪ ،‬كه‌ دانیش������تووانی كۆمه‌ڵگه‌ ناچار ده‌که‌ن‬ ‫به‌ده‌س������تی بێنن‪ .‬له‌ ژێر ده‌س������ه‌اڵتی ده‌وڵه‌تی ئه‌لێكترۆنیدا‪،‬‬ ‫خه‌ڵك بۆ ژیانیان‪ ،‬ناچارن كه‌ ئاستی فه‌رهه‌نگی خۆیان به‌رز‬ ‫بكه‌نه‌وه‌ و توانا و زانینی پێویس������ت ب������ۆ به‌رده‌وامیی ژیانی‬ ‫خۆیان له‌ بارودۆخێكی نوێ و پێشهاتوودا به‌ده‌ست بێنن‪.‬‬ ‫‪4/http://itandpolitics.persianblog.ir/post‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪15 2012‬‬


‫ئه‌مریکا؛ به‌شداریی ڕاسته‌وخۆ ل ‌ه‬ ‫هه‌لبژاردنێکی ناڕاسته‌وخۆدا‬ ‫*‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫ل‌ه ملمالنێیه‌کی قورس و ب‌ه تێچوویه‌کی مێژوویی له‌ ئه‌مریکا‪ ،‬هه‌ڵبژاردنی سه‌رکۆماری ل‌ه (‪)٢٠١٢/١١/٦‬دا‬ ‫به‌ڕێوه‌چوو‪ .‬دوایین ئاماره‌کان باس له‌وه‌ ده‌که‌ن‪ ،‬ک‌ه باراک ئۆباما س������ه‌رکۆماری ئه‌مریکا به‌ (‪ )٣٣٢‬ده‌نگی‬ ‫لێژنه‌ی هه‌ڵبژاردن (‪ )Electoral College‬به‌سه‌ر (میت ڕامنی)دا سه‌رکه‌وت‪ .‬ئۆباما بۆ جارێکی تر بوو‌ه‬ ‫سه‌رکۆماری ئه‌مریکا‪.‬‬ ‫ئه‌لێکتوراڵ کالێج که‌ خاوه‌نی ‪ ٥٣٨‬ده‌نگه‌‪ ،‬هه‌ر پاڵێوراوێک بۆ ئه‌وه‌ی ببێت‌ه س������ه‌رکۆماری ئه‌مریکا‪ ،‬پێویست‌ه‬ ‫‪ ٢٧٠‬ده‌نگی ئه‌لێکتوراڵ کالێج مسۆگه‌ر بکات‪ .‬له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا‪ ،‬بارک ئۆباما پاڵێوراوی دیموکراته‌كان توانی‬ ‫‪ ٣٣٢‬ده‌نگ به‌ده‌ست بێنت و میت ڕامنی پاڵێوراوی کۆمارییه‌کانیش ‪ ٢٠٦‬ده‌نگی مسۆگه‌ر کرد‪.‬‬ ‫بۆ زانیاریی زیاتر س������ه‌باره‌ت ب‌ه سیسته‌مه‌ کۆن و ئاڵۆزه‌که‌ی هه‌ڵبژاردنی سه‌رکۆماری ل‌ه ئه‌مریکا‪ ،‬گۆڤاری‬ ‫(هه‌ڵبژاردن) هه‌وڵده‌دات ب‌ه ڕێگه‌ی نووسین و وه‌رگێڕان له‌م ژماره‌یه‌دا‪ ،‬هه‌ندێک الیه‌ن و پرۆسه‌ی مێژوویی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی ئه‌مریکا‪ ،‬ده‌نگده‌ران و مافه‌کانیان‪ ،‬به‌شداریی ڕاسته‌وخۆ له‌ هه‌ڵبژاردنێکی ناڕاسته‌وخۆدا‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫ل‌ه هه‌مووی گرینگتر سیسته‌می (‪)Electoral College‬ی بڕیارده‌ر‪ ،‬بخاته‌ به‌ر دیدی خوێنه‌ران‪.‬‬ ‫‪ 16‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬


‫هه‌ڵبژاردنه‌کانی ئه‌مریکا و میتۆدی‬ ‫ئه‌لێکتوراڵ کالێج‬

‫* و ‪ :‬عه‌لی بداغی‬

‫هه‌ڵبژاردنه‌کانی سه‌رکۆماریی ویالیه‌ت‌ه یه‌کگرتووه‌کانی‬ ‫ئه‌مریکا شێوازێکی ده‌گمه‌ن و تایبه‌ت ب‌ه خۆی هه‌یه‪ ‌،‬ک‌ه‬ ‫"‌ئه‌لێکتوراڵ کالێج"ی ناوه‌‪.‬‬ ‫ئه‌لێکت������وراڵ کالێج (‪ )Electoral college‬یه‌کێک له‌‬ ‫قۆناغه‌کانی هه‌ڵبژاردن له‌ ویالیه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا‬ ‫بۆ یه‌کالکردنه‌وه‌ی ئاکامی هه‌ڵبژاردنی س������ه‌رکۆماری له‌و‬ ‫واڵته‌یه‌‪ .‬به‌ سه‌رنجدان به‌ هه‌بوونی سیسته‌می ئه‌لێکتوراڵ‬ ‫کالێج ده‌نگدانی خه‌ڵک و چوونه‌ س������ه‌ر س������ندووقه‌کانی‬ ‫ده‌نگدان‪ ،‬ته‌نیا یه‌کێک له‌ قۆناغه‌کانی پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌‬ ‫و ئاکامه‌که‌ی ته‌نیا به‌وه‌ یه‌کال نابێته‌وه‌‪.‬‬ ‫پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌کانی س������ه‌رکۆماری ل‌ه ئه‌مریکا‬ ‫ل‌ه دوو قۆناغدا ده‌چت‌ه پێش������ه‌وه‪ ‌،‬که‌ تێیدا خه‌ڵک وه‌ک‬ ‫ده‌نگده‌ران ده‌نگ به‌ پاڵێوراوی دڵخوازی خۆیان ده‌ده‌ن‬ ‫و هه‌میش نوێنه‌ره‌کانیان ل‌ه ئه‌لێکتوراڵ کالێجدا به‌ جیا‬ ‫ده‌نگی خۆیان ده‌خه‌نه‌ سندووقه‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌ کاتی هه‌ڵبژاردنه‌کاندا‪ ،‬ده‌نگده‌ران له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ده‌نگ‬ ‫ب‌ه پاڵێوراوی س������ه‌رکۆماری ده‌ده‌ن‪ ،‬نوێنه‌رانی ئه‌لێکتوراڵی‬ ‫خۆیشیان هه‌ڵده‌بژێرن‪ .‬هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌رانی ئه‌لێکتوراڵ‬ ‫بۆیه‌ ده‌کرێ‪ ،‬چونک‌ه هه‌ر کام ل‌ه پاڵێوراوانی هه‌ڵبژاردنه‌کان‬ ‫نوێنه‌رانی ئه‌لێکتوراڵی خۆیان هه‌یه‌‪ .‬ئه‌و نوێنه‌رانه‌ ل‌ه هه‌ر‬ ‫کام ل������‌ه ویالیه‌ته‌کاندا و ل‌ه ڕێگ������ه‌ی حیزبه‌کانه‌و‌ه‬ ‫هه‌ڵده‌بژێردرێ������ن و‪ ،‬هه‌ر بۆیه‌ش ل������ه‌ هه‌ر کام ل‌ه‬ ‫ویالیه‌ته‌کانی ئه‌مریکادا له‌وانه‌یه‌ یاسای پێوه‌ندیدار‬ ‫به‌ هه‌ڵبژاردن‪ ،‬ئه‌رک‌و به‌رپرس������ایه‌تیی ئه‌وان لێک‬ ‫جیاواز بێ‪.‬‬ ‫ئه‌لێکت������وراڵ کالێج بریتیی‌ه ل������ه‌ ده‌نگی ‪538‬‬ ‫نوێنه‌ر و‪ ،‬هه‌ر کام ل‌ه پاڵێوراوانی س������ه‌رکۆماری‬ ‫بۆ بردنه‌وه‌ی گره‌وی هه‌ڵبژاردنه‌کان‪ ،‬پێویستییان‬ ‫ب‌ه النیک������ه‌م ‪ 270‬ده‌نگی کالێ������ج هه‌یه‌‪ .‬ڕێژه‌ی‬ ‫ئه‌ندامانی هه‌ر کام له‌ ویالیه‌ته‌کان له‌ ئه‌لێکتوراڵ‬ ‫کالێج������دا به‌قه‌ده‌ر نوێنه‌رانی ئ������ه‌و ویالیه‌ته‌ ل‌ه‬ ‫کۆنگرێس������دای‌ه (که‌ دیار‌ه به‌پێی حه‌ش������یمه‌تی‬ ‫ه������ه‌ر کام ل‌ه ویالیه‌ت������ه‌کان لێک جی������اوازه‌) و‬

‫ویالیه‌ته‌کانی������ش وه‌ک یه‌ک و هه‌ر کام دوو نوێنه‌ریان ل‌ه‬ ‫(ئه‌نجوومه‌نی پیران)دا هه‌یه‌‪.‬‬ ‫دوای ڕوونبوونه‌وه‌ی ئاکام������ی هه‌ڵبژاردنه‌کان له‌ هه‌ر‬ ‫کام له‌ ویالیه‌ته‌کان‪ ،‬سه‌رجه‌م ده‌نگه‌کانی ئه‌لێکتوراڵی ئه‌و‬ ‫ویالیه‌ته‌ ده‌خرێته‌ حس������ێبی پاڵێوراوی براوه‌‪ .‬بۆ نموونه‌‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر له‌ ویالیه‌تێکدا پاڵێ������وراوی کۆمارییه‌کان زۆرترین‬ ‫ده‌نگی هه‌ڵبژارد‌نه‌کانی له‌و ویالیه‌ته‌ی هێنابێته‌وه‌‪ ،‬ئه‌وا له‌‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌کانی (ئه‌لێکتوراڵ کالێج‌)دا هه‌موو ده‌نگه‌کان‪،‬‬ ‫ته‌نانه‌ت ده‌نگی نوێنه‌رانی دیموکراته‌کانیشی پێ ده‌بڕێ‪.‬‬ ‫ئه‌و ش������ێوه‌ هه‌ڵبژاردن‌ه گرینگی������ی ویالیه‌ته‌ گه‌وره‌ و‬ ‫پڕ حه‌ش������یمه‌ته‌کان ل‌ه هه‌ڤڕکێ������ی هه‌ڵبژاردنه‌کادا پتر‬ ‫ده‌بات‌ه س������ه‌رێ و وا ده‌کا‪ ،‬که‌ دوو پاڵێوراوی ڕکه‌به‌ری‬ ‫هه‌ڵبژاردن������ه‌کان زۆرتری������ن کات‌و وزه‌ی خۆی������ان ب������ۆ‬ ‫ئ������ه‌و ویالیه‌تانه‌ ته‌رخ������ان بکه‌ن‪ .‬ب������ه‌اڵم خاڵێکی جێی‬ ‫س������ه‌رنجی دیک������ه‌ی هه‌ڵبژارنه‌کانی س������ه‌رکۆماری ل‌ه‬ ‫ویالیه‌ت������‌ه یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکادا ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬که‌ هه‌ندێ‬ ‫ل������ه‌و ویالیه‌تانه‌ ب‌ه س������ه‌ر دوو حیزبی س������ه‌ره‌کیی ئه‌و‬ ‫واڵت������ه‌دا دابه‌ش ب������وون‌و ده‌رکه‌وتووه‌‪ ،‬ک������ه‌ له‌ هه‌موو‬ ‫هه‌ڵبژارد‌نه‌کان������دا وه‌ک نه‌ریت ده‌نگی������ان ب‌ه پاڵێوراوی‬ ‫ل‌ه پێش������دا دیاریکراوی خۆی������ان داوه‌و‪ ،‬ئه‌وه‌ش ڕۆڵ و‬

‫تشرینی دووه‌می ‪17 2012‬‬


‫کاریگه‌ریی ویالیه‌ت‌ه س������ه‌ربه‌خۆکان ل‌ه یه‌کالکردنه‌وه‌ی‬ ‫ئاکامی هه‌ڵبژاردنه‌کاندا پتر ده‌رده‌خا‪.‬‬ ‫کێشه‌یه‌کی ئه‌و ش������ێوازه‌ هه‌ڵبژاردنه‌ی ئه‌مریکا له‌و‌ه‬ ‫دایه‌‪ ،‬که‌ جاری وای‌ه ئه‌و که‌س������ه‌ی وه‌ک س������ه‌رکۆماری‬ ‫ویالیه‌ت������‌ه یه‌کگرتووه‌کان������ی ئه‌مری������کا هه‌ڵده‌بژێردرێ‪،‬‬ ‫زۆرین������ه‌ی ده‌نگ������ی خه‌ڵکی ئه‌و واڵته‌ی ل‌ه پش������ت نییه‌‪.‬‬ ‫چونکه‌ له‌وانه‌ی‌ه ئه‌و که‌س‌ه توانیبێتی ده‌نگی ئه‌لێکتوراڵی‬ ‫زیات������ری له‌ چه‌ند ویالیه‌تێک بردبێت������ه‌و‌ه و ئه‌وه‌ش به‌و‬ ‫مانای������‌ه نییه‌‪ ،‬ک‌ه ب������ه‌و پێی‌ه ناوب������راو حه‌تمه‌ن زۆرینه‌ی‬ ‫ده‌نگی خه‌ڵکه‌که‌ش������ی له‌گه‌ڵه‌‪ .‬وه‌ک چۆن جۆرج بووش‬ ‫له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی سه‌رکۆماریی ساڵی ‪2000‬دا توانیی‬ ‫به‌ جیاوازیی که‌متر له‌ هه‌زار ده‌نگ‪ ،‬هه‌موو ده‌نگه‌کانی‬ ‫ئه‌لێکتوراڵی ویالیه‌تی فلۆریدا بباته‌وه‌و ب‌ه سه‌ر ڕکه‌به‌ری‬ ‫دیموکراتی خۆیدا س������ه‌رکه‌وێ و ببێته‌ چل و سێهه‌مین‬ ‫سه‌رکۆماری ئه‌مریکا‪.‬‬ ‫ڕۆژ ‌ه گرینگه‌کانی هه‌ڵبژاردنی ‪2012‬ی‬ ‫سه‌رکۆماریی ئه‌مریکا‬ ‫ه مانگی حوزه‌یرانی تا تشرینی یه‌كه‌می ‪2012‬‬ ‫ل‌‬ ‫نووس������ینگه‌ی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی فیدڕاڵ به‌ نوێنه‌رایه‌تی و‬ ‫له‌الیه‌ن سه‌رۆکایه‌تیی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی نیشتمانیی ئه‌رشیڤی‬ ‫ئه‌مریکا ده‌س������ت به‌ کۆکردنه‌وه‌ و ڕێکوپێککردنی به‌ڵگه‌کانی‬ ‫پێویست بۆ ئه‌لێکتوراڵ کالێج ده‌کا‪ ،‬تا ئه‌و به‌ڵگه‌‌و زانیارییانه‌‬ ‫بۆ ش������اره‌وانیی کۆلۆمبیا و قایمقامه‌کانی ‪ 50‬ویالیه‌تی ئه‌و‬ ‫واڵته‌ بنێردرێ‪ .‬ئه‌و زانیاری و به‌ڵگانه‌ بریتین له‌‪:‬‬ ‫• نامه‌یه‌ک له‌الی������ه‌ن به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی نیش������تمانیی‬ ‫ئه‌رشیڤه‌وه‌‪.‬‬ ‫• ورده‌کاری������ی ڕوون������ی هه‌م������وو ئ������ه‌و کار و‬ ‫به‌رپرسایه‌تییانه‌ی ده‌که‌وێته‌ ئه‌س������تۆی کاربه‌ده‌ستانی‬ ‫هه‌ر کام ل‌ه ویالیه‌ته‌کان‪.‬‬ ‫• خشته‌ی زه‌مه‌نیی‪ .‬ڕووداوه‌کانی ئه‌لێکتوراڵ کالێج‪.‬‬ ‫• نامیلکه‌یه‌ک که‌ تێیدا به‌پێی ده‌س������توور و یاس������ای‬ ‫بنه‌ڕه‌تی و یاس������ای ویالیه‌ته‌کان‪ ،‬هه‌م������وو ورده‌کاریی‬ ‫ڕێوش������وێنه‌کانی هه‌ڵبژاردن������ی س������ه‌رکۆماری ڕوون‬ ‫کراوه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫‪٦‬ی تشرینی دووه‌می ‪ _ 2012‬ڕۆژی هه‌ڵبژارده‌نه‌کان‬ ‫له‌و ڕۆژه‌دا هه‌موو ئه‌وانه‌ی ناونووس������یی به‌شداری‬ ‫ل������ه‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانیاندا ک������ردووه‌‪ ،‬ده‌نگ به‌ هه‌ڵبژاردنی‬ ‫س������ه‌رکۆمار و جێگره‌که‌ی ده‌ده‌ن‪ .‬به‌و به‌ش������داریکردن‌ه‬ ‫ل������ه‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان������دا‪ ،‬نوێنه‌ران������ی ئه‌لێکتوراڵ������ی هه‌ر‬ ‫ویالیه‌تێکیش دیاری ده‌کرێن‪.‬‬ ‫ل‌ه نیوه‌ی مانگی تشرینی دووه‌مه‌و‌ه تا ‪17‬ی كانوونی‬

‫‪ 18‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫یه‌كه‌م������ی ‪ 2012‬قایمقامه‌کانی ه������ه‌ر کام ل‌ه ویالیه‌ته‌کان‬ ‫ل������‌ه دوای هه‌ڵبژاردنه‌کانی س������ه‌رکۆماری‪ ،‬حه‌وت فۆڕمی‬ ‫بێخه‌وش������یی هه‌ڵبژاردنه‌کان ئام������اده‌ ده‌که‌ن و هه‌ر له‌گه‌ڵ‬ ‫ڕوونبوون������ه‌وه‌ی ئاکام������ی هه‌ڵبژاردنه‌کان ل‌ه ه������ه‌ر کام ل‌ه‬ ‫ویالیه‌ته‌کان������دا‪ ،‬قایمقامی ئه‌و ویالیه‌ت������ه‌ ده‌بێ یه‌کێک له‌و‬ ‫فۆڕمان‌ه بنێرێته‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی ئه‌رشیڤی نیشتمانی‪ .‬ئه‌و‬ ‫فۆڕم و پشتڕاس������تکردنه‌وه‌ی ئاکامی هه‌ڵبژاردنه‌کان‪ ،‬ده‌بێ‬ ‫به‌ر له‌ ڕۆژی ‪17‬ی تشرینی دووه‌می ‪ 2012‬که‌ کۆبوونه‌وه‌ی‬ ‫نوێنه‌رانی ئه‌لێکتورال ده‌گیرێ‪ ،‬به‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی ئه‌رشیڤی‬ ‫نیشتمانی گه‌یشتبێ‪.‬‬ ‫‪11‬ی تشرینی دوووه‌می ‪2012‬‬ ‫ویالیه‌ته‌کان ده‌بێ شه‌ش ڕۆژ به‌ر له‌ کۆبوونه‌وه‌ی نوێنه‌رانی‬ ‫ئه‌لێکتوراڵ‪ ،‬کۆبه‌ندیی کۆتایی ئاکامی هه‌ڵبژاردنه‌کانی هه‌ر‬ ‫کام له‌ ویالیه‌ته‌کانیان کردبێ و هه‌موو بابه‌ته‌ جێی ناکۆکی‬ ‫و مشتومڕه‌کانیان چاره‌سه‌ر و یه‌کال کردبێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ڕۆژی ‪11‬ی تش������رینی دووه‌م دوایی������ن کات ب������ۆ‬ ‫یه‌کالییکردن������ه‌وه‌ی ناکۆییه‌کان و هه‌م������وو ئه‌و خااڵنه‌ی‬ ‫پێوه‌ندیدار ب‌ه پڕۆس������ه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌کان‌ه ک‌ه جیاوازیی‬ ‫بۆچوونی������ان ل‌ه س������ه‌ره‌‪ .‬بڕیاری دادگای ه������ه‌ر کام ل‌ه‬ ‫ویالیه‌ت������ه‌کان مه‌رجه‌ع������ی بڕین������ه‌وه‌ و یه‌کالکردنه‌وه‌ی‬ ‫ناکۆکییه‌کانه‌‪.‬‬ ‫‪17‬ی تشرینی دووه‌می ‪2012‬‬ ‫کۆبوون������ه‌وه‌ی نوێنه‌رانی ئه‌لێکتوڕاڵ له‌ ویالیه‌ته‌کاندا‬ ‫ده‌گی������رێ‌و هه‌ر کام له‌وان ب‌ه جیا ده‌نگه‌کانی خۆیان بۆ‬ ‫س������ه‌رکۆمار و جێگره‌که‌ی ئاشکرا ده‌که‌ن‪ .‬ئاکامی ئه‌و‬ ‫ده‌نگدانه‌ له‌ سه‌ر شه‌ش فۆڕمه‌که‌ی دیکه‌ی بێخه‌وشیی‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌کان ده‌نووسرێ و به‌ ئیمزای نوێنه‌رانی هه‌ر‬ ‫کام له‌ ویالیه‌ته‌کان بۆ ئه‌و شوێنان‌ه ده‌نێردرێ‪:‬‬ ‫• فۆڕمێکیان بۆ س������ه‌رۆکایه‌تیی ئه‌نجوومه‌نی پیران‬ ‫ده‌نێردرێ‪.‬‬ ‫• دوو فۆڕمیان بۆ جێگری قایمقامه‌تیی ویالیه‌ته‌کان‬ ‫ده‌نێردرێن ک‌ه نوێنه‌رانی ئه‌لێکتورال له‌وێ ئاماده‌ن‪.‬‬ ‫• دوو فۆڕمی������ان ده‌درێ������ن ب������‌ه س������ه‌رۆکایه‌تیی‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی نیشتمانیی ئه‌رشیڤی ئه‌مریکا‪.‬‬ ‫• فۆڕمێکیشان بۆ دادوه‌ری بااڵی ویالیه‌ته‌کان به‌ڕێ‬ ‫ده‌کرێن‪.‬‬ ‫‪26‬ی تشرینی دووه‌می ‪2012‬‬ ‫ڕۆژی ‪26‬ی تش������رینی دووه‌م دوایین کات بۆ گه‌یاندن‌ه‬ ‫ده‌س������تی ده‌نگه‌کان������ی ئه‌لێکت������وراڵ ب‌ه س������ه‌رۆکایه‌تیی‬ ‫ئه‌نجوومه‌نی پیران و سه‌رۆکی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی نیشتمانیی‬ ‫ئه‌ڕشیڤی ویالیه‌ت‌ه یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکایه‌‪.‬‬


‫تا ڕۆژی ‪3‬ی كانوونی دووه‌می ‪2013‬‬ ‫له کۆتایییه‌کانی مانگی كانوونی یه‌كه‌م یان سه‌ره‌تای‬ ‫مانگی كانوونی������ی دووه‌م‪ ،‬س������ه‌رۆکی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی‬ ‫نیش������تمانیی ئه‌رش������یڤ ی������ان نوێنه‌رانی نووس������ینگه‌ی‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی������ی فیدڕاڵ له‌گ������ه‌ڵ جێگری ئه‌نجوومه‌نی‬ ‫پیران و س������کرتێری ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران ( کۆنگرێس)‬ ‫ک������ۆ ده‌بنه‌وه‌‪ .‬ئ������ه‌و کۆبوون������ه‌وه‌و چاوپێکه‌وتن‌ه الیه‌نی‬ ‫فه‌رمی هه‌ی‌ه و ده‌کرێ ب������ه‌ر له‌و دیدار‌ه فه‌رمییه‌‪ ،‬چه‌ند‬ ‫کۆبوونه‌وه‌یه‌کی نافه‌رمیشیان پێکه‌و‌ه بووبێ‪.‬‬ ‫‪6‬ی كانوونی دووه‌می ‪2013‬‬ ‫له‌و ڕۆژه‌دا و له‌ کۆبوونه‌وه‌ی هاوبه‌شی نێوان کۆنگرێس‬ ‫(ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران) و (ئه‌نجوومه‌نی پیران)ی ئه‌مریکادا‬

‫ده‌نگه‌کانی ئه‌لێکت������وراڵ ده‌بژێردرێنه‌وه‌‪ .‬کۆنگرێس������ی‬ ‫ویالیه‌ت‌ه یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا ده‌سه‌اڵتی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌‪،‬‬ ‫ک‌ه به‌ ده‌رکردنی یاس������ایه‌ک کاتی گرتنی ئه‌و کۆبوونه‌و‌ه‬ ‫هاوبه‌ش������‌ه بگۆرێ یان دوای بخا‪ .‬ل������ه‌و کۆبوونه‌وه‌یه‌دا‬ ‫س������ه‌رۆکایه‌تیی ئه‌نجوومه‌نی پیران له‌ ئه‌ستۆی جێگری‬ ‫سه‌رکۆمار ده‌بێ و نابراو چاودێریی بژاردنی ده‌نگه‌کان‬ ‫ده‌کا و ئاکامه‌که‌ی ڕاده‌گه‌یه‌نێ‪.‬‬ ‫نیوه‌ڕۆی ‪20‬ی كانوونی دووه‌می ‪2013‬‬ ‫س������ه‌رکۆماری هه‌ڵبژێردراو ب‌ه خواردنی س������وێندی‬ ‫یاس������ایی‪ ،‬به‌فه‌رم������ی وه‌ک س������ه‌رکۆماری ویالیه‌ت������‌ه‬ ‫یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا ده‌ست به‌کار ده‌بێ‪.‬‬ ‫سه‌رچاوه‌‪ :‬ڕایه‌ڵه‌ی جیهانیی هه‌واڵده‌ریی بی بی سی‬

‫کورته‌یه‌ک سه‌باره‌ت به‌ مێژووی مافی ده‌نگدان له‌ ئه‌مریکا‬ ‫*‬

‫ ل������ه‌ هه‌ڵبژاردنی س������اڵی ‪١٨٠٠‬دا‪،‬‬‫ته‌نیا پیاوه‌ سپیپێس������ته‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان‬ ‫ماف������ی ده‌نگدانیان هه‌بوو‪ .‬ته‌مه‌نیش بۆ‬ ‫ده‌نگدان ‪ ٢١‬ساڵ بوو‪.‬‬ ‫ ل������ه‌ س������اڵی ‪١٨٧٠‬دا به‌پێ������ی‬‫هه‌موارکردنه‌وه‌ی ده‌س������تووری گشتیی‬ ‫ئه‌مری������کا (پازده‌هه‌می������ن هه‌م������وار)‪،‬‬ ‫ڕه‌شپێس������ته‌کانی ئه‌مری������کا ماف������ی‬ ‫ده‌نگدانیان به‌ده‌ستهێنا‪.‬‬ ‫ ل������ه‌ س������اڵی ‪١٩٢٠‬دا جارێک������ی‬‫ت������ر ڕێفۆرم له‌ یاس������ادا ک������را و به‌پێی‬ ‫(نۆزده‌هه‌مین هه‌موار) مافی ڕه‌سمیی‬ ‫ژنان بۆ ده‌نگدان ڕاگه‌یێندرا‪.‬‬ ‫ له‌ س������اڵی ‪ ١٩٧١‬و به‌پێی (بیست‬‫و شه‌شه‌مین) یاس������ای هه‌موار کراو‪،‬‬ ‫ته‌مه‌ن������ی ده‌نگده‌ران له‌ ‪ ٢١‬س������اڵییه‌وه‌‬ ‫دوو س������اڵی لێ که‌م کرایه‌وه‌ و ته‌مه‌نی‬ ‫ڕه‌سمی بۆ ده‌نگدان له‌ ئه‌مریکا‪ ،‬بوو به‌‬ ‫‪ ١٨‬ساڵی‪.‬‬ ‫ت������ا س������اڵی ‪ ١٩٧٠‬ل������ه‌ ویالیه‌ت������ه‌‬ ‫یه‌کگرتووه‌کان������ی ئه‌مری������کادا ته‌مه‌نی‬ ‫ڕه‌س������می بۆ ده‌نگدان له‌ ویالیه‌تێکه‌وه‌‬ ‫ب������ۆ ویالیه‌تێکی تر جی������اواز بوو‪ .‬هه‌ر‬

‫ویالیه‌تێ������ک به‌پێی بۆچوون������ی خۆی ل‌ه‬ ‫یاس������ا و بارودۆخ ب������ۆ هه‌ڵبژاردنه‌کانی‬ ‫س������ه‌رکۆماری و هه‌ڵبژاردنه‌کان������ی‬ ‫کۆنگرێس‪ ،‬ڕێژه‌ی ته‌مه‌نی ده‌سنیش������ان‬ ‫ده‌کرد‪ .‬بۆ نموونه‌‪ :‬له‌ سااڵنی ‪١٩٦٠‬دا‬ ‫له‌ جۆرجیا و کێنتاکی‪ ،‬ته‌مه‌نی ڕه‌سمی‬ ‫بۆ ده‌نگدان ‪ ١٨‬س������اڵ ب������وو‪ .‬به‌اڵم له‌‬ ‫ئاالسکادا ته‌مه‌نی ڕه‌سمی ‪ ١٩‬ساڵ و‬ ‫له‌ هاواییشدا ‪ ٢٠‬س������اڵ بوو‪ .‬ته‌مه‌نی‬ ‫ڕه‌س������می بۆ ده‌نگدان له‌ ویالیه‌ته‌کانی‬ ‫تریشدا ‪ ٢١‬ساڵ بوو‪.‬‬ ‫س������ه‌رهه‌ڵدانی (بزووتن������ه‌وه‌ی دژی‬ ‫ش������ه‌ڕ)یش ل������ه‌ س������ااڵنی ‪١٩٦٠‬دا‬ ‫کارتێکه‌ریی له‌سه‌ر ته‌مه‌نی ده‌نگده‌ران‬ ‫هه‌ب������وو‪ .‬گرووپێک ل������ه‌و گه‌نجانه‌ی که‌‬ ‫له‌ خۆپێش������اندانه‌کاندا به‌ دژی شه‌ڕی‬ ‫ڤیه‌تنام دروشمیان ده‌دا‪ ،‬ئه‌م دروشمه‌یان‬ ‫به‌رزک������رده‌وه‌‪" ،‬بۆچی ل������ه‌ ته‌مه‌نی ‪١٨‬‬ ‫س������اڵیدا ناچارین که‌ بۆ نیشتمان شه‌ڕ‬ ‫بکه‌ین و بمرین‪ ،‬به‌اڵم بۆ به‌شداریی له‌‬ ‫چاره‌نووس������ی واڵتدا ده‌بیت تا ته‌مه‌نی‬ ‫‪ ٢١‬ساڵی چاوه‌ڕوان بین‪".‬‬ ‫ئه‌م ناڕه‌زایه‌تییانه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌هێزبوون‪،‬‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫کۆنگرێس������ی ئه‌مری������کای ناچارکرد تا‬ ‫جارێک������ی تر یاس������ای په‌یوه‌ندیدار به‌م‬ ‫پرس������ه‌وه‌ هه‌موار بکاته‌وه‌‪ .‬له‌ س������اڵی‬ ‫‪١٩٧١‬دا‪ ،‬ل������ه‌ بیس������ت و شه‌ش������ه‌مین‬ ‫یاس������ای هه‌موارکردن������ی ده‌س������تووری‬ ‫گشتیی ئه‌مریکادا ئه‌وه‌ په‌سندکرا‪ ،‬که‌‬ ‫ته‌مه‌نی ڕه‌سمی بۆ ده‌نگدان له‌ ته‌واوی‬ ‫ویالته‌کانی ئه‌مریکادا ‪ ١٨‬ساڵ ده‌بێت‪.‬‬ ‫په‌راوێزێکیش بۆ ئه‌م یاسایه‌ نووسرابوو‪:‬‬ ‫ده‌وڵه‌تی فیدڕاڵ و ویالیه‌ته‌کان ناتوانن‬ ‫ئه‌م یاسایه‌ هه‌ڵوه‌شێننه‌وه‌‪.‬‬ ‫ل������ه‌ مێ������ژووی هه‌ڵبژاردنه‌کان������ی‬ ‫ئه‌مری������کادا‪ ١٧١ ،‬س������اڵی خایان������د که‌‬ ‫ته‌مه‌ن������ی هه‌ڵبژاردن له‌ ‪ ٢١‬س������اڵییه‌وه‌‬ ‫ببێته‌ ‪ ١٨‬ساڵی‪.‬‬ ‫ل������ه‌ س������الی ‪١٨٩٦‬دا (‪ )%٨٠‬ل������ه‌و‬ ‫که‌سانه‌ی که‌ مافی ده‌نگدانیان هه‌بوو‪،‬‬ ‫ل������ه‌ هه‌ڵبژاردن������دا به‌ش������داربوون‪ .‬له‌و‬ ‫ساڵه‌وه‌ (‪ )١٨٩٦‬تا ئێستا (‪ )٢٠١٢‬هیچ‬ ‫کاتێک ئه‌و ڕێژه‌ی������ه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی‬ ‫ئه‌مریکادا دووپ������ات نه‌بۆته‌وه‌‪ ،‬ته‌نیا له‌‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌کانی ساڵی ‪٢٠٠٨‬دا ڕێژه‌ی‬ ‫ده‌نگده‌ره‌ به‌شداربووه‌کان (‪ )%٦١‬بوو‪.‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪19 2012‬‬


‫هه‌ڵبژاردنی سه‌ركۆمار له‌ ئه‌مریكا به‌شێوه‌‌ی‬ ‫ناڕاسته‌وخۆ‬ ‫*‬

‫و‪ :‬نه‌زیره‌ خانۆ‬

‫ڕێككه‌وتننامه‌ی نووسینی ده‌ستووری گشتیی ئه‌مریكا‬ ‫سه‌ره‌‌نجام هه‌ڵبژاردنی س������ه‌ركۆماری له‌ ئه‌مریكادا به‬ ‫‌شێوه‌ی ناڕاسته‌وخۆ له‌ ڕێگای (‪)Electoral college‬‬ ‫یان ئه‌نجومه‌نی هه‌ڵبژاردنی په‌سند کرد‪.‬‬ ‫له‌ ڕێككه‌وتننامه‌ی ده‌س������تووری گش������تیی ئه‌مریكادا‪،‬‬ ‫كۆمیته‌یه‌ك كه‌ به‌ (كۆمیته‌ی یازده‌) ناوبراوه‌‪ ،‬هه‌ڵبژاردنی‬ ‫س������ه‌ركۆماریی ئه‌مریكای به‌ش������ێوه‌ی ناڕاس������ته‌وخۆ له‌‬ ‫ڕێگای (ئه‌لێکت������وراڵ کالێج) یان ئه‌نجومه‌نی هه‌ڵبژاردن‬ ‫پێشنیاز كرد‪ .‬کارکردی ئه‌لێکتوراڵ کالێج بۆ هه‌ڵبژاردنی‬ ‫س������ه‌ركۆماریی ئه‌مریكا‪ ،‬له‌ ڕاستیدا وه‌ك (لێكچوون)ی‬ ‫كالێجی كاردیناله‌كان له‌ كه‌نیسه‌ی كاتۆلیكیی ڕۆمی كۆن‬ ‫بوو‪ ،‬كه‌ پاپایان هه‌ڵده‌بژارد‪.‬‬ ‫تی������ۆری یه‌كه‌م‪ ،‬كۆمیته‌ی یازده‌ له‌س������ه‌ر ئه‌وه‌ بوو‪ ،‬كه‌‬ ‫ش������اره‌زاترين و هۆشیارترین كه‌س������ه‌كان له‌ هه‌ریه‌ك له‌‬ ‫ویالیه‌ت������ه‌كان بتوان������ن س������ه‌ركۆماری‪،‬‬ ‫به‌تایبه‌ت له‌س������ه‌ر بنه‌مای لێهاتوویی و‬ ‫به‌ب������ێ گرنگیدان به‌ ویالیه‌تی ش������وێنی‬ ‫له‌دایكبوونی ئه‌و‪ ،‬یان ڕه‌چه‌ڵه‌ك و فکره‌‬ ‫سیاسییه‌كه‌ی هه‌ڵبژێرن‪.‬‬ ‫هه‌رچه‌ند ك������ه‌ ده‌كرێ������ت جێ پێی‬ ‫ئه‌نجومه‌نی هه‌ڵبژاردن������ى ئه‌مریكا له‌‬ ‫سیسته‌می كۆماریی ڕۆمی كۆندا به‌دی‬ ‫بکه‌ین‪ ،‬به‌اڵم جی������اوازی له‌ نێوان ئه‌م‬ ‫دوو شێوه‌ی هه‌ڵبژاردندا‌ ده‌بینرێت‪ .‬له‌‬ ‫سیس������ته‌می ڕۆمی كۆندا هاوواڵتیانی‬ ‫پیاو به‌پێی س������امانی خۆیان به سه‌ر‬ ‫‌گرووپی ‪ 100‬كه‌سیدا دابه‌ش ده‌بوون‪.‬‬ ‫هه‌ر گرووپێكی ‪ 100‬كه‌س������ی‪ ،‬خاوه‌نی‬ ‫ده‌نگێك ب������وو‪ .‬ئه‌م ده‌نگ������ه‌ ده‌یتوانی‬ ‫ ‬ ‫‪ 20‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫به‌مه‌به‌ستی په‌سه‌ندكردن یان دژایه‌تی به‌پێشنیارێك كه‌‬ ‫له‌الیه‌ن‌ ئه‌نجومه‌نی (رۆم)ه‌وه‌ درابوو‪ ،‬به‌کار بێت‪.‬‬ ‫سیس������ته‌می ئه‌نجومه‌نی هه‌ڵب������ژاردن له‌ هه‌ڵبژاردنی‬ ‫سه‌ركۆماریی ئه‌مریكا‪ ،‬ویالیه‌ته‌كان رۆڵی هه‌مان گرووپه‌‬ ‫‪ 100‬كه‌س������ییه‌كه‌یان هه‌یه‌‪ ،‬به‌و جیاوازیی������ه‌ كه‌ لێره‌دا‬ ‫ده‌وڵه‌مه‌ندی������ی هیچ ڕۆڵێكی له‌ ئه‌ندامبوونی گرووپه‌كه‌دا‬ ‫نیی������ه‌‪ .‬له‌یه‌كچوون له‌ نێوان ئه‌لێکتوراڵ کالێج له‌ ڕه‌وتی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی س������ه‌ركۆماریی ئه‌مریكا و بنه‌ماکانی ڕۆمی‬ ‫كۆن������دا به‌ڕێكه‌وت نیی������ه‌‪ ،‬چونكه‌ له‌و كات������دا‪ ،‬زۆربه‌ی‬ ‫بنیاتنه‌رانی ئه‌مریكا شاره‌زایییه‌کی ته‌واویان سه‌باره‌ت‬ ‫به‌ ئاماره‌کان و وانه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌م هه‌بوو‪.‬‬ ‫له‌ سیس������ته‌می دوو قۆناغی������ی هه‌ڵبژاردنی س������ه‌ركۆماریی‬ ‫ئه‌مریكا‪ ،‬ژماره‌ی ده‌نگه‌كانی هه‌ر ویالیه‌تێك به‌ له‌به‌رچاوگرتنی‬ ‫ژماره‌ی نوێنه‌رانی هه‌مان ویالیه‌ت‪ ،‬له‌ كۆنگره‌دا‌ دیاری كراوه‌‪.‬‬

‫‪www.ir.voanews.com‬‬


‫چۆنیه‌تیی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌ركۆمار له‌ ئه‌مریكا‬

‫ی نووسینی ڕێککه‌تننامه‌ی‬ ‫‪ 55‬ئه‌ندام ‌‬ ‫ی ئه‌مریكا ل������ه‌ فکری ڕێگ‌ه‬ ‫ده‌س������توور ‌‬ ‫چاره‌یه‌ک������دا ب������وون ب������ۆ هه‌ڵبژاردنی‬ ‫سه‌رکۆمار‪.‬‬ ‫یه‌كێك له‌ پێشنیازه‌كان ئه‌وه‌ بوو که‌‬ ‫كۆنگرێس‌ سه‌ركۆمار هه‌ڵبژێرێت‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫گرووپێك بروایان وابوو كه‌ هه‌ڵبژاردنی‌‬ ‫سه‌ركۆمار له‌ الیه‌ن كۆنگره‌وه‌‪ ،‬ده‌توانێت‬ ‫ئاژاوه‌ بنێته‌وه‌ و زۆر كه‌س له‌ كۆنگره‌دا‬ ‫دژبه‌ر به‌‌ یه‌كتر بهێلێته‌وه‌‪ .‬له‌به‌ر ئه‌وه‌‪،‬‬ ‫ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ په‌سند نه‌كرا‪.‬‬ ‫گرووپێكی‌ تر ده‌یانوت هه‌ڵبژاردنێكی‌ وا‪،‬‬ ‫واتا ته‌نیا به‌ پێ ڕای‌ كۆنگرێس‌ ده‌توانیت‬ ‫بانگهێش������تی‌ نه‌گۆنجاو بۆ دانوستانێکی‬ ‫سیاس������ی‌ و ته‌نانه‌ت له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ هۆی‌‬ ‫ده‌ستێوه‌ردانی‌ ده‌وڵه‌ته‌ بیانییه‌کان‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌ڵبژاردن ‌‬ ‫گرووپێكی‌ تر له‌ باره‌ ‌‬ ‫س������ه‌رکۆمار له‌الیه‌ن كۆنگره‌‌وه‌ ڕایان‬ ‫ی‬ ‫وابوو‪ ،‬ك������ه‌ ئه‌نجامدانی‌ ڕێكکه‌وتنێك ‌‬ ‫وا ته‌نی������ا له‌الی������ه‌ن ئه‌ندامانی‌ کۆنگر‌ه‬ ‫ی ده‌سه‌اڵت ل‌ه‬ ‫ده‌توانێت هاوس������ه‌نگی ‌‬ ‫ی‬ ‫نێوان هه‌یکه‌ل������ی یاس������ادانان و لق ‌‬ ‫جێبه‌جێكردن تێك بدات‪.‬‬

‫بیرۆك������ه‌ی‌ دووه‌م ئ������ه‌وه‌ ب������وو‪ ،‬ك‌ه‬ ‫یاس������ادانه‌رانی‌ ویالیه‌تی سه‌ركۆماری‌‬ ‫ئه‌مریكا هه‌ڵبژێرن‪ ،‬به‌اڵم ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ش‬ ‫خێرا ڕه‌تکرای������ه‌وه‌‪ .‬نیگه‌ران������ی‌ له‌وه‌‬ ‫ب������وو كه‌ س������ه‌ركۆمار ببێت������ه‌ بارمته‌ی‬ ‫یاسادانه‌ران‌ و له‌وانه‌یه‌ ده‌رفه‌ت بدات‬ ‫به‌ یاسادانه‌ران‪ ،‬كه‌ ده‌سه‌اڵتی‌ ده‌وڵه‌تی‌‬ ‫فیدراڵ تووش������ی‌ پ������ووكان بكه‌ن و به‌م‬ ‫ش������ێوه‌یه‌ بیرۆكه‌ی‌ گش������تیی‌ هه‌بوونی‌‬ ‫ده‌وڵه‌تی‌ فیدراڵ الواز ببێته‌وه‌‪.‬‬ ‫س������ییه‌مین بیرۆكه‌ ئه‌وه‌ ب������وو‪ ،‬كه‌‬ ‫س������ه‌ركۆمار ڕاس������ته‌وخۆ ل������ه‌ الیه‌ن‬ ‫خه‌ڵك������ه‌وه‌ هه‌ڵبژێردرێ������ت‪ .‬بیرۆكه‌ی‌‬ ‫ئه‌نجامدانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ڕاسته‌وخۆش‬ ‫په‌سند نه‌كرا‪ ،‬به‌اڵم نه‌ك به‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌‬ ‫كه‌ ئاماده‌کارانی ده‌س������توور متمانه‌یان‬ ‫به‌ زیره‌کیی خه‌ڵ������ک له‌ هه‌ڵبژاردنیاندا‬ ‫نه‌بوو‪ ،‬به‌ڵكو ئه‌وان نیگه‌رانی‌ ئه‌وه‌ بوون‬ ‫كه‌ خه‌ڵك به‌ بێ‌ هه‌بوونی‌ زانیاریی‌ ته‌واو‬ ‫له‌ باره‌ی‌ كاندیدی ویالیه‌ته‌کانی تر‪ ،‬به‌‬ ‫شێوه‌یه‌كی‌ ئاسایی‌ ده‌نگ به‌ پاڵێوراوی‬ ‫ناوچه‌ یا ویالیه‌تی خۆیان بده‌ن‪.‬‬ ‫ب������ه‌اڵم خراپترین ب������ارودۆخ كاتێك‬

‫*‬

‫و‪ :‬كانی‬

‫ده‌یتوانی ڕوو‌ بدات‪ ،‬كه‌ هیچ كه‌س������ێك‬ ‫ی س������ه‌ركۆماریدا ده‌نگی‬ ‫ل‌ه هه‌ڵبژاردن ‌‬ ‫زۆرینه‌ی ب������ۆ به‌ڕێوه‌به‌ری������ی واڵت ب‌ه‬ ‫ده‌ست نه‌هێنێت‪.‬‬ ‫له‌وانه‌ی‌ه باشترین هه‌ڵبژاردن ئه‌و‌ه‬ ‫بێت كه‌ سه‌ركۆمار هه‌میشه‌ بتوانیت ب‌ه‬ ‫ژماره‌ی گه‌وره‌ترین و پڕ حه‌شیمه‌تترین‬ ‫ویالیه‌ته‌کان و ب������‌ه له‌به‌رچاوگرتن ب‌ه‬ ‫ژماره‌یه‌کی که‌می ویالیه‌ته‌ بچووكه‌كان‪،‬‬ ‫هه‌ڵبژێردرێت‪.‬‬ ‫ل������‌ه كۆتایی������دا‪ ،‬ل������ه‌ ڕێکخه‌ران������ی‬ ‫ی گشتیی ئه‌مریكادا لێژنه‌یه‌ك‬ ‫ده‌ستوور ‌‬ ‫ك‌ه ب������‌ه "لێژن������ه‌ی‌ ی������ازده"‌ ناوده‌برا‪،‬‬ ‫ی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی‌ س������ه‌ركۆماریی‌ ئه‌مریكا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ناراسته‌وخۆ و به‌ ڕێگه‌ ‌‬ ‫به‌ ش������ێوه‌ ‌‬ ‫(ئه‌لێکت������راڵ کالێج) یا ل‌ه ڕاس������تید‌ا‬ ‫"ئه‌نجومه‌نی‌ هه‌ڵبژاردن" پێشنیاز كرد‪.‬‬ ‫ی ئه‌لێکت������راڵ کالێ������ج بۆ‬ ‫ك������رده‌وه‌ ‌‬ ‫ی س������ه‌ركۆمار ل������‌ه‬ ‫ده‌ستنیش������انكردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌مریكا‪ ،‬له‌ ڕاس������تیدا وه‌ك كرده‌وه‌ ‌‬ ‫( كالێجی كاردیناله‌كان) له‌ که‌نیسه‌ی‬ ‫ی كۆن بوو‪ ،‬ك‌ه پاپایان‬ ‫ی ڕۆم ‌‬ ‫كاتۆلیكی ‌‬ ‫هه‌ڵده‌بژارد‪.‬‬ ‫‪www.ir.voanews.com‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪21 2012‬‬


‫یه‌كه‌مین هه‌ڵبژاردنی ئه‌مریكا ل ‌ه‬ ‫ساڵی ‪1607‬دا به‌ڕێوه‌چوو‬ ‫*‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫پرس������ی ماف������ی ده‌نگده‌‌رانی ئه‌مریكی‪ ،‬پرس������ێكه‌ ك‌ه ب‌ه‬ ‫ش������ێوه‌یه‌كی ڕێكوپێك له‌ مێژووی ئه‌م واڵته‌دا هه‌بووه‌‪ .‬ئه‌و‬ ‫مه‌رجان������ه‌ی كه‌ بۆ ده‌نگدان له‌ ئه‌مری������كادا هه‌ن‌‪ ،‬له‌ الیه‌ن‬ ‫یاسای فیدراڵ و یاسا ویالیه‌تییه‌کانیشدا دیاری كراون‌‪.‬‬ ‫ل������ه‌ ئێس������تادا ته‌نی������ا هاوواڵتیان������ی ئه‌مریك������ی مافی‬ ‫به‌ش������داریكردن له‌ هه‌ڵبژاردنیاندا هه‌یه‌‪ .‬كاتێ كه‌ ئه‌مریكا‬ ‫به‌ ش������ێوه‌ی ئه‌مڕۆیی دامه‌زرا‪ ،‬ل‌ه زۆرب������ه‌ی ویالیه‌ته‌كاندا‬ ‫ته‌نیا پیاو‌ه سپیپێسته‌كان‪ ،‬ئه‌ویش ئه‌و كه‌سانه‌ی ك‌ه خاوه‌ن‬ ‫زه‌وی بوون‌‪ ،‬مافی ده‌نگدانیان هه‌بوو‪.‬‬ ‫ئه‌مریكییه‌كانی به‌ ڕه‌گه‌ز ئه‌فریقی‪ ،‬ته‌نیا له‌و چوار ویالیه‌ته‌ی‬ ‫كه‌ ئازاد بوون‪ ،‬ده‌یانتوانی به‌شداری له‌ هه‌ڵبژاردندا بكه‌ن‪.‬‬ ‫به‌ دڕێژایی س������ااڵن ده‌وڵه‌تی فیدراڵ به‌شداریی زیاتریان له‌‬ ‫بواری هه‌ڵبژاردندا كرد و له‌ كۆتاییدا‪ ،‬دوای چه‌نده‌ها سه‌ده‌‬ ‫یاسای مافی ده‌نگده‌ران له‌ ساڵی ‪1965‬دا په‌سند كرا‪.‬‬ ‫النیكه‌م ‪ 4‬پاش������كۆ ل‌ه ‪ 15‬پاش������كۆی كه‌ له‌ دوای شه‌ڕ‌ه‬ ‫ناوخۆیییه‌كانی ئه‌مریكادا په‌س������ند كراب������وون‪ ،‬په‌یوه‌ندییان‬ ‫ب������‌ه هه‌ڵبژاردن و به‌رفراوانكردن������ی مافی خه‌ڵك له‌ گرووپ‌ه‬ ‫جۆراوجۆره‌كانی هاوواڵتیانی ئه‌مریكیدا هه‌بووه‌‪ .‬یه‌كه‌مین‬ ‫هه‌نگاو كه‌ گه‌شتیارانی (جێمز تاوون) له‌ كاتی چوون‌ه ناو‬ ‫خاكی ئه‌مریكاوه ئه‌نجامیاندا‪ ،‬به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵبژاردنێك بوو‪،‬‬ ‫كه‌ ل‌ه ‪26‬ی مانگی نیسانی ساڵی ‪1607‬دا به‌ڕێوه‌چوو‪.‬‬ ‫فه‌رمانده‌كانی ‪ 105‬كۆڵۆنینشین‪ ،‬سه‌ندووقێك ك‌ه لیستێكی‬ ‫نهێن������ی ل‌ه ناویدا بوو كردیانه‌وه‌‪ ،‬تا له‌و لیس������ته‌ نهێنییه‌دا‪7 ،‬‬ ‫نوێنه‌ری پیاو هه‌ڵبژێرێن‪ .‬به‌م شێوه‌یه‌ بناغه‌كانی ئه‌مریكا‪ ،‬واڵتێك‬ ‫ب‌ه دیموكراس������ییه‌كی مودێڕن پێك هات‪ .‬ئه‌وان ‪ 18‬رۆژ دوای‬ ‫ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬نووسیان‪« ‌:‬ئێمه‌ گه‌یشتینه‌ شوێنه‌كه‌‪،‬‬ ‫ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی هه‌ڵبژێر سوێندیان خواردووه‌‌‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫سه‌رۆكێکیـش������مان هه‌ڵبژاردووه‌»‪ .‬كاتێ ك‌ه دیموكراس������ی ل‌ه‬ ‫ئه‌مریكادا جێگیر بوو‪ ،‬پڕۆسه‌ی ده‌نگدان و هه‌ڵبژاردنی خه‌ڵك‬ ‫له‌ الیه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ و بۆ خه‌ڵك‪ ،‬گه‌شه‌ی سه‌ند‪.‬‬ ‫ل������ه‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رتاس������ه‌ری‪ ،‬هه‌ندێ جار پرس������ی‬

‫‪ 22‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫هاتنه‌كایه‌ی ده‌نگی پێش������وه‌خته‌‪ ،‬ده‌نگی هاوواڵتیان و ئه‌و‬ ‫س������ه‌ربازانه‌ی ك‌ه ل‌ه ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكادا به‌س������ه‌ر ده‌به‌ن‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها ئه‌گ������ه‌ری ژماردن������ه‌وه‌ی ده‌نگه‌كان ل������ه‌ یه‌ك یا‬ ‫چه‌ن������د ناوچه‌ی ده‌نگدان������دا‪ ،‬ده‌توانێ������ت ئه‌نجامی كۆتایی‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌كان دوا بخات‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر یاس������ای فیدراڵ یا پاشكۆی ده‌ستووری گشتی له‌م‬ ‫باره‌یه‌و‌ه نه‌بێت‪ ،‬له‌و كاته‌دا هه‌ر ویالیه‌تێك ده‌توانێت مه‌رجه‌كانی‬ ‫ده‌نگدان و كاندیده‌كان له‌ سه‌ر بنه‌مای چوارچێوه‌ی ده‌سه‌اڵتی‬ ‫دادوه‌ریی خۆجێیی خۆی ده‌سنیشان بكات‪.‬‬ ‫ده‌کرێت ده‌نگی پێش������وه‌خت‌ه به‌ پۆست ڕه‌وان‌ه بكرێت یا‬ ‫له‌ بنك‌ه دیاریكراوه‌کاندا تۆمار بكرێت‪ .‬ئه‌و كه‌س������انه‌ی ك‌ه‬ ‫ل‌ه هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردندا كار ده‌كه‌ن یا ئه‌و پزیشكانه‌ی‌ ک‌ه‬ ‫ی پێش ده‌س������پێكردنی هه‌ڵبژاردن بۆ ئه‌رک ڕه‌وان‌ه‬ ‫ل‌ه رۆژان ‌‬ ‫ده‌کرێن‪ ،‬ده‌توانن بۆ ده‌نگدان سه‌ردانی بنكه‌كانی ده‌نگدانی‬ ‫پێشوه‌خت‌ه بکه‌ن‪.‬‬ ‫ب������ه‌اڵم ده‌نگه‌ك������ه‌ چ پێش������وه‌خت‌ه بێت یان ل������‌ه رۆژی‬ ‫ده‌س������پێكردنی هه‌ڵبژاردن بێت‪ ،‬هیچ گۆڕانکارییه‌ک به‌سه‌ر‬ ‫ڕه‌وتی دیموكراتیکی ده‌نگداندا ناهێنێت‪.‬‬ ‫‪http://ir.voanews.com‬‬


‫بۆچی‬

‫(که‌ر) و (فیل)‬

‫بوونه‌ته‌ لۆگۆی دیموکراته‌کان و کۆمارییه‌کان؟‬

‫*‬ ‫بۆ یه‌که‌مین جار دیموکراته‌کان له‌ س������اڵی ‪١٨٢٨‬‬ ‫له‌ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنی س������ه‌رکۆماری له‌ ئه‌مریکادا‬ ‫که‌ (ئه‌ندرۆ جه‌کس������ۆن ‪ )١٨٤٥-١٧٦٧‬پاڵێوراو بوو‪،‬‬ ‫که‌ڵکیان له‌ هێمای (که‌ر) وه‌رگرت‪.‬‬ ‫ه������ه‌ر ل������ه‌و س������ه‌رده‌مدا و دوای س������ه‌رکه‌وتن له‌‬ ‫ش������ه‌ڕی س������اڵی ‪١٨٢٨‬دا‪ ،‬هاوواڵتیان������ی ئه‌مریکی‬ ‫(ئه‌ندرۆ جه‌کس������ۆن)یان پێ قاره‌مانی ش������ه‌ڕ بوو و‬ ‫دیموکراته‌کانی������ش به‌ دروش������می "ڕێگه‌ بده‌ن خه‌ڵک‬ ‫حوکمڕانی بکه‌ن"‪ ،‬له‌ هه‌ڵبژاردندا به‌شدارییان کرد‪.‬‬ ‫به‌رهه‌ڵس������تکارانی ئه‌ندرۆ جه‌کس������ۆن‪ ،‬ئه‌ویان به‌‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫سیاسه‌توانێکی پۆپۆلیست ده‌زانی و ناوی "که‌ر"یان‬ ‫لێنا‪ .‬ب������ه‌اڵم له‌ به‌رامبه‌ر به‌و بێڕیزییه‌ی که‌ به‌و کرا‪،‬‬ ‫(جه‌کسۆن)یش که‌ڵکی له‌و ش������وپهاندنه‌ وه‌رگرت و‬ ‫(ک������ه‌ر)ی وه‌کو هێمایه‌ک ل������ه‌ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردندا‬ ‫به‌کار هێنا‪.‬‬ ‫ب������ه‌اڵم له‌ ڕه‌وتی مێژوودا‪ ،‬هی������چ که‌س به‌ ڕاده‌ی‬ ‫(تۆماس ناس������ت ‪)١٩٠٢-١٨٤٠‬ی کاریکاتێریس������ت‪،‬‬ ‫ده‌وری ل������ه‌ جێگیرکردن������ی هێم������ای (ک������ه‌ر) ب������ه‌‬ ‫دیموکراته‌کاندا نه‌بووه‌‪ .‬تۆماس ناس������ت بۆ یه‌که‌مین‬ ‫جار له‌ گۆڤاری (هارپێڕ ویکلی) له‌ ساڵی ‪١٨٧٠‬دا بۆ‬ ‫تشرینی دووه‌می ‪23 2012‬‬


‫ڕه‌خنه‌ له‌ سیاسه‌ته‌کانی دژی شه‌ڕیی دیموکراته‌کان‪،‬‬ ‫به‌ وێنه‌ی (که‌ر)ێک و چه‌ند ساڵ دواتر ناڕاسته‌وخۆ‬ ‫به‌ ئاماژه‌ به‌ ملمالنێی نێوخۆی کۆمارییه‌کان که‌ڵکی‬ ‫له‌ وێنه‌ی (فیل)ێک وه‌رگرت‪ .‬له‌ ڕوانگه‌ی (ناس������ت)‬ ‫ه‌وه‌‪ ،‬درێ������ژه‌ی ملمالنێکان له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتوودا‬ ‫به‌ زه‌ره‌ری ئه‌و حزبه‌ ته‌واو ده‌بێت‪.‬‬ ‫له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش������دا‪ ،‬هێم������ای (ک������ه‌ر) و (فیل) تا‬ ‫سه‌رده‌می کاره‌ به‌ ناوبانگه‌که‌ی (تۆماس ناست) له‌‬ ‫(‪)١٨٧٤/١١/٧‬دا‪ ،‬نه‌ببوون������ه‌ هێمای ئه‌و دوو حزبه‌‪.‬‬ ‫له‌و ڕێککه‌وت������ه‌دا‪ ،‬گه‌اڵڵ������ه‌ی (کارتۆن)ێک به‌ ناوی‬ ‫"ترس له‌ قۆناغی سێیه‌م" له‌الیه‌ن (تۆماس ناست)ه‌وه‌‬ ‫باڵو کرایه‌وه‌‪ ،‬که‌ بۆ هه‌میشه‌ (که‌ر) و (فیل)ی کرده‌‬ ‫هێمای (لۆگۆ) ئه‌و دوو حزبه‌‪.‬‬ ‫ئه‌و کارتۆنه‌ مێژوویییه‌ باس له‌ ڕووداوی (ئۆلیسس‬ ‫سیمۆن گرێنت) ده‌کات‪ ،‬که‌ له‌ دوو خولدا سه‌رکۆمار‬ ‫بووه‌‪ ،‬ده‌نگۆی ئه‌وه‌ش هه‌بوو که‌ خه‌ریکه‌ توێژینه‌وه‌‬ ‫له‌سه‌ر پاڵێوراویی خۆی بۆ خولی سێیه‌م ده‌کات‪ .‬له‌‬ ‫کارتۆنی "ترس له‌ قۆناغی سێیه‌م"دا (که‌ر)ێکی تێدایه‌‬ ‫که‌ له‌ که‌وڵی شێردا ئاژه‌ڵی تر ده‌ترسێنێت و له‌سه‌ر‬ ‫که‌وڵه‌که‌شی زاراوه‌ی "سێزاریسم" نووسراوه‌‪ .‬هه‌ر‬ ‫له‌ هه‌مان کارتۆندا (فیل)ێک������ی گه‌وره‌ی تێدایه‌‪ ،‬که‌‬ ‫وه‌ک������و ده‌نگ������ی (کۆمارییه‌کان) ده‌ی ناس������ێنێت‪ .‬له‌‬ ‫شیکردنه‌وه‌ی کارتۆنه‌که‌دا هاتووه‌‪" :‬که‌رێک له‌ که‌وڵی‬ ‫شێر که‌ له‌ ناو لێڕه‌واردا پیاسه‌ ده‌کات‪ ،‬ئاژه‌ڵه‌کانی‬ ‫تر ده‌ترسێنێت‪".‬‬ ‫وت‌ه ناڕاس������ته‌وخۆکانی (تۆماس ناس������ت) سه‌باره‌ت به‌و‬ ‫زنجیر‌ه وتاران‌ه بوو‪ ،‬ک‌ه ل������ه‌ ڕۆژنامه‌ی (نیۆیۆرک هێڕاڵد)‬ ‫ل‌ه چاپ درابوون و (ئۆلیس������س سیمۆن گرێنت)ی له‌به‌ر ئه‌و‬ ‫بڕیاره‌ی بۆ جاری س������ێیه‌م پاڵێوراوێتیی خۆی بۆ گه‌ییشتن‬ ‫و پاراستنی ده‌سه‌الت هێنابوویه‌ گۆڕێ‪ ،‬ڕه‌خنه‌ی لێ گرت‪.‬‬ ‫مه‌به‌ست له‌ ده‌سته‌واژه‌ی "سێزاریسم"یش یانی (هه‌وڵدانێکی‬ ‫نادیموکراتیک بۆ به‌ده‌ستهێنانی ده‌سه‌اڵت) بوو‪.‬‬ ‫له‌ ڕواڵه‌ت������دا‪ ،‬دیمه‌ن������ی لێڕه‌واره‌که‌ش باس������ی له‌‬ ‫حیکایه‌ت������ی "که‌رێک ل������ه‌ که‌وڵی ش������ێر"دا ده‌کرد‪ ،‬که‌‬ ‫له‌ (ئیس������ۆپ)‪ ،‬حیکایه‌تبێژی کۆن������ی یوونانه‌وه‌ وه‌ری‬ ‫گرتبوو‪ .‬ده‌رئه‌نجامی ئه‌خالقیی ئ������ه‌و حیکایه‌ته‌ ئه‌وه‌‬ ‫بوو‪ ،‬که‌ له‌وانه‌یه‌ گه‌مژه‌یه‌ک بتوانێت ڕواڵه‌تی خۆی به‌‬ ‫چه‌شنێک نیشان بدات که‌ ئه‌و نییه‌‪ ،‬به‌اڵم له‌ کۆتاییدا‪،‬‬

‫‪ 24‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫قسه‌کانی سروشتی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌و له‌قاو ده‌ده‌ن‪.‬‬ ‫ل������ه‌ دوای ئه‌وه‌دا‪( ،‬تۆماس ناس������ت) ل������ه‌ ته‌واوی‬ ‫کاره‌کانیدا (فیل)ی بۆ پێشاندانی ده‌نگی (کۆمارییه‌کان)‬ ‫به‌کار دێنا‪ .‬ورده‌ ورد‌ه وێنه‌ی ئه‌و ئاژه‌ڵه‌ زل‌ه (فیل) بوو‬ ‫به‌ هێمای کۆمارییه‌کان‪ .‬دواتر کارتۆنیسته‌کانی تریش‬ ‫پێش������وازییان له‌ گه‌اڵڵه‌ی ه������اوکاری خۆیان (تۆماس‬ ‫ناست) کرد‪ .‬تا ئه‌مڕۆکه‌ش دیموکراته‌کان (که‌ر) وه‌ک‬ ‫لۆگۆی حزبه‌که‌یان به‌کار دێنن و کۆمارییه‌کانیش که‌ڵک‬ ‫ل‌ه لۆگۆی (فیل) وه‌رده‌گرن‪.‬‬

‫تێبینی‪:‬‬ ‫(ئه‌ندرۆ جه‌کسۆن ‪ )١٨٤٥-١٧٦٧‬له‌ ساڵی ‪١٨٢٩‬‬ ‫تا ساڵی ‪ ١٨٣٧‬بۆ دوو ده‌وره‌ سه‌رکۆماری ئه‌مریکا‬ ‫بوو‪.‬‬ ‫ حزبی کۆماری (کۆمارییه‌کان) ساڵی دامه‌زرانی‬‫‪١٨٥٤‬‬ ‫ حزب������ی دیموک������رات (دیموکراته‌کان) س������اڵی‬‫دامه‌زرانی ‪١٨٢٨‬‬


‫تێچووی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنی ساڵی‬ ‫‪٢٠١٢‬ی ئه‌مریکا‪ ٦( ،‬ملیارد دۆالر) بووه‌‬

‫*‬ ‫ب������ه‌ پێ������ی ڕاپۆرت������ه‌کان‪ ،‬هه‌ڵمه‌تی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی باراک ئۆباما و میت ڕامنی‬ ‫بۆ گه‌ییش������تن به‌ کۆشکی سپی‪ ،‬نزیک‬ ‫ب������ه‌ (‪ ٢‬ملی������ارد و ‪ ٥٠٠‬ملیۆن دۆاڵر)‬ ‫ی تێچووه‌‪ .‬جێ������ی ئاماره‌ پێکردن‌ه ک‌ه‬ ‫هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنی سه‌رکۆماری ‪١٧‬‬ ‫مانگی خایاند‪ ،‬س������ه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ک‌ه‬ ‫ژماره‌یه‌ک گه‌شت بۆ ناو ویالیه‌ته‌کان‬ ‫ئه‌نج������ام دران‪ ،‬هه‌روه‌ها ‪ ١٤‬که‌مپینی‬ ‫هه‌ڵب������ژاردن ل������‌ه ‪ ١٢‬ویالیه‌تیش������دا‬ ‫به‌ڕێوه‌چوون‪.‬‬ ‫تێچ������ووی هه‌ڵمه‌ت������ی هه‌ڵبژاردن������ی‬ ‫ئه‌مس������اڵ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ هه‌ڵبژاردنی‬ ‫ساڵی ‪٢٠٠٠‬دا‪ ،‬دوو قات بووه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫(‪)%٧‬یش له‌ هه‌ڵبژاردنی س������اڵی ‪٢٠٠٨‬‬ ‫زیاتر بووه‌‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر تێچ������ووی هه‌ڵبژاردنه‌کان‬ ‫ب������ۆ ئه‌نجومه‌نی پیران‪ ،‬ئه‌نجومه‌نی‬ ‫نوێنه‌ران و هه‌ڵبژاردن‌ه خۆجێییه‌کانی‬ ‫هه‌ندێک له‌ ویالیه‌ته‌کانیشی بخرێت‌ه‬

‫س������ه‌ر‪ ،‬کۆی تێچووی هه‌ڵمه‌ته‌کان‬ ‫(‪ ٦‬ملیارد دۆاڵر) ب������ووه‌‪ .‬ئه‌وه‌ ل‌ه‬ ‫مێ������ژووی ئه‌مری������کادا بێوێنه‌ی‌ه و‬ ‫گرانترین هه‌ڵبژاردنه‌‪.‬‬ ‫به‌پێی ڕاپۆرتی ڕۆژنامه‌ی (فاینانشڵ‬ ‫تایمز)‪ ،‬تێچووی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن ل‌ه‬ ‫ئه‌مریکا ل‌ه هه‌ر واڵتێکی تری ڕۆژاوایی‬ ‫زیاتره‌‪ ،‬بۆ نموونه‌‪:‬‬ ‫ تێچووی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنی پار‬‫له‌ که‌نه‌دا‪ )٢٩٠( ،‬ملیۆن دۆاڵر بووه‌‪.‬‬ ‫ تێچووی هه‌ڵمه‌ت������ی هه‌ڵبژاردنی‬‫دوو س������اڵ به‌ر ل‌ه ئێس������تا له‌ بریتانیا‪،‬‬ ‫(‪ )٩٠‬ملیۆن دۆاڵر بووه‌‪.‬‬ ‫(فاینانش������ڵ تایم������ز) له‌به‌ش������ێکی‬ ‫دیکه‌ی ڕاپۆرته‌که‌ی������دا ئاماژه‌ به‌وه‌ش‬ ‫ده‌کات‪ :‬گه‌رچی تێچووی هه‌ڵمه‌ته‌کانی‬ ‫هه‌ڵبژاردن له‌ ئه‌مریکادا گه‌لێک زۆره‌‪،‬‬ ‫ب������ه‌اڵم به‌رواردێک������ی بچ������ووک له‌گه‌ڵ‬ ‫تێچووه‌کانی تری کۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌مریکا‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌یان شتێکی سه‌رسووڕهێنه‌ر نییه‌‪.‬‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫بۆ نموونه‌ هه‌ر له‌ ئه‌مساڵدا هاوواڵتیانی‬ ‫ئه‌مریکی بایی (‪ ٧‬ملیارد دۆاڵر) چیپس‬ ‫و له‌ جه‌ژنی (هالووڤین) و جه‌ژنه‌کانی‬ ‫تردا بایی (‪ ٨‬ملیارد دۆاڵر) چوکلێتیان‬ ‫کڕیوه‌‪ .‬تێچ������ووی مانگانه‌ی ش������ه‌ڕی‬ ‫ئه‌فغانس������تان بۆ ئه‌مریکا‪ ،‬نزیک به‌ (‪٦‬‬ ‫ملیارد دۆاڵره‌)‪.‬‬ ‫له‌ س������اڵی ‪ ٢٠١٠‬له‌الی������ه‌ن دادگه‌ی‬ ‫به‌رزی ئه‌مریکاوه‌ یاس������ایه‌ک ده‌رچوو‪،‬‬ ‫که‌ ئیزن ب������ه‌ دام������ه‌زراوه‌ و لۆبییه‌کان‬ ‫ده‌دات تا به‌ڕێگه‌ی هاوپه‌یمانی و کاری‬ ‫هاوبه‌ش������ه‌وه‌‪ ،‬یارمه‌تی������ی دراوی������ی کۆ‬ ‫بکه‌نه‌وه‌ و پش������تگیری ل������ه‌ پاڵێوراوێکی‬ ‫دیاریکراو بکه‌ن‪ .‬به‌پێی ئه‌و ڕاپرسییانه‌ی‬ ‫که‌ ل������ه‌م په‌یوه‌ندییه‌دا کراون‪)%٨٠( ،‬ی‬ ‫ئه‌مریکییه‌کان به‌م یاسایه‌ ڕازی نین‪.‬‬ ‫‪BBC‬‬ ‫‪Radiofarda.com‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪25 2012‬‬


‫ڕكابه‌ره‌كانی باراك ئۆباما‬ ‫ل ‌ه هه‌ڵبژاردنی ‪2012‬ی ئه‌مریكادا‬ ‫* هه‌ڵبژاردن‬

‫چل و چواره‌مین سه‌ركۆماری ئه‌مریكا به‌ مه‌به‌ستی‬ ‫پاراس����تنی كورسی خۆی له‌ كۆش����كی سپیدا بۆ چوار‬ ‫س����اڵی دیكه‌‪ ،‬ڕێگایه‌كی س����ه‌خت و چه‌ندی����ن ركابه‌ری‬ ‫سه‌رسه‌ختی له‌ پێشدابوو‪.‬‬ ‫"ب���اراك ئۆباما" یه‌كه‌مین س���ه‌ركۆماری ڕه‌شپێس���تی‬ ‫ئه‌مریكایه‌‪ ،‬كه‌ هه‌وڵێكی زۆری دا بۆ ئه‌وه‌ی چوار ساڵی‬ ‫دیكه‌ له‌و پۆسته‌دا بمێنێته‌وه‌‪ .‬ناوبراو رۆژی دووشه‌ممه‌‬ ‫به‌ فه‌رمی داوای له‌ الیه‌نگرانی كرد كه‌ بۆ س���ه‌ركه‌وتنی‬ ‫له‌ هه‌ڵبژاردنی ساڵی ‪2012‬دا هاوكاری بكه‌ن‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ ئه‌و جاره‌ باراك ئۆباما ڕێگایه‌كی‬ ‫زۆر سه‌ختتری بۆ پاراستنی كورسی سه‌ركۆماری له‌ پێشدایه‌‪ .‬له‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌و خوله‌دا‬ ‫پێچه‌وان����ه‌ی خوله‌كانی دیكه‌‪ ،‬نه‌یاران����ی ئۆباما به‌هانه‌یه‌كی زۆریان بۆ ڕه‌خنه‌گرتن له‌‬ ‫خۆی و سیاس����ه‌ته‌كانی هه‌بوو‪ ،‬سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ئه‌و به‌ڵێنانه‌ی كه‌ نه‌یهێناوه‌ته‌ دی‬ ‫له‌ خاڵه‌ الوازه‌كانیه‌تی‪ ،‬كه‌ له‌به‌ر چاوی ڕكابه‌ره‌كانی شاراوه‌ نه‌بوو‪.‬‬ ‫ئۆباما كه‌ به‌ باش����ی ئه‌وه‌ی ده‌زانی‪ ،‬ئه‌وجاره‌ زووتر له‌ كاتی دیاریكراودا و بیس����ت‬ ‫مان����گ به‌ر له‌ ده‌س����پێكردنی هه‌ڵبژاردنی س����ه‌ركۆماری‪ ،‬به‌فه‌رم����ی پاڵێوراویه‌تی خۆی‬ ‫ڕاگه‌یاند تاكو له‌و ماوه‌یه‌دا بتوانێت س����ه‌ره‌ڕای ده‌ستپێش����خه‌ری‪ ،‬ده‌بوایه‌ خه‌زێنه‌ی‬ ‫به‌تاڵ����ی كۆمیت����ه‌ی هه‌ڵبژاردنی خۆی ب����ه‌ هاوكارییه‌ داراییه‌كان����ی الیه‌نگرانی بۆ ئه‌و‬ ‫كێبڕكێیه‌ی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬پڕ بكاته‌وه‌‪.‬‬ ‫چاودێ����ران له‌س����ه‌ر ئه‌و بڕوای����ه‌ بوون‪ ،‬ك����ه‌ ئۆباما ب����ۆ به‌رده‌وامبوون ت����ا كۆتایی‬ ‫كێبڕكێ����ی هه‌ڵب����ژاردن‪ ،‬النیكه‌م ده‌بێ ی����ه‌ك ملیار دۆالر هاوكاری����ی دارایی كۆ بكاته‌وه‌‪.‬‬ ‫هه‌رچه‌نده‌ س����ه‌رچاوه‌ی دارایی خاڵێكی به‌هێزه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌ركۆماریی ویالیه‌ته‌‬ ‫یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكادا‪ ،‬به‌اڵم ئۆباما ناتوانێت ته‌نها پشت به‌وه‌ ببه‌ستێت‪ ،‬چونكه‌‬ ‫ڕكابه‌ره‌ سه‌رس����ه‌خته‌كانی كه‌ پێشتر هه‌ندێكیان ده‌ستوپه‌نجه‌یان له‌گه‌ڵ نه‌رم كردبوو‪،‬‬ ‫ئه‌وجاره‌ به‌ ده‌ستێكی پڕه‌وه‌ ڕوویان له‌ مه‌یدانی كێبڕكێ كردبوو‪.‬‬ ‫لێ����ره‌دا ئاماژه‌ به‌ ن����اوی گرنگترین ئه‌و سیاس����ه‌تمه‌داره‌ ئه‌مریكاییان����ه‌ ده‌كه‌ین‪ ،‬كه‌‬ ‫ئاواتی ده‌ستگرتن به‌سه‌ر كورسیی كۆشكی سپییان له‌سه‌ردابووه‌‪:‬‬ ‫‪ 26‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬


‫"تی������م پاولنتی" فه‌رمانداری پێش������ووتری ویالیه‌تی مین‌ه‬ ‫سوتا‪ ،‬به‌ختی خۆی بۆ بوون به‌ سه‌ركۆمار ل‌ه هه‌ڵبژاردنی‬ ‫‪ 2012‬تاق������ی ده‌كات������ه‌وه‌‪ .‬ناوبراو یه‌كه‌مین كه‌س������ی نێو‬ ‫كۆماریی������ه‌كان بوو ك‌ه به‌ ڕاگه‌یاندن������ی پاڵێوراویه‌تی خۆی‬ ‫داوای كێبڕكێی هه‌ڵبژاردنی ل‌ه ئۆباما كرد‪.‬‬

‫"نیوت گینگریچ" سه‌رۆكی فراكسیۆنی كۆمارییه‌كان ل‌ه‬ ‫كۆنگره‌ی ئه‌مریكا ل‌ه س������ه‌رده‌می "بیل كلینتۆن"‪ ،‬یه‌كێك ل‌ه‬ ‫ڕه‌خنه‌گرانی سه‌رس������ه‌ختی سیاسه‌ت‌ه سه‌رنه‌كه‌وتووه‌كانی‬ ‫ئۆباما بووه‌‪.‬‬

‫"ڕیك پێری" فه‌رمانداری كۆمارییه‌كانی ویالیه‌تی تێگزاس‪،‬‬ ‫ڕكابه‌رێكی دیكه‌ی ئۆباما بوو له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا‪ .‬هه‌رچه‌ند‌ه‬ ‫ناوبراو به‌ فه‌رمی پاڵێوراویه‌تی خۆی ڕانه‌گه‌یاندبوو‪.‬‬

‫"مایك هاكبی" قه‌ش������ه‌ و فه‌رمانداری پێش������ووتری ویالیه‌تی‬ ‫ئاركانزاس‪ ،‬كه‌ له‌ س������اڵی ‪ 2008‬له‌ كۆرسی كێبڕكێ له‌ "جان‬ ‫مه‌ك كین" به‌جێ ما‪ ،‬ئه‌وجاره‌ به‌ دروش������می به‌رگری له‌ یاس������ا‬ ‫ئه‌خالقییه‌كان و ئایینی‪ ،‬هاتبووه‌ مه‌یدانی كێبڕكێی هه‌ڵبژاردن‪.‬‬

‫"سارا پاڵین" ڕكابه‌ره‌ كۆنه‌كه‌ی ئۆباما و كاندیدی سه‌ره‌كی‬ ‫بۆ جێگری یه‌كه‌می سه‌ركۆماری پاڵێورای كۆمارییه‌كان ل‌ه‬ ‫خولی پێش������ووی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬ئه‌وجار‌ه به‌ ده‌ستێكی پڕه‌و‌ه‬ ‫هه‌نگاوی ناوه‌ت‌ه ڕكابه‌رییه‌كانی هه‌ڵبژاردنی ‪.2012‬‬

‫"می������ت ڕامن������ی" ملیۆنێرێك ل‌ه ویالیه‌تی ماساچوس������ت‪،‬‬ ‫هیواداربوو ئه‌وجار‌ه بتوانێت له‌ ڕكابه‌ری له‌گه‌ڵ پاڵێوراوی‬ ‫دیموكراته‌كان س������ه‌ركه‌وێت‪ .‬ناوبراو ل‌ه خولی پێش������ووی‬ ‫سه‌ركۆماری تووشی شكست هات‪.‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪27 2012‬‬


‫چاودێره‌كان "ڕه‌خنه‌" له‌ هه‌ڵبژاردنی‬ ‫سه‌رکۆماریی ئه‌مریکا ده‌گرن‬

‫"ڕوودی جیولیانی" س������ه‌رۆك ش������اره‌وانی پێش������ووتری‬ ‫نیۆیۆرك‪ ،‬ئه‌وج������اره‌ش به‌ ئیڕاده‌یه‌كی پته‌و بۆ دانیش������تن‬ ‫له‌سه‌ر كورسیی سه‌ركۆمار هاتۆت‌ه مه‌یدان‪ ،‬هه‌وڵه‌كانی ل‌ه‬ ‫ساڵی ‪ 2008‬بێ ئه‌نجام بوون‌‪.‬‬

‫"ج������ب بووش" برای ج������ۆرج ده‌بلیو ب������ووش هه‌وڵی دا‬ ‫جارێكی دیك‌ه ناوی بنه‌ماڵه‌ی خۆی بخاته‌و‌ه س������ه‌ر لیستی‬ ‫س������ه‌ركۆماره‌كانی ئه‌مریكا‪ .‬پێش������تر ب������اوك و برای كلیلی‬ ‫كۆشكی سپییان به‌ده‌ست هێنابوو‪.‬‬

‫"دۆناڵد ترامپ" ملیۆنێرێكی دیكه‌ی ڕكابه‌ری ئۆباما بوو‪.‬‬ ‫ناوبراو خاوه‌نی كۆمپانیایه‌كی گه‌وره‌ی بیناسازی و چه‌ندین‬ ‫هۆتێلی گه‌وره‌ی‌ه و پێشینه‌ی پێشكه‌شكاری ل‌ه ته‌له‌فزیۆندا‬ ‫هه‌یه‌‪ .‬پێشتر ل‌ه ساڵی ‪ 2000‬پاڵێوراوی سه‌ركۆمار بووه‌‪.‬‬ ‫‪http://raznews.ir‬‬

‫‪ 28‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫دان ئێڤێتس (‪ )Daan Everts‬چاودێر‬ ‫چاودێرانی ڕێکخراو بۆ ئاسایش و هاووکاری له‌ ئه‌ورووپا‬ ‫(‪ *)OSCE‬به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی‪ ،‬به‌ تێڕوانینێکی ئه‌رێنییه‌و‌ه‬ ‫هه‌لبژاردنی ئه‌مریکا هه‌ڵده‌سه‌نگێنن‪ ،‬به‌اڵم هاوکات له‌ چه‌ندین‬ ‫بواردا ڕه‌خنه‌یان له‌و هه‌ڵبژاردنه‌ هه‌بوو‪.‬‬ ‫نیگه‌رانییه‌کان������ی (ڕێکخراو بۆ ئاس������ایش و هاوکاری ل‌ه‬ ‫ئه‌ورووپا) سه‌باره‌ت به‌ مافی ده‌نگدان‪ ،‬شه‌فافییه‌ت سه‌باره‌ت‬ ‫ب������‌ه دارایی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬کۆنترۆڵ به‌س������ه‌ر ژماردنی‬ ‫ده‌نگه‌کان و ده‌رفه‌ت بۆ چاودێره‌ بیانییه‌کانه‌‪.‬‬ ‫دان ئێڤێت������س (‪ )Daan Everts‬چاودێر ل‌ه ڕێکخراو بۆ‬ ‫ئاس������ایش و هاوکاری له‌ ئه‌ورووپا ده‌ڵێت‪" :‬ژماره‌یه‌کی زۆر‬ ‫ل������‌ه ده‌نگده‌ران له‌ چه‌ندین ویالیه‌تدا ل������‌ه بنکه‌کانی ده‌نگدان‬ ‫وه‌س������تابوون‪ ،‬به‌اڵم ناویان له‌ بنکه‌کاندا تۆمار نه‌کرابوو‪ .‬ل‌ه‬ ‫چه‌ندین ویالیه‌تدا‪ ،‬ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ تاوانبار بوون و ماوه‌ی‬ ‫س������زاکه‌یان ته‌واو ببوو و ئازاد کراب������وون‪ ،‬مافی ده‌نگدانیان‬ ‫نه‌بوو‪ .‬ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی پێوه‌ر‌ه نێوده‌وڵه‌تییه‌کانه‌‪".‬‬ ‫ئه‌و چاودێر‌ه سه‌باره‌ت ب‌ه "دروستکردنی کۆسپ" و "رێگ‌ه‬ ‫نه‌دان به‌ چاودێران" ده‌ڵێت‪" :‬پێ������ش هه‌ڵبژاردن ل‌ه ویالیه‌تی‬ ‫تێگ������زاس هه‌ڕه‌ش������ه‌یان له‌ چاودێ������ران کرد‪ ،‬ئه‌گ������ه‌ر بێتوو‬ ‫نزیکی بنکه‌کانی ده‌نگدان ببنه‌وه‌‪ ،‬ده‌س������تگیریان ده‌که‌ن‪ ".‬ل‌ه‬ ‫ویالیه‌ته‌کانی ئه‌الباما‪ ،‬فلۆریدا‪ ،‬ئۆوا‪ ،‬میشیگان‪ ،‬میسیسیپی‪،‬‬ ‫ئۆهای������ۆ و پێنس������یلڤانیا ڕێگه‌یان ب‌ه چاودێ������ره‌کان نه‌دا ک‌ه‬ ‫سه‌ردانی بنکه‌کانی ده‌نگدان بکه‌ن‪".‬‬

‫‪* Organization for Security and Co-operation‬‬ ‫سه‌رچاوه‌‪www.dn.se :‬‬

‫)‪in Europe (OSCE‬‬


‫به‌راوردێك له‌ نێوان سیسته‌می هه‌ڵبژاردنی‬ ‫ئه‌مریكا و بریتانیادا‬

‫* نووسینی‪ :‬نه‌فیس ‌ه حه‌فیزی‬ ‫وه‌رگێڕانی‪ :‬عه‌زیز عه‌بدولخالق دێڵزی‬

‫پێشه‌كی‬ ‫له‌ كاتی ئێستادا گفتوگۆ له‌سه‌ر سیسته‌مه‌كانی هه‌ڵبژاردن بۆت‌ه ته‌وه‌رێكی گرنگی زانستی سیاسی‪ ،‬چونك‌ه‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌كی ڕاس������ته‌خۆی له‌گه‌ڵ شێوه‌ی دابه‌ش������كردنی نوێنه‌ران له‌ نێوان حزب و گرووپه‌ سیاسییه‌كان‪،‬‬ ‫ڕێكوپێكیی حزبه‌كانی نێو كۆمه‌ڵگ‌ه و به‌هێزیی و بێهێزیی ده‌وڵه‌ته‌كانه‌و‌ه هه‌یه‌‪ .‬له‌ الیه‌كی دیكه‌وه‌ نه‌رمونیانیێكی‬ ‫زیاتری سه‌باره‌ت ب‌ه هۆكاری سیسته‌می دیموكراسی هه‌یه‌‪ ،‬چاكسازی ل‌ه یاساكانی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬داواكارییه‌كی‬ ‫سه‌ره‌كیی حزب و گرووپ‌ه سیاسییه‌كانی زۆربه‌ی كۆمه‌ڵگاكانه‌‪ .‬شیكردنه‌وه‌ی سیسته‌می هه‌ڵبژاردنی ئه‌مریكا‬ ‫و بریتانیا وه‌كو دوو سیسته‌می الیه‌نگری دیموكراسی له‌ دنیادا‪ ،‬ده‌كرێ هه‌نگاوێك بێت بۆ ناساندنی زیاتری‬ ‫سیس������ته‌می سیاسی و ش������یكردنه‌وه‌ی خاڵه‌ به‌هێز و الوازه‌كانی‪ ،‬وه‌كو‪ :‬ستراتیژییه‌تێك كه‌ ده‌ڕوات تاكو له‌‬ ‫جیهاندا باڵو ببێته‌وه‌‪ .‬ل‌ه الیه‌كی دیكه‌شه‌و‌ه له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی گفتوگۆ و ڕای جیاواز له‌ سیسته‌می هه‌ڵبژاردن ك‌ه‬ ‫ئه‌و دوو واڵته‌ ده‌خاته‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و باسه‌وه‌‪ ،‬پێویستیی باسه‌كه‌مان زیاتر ده‌كات‪ .‬له‌م باسه‌ی خواره‌وه‌دا‬ ‫هه‌وڵ دراو‌ه وێڕای ئه‌وه‌ی ك‌ه وێنه‌یه‌كی سه‌ره‌تایی ل‌ه پێكهاته‌ی سیسته‌می سیاسیی هه‌ڵبژاردن بخات‌ه ڕوو‪،‬‬ ‫خاڵه‌ به‌هێز و الوازه‌كانی سیسته‌می سیاسیی ئه‌و دوو واڵته‌ش شی بكاته‌وه‌‪.‬‬ ‫سیسته‌می هه‌ڵبژاردن‬ ‫سیس������ته‌می هه‌ڵبژاردنی هه‌ر واڵتێك‪ ،‬یاس������ای ئه‌و كای‌ه و‬ ‫كێبڕكێی������ه‌ی ك‌ه ل‌ه نێوان الیه‌ن‌ه سیاس������ییه‌ جۆراوجۆره‌كاندا‬ ‫به‌رده‌وامه‌‪ ،‬دیاری ده‌كات‪.‬‬ ‫سیسته‌م‪ :‬سیس������ته‌م به‌ مانای وشه‌‪ :‬ش������ێواز و خووێك‌ه‬ ‫له‌سه‌ر یه‌ك ڕێگا‪ ،‬به‌اڵم ل‌ه باسه‌كه‌ی ئێمه‌دا ب‌ه مانای "سیسته‌م‬ ‫و كۆمه‌ڵ‌ه یاس������ا و ڕێس������ایه‌كی به‌یه‌كه‌و‌ه گرێ������دراوه‌‪ ،‬ك‌ه بۆ‬ ‫به‌ده‌ستهێنانی ئامانجێكی دیاریكراو به‌كار ده‌هێنرێت"‪.‬‬ ‫هه‌ڵب������ژاردن به‌ مانای دیاریكردن‪ ،‬ده‌رهێنان و دیاریكردنی‬ ‫ش������تێك له‌نێو ش������ته‌كانی دیكه‌دا‪ ،‬دیاریكردنی كه‌سێك له‌نێو‬ ‫كۆمه‌ڵ������‌ه كه‌س������انێك بۆ ئه‌نجامدان������ی كارێك‪ ،‬ب������ه‌كار دێت‪.‬‬ ‫هه‌ڵب������ژاردن به‌پێی بۆچوونی بیرمه‌ندان‪ ،‬زانایانی سیاس������ی‬ ‫و مافپ������ه‌روه‌ران به‌ (كردارێك ك‌ه بۆ مه‌به‌س������تی دیاریكردنی‬ ‫س������ه‌ركرده‌كان یان دیاریكردنی چاودێران بۆ كۆنتڕۆڵكردنی‬ ‫ده‌سه‌اڵت) به‌كار دێت‪.‬‬ ‫(ئۆلڤیه‌ نیل) ده‌ڵێ‪ :‬سیس������ته‌می هه‌ڵبژاردنی هه‌ر واڵتێك‬ ‫یاسای به‌رده‌وامیی كای‌ه و كێبڕكێی نێوان گرووپ‌ه سیاسیی‌ه‬ ‫جۆراوجۆره‌كان������ه‌‪ ،‬چونك������‌ه یاس������ای هه‌ڵبژاردن ش������ێوازی‬ ‫دابه‌شكردنی ده‌سه‌اڵت ل‌ه نێوان حزب و گرووپ‌ه سیاسییه‌كانی‬

‫هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كه‌‪ .‬پێناسه‌یه‌كی دیكه‌ی هه‌ڵبژاردن بریتیی‌ه له‌‪:‬‬ ‫كۆمه‌ڵه‌ شێوازێك‪ ،‬ك‌ه هاوواڵتیان بۆ هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌ره‌كانیان‬ ‫به‌كاری دێنن‪ .‬له‌ ڕاس������تیدا سیسته‌می هه‌ڵبژاردن "شێوازی‬ ‫دابه‌ش������كردنی كورسییه‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای ده‌نگه‌كان دیاری‬ ‫ده‌كات‪ .‬گرنگترین چوارچێوه‌ی سیسته‌می هه‌ڵبژاردن بریتین‬ ‫له‌‪ :‬پێكهات������ه‌ی هه‌ڵب������ژاردن‪ ،‬پانتایی ناوچ������ه‌ی هه‌ڵبژاردن‪،‬‬ ‫ده‌س������پێكی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬دروستكردنی پس������ووله‌ی ده‌نگدان‪،‬‬ ‫دابه‌ش������كردنی ناوچه‌یی نادروست‪ ،‬ده‌سكاریی ب‌ه ئه‌نقه‌ست‬ ‫ل‌ه ڕێكخس������تنی ناوچه‌كان‪ ،‬یه‌ك لیستی‪ ،‬قه‌باره‌ی ئه‌نجومه‌نی‬ ‫نوێنه‌ران و‪...‬هتد‪ .‬به‌ر له‌وه‌ی بچینه‌ نێو باس������ی سیسته‌می‬ ‫هه‌ڵبژاردن������ی ئه‌مری������كا و بریتانیا‪ ،‬گرنگتری������ن چوارچێوه‌ی‬ ‫سیسته‌می هه‌ڵبژاردنه‌كان شی ده‌كه‌ینه‌وه‌‪.‬‬ ‫پێكهاته‌كانی هه‌ڵبژاردن‬ ‫گرنگتری������ن پێكهاته‌كانی هه‌ڵبژاردن بریتین له‌‪ :‬ش������ێوازی‬ ‫"زۆرینه‌ی ڕه‌ه������ا"‪" ،‬نوێنه‌رایه‌تیی ڕێژه‌ی������ی" و "نوێنه‌رایه‌تیی‬ ‫نیمچ‌ه ڕێژه‌یی"‪.‬‬ ‫‪ -1‬شێوازی زۆرینه‌ی ڕه‌ها‪:‬‬ ‫شێوازی زۆرینه‌ی ڕه‌ها‪ :‬شێوازێكه‌ كه‌ تیایدا به‌ده‌ستهێنانی‬ ‫"نێو‌ه كۆ یه‌ك" بۆ سه‌ركه‌وتن پێویسته‌‪.‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪29 2012‬‬


‫زۆرینه‌ی ڕێژه‌یی‪ :‬له‌و شێوازه‌دا پاڵێوراوێك سه‌ركه‌وتوو‌ه‬ ‫ك������ه‌ زۆرتری������ن ده‌نگ������ی به‌ده‌س������تهێنابێت‪ ،‬هه‌رچه‌ند‌ه كۆی‬ ‫ده‌نگه‌كانی ل‌ه به‌رامبه‌ر ژماره‌ی گشتیی ده‌نگه‌كان زۆر كه‌متر‬ ‫بێت و سروشتیی‌ه ك‌ه هه‌رچی ژماره‌ی پاڵێوراوان زۆرتر بێت‪،‬‬ ‫ژماره‌ی ده‌نگی پێویست بۆ سه‌ركه‌وتن كه‌متر ده‌بێته‌وه‌‪.‬‬ ‫بنه‌مای سیس������ته‌می زۆرینه‌ی ڕه‌ها كه‌ زۆرتر له‌ هه‌ڵبژاردنی‬ ‫س������ه‌ركۆمار و نوێنه‌ران������ی په‌رله‌مان به‌كار دێ������ت‪ ،‬بریتانیایه‌‪.‬‬ ‫دابه‌ش������كردنی ناوچه‌كانی هه‌ڵبژاردن له‌ بریتانیا تاكو س������اڵی‬ ‫‪ 1948‬له‌سه‌ر بنه‌مای چینایه‌تی بوو نه‌ك له‌ ڕووی جوگرافیاوه‌‪.‬‬ ‫سێ چینی "خانه‌دانه‌كان"‪" ،‬شارۆچكه‌ نشینه‌كان" و "زانكۆكان"‬ ‫بۆ به‌رگری له‌ مافه‌كانی������ان‪ ،‬نوێنه‌رانی خۆیان هه‌ڵده‌بژارد‪ ،‬ئه‌و‬ ‫نوێنه‌رانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ڕێژه‌یه‌كی كه‌می ده‌نگیان هه‌بوو‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌الیه‌ن دامه‌زراوه‌یه‌كی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ هه‌ڵبژێردرابوون‪،‬‬ ‫ماف������ی ئه‌وه‌یان هه‌بوو كه‌ به‌رگریی ل������ه‌ مافی ئه‌و دامه‌زراوه‌یه‌‬ ‫بكه‌ن‪ .‬الیه‌نگرانی ش������ێوازی زۆرینه‌ی ڕه‌ه������ای یه‌ك قۆناغیی‪،‬‬ ‫ڕێگر له‌ پش������ێوی و دروس������تبوونی گرووپه‌كانی توندوتیژی نێو‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌دا‪ ،‬به‌ خاڵه‌ به‌هێزه‌كانی ئه‌و شێوازه‌ ده‌زانن؛ چونكه‌ له‌و‬ ‫سیس������ته‌مه‌دا حزبه‌ بچووكه‌كان هیچ ئومێدێكیان بۆ سه‌ركه‌وتن‬ ‫له‌ شێوازی یه‌ك قۆناغیی ده‌نگداندا نییه‌ و ناچارن له‌گه‌ڵ حزبه‌‬ ‫گه‌وره‌كان هاوپه‌یمانی دروس������ت بكه‌ن ك������ه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی دوو‬ ‫حزبیبوونی كۆمه‌ڵگه‌یه‪ ،‬هه‌رچه‌نده‌ ناكرێت ڕۆڵه‌ كاریگه‌رییه‌كانی‬ ‫دیكه‌ش له‌و نێوه‌دا له‌به‌رچاو نه‌گیرێت‪.‬‬ ‫ڕه‌خنه‌یه‌ك كه‌ له‌و شێواز‌ه گیراو‌ه ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬حكوومه‌تی زۆرین‌ه‬ ‫ب‌ه هه‌ڵبژاردنی كه‌س������ێك ك‌ه كه‌متر ل������ه‌ زۆرینه‌ی ده‌نگه‌كانی‬ ‫به‌ده‌س������تهێناو‌ه پێش������ێل ده‌كرێت‪ ،‬هه‌روه‌ها حكوومه‌تی ئه‌و‬ ‫پاڵێ������وراوه‌ی ك������‌ه نه‌یتوانیوه‌ زۆرینه‌ی ده‌نگه‌كان به‌ده‌س������ت‬ ‫بێنێت‪ ،‬هیچ ش������ه‌رعیه‌تێكی نابێت‪ .‬ئه‌و ڕه‌خنان‌ه بوونه‌ت‌ه هۆی‬ ‫ئه‌وه‌ی ك‌ه بۆ به‌ده‌ستهێنانی زۆرینه‌ی ده‌نگه‌كان‪ ،‬چاكسازی‬ ‫له‌و ش������ێوازه‌دا بكرێت و شێوازی جۆراجۆری زۆرینه‌ی ڕه‌ها‬ ‫په‌ی������دا بێت‪ ،‬له‌وان‌ه ش������ێوازی ئه‌نجامدان������ی چه‌ندین خولی‬ ‫هه‌ڵبژاردن بۆ به‌ده‌س������تهێنانی زۆرینه‌ی ده‌نگه‌كانه‌‪ .‬نموونه‌ی‬ ‫ئه‌و ش������ێوازه‌ش‪ ،‬هه‌ڵبژاردنی پاپای كلێسای كاتۆلیكی ڕۆم‌ه‬ ‫له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كاردیناڵه‌كان‪ .‬گرفتی ئه‌و ش������ێوازه‌ش ئه‌وه‌ی‌ه‬ ‫كه‌ هه‌ل������ی دووباره‌بوون������ه‌وه‌ی ده‌نگدان ب������ۆ چه‌ندین خول‪،‬‬ ‫كاریگه‌ریی له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنی گش������تی له‌ناو ده‌بات‪ .‬له‌به‌ر‬ ‫ئ������ه‌وه‌ی ل‌ه هه‌ڵبژاردنی گش������تیدا‪ ،‬ته‌نها تا دوو خول ده‌كرێ‬ ‫ده‌نگدان دووبار‌ه بكرێته‌وه‌‪ ،‬دوو شێوازی ئه‌وجۆر‌ه ده‌نگدان‌ه‬ ‫بریتین له‌‪:‬‬ ‫أ‌‪ -‬شێوازی زۆرین ‌ه ‪ -‬زۆرینه‌ی ڕێژه‌یی‪:‬‬ ‫به‌پێ������ی ئه‌و ش������ێواز‌ه بۆ س������ه‌ركه‌وتن ل‌ه هه‌ڵب������ژاردن ل‌ه‬ ‫قۆناغی یه‌كه‌م‪ ،‬زۆرینه‌ی ڕه‌ها پێویس������ته‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر هاتوو هیچ‬

‫یه‌ك له‌ پاڵێوراوان نه‌یانتوانی زۆرینه‌ به‌ده‌ست بێنن‪ ،‬ده‌نگدان‬ ‫ده‌كه‌وێته‌ خولی دووه‌م‪ ،‬به‌اڵم له‌ خولی دووه‌م به‌ده‌ستهێنانی‬ ‫زۆرینه‌ی ڕێژه‌یی بۆ سه‌ركه‌وتن پێویسته‌‪.‬‬ ‫ئه‌و شێوازه‌ كه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی زۆرینه‌ی ڕه‌ها دیاریكراوه‌‪،‬‬ ‫دڵنیایی بۆ به‌ده‌س������تهێنانی ده‌نگی زۆرین‌ه نییه‌‪ ،‬هه‌رچه‌ند‌ه ب‌ه‬ ‫هۆكاری جیاواز‪ ،‬ڕێژه‌ی ده‌نگه‌كان زیاد ده‌كات‪ .‬هه‌ندێك له‌و‬ ‫هۆكارانه‌ ئه‌وانه‌ی خواره‌وه‌ن‪:‬‬ ‫‪ -1‬وازهێنان������ی هه‌ندێك ل������ه‌و پاڵێوراوانه‌ی ك‌ه ل‌ه قۆناغی‬ ‫یه‌كه‌مدا ده‌نگێكی كه‌میان به‌ده‌ستهێناوه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ش ب‌ه قازانجی‬ ‫ئه‌و پاڵێوراوانه‌یه‌ كه‌ به‌هێزترن‪.‬‬ ‫‪ -2‬بۆ ئه‌وه‌ی ده‌نگه‌كان له‌ناو نه‌چن‪ ،‬هه‌ندێك ل‌ه پاڵێوراوان‬ ‫ده‌نگی خۆیان ده‌ده‌ن‌ه پاڵێوراوه‌ سه‌ره‌كییه‌كان‪.‬‬ ‫‪ -3‬بوونی هه‌ندێك یاس������ا‪ ،‬له‌وانه‌ی پاڵێ������وراو‌ه الوازه‌كان‬ ‫دوور بخاته‌وه‌‪.‬‬ ‫ب – شێوازی زۆرین ‌ه ‪ -‬خولی دووه‌م‬ ‫هه‌ڵبژاردنی ڕێژه‌یی‪ ،‬پێچه‌وانه‌ی ش������ێوازه‌كانی زۆرینه‌ی‬ ‫ڕه‌ها‪ ،‬ته‌نها ده‌رباره‌ی هه‌ڵبژاردنی ده‌س������ته‌ی چه‌ند ئه‌ندامی‬ ‫جێگیر به‌كار دێت و به‌پێی ئه‌و ش������ێوازه‌ش هه‌ریه‌ك ل‌ه حزب‌ه‬ ‫سیاسییه‌كان به‌پێی ڕێژه‌ی ده‌نگه‌كانی خۆیان له‌ هه‌ڵبژاردن‪،‬‬ ‫كورسیی ده‌سه‌اڵت به‌ده‌ست دێنن‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر هاتوو له‌ خولی یه‌كه‌مدا هیچ یه‌ك له‌ پاڵێوراوان نه‌یانتوانی‬ ‫زۆرینه‌ی ڕه‌ها به‌ده‌س������ت بێنن‪ ،‬خول������ی دووه‌می هه‌ڵبژاردن بۆ‬ ‫دوو كه‌س له‌وانه‌ی كه‌ زۆرترین ده‌نگیان به‌ده‌س������تهێناوه‌ ئه‌نجام‬ ‫ده‌درێت‪ .‬یه‌كێك له‌و ڕه‌خنانه‌ی كه‌ له‌و ش������ێوازه‌ گیراوه‌ ئه‌وه‌یه‌‪،‬‬ ‫ك������ه‌ هه‌ڵبژاردن������ی دوو پاڵێوراوی س������ه‌ركه‌وتوو‪ ،‬به‌تایبه‌تی له‌و‬ ‫ش������وێنانه‌ی كه‌ ده‌نگی پاڵێ������وراوه‌كان له‌ خولی یه‌كه‌م لێك نزیك‬ ‫بێت‪ ،‬به‌ ڕێكه‌وته‌‪ ،‬چونكه‌ البردنی ئه‌و پاڵێوراوانه‌ی كه‌ له‌ خولی‬ ‫دووه‌م ڕێژه‌یه‌ك������ی به‌رزی ده‌نگی ده‌نگده‌رانیان به‌ده‌س������تهێناوه‌‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌نگدان چه‌ندین جار دووباره‌ بكرێته‌وه‌‬ ‫و ل������ه‌ هه‌ر خولێكیش یه‌كێك له‌ پاڵێ������وراوه‌كان البدرێن‪ ،‬كه‌ ئه‌و‬ ‫كاره‌ش له‌ هه‌ڵبژاردنی گش������تیدا مومكین و گونجاو نییه‌‪ ،‬مه‌گه‌ر‬ ‫به‌ سوودوه‌رگرتن له‌ ده‌نگی جێگره‌وه‌‪.‬‬ ‫ج‪ -‬تێكه‌ڵكردن���ی هه‌ڵبژاردن���ی زۆرین���ه‌ی ڕێژه‌ی���ی‬ ‫له‌گه‌ڵ هه‌ڵبژاردنی سه‌ره‌تایی ڕاسته‌وخۆ‪:‬‬ ‫ل‌ه هه‌ڵبژاردنی پاڵێوراوانی حزبه‌كان‪ ،‬سه‌ره‌تا ب‌ه شێوازی‬ ‫زۆرین������ه‌ی ڕێژه‌یی پاڵێوراوانی ه������ه‌ر حزبێك دیاری ده‌كرێن‪،‬‬ ‫دواتر پاڵێوراوانی دوو حزبی سه‌ره‌كی ب‌ه شێوازی زۆرینه‌ی‬ ‫ڕێژه‌یی له‌ هه‌ڵبژاردنێكی گشتیدا هه‌ڵده‌بژێردرێن‪ .‬شێوازه‌كانی‬ ‫دیكه‌ی س������یمبۆلی زۆرینه‌ی ڕه‌ها بریتین ل������ه‌‪" :‬هه‌ڵبژاردنی‬ ‫دووانه‌ی هاوكات"‪" ،‬هه‌ڵبژاردنی په‌س������ه‌ندكراو"‪" ،‬هه‌ڵبژاردنی‬ ‫كوندورسه‌"*‪.‬‬

‫* بۆ زانیاری زیاتر له‌سه‌ر «هه‌ڵبژاردنی كوندوورسه‌» سه‌یری الپه‌ڕه‌ (‪ )48‬بكه‌‪.‬‬

‫‪ 30‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬


‫‪ -2‬شێوازی ڕێژه‌یی‪:‬‬ ‫زۆرێ������ك ل‌ه واڵتان ب‌ه مه‌به‌س������تی ڕێگرتن ل������ه‌ ڕه‌خنه‌كانی‬ ‫شێوازی زۆرینه‌ی ڕها و گه‌یشتن به‌ ڕێژه‌یه‌ك ل‌ه نێوان ده‌نگ‬ ‫و كورسییه‌كان‪ ،‬شێوازی هه‌ڵبژاردنی ڕێژه‌یییان هه‌ڵبژاردووه‌‪.‬‬ ‫ئه‌و شێواز‌ه پێچه‌وانه‌ی شێوازه‌كانی زۆرینه‌ی ڕها‪ ،‬ته‌نها ل‌ه‬ ‫بواری هه‌ڵبژاردنی ده‌سته‌ی چه‌ند ئه‌ندامی جێگر ب‌ه كار دێت‬ ‫و به‌پێی ئه‌و شێوازه‌ش هه‌ریه‌ك ل‌ه حزب‌ه سیاسییه‌كان به‌پێی‬ ‫ڕێژه‌ی ده‌نگه‌كانی خویان ل‌ه هه‌ڵبژاردن‪ ،‬كورس������ی ده‌سه‌اڵت‬ ‫ب‌ه ده‌ست دێنن‪.‬‬ ‫گرفتی ئه‌و ش������ێواز‌ه ئه‌وی������‌ه كه‌ مۆرك������ی حزبایه‌تی چڕ‬ ‫ده‌كاته‌وه‌ و له‌و ش������وێنانه‌ی ك‌ه كولتووری حزبایه‌تی نه‌بێت‪،‬‬ ‫ده‌بێت‌ه ناجێگیریی سیاسی‪.‬‬ ‫ج������ۆر‌ه جیاوازه‌كان������ی ش������ێوازی ڕێژه‌ی������ی بریتی������ن له‌‪:‬‬ ‫نوێنه‌رایه‌تیی ڕێژه‌ی لیستی و یه‌كده‌نگیی گوازراوه‌‪.‬‬ ‫پانتایی ناوچه‌ی هه‌ڵبژاردن‪:‬‬ ‫ل‌ه ناوچه‌كانی یه‌كئه‌ندامی‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ناوچه‌ك‌ه بچووكه‌‪،‬‬ ‫ده‌نگده‌ران ب‌ه زانیارییه‌كی زیاتر ل‌ه سه‌ر پاڵێوراوه‌كان ده‌توانن‬ ‫ده‌ست به‌ هه‌ڵبژاردن بكه‌ن‪.‬‬ ‫مه‌به‌س������ت ل‌ه به‌رفراوانیی ناوچه‌یه‌كی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬هه‌مان‬ ‫ژم������اره‌ی نوێن������ه‌ر‌ه هه‌ڵبژێردراوه‌كانی ئ������ه‌و ناوچه‌یه‌‪ ،‬ك‌ه ل‌ه‬ ‫ژماره‌ی ده‌نگده‌ران و پانتای������ی جوگرافیای ناوچه‌كه‌ جیایه‌‪.‬‬ ‫ئه‌و به‌ش������ه‌ی سیسته‌می هه‌ڵبژاردن وه‌كو به‌شێكی پێكهاته‌ی‬ ‫هه‌ڵب������ژاردن‪ ،‬كاریگه‌ریی له‌س������ه‌ر گونجان ی������ان نه‌گونجانی‬ ‫ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬به‌هێزیی ی������ان بێهێزیی حزبه‌كانی نێو‬ ‫كۆمه‌ڵگ������ه‌دا هه‌یه‌‪ .‬ب������ۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی ئ������ه‌و كاریگه‌رییه‌‪ ،‬ل‌ه‬ ‫سیس������ته‌می هه‌ڵبژاردنی ڕێژه‌یی ل‌ه جۆری لیس������ت‪ ،‬شانسی‬ ‫حزبێك������ی بچووك ك‌ه ‪ %5‬پاڵپش������تی ده‌نگده‌ران������ی هه‌یه‌‪ ،‬بۆ‬ ‫سه‌ركه‌وتن چه‌نده‌‪ ،‬شی بكه‌ینه‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر له‌ پانتایی بازن������ه‌كان پێنج پاڵێوراو هه‌بێت‪ ،‬به‌‬ ‫ئه‌گه‌رێكی زۆر ئه‌و حزبه‌ هیچ كورسییه‌ك به‌ده‌ست ناهێنێت‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر له‌ بازنه‌كان ده‌ پاڵێوراو هه‌بێت دیسان ئه‌و ئه‌گه‌ره‌‬ ‫به‌هێزه‌ كه‌ ئه‌و حزبه‌ هیچ سه‌ركه‌وتنێك به‌ده‌ست نه‌هێنیت‪،‬‬ ‫به‌اڵم ئه‌گه‌ر له‌ بازنه‌یه‌كدا ‪ 20‬پاڵێوراو هه‌بێت‪ ،‬ئه‌و حزبه‌‬ ‫شانس������ی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌ر بازنه‌یه‌كی هه‌ڵبژاردندا‬ ‫كورس������ییه‌ك به‌ده‌س������ت بێنێت‪ .‬ئه‌م������ه‌ش ده‌مانگه‌یێنێته‌‬ ‫ئ������ه‌و ئه‌نجامه‌ی كه‌ له‌ سیس������ته‌می هه‌ڵبژاردنی ڕێژه‌یی‪،‬‬ ‫فراوانیی بازن������ه‌ی هه‌ڵبژاردن ده‌بێته‌ ه������ۆی زیادبوونی‬ ‫ڕێككه‌وتنی پاڵێوراوان‪ ،‬ئه‌مه‌ له‌ حاڵیكدایه‌ كه‌ فراوانبوونی‬ ‫بازنه‌ی هه‌ڵبژاردن له‌ سیس������ته‌می هه‌ڵبژاردنی زۆرینه‌ی‬ ‫ڕه������ا ده‌بێته‌ هۆی زیادبوون������ی ڕێكنه‌كه‌وتنی پاڵێوراوان‪.‬‬ ‫یه‌كێك له‌و هۆیانه‌ی كه‌ له‌ سیسته‌مه‌كانی زۆرینه‌ی ڕهادا‬ ‫س������وود له‌ بازنه‌ی یه‌ك پاڵێوراوای و له‌ سیس������ته‌مه‌كانی‬

‫ڕێژه‌ییدا سوود له‌ بازنه‌ی چه‌ند پاڵێوراو وه‌رده‌گرن‪ ،‬ئه‌و‬ ‫بابه‌ته‌یه‌‪.‬‬ ‫ب‌ه گشتی ئه‌گه‌ر جیاوازیی بازنه‌ی یه‌ك پاڵێوراوی و چه‌ند‬ ‫پاڵێوراوی ل‌ه سیس������ته‌می زۆرینه‌ی ڕهادا له‌به‌رچاو بگرین‪،‬‬ ‫ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ كه‌ له‌ بازنه‌كانی یه‌ك پاڵێوراوی‪ ،‬له‌به‌ر‬ ‫ئه‌وه‌ی بازن������ه‌كان بچووكن‪ ،‬ده‌نگده‌ران به‌ زانیارییه‌كی زیاتر‬ ‫له‌سه‌ر پاڵێوراوه‌كان ده‌توانن به‌شداری ل‌ه هه‌ڵبژاردندا بكه‌ن‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی به‌هێزبوونی كه‌سایه‌تییه‌ كاریگه‌رییه‌كانی‬ ‫هه‌ر ناوچه‌ی������ه‌ك له‌ به‌رامبه‌ر حزب‌ه سیاس������ییه‌كان‪ ،‬به‌اڵم ل‌ه‬ ‫بازنه‌كانی چه‌ند پاڵێوراوی‪ ،‬كه‌ حزبه‌ سیاسییه‌كان ئه‌كته‌ری‬ ‫سه‌ره‌كیی هه‌ڵبژاردنن ب‌ه پێشكه‌شكردنی لیستی پاڵێوراوانی‬ ‫خۆی‪ ،‬ڕێره‌وی هه‌ڵبژاردن دیاری ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫دابه‌شكردنی بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن‪:‬‬ ‫له‌ ڕاپرس������ی و هه‌ڵبژاردنی س������ه‌ركۆماریی زۆربه‌ی جار‪،‬‬ ‫هه‌م������وو واڵت وه‌ك یه‌ك بازنه‌ی هه‌ڵب������ژاردن دیاری ده‌كرێت‬ ‫و خه‌ڵ������ك ده‌نگ ب‌ه پاڵێ������وراو‌ه نه‌ته‌وه‌ییه‌كان ده‌ده‌ن‪ ،‬به‌اڵم ل‌ه‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌كانی وه‌كو نوێنه‌رایه‌تیی په‌رله‌مان یان ئه‌نجومه‌نی‬ ‫ش������اره‌وانی و‪...‬هت������د‪ ،‬چه‌ندین بازنه‌ی هه‌ڵب������ژاردن دیاری‬ ‫ده‌كرێن‪ ،‬گرنگترین هه‌ڵس������ه‌نگاندنی كارا بۆ دابه‌ش������كردنی‬ ‫بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن بریتین له‌‪:‬‬ ‫‪ -1‬دابه‌ش������كردن له‌س������ه‌ر بنه‌م������ای گ������رووپ و چین������‌ه‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كان‪.‬‬ ‫‪ -2‬دابه‌ش������كردن له‌سه‌ر بنه‌مای ناوچه‌ی جوگرافیایی ك‌ه‬ ‫باوترین شێوازی دابه‌شكردنه‌‪.‬‬ ‫ب������ۆ نیش������اندانی كاریگه‌ری������ی و گرنگیی دابه‌ش������كردنی‬ ‫بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن له‌س������ه‌ر ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬شارێك‬ ‫ل‌ه به‌رچاو ده‌گرین كه‌ دوو له‌س������ه‌ر سێی الیه‌نگری حزبی(أ)‬ ‫و یه‌ك له‌سه‌ر س������یێ خه‌ڵكی ئه‌و شاره‌ الیه‌نگری حزبی (ب)یه‌‪،‬‬ ‫پێویستیان ب‌ه دوو نوێنه‌ر هه‌یه‌‪ .‬ل‌ه كاتی دیاریكردنی بازنه‌كانی‬ ‫هه‌ڵبژاردن س������وود له‌ بازنه‌ی یه‌كئه‌ندامیی وه‌ربگرێت‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫شار دابه‌ش������ی دوو به‌ش بكرێت كه‌ هه‌ر به‌شه‌ی ل‌ه شوێنی‬ ‫الیه‌نگرانی هه‌ر حزبێك بێ������ت‪ .‬نوێنه‌ره‌كان ل‌ه هه‌ردوو حزب‬ ‫هه‌ڵده‌بژێردرێ������ن‪ ،‬به‌اڵم ئه‌گه‌ر بێت������و الیه‌نگرانی حزبی (ب)‬ ‫ببن‌ه دوو ب������ه‌ش‪ ،‬ده‌نگه‌كانیان په‌رتوباڵو ده‌بێت و شانس������ی‬ ‫سه‌ركه‌وتنیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن‪.‬‬ ‫ل‌ه ب������ه‌راورد له‌گه‌ڵ دابه‌ش������كردنی بنكه‌كانی ده‌نگدان ل‌ه‬ ‫سیسته‌می زۆرینه‌ و ڕێژه‌ییدا‪ ،‬ده‌توانین بڵێین؛ دووركه‌وتنه‌وه‌ ل‌ه‬ ‫دابه‌شكردنی نادروستی بنكه‌كان ل‌ه سیسته‌می زۆرین‌ه له‌گه‌ڵ‬ ‫بنكه‌ی هه‌ڵبژاردنی یه‌كئه‌ندامی زه‌حمه‌تتر‌ه ل‌ه دابه‌ش������كردنی‬ ‫نادروست ل‌ه سیسته‌می ڕێژه‌یی ل‌ه بنكه‌ گه‌وره‌كاندا‪ ،‬چونك‌ه‬ ‫ل‌ه سیس������ته‌می یه‌كه‌مدا ده‌بێت ژماره‌یه‌كی زۆر ل‌ه بنكه‌كانی‬ ‫ده‌نگدان یه‌كسان له‌گه‌ڵ ژماره‌ی ده‌نگده‌ران‪ ،‬دیاری بكرێت‪.‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪31 2012‬‬


‫ئامراز و شێوازی ده‌نگدان و چۆنیه‌تی‬ ‫ژماردنی ده‌نگه‌كان‬ ‫سیس������ته‌مه‌كانی هه‌ڵبژاردن له‌س������ه‌ر بنه‌م������ای ئامراز و‬ ‫ش������ێوازی ده‌نگدان و چۆنیه‌تی ژماردنی ده‌نگه‌كان‪ ،‬دابه‌شی‬ ‫دوو سیسته‌می (نه‌ریتی) و (ئه‌لێكترۆنی) ده‌بن‪ .‬ل‌ه سیسته‌می‬ ‫یه‌كه‌مدا‪ ،‬قۆناغه‌ جۆرواوجۆره‌كان وه‌كو ده‌نگدان و ژماردنی‬ ‫ده‌نگه‌كان به‌بێ س������وودوه‌رگرتن ل‌ه ئامێری ئه‌لێكترۆنی وه‌كو‬ ‫كۆمپیۆت������ه‌ر‪ ،‬ئینترنێت و به‌تایبه‌ت������ی مۆبایل ئه‌نجام ده‌درێت‪،‬‬ ‫گرنگترین خاڵه‌ الوازه‌كانی ئه‌و شێوه‌ی‌ه بریتین‌ له‌‪ :‬له‌سه‌رخۆ‬ ‫به‌ڕێوه‌چوونی قۆناغه‌كانی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬كه‌مبوونه‌وه‌ی ڕێژه‌ی‬ ‫به‌شداریی خه‌ڵك له‌ هه‌ڵبژاردن‪ ،‬تێچووێكی زۆر‪ ،‬ساخته‌كردن‬ ‫ل‌ه ده‌نگدان‪ ،‬ئه‌ژماردن و گواستنه‌وه‌ی ده‌نگه‌كان‪.‬‬ ‫هه‌ندێ���ك ل ‌ه ش���ێوازه‌كانی ده‌نگدان���ی ئه‌لێكترۆنی‬ ‫بریتین له‌‪:‬‬ ‫ده‌نگدانی وێس������تگه‌یی‪ :‬له‌و ش������ێوازه‌دا ده‌نگ������ده‌ران ب‌ه‬ ‫ئاماده‌بوونیان ل‌ه وێستگه‌كانی ده‌نگدان‪ ،‬سوود ل‌ه كۆمپیۆته‌ر‌ه‬ ‫هه‌ستیاره‌كانی ده‌ستی یان قه‌ڵه‌می ئه‌لێكترۆنی وه‌رده‌گرن و‬ ‫له‌ سه‌ر شاش‌ه پاڵێوراوی خۆیان هه‌ڵده‌بژێرن‪.‬‬ ‫ده‌نگدانی ئینترنێتی‪ :‬له‌و ش������ێوازه‌دا ك‌ه تێچوویه‌كی زۆر‬ ‫كه‌م������ی هه‌یه‌‪ ،‬ده‌نگده‌ران ل‌ه هه‌ر ش������وێنێكی دنیا به‌بێ هیچ‬ ‫س������نوورێك ده‌توانن ل‌ه رێگای په‌یوه‌ندیی ئینترنێتیه‌و‌ه ده‌نگ‬ ‫بده‌ن‪ ،‬ل‌ه كاریگه‌رییه‌كانی ئه‌و شێوازه‌‪ :‬زیادكردنی به‌شداریی‬ ‫نه‌ته‌وه‌ی������ی له‌ چاره‌نووس������ی واڵت‪ ،‬دابینكردنی ئاس������ایش و‬ ‫دادپه‌روه‌ریی‪ ،‬گرنگییه‌كی تایبه‌تی هه‌یه‌‪.‬‬ ‫سیسته‌می هه‌ڵبژاردنی‬ ‫بریتانیا و ئه‌مریكا‬ ‫دوای ئاش������نابوونێكی كه‌م له‌ گه‌ل هه‌ندێ������ك له‌ گرنگترین‬ ‫بابه‌ته‌كانی سیسته‌می هه‌ڵبژاردن‪ ،‬ئێستا سیسته‌می هه‌ڵبژاردنی‬ ‫ئه‌مریكا و بریتانیا ش������ی ده‌كه‌ینه‌وه‌‪ .‬ویالیه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‬ ‫ئه‌مریكا و بریتانیا هه‌ردووكیان له‌ گرنگترین والتانی جیهانن‪،‬‬ ‫له‌ هه‌ڵبژاردندا س������وود له‌ شێوازی زۆرینه‌ی ڕها وه‌رده‌گرن و‬ ‫بریتانیاش سه‌رچاوه‌ی به‌كارهێنانی ئه‌و شێوازه‌یه‌‪.‬‬ ‫هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكی ده‌وڵه‌ت‪:‬‬ ‫كالێج سیسته‌مێكی هه‌ڵبژاردنی ناڕاسته‌وخۆی‌ه ك‌ه بریتیی‌ه‬ ‫ل‌ه كۆمه‌ڵ‌ه كه‌س������انێك ل‌ه نێوان خه‌ڵك و هه‌ڵبژێردراوه‌كانیان‪،‬‬ ‫كه‌ ئه‌ندامه‌كانی ب‌ه شێوازی جۆراوجۆر هه‌ڵده‌بژێردرێن‪.‬‬ ‫هه‌ڵبژاردنی س������ه‌ركۆمار ل‌ه ئه‌مریكا له‌الیه‌ن ده‌سته‌یه‌كی‬ ‫هه‌ڵب������ژاردن یان كالێج ئه‌نج������ام ده‌درێت‪ .‬ئ������ه‌و هۆیه‌ی ك‌ه‬ ‫ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی دامه‌زرێنه‌ری ئه‌مریكای له‌ ساڵی ‪1787‬‬ ‫ناچار كرد تا هه‌ڵبژاردنی سه‌ركۆمار به‌ كاڵێجه‌كان بسپرێن‪،‬‬ ‫له‌وانه‌ی‌ه خه‌ڵك به‌بێ له‌به‌رچاگرتنی گرنگیی به‌رپرسیاریه‌تیی‬ ‫سه‌ركۆمار و بێ زانیاریی پێویس������ت ده‌ست ب‌ه هه‌ڵبژاردنی‬

‫‪ 32‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫بكه‌ن‪ ،‬به‌اڵم له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتنی حزب‌ه سیاسیه‌كان‪ ،‬ب‌ه كرده‌و‌ه‬ ‫ده‌سته‌ی هه‌ڵبژاردن ده‌نگ ب‌ه هه‌مان پاڵێواروی خۆیان ده‌ده‌ن‬ ‫و به‌و پێیه‌ش‪ ،‬یه‌كه‌م‪ :‬بۆچونی خه‌ڵك هێش������تا وته‌ی یه‌كه‌مه‌‪،‬‬ ‫دووه‌م‪ :‬قۆناغی دووه‌می هه‌ڵبژاردن ته‌شریفاتییه‌‪.‬‬ ‫"كالێج سیته‌مێكی هه‌ڵبژاردنی ناڕاسته‌وخۆیه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌‬ ‫كۆمه‌ڵه‌ كه‌س������انێك له‌ نێوان خه‌ڵ������ك و هه‌ڵبژێردراوه‌كانیان‪ ،‬كه‌‬ ‫ئه‌ندامه‌كانی به‌ ش������ێوازی جۆراوج������ۆر هه‌ڵده‌بژێردرێن"‪ .‬ده‌بێ‬ ‫ئ������ه‌وه‌ له‌به‌رچاو بگیرێت‪ ،‬بۆ هه‌ڵبژاردنی س������ه‌ركۆمار له‌ رۆژی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی كۆتای������ی‪ ،‬ده‌نگی زۆرینه‌ی ڕه‌های ئه‌ندامانی كالێج‬ ‫واته‌‪ 270‬ده‌نگ پێویس������ته‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر هاتوو هیچیه‌ك له‌ پاڵێوراوان‬ ‫نه‌یانتوانی زۆرینه‌ به‌ده‌ست بێنن‪ ،‬له‌وانه‌یه‌ له‌ كۆڕی هه‌ڵبژاردن یان‬ ‫ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران له‌ ماوه‌ی چوارده‌ ڕۆژ پێش سوێندخواردن‬ ‫دانوس������تان ئه‌نجام بدرێت و ئه‌گه‌ر به‌هیچ شێوه‌یه‌ك نه‌تواندرا‬ ‫زۆرین������ه‌ی ده‌نگه‌كان بۆ پاڵێوارێك جێگی������ر بكرێت‪ ،‬ئه‌نجومه‌نی‬ ‫نوێن������ه‌ران بۆی هه‌ی������ه‌ كه‌ بڕیاری كۆتایی بدات‪ ،‬به‌ ش������ێوه‌یه‌ك‬ ‫كه‌ نوێنه‌رانی ه������ه‌ر ویالیه‌تێك ته‌نها یه‌ك ده‌نگیان هه‌یه‌ و كۆی‬ ‫ده‌نگه‌كانی ئه‌وان چاره‌نووسی پاڵێوراو دیاری ده‌كات‪.‬‬ ‫هه‌روه‌كو پێش������تر باس������مان كرد‪ ،‬ژم������اره‌ی كاڵیجه‌كانی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی س������ه‌ركۆمار ل‌ه هه‌ر ویالیه‌تێك‪ ،‬به‌رامبه‌ر ب‌ه كۆی‬ ‫نوێنه‌رانی هه‌ر ویالیه‌تێك له‌ ئه‌نجومه‌نی پیران و ئه‌نجومه‌نی‬ ‫نوێنه‌رانه‌‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نوێنه‌رانی هه‌ر ویالیه‌تێك ل‌ه ئه‌نجومه‌نی‬ ‫نوێن������ه‌ران پێچه‌وان������ه‌ی ئه‌نجومه‌نی پیران له‌س������ه‌ر بنه‌مای‬ ‫ژماره‌ی دانیش������تووانی ئه‌و ویالیه‌ته‌ دیاری ده‌كرێت‪ ،‬ژماره‌ی‬ ‫نوێنه‌رانیان له‌ هه‌ر ده‌سته‌یه‌كی هه‌ڵبژاردنی سه‌ركۆمار زیاد‬ ‫و كه‌م������ی تێده‌كه‌وێت‪ .‬ویالیه‌ته‌ گه‌وره‌كان������ی وه‌كو نیۆیۆرك‪،‬‬ ‫كالیفۆڕنیا‪ ،‬پێنسیلڤانیا‪ ،‬دێنور‪ ،‬تێكزاس‪ ،‬میشیگان‪ ،‬واشنگتۆن‬ ‫دی سێ‪ ،‬ب‌ه هۆ‌ی زۆریی دانیشتووانی‪ ،‬زۆرینه‌ی ده‌نگه‌كانیان‬ ‫ل‌ه ده‌سته‌ی هه‌ڵبژاردندا هه‌یه‌‪.‬‬ ‫هه‌ركاتێك ئه‌و خاڵ‌ه له‌ پاڵ ئه‌و ڕاستیی‌ه دابنێین كه‌ هه‌موو‬ ‫ده‌نگه‌كانی ده‌س������ته‌ی هه‌ڵبژاردن ل‌ه هه‌ر ویالیه‌تێك ده‌درێت‌ه‬ ‫پاڵێوراوێك ك������ه‌ زۆرترین ده‌نگی ده‌س������ته‌ی هه‌ڵبژاردنی ئه‌و‬ ‫ویالیه‌ته‌ به‌ده‌س������ت بێنێت‪ ،‬ئه‌و هه‌له‌ به‌هێز ده‌بێت ك‌ه یه‌كێك‬ ‫ل‌ه كاندیده‌كانی س������ه‌ركۆماری له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ده‌نگێگی كه‌می‬ ‫خه‌ڵكی به‌دس������تهێناوه‌‪ ،‬زۆرینه‌ی ده‌نگی ده‌سته‌ی هه‌ڵبژاردن‬ ‫به‌ده‌س������ت بێنێت‪ ،‬به‌واتایه‌كی تر هه‌ر كاتێك حزبێك بتوانێت‬ ‫زۆرترین نوێنه‌رانی ده‌س������ته‌ی هه‌ڵبژاردن ل‌ه هه‌ر ویالیه‌تێكی‬ ‫گه‌ور‌ه به‌دست بێنێت‪ ،‬له‌ ڕاستیدا هه‌موو ده‌نگه‌كانی ده‌سته‌ی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی ئ������ه‌و ویالیه‌ته‌ی به‌ده‌س������تهێناوه‌‪ ،‬واته‌ له‌وانه‌ی‌ه‬ ‫پاڵێوراوی حزبێك س������ه‌ركه‌وێت هه‌رچه‌ن������د‌ه ڕێژه‌یه‌كی كه‌می‬ ‫ده‌نگ������ی خه‌ڵكی هه‌بێت‪ ،‬ب������ه‌اڵم ده‌نگی زۆرینه‌ی ده‌س������ته‌ی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی به‌ده‌ستهێنابێت‪.‬‬ ‫س������ه‌رنجدان ب‌ه ڕێكاری هه‌ردوو حزبی كرێكار و پارێزكار‬


‫له‌ ئه‌نجومه‌نی گش������تی نیشان ده‌دات ك‌ه حزبی كرێكار خۆی‬ ‫سه‌رۆكوه‌زیران دیاری ده‌كات‪ ،‬به‌اڵم حزبی پارێزكار پابه‌ندی‬ ‫هه‌ڵبژارده‌ی شاژنه‌‪.‬‬ ‫به‌هوێ ئه‌و گرفتان‌ه ك‌ه ل‌ه شێوازی هه‌ڵبژاردنی سه‌ركۆماری‬ ‫ئه‌مریكادا هه‌یه‌‪ ،‬تاكو ئێستا هه‌وڵێكی زۆر بۆ چاكسازی یان‬ ‫هه‌ڵوه‌ش������اندنه‌وه‌ی ئه‌و ش������ێوازه‌ دراوه‌‪ ،‬به‌اڵم هه‌موو جارێك‬ ‫به‌هۆی "حه‌زكردن ب‌ه پاراستنی بارودۆخ‪ ،‬هه‌ستكردنی هه‌ندێ‬ ‫له‌ سیناتۆره‌كان كه‌ چاكسازی ل‌ه یاسای هه‌ڵبژاردن له‌وانه‌ی‌ه‬ ‫به‌زه‌ره‌ریان ته‌وا بێت و حه‌ز نه‌كردن ب‌ه گوڕینی ده‌س������تووری‬ ‫هه‌میش������ه‌یی واڵت ك‌ه خه‌ڵكی ئه‌مریكا به‌گشتی ب‌ه قازانجی‬ ‫خۆیان نازانن" نه‌گه‌یشتۆت‌ه هیچ ئه‌نجامێك‪.‬‬ ‫له‌ بریتانیا س������ێ ده‌س������ه‌اڵتی پاش������ایه‌تی‪ ،‬كابینه‌ و په‌رله‌مان‬ ‫به‌گش������تی سیس������ته‌می حكوومه‌تی پێ������ك ده‌هێنن‪ ،‬ده‌س������ه‌اڵتی‬ ‫جێبه‌جێكاری بریتانیا له‌ دوو به‌ش پێكهاتووه‌‪ :‬سه‌رۆكی واڵت (شا)‬ ‫و كابینه‌ و وه‌زیره‌كان‪ .‬كابینه‌ وه‌كو دامه‌زراوه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ له‌‬ ‫بیس������ت ئه‌ندام پێكده‌ێت‪ ،‬ك‌ه له‌الیه‌ن شا له‌ نێو وه‌زیرانی شێست‬ ‫وه‌زاره‌تخانه‌ی بریتانیا دیاری ده‌كرێن و داده‌مه‌زرێن‪.‬‬ ‫ل������ه‌ ده‌س������ه‌اڵتی جێبه‌جێ������كاری بریتانیا‪ ،‬جیا له‌ ش������ا كه‌‬ ‫زیاتر ڕۆڵی ته‌ش������ریفاتی هه‌یه‌‪ ،‬كه‌س������ی یه‌كه‌م������ی حكوومه‌ت‬ ‫سه‌رۆكوه‌زیره‌‪ .‬به‌پێی ده‌س������تووری هه‌میشه‌یی بریتانیا‪ ،‬ده‌بێ‬ ‫س������ه‌رۆكوه‌زیر له‌الیه‌ن ش������ا هه‌ڵبژێردرێت‪ ،‬به‌اڵم ده‌بێ ئه‌وه‌ش‬ ‫له‌به‌رچاو بگرین ئه‌مڕۆكه‌ ده‌س������ه‌اڵتی ش������ا له‌ژێر كاریگه‌ریی‬ ‫ڕێككه‌وتنی حزبه‌ سیاسییه‌كاندا سنووردار بووه‌‪ .‬به‌ واتایه‌كی‬ ‫دیكه‌ تا پێش سه‌ده‌ی ‪ ،19‬شاژنی بریتانیا سه‌رۆكوه‌زیری له‌نێو‬ ‫چه‌ند سه‌رۆكی حزبی نێو گۆڕه‌پان دیاری ده‌كرد‪ ،‬به‌اڵم له‌ كاتی‬ ‫ئێستادا سیسته‌می دوو حزبی له‌ بریتانیا جێگیر بووه‌ و له‌ هه‌ر‬ ‫خولێك������ی هه‌ڵبژاردندا یه‌كێك له‌و دوو حزبه‌ زۆرینه‌ی په‌رله‌مان‬ ‫به‌ده‌ست دێنن‪ .‬شاژنیش ناچاره‌ په‌یڕه‌وی ل‌ه خواستی زۆرینه‌ی‬ ‫سه‌ركه‌وتوو بكات و سه‌رۆكوه‌زیر له‌ حزبی سه‌ركه‌وتوو دیاری‬ ‫بكات‪ ،‬له‌و نێوه‌دا سه‌رنجدان به‌ ڕێكاری هه‌ردوو حزبی كرێكار‬ ‫و پارێزكار له‌ نه‌نجومه‌نی گش������تی نیش������ان ده‌دات‪ ،‬كه‌ حزبی‬ ‫كرێ������كار خۆی س������ه‌رۆكوه‌زیران دی������اری ده‌كات‪ ،‬به‌اڵم حزبی‬ ‫پاریزكار پابه‌ندی هه‌ڵبژارده‌ی شاژنه‌‪.‬‬ ‫هه‌ڵبژاردنی ده‌سه‌اڵتی یاسادان‬ ‫ده‌سه‌اڵتی یاس������ادانان یان كۆنگره‌ی ئه‌مریكا كه‌ بناغه‌ی‬ ‫له‌ كۆنفرانس������ی فیالدلفیا له‌ س������اڵی ‪ 1787‬داڕێژرا‪ ،‬له‌ دوو‬ ‫ئه‌نجومه‌نی پیران و نوێن������ه‌ران پێكهاتووه‌‪ ،‬له‌ به‌ندی یه‌كه‌می‬ ‫مادده‌ی یه‌كه‌می ده‌س������تووری هه‌میشه‌یی ئه‌مریكادا هاتووه‌‪:‬‬ ‫"هه‌موو ده‌س������ه‌اڵتێكی یاس������ادان ده‌درێته‌ كۆنگره‌ی ویالیه‌ته‌‬ ‫یه‌كگرتووه‌كان كه‌ پێكهاتووه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی پیران و نوێنه‌ران"‪.‬‬ ‫ه������ه‌ر ویالیتێك جیا ل������ه‌ ڕێژه‌ی دانیش������تووان و پانتایی‪ ،‬دوو‬ ‫نوێنه‌ری له‌ ئه‌نجومه‌نی پیراندا هه‌یه‌‪ ،‬ده‌ستووری هه‌میشه‌یی‬

‫س������ه‌ره‌تا هه‌ڵبژاردن������ی ئه‌ندامان������ی ئه‌نجومه‌ن������ی پیرانی ل‌ه‬ ‫ئه‌نجومه‌نی یاسادانانی خستبووه‌ ئه‌ستۆی دانیشتووانی هه‌ر‬ ‫ویالیه‌تێك‪ .‬هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی ئه‌مریكا له‌سه‌ر‬ ‫بنه‌مای ش������ێوازی تێكه‌ڵییه‌ك له‌ نێوان زورێنه‌ی ڕێژه‌یی له‌گه‌ڵ‬ ‫هه‌ڵبژاردنی پێشه‌كی ئه‌نجام بدرێت‪ ،‬به‌و شێوه‌یه‌ كه‌ پاڵێوراوانی‬ ‫حزبه‌ جۆراوجۆره‌كان به‌ش������داری له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌ره‌تاییدا‬ ‫ده‌كه‌ن و به‌ ش������ێوه‌ی زۆرینه‌ی ڕێژه‌ی������ی له‌الیه‌ن الیه‌نگرانی‬ ‫حزبی خۆی نه‌ك سه‌ركرده‌كانی حزب هه‌ڵده‌بژێردرێن و دواتر‬ ‫پاڵێوراوانی هه‌ردوو حزبی سه‌ره‌كی له‌ هه‌ڵبژاردنێكی گشتی‪،‬‬ ‫به‌ شێوازی زۆرینه‌ی ڕێژه‌یی هه‌ڵده‌بژێردرێن‪.‬‬ ‫په‌رله‌مان یان ده‌س������ه‌اڵتی یاس������ادانی بریتانی������ا ل‌ه دوو‬ ‫ئه‌نجومه‌ن������ی گش������تی و خانه‌دانه‌كان پێكهات������ووه‌‪ ،‬زۆربه‌ی‬ ‫ئه‌ندامه‌كان������ی ئه‌نجومه‌نی لۆردان یان خانه‌دانه‌كان ك‌ه ‪800‬‬ ‫كه‌س ده‌به‌ن و وه‌كو شا ڕۆڵێكی ته‌شریفاتییان هه‌یه‌‪ ،‬له‌الیه‌ن‬ ‫شاژنه‌وه‌ دیاری ده‌كرێن‪ ،‬هه‌ندێكیان ك‌ه هه‌میشه‌یین ب‌ه شێوه‌ی‬ ‫ناوخۆیی هه‌ڵده‌بژێردرێ������ن و هه‌ندێك ل‌ه ئه‌ندامه‌كانیش له‌نێو‬ ‫قه‌شه‌كان و قه‌شه‌ گه‌وره‌كانی كڵیسای بریتانیا پێكهاتووه‌‪.‬‬ ‫ده‌ب������ێ ئه‌وه‌ش له‌ به‌رچاو بگرین ك������ه‌ هه‌ڵبژاردنی هه‌موو‬ ‫نوێنه‌رانی واڵتێك به‌ ش������ێوه‌ی ڕها به‌ گش������تی جیاوازییه‌كی‬ ‫زۆر ل‌ه نێوان ده‌نگه‌كان و كورس������ییه‌كان دروس������ت ده‌بێت‪،‬‬ ‫له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ ش������ێوازی زۆرینه‌ی ڕهادا‪ ،‬شانس������ی حزب‌ه‬ ‫بچووكه‌كان بۆ س������ه‌ركه‌وتن زۆر كه‌مه‌‪ .‬بۆ نموون‌ه ده‌توانین‬ ‫ئام������اژه‌ به‌ چوار خولی هه‌ڵبژاردن������ی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی‬ ‫بریتانیا ل‌ه س������اڵه‌كانی نێ������وان ‪ 1979‬و ‪1999‬دا بكه‌ین‪ ،‬ك‌ه‬ ‫"حزبی پارێزكار نزیكه‌ی ‪ %42,6‬ده‌نگه‌كانی به‌دستهێنا‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫‪ %56‬كورس������ییه‌كانی ده‌س������تكه‌وت‪ .‬حزبی كرێكار ‪%32,4‬ی‬ ‫ده‌نگه‌كان و ‪%37,8‬ی كورس������ییه‌كانی به‌ده‌ستهێنا‪ .‬سێیه‌مین‬ ‫ح������زب (حزبی لیبراڵ دیموكرات������ه‌كان) ‪%19,9‬ی ده‌نگه‌كانی‬ ‫به‌دستهێنا‪ ،‬به‌اڵم بوو‌ه خاوه‌نی ته‌نها ‪%2.9‬ی كورسییه‌كان‪.‬‬ ‫حزب������‌ه نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی دیكه‌ی ناوچه‌یی ب‌ه گش������تی ‪%4,2‬ی‬ ‫ده‌نگه‌كان و ‪%3,2‬ی كورسییه‌كانیان به‌ده‌ستهێنا‪.‬‬ ‫دابه‌شكردنی بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن‬ ‫دیاریكردنی سنووری بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن له‌ بریتانیا به‌پێی‬ ‫نه‌ته‌وه‌كان و دانیش������تووان له‌ ئه‌ستۆی كۆمیسیۆنه‌ ناحزبیی و‬ ‫شێوه‌ دادوه‌رییه‌ و "دانیشتووانی بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن له‌وانه‌یه‌‬ ‫زیاتر له‌ ‪ %20‬له‌گه‌ڵ مامناوه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی دانیشتووان جیاواز‬ ‫بێت"‪ ،‬به‌اڵم له‌ ویالیه‌ت������ه‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكادا "بازنه‌كانی‬ ‫هه‌ڵبژاردن س������ه‌ره‌تا به‌پێی شێوازێك كه‌ نیش������انده‌ری ڕێژه‌ی‬ ‫دانیش������تووانی هه‌ر والیه‌تێك بێت‪ ،‬له‌ نێوان ویالیه‌ته‌كان دابه‌ش‬ ‫ده‌كرین و پاشان ئه‌نجومه‌نه‌كانی یاسادانانی ویالیه‌ته‌كان ده‌ست‬ ‫به‌ دیاریكردنی س������نووری هه‌ر بازنه‌یه‌كی هه‌ڵبژاردنی كۆنگره‌‬ ‫ده‌كه‌ن"‪ .‬بۆ یه‌كسانیی ڕێژه‌ی دانیشتووانی بازنه‌كان و دڵنیایی‬

‫تشرینی دووه‌می ‪33 2012‬‬


‫ماف������ی كه‌مینه‌ ن������ه‌ژادی و نه‌ته‌وه‌یییه‌كان‪ ،‬ئه‌و دابه‌ش������كردنه‌ی‬ ‫بازنه‌كان له‌ژێر چاودێری دادگا ئه‌نجام ده‌درێت‪.‬‬ ‫پانتایی بازنه‌كانی هه‌ڵبژاردن‪:‬‬ ‫ل������ه‌ ڕاب������ردوودا ه������ه‌ردوو واڵت������ی بریتانی������ا و ئه‌مریكا له‌‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌كانیاندا س������وودیان له‌و ناوچان������ه‌ی كه‌ پانتاییه‌كی‬ ‫زۆریان هه‌بوو وه‌رده‌گرت‪ ،‬له‌ ساڵی ‪ 1970‬به‌دواو‌ه ته‌نها بازنه‌ی‬ ‫"یه‌كئه‌ندامی"یان هه‌بوو‪ .‬له‌ ئه‌مریكادا ده‌س������ته‌ی هه‌ڵبژاردنی‬ ‫سه‌ركۆماری هێشتا له‌و ناوچانه‌ی كه‌ پانتاییه‌كی زۆریان هه‌یه‌‬ ‫هه‌ڵده‌بژێردرێن‪ ،‬كه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ش بۆته‌ هۆی جیاوازییه‌كی زۆر‪،‬‬ ‫چونكه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ڕاس������ته‌وخۆ له‌ نێوان زیادبوونی پانتایی‬ ‫بازنه‌كان له‌ سیسته‌می زۆرینه‌ی ڕها له‌گه‌ڵ زیادبوونی جیاوازی‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬بۆ نموونه‌‪" :‬له‌ هه‌ڵبژاردنی ساڵی ‪1988‬دا جۆرج بووش‬ ‫‪%3،4‬ی ده‌نگه‌كانی خه‌ڵكی به‌ده‌س������تهێنا‪ ،‬به‌اڵم ‪ %2،79‬ده‌نگی‬ ‫ده‌س������ته‌ی هه‌ڵبژاردن (كالێج)ی ده‌ست كه‌وت‪ ،‬له‌ هه‌ڵبژاردنی‬ ‫‪1992‬دا بی������ل كلینتون به‌ده‌س������تهێنانی ‪ %2،43‬ده‌نگی خه‌ڵك و‬ ‫‪ %68,8‬ده‌نگی كالێجه‌كانی هه‌ڵبژاردن سه‌ركه‌وت‪.‬‬ ‫شێوازی ده‌نگدان و ژماردنی ده‌نگه‌كان‪:‬‬ ‫ئه‌مریكا و بریتانیا له‌و واڵتانه‌ن كه‌ س������وود ل‌ه سیسته‌می‬ ‫هه‌ڵبژاردنی ئه‌لێكترۆنی وه‌رده‌گرن‪ .‬ئه‌مریكا ل‌ه ساڵی ‪2004‬دا‬ ‫سوودی ل‌ه ش������ێوازه‌ جۆراوجۆره‌كانی ده‌نگدانی ئه‌لێكترۆنی‬ ‫له‌وانه‌ش وێستگه‌كانی ده‌نگدان وه‌رگرت‪.‬‬ ‫ه هه‌ڵبژاردن‪:‬‬ ‫پاڵێوراویی ل ‌‬ ‫دیاریكردن������ی پاڵێوراوان������ی هه‌ڵبژاردن هه‌ندێج������ار كردارێكی‬ ‫سه‌رووی یاس������ایه‌‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حزبه‌ سیاس������یییه‌كان زۆرترین‬ ‫ڕۆلیان له‌و بواره‌دا هه‌یه‌ و ش������ێوازی حزب������ه‌كان له‌ دیاریكردنی‬ ‫پاڵێوراوانی حزبی زۆربه‌ی جار له‌ ڕووی یاس������اییه‌وه‌ نه‌ناسراوه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم ناساندنی پاڵێوراوان كردارێكی یاسایییه‌ كه‌ هه‌ندێجار به‌ دوو‬ ‫ش������ێوه‌ ئه‌نجام ده‌درێت‪ :‬پێشكه‌شكردنی داواكاری و تۆماركردنی‬ ‫ناویان له‌ لیسته‌ حزبییه‌كاندا‪ .‬له‌ بریتانیا وه‌كو بازنه‌كانی دیكه‌ی‬ ‫یه‌كئه‌ندامی‪ ،‬ناس������اندنی پاڵێوراو به‌ ش������ێوه‌ی داواكردن ئه‌نجام‬ ‫ده‌درێت‪ ،‬به‌و ش������ێوه‌یه‌ی كه‌س������انێك كه‌ ده‌یانه‌وێت به‌شداری له‌‬ ‫هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌ندا بكه‌ن و مه‌رجی به‌شداریكردنیشی هه‌بێت‪،‬‬ ‫دوای به‌دس������تهێنانی پس������ووله‌ی فه‌رمیی پاڵێوراوی‪ ،‬ناونیشان و‬ ‫كاری خۆی تێدا ده‌نووسێت‪ ،‬پاشان واژۆی یه‌كێك له‌ ده‌نگده‌ره‌كان‬ ‫وه‌كو پێشنیاركردن و واژۆی ده‌نگده‌رێكی دیكه‌ وه‌كو په‌سندكردن‬ ‫و واژۆی هه‌ش������ت كه‌س وه‌كو ره‌زامه‌ندی په‌یوه‌ست ده‌كات‪ ،‬جگه‌‬ ‫له‌ وانه‌ مه‌بله‌غێك پاره‌ وه‌كو به‌ڵگه‌ ده‌داته‌ به‌رپرسانی په‌یوه‌ندیدار‬ ‫و ن������اوی له‌ لیس������تی پاڵێوراواندا تۆمار ده‌كرێ������ت‪ .‬له‌ ڕابردوودا‬ ‫پاڵێوراوان مافی ئه‌ویان نه‌بوو ناوی حزبه‌كه‌ی خۆیان له‌ پسووله‌ی‬ ‫ده‌نگدان بنووس������ن‪ ،‬به‌اڵم له‌ س������اڵی ‪ 1969‬ئه‌و مافه‌یان پێدرا كه‌‬ ‫په‌یوه‌ندیی حزبایه‌تیی خۆیان بنووسن‪.‬‬ ‫ل������‌ه هه‌ڵبژاردنی دوو والیه‌ن‌ه ك‌ه ل������‌ه ‪ 14‬ویالیه‌ت ئه‌نجام‬

‫‪ 34‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫ده‌درێت‪ ،‬هه‌موو ده‌نگده‌ران به‌ سه‌ربه‌خۆكانیش������ه‌و‌ه ده‌توانن‬ ‫به‌ش������داری له‌ هه‌ڵبژاردندا بك������ه‌ن و ده‌نگ ب‌ه پاڵێوراوی هه‌ر‬ ‫حزبێك كه‌ بیانه‌وێت بده‌ن‪.‬‬ ‫ل������‌ه ئه‌مریكا هه‌ر كه‌س كه‌ مه‌رجی پاڵێوراوی بۆ پۆس������تی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی تایبه‌تی هه‌بێت‪ ،‬ده‌توانێت داواكاریی خۆی له‌گه‌ڵ‬ ‫هه‌ن������دێ واژۆی ده‌نگده‌رانی بازنه‌ی هه‌ڵبژاردنی پێش������كه‌ش‬ ‫به‌رپرس������انی هه‌ڵبژاردن بكات و ناوی خ������ۆی تۆمار بكات و‬ ‫ل������‌ه هه‌ڵبژاردنی پێش������ه‌كی كه‌ له‌ژێر چاودێری������ی ده‌وڵه‌ت بۆ‬ ‫هه‌ڵبژاردنی پاڵێوراوی حزبه‌كان ئه‌نجام ده‌ده‌رێت‪ ،‬به‌شداری‬ ‫بكات‪ .‬ئه‌و هه‌ڵبژاردن‌ه پێش������ه‌كیی‌ه له‌ ویالت‌ه جۆراوجۆره‌كانی‬ ‫ئه‌مریكادا ش������ێوازی جۆراوجۆری هه‌ی������ه‌‪ ،‬وه‌كو هه‌ڵبژاردنی‬ ‫پێشه‌كیی داخراو‪ ،‬دووالیه‌نه‌‪ ،‬كراوه‌‪ ،‬هه‌مه‌الیه‌نه‌‪.‬‬ ‫ل‌ه هه‌ڵبژاردنی "پێشه‌كیی داخراو" كه‌ ل‌ه ‪ 24‬ویالیه‌ت ئه‌نجام‬ ‫ده‌درێت‪ ،‬ته‌نها ئه‌و كه‌س������انه‌ی كه‌ وه‌كو ئه‌ندامی حزبی ناوی‬ ‫خۆیان تۆمار ك������ردووه‌‪ ،‬ده‌توانن ده‌نگ بده‌ن‪ .‬ل‌ه هه‌ڵبژاردنی‬ ‫پێشه‌كیی دووالیه‌ن‌ه كه‌ له‌ چوارد‌ه ویالیه‌ت ئه‌نجام ده‌ده‌رێت‪،‬‬ ‫هه‌موو ده‌نگده‌ران و س������ه‌ربه‌خۆكانیش ده‌توانن به‌شداری ل‌ه‬ ‫هه‌ڵبژاردن������دا بك������ه‌ن و ده‌نگ ب‌ه پاڵێوراوی ه������ه‌ر حزبێك ك‌ه‬ ‫بیانه‌وێت بده‌ن‪ ،‬ل‌ه هه‌ڵبژاردنی پێشه‌كی كراوه‌دا كه‌ ل‌ه چوار‬ ‫ویالیه‌ت ئه‌نجام ده‌ده‌رێت‪ ،‬ناونووسینی حزبی نیی‌ه و هه‌موو‬ ‫ده‌نگده‌ران سه‌رپشكن كه‌ ده‌نگ ب‌ه پاڵێوراوی هه‌ر حزبێك ك‌ه‬ ‫بیانه‌وێت بده‌ن‪ .‬له‌ هه‌ڵبژاردنی پێش������ه‌كیی گش������تگیر كه‌ دوو‬ ‫ویالیه‌ت ئه‌نجام د‌هد‌رێت وێڕای ئه‌وه‌ی ك‌ه ناونووسینی حزبی‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬ده‌نگده‌ران ده‌توانن له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌ره‌تایی هه‌ر دوو‬ ‫حزبدا به‌شداری بكه‌ن‪ ،‬به‌اڵم له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌ره‌تایی هه‌ر‬ ‫حزبێك ته‌نها بۆ دوو پۆست ده‌توانن به‌شداری بكه‌ن‪.‬‬ ‫هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن‪:‬‬ ‫مه‌به‌س������ت له‌ هه‌ڵمه‌ت یان ملمالنێ������ی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬كۆمه‌ڵ‌ه‬ ‫كردارێك������ه‌‪ ،‬ك‌ه ب������ۆ هاندنی ده‌نگ������ده‌ران ل������‌ه قۆناغی پێش‬ ‫هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام ده‌درێت‪ .‬ل‌ه هه‌ر ملمالنێیه‌كی هه‌ڵبژاردندا‬ ‫سێ گروپ هه‌وڵ ده‌ده‌ن كه‌ بریتین له‌‪ :‬به‌رپرسانی هه‌ڵمه‌تی‬ ‫هه‌ڵبژاردن‪ ،‬میدیاكاران و ده‌نگده‌ران‪.‬‬ ‫ماوه‌ی خولی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن ل‌ه زۆربه‌ی سیس������ته‌م‌ه‬ ‫په‌رله‌مانییه‌كان������دا له‌ مانگێك زیات������ر تێپه‌ر ناكات‪ ،‬هه‌رچه‌ند‌ه‬ ‫به‌ هۆی ح������ه‌ز و ئاره‌زووی سیاس������ه‌تمه‌داران بۆ مانه‌و‌ه ل‌ه‬ ‫ده‌س������ه‌اڵت و دووبار‌ه خۆ كاندیدكردن‪ ،‬ب������‌ه كرده‌و‌ه هه‌موو‬ ‫چاالكییه‌كانی������ان ب‌ه جۆرێك ل‌ه كێبڕكێ له‌س������ه‌ر ده‌س������ه‌اڵت‬ ‫دابنرێت‪ .‬ل������‌ه هه‌ڵبژاردنی س������ه‌ركۆماری ئه‌مریكا‪ ،‬كێبڕكێی‬ ‫هه‌ڵبژاردن ل‌ه قۆناغی كۆتاییدا دوو مانگ درێژ‌ه ده‌كێشێت‪.‬‬ ‫هه‌رچه‌نده‌ یاس������ا به‌ دیاریكردنی سنوورێك بۆ ئه‌و هه‌ڵمه‌ته‌‬ ‫له‌ هه‌وڵ������ی كۆنترۆلكردنی ب������ووه‌ واتا ئه‌ندازه‌یه‌ك هه‌ڕه‌ش������ه‌‪،‬‬ ‫وه‌ته‌ماحخستن‪ ،‬ساخته‌كاری له‌ ده‌نگدان‪ ،‬تێچووی هه‌ڵمه‌ت و‪...‬‬


‫هتد‪ ،‬خس������ته‌ ژێر چاودێری و كونترۆڵی خۆیه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم هێش������تا‬ ‫س������ه‌روه‌ت و س������امان له‌نێو ڕكابه‌ره‌كان������دا ناعادیالنه‌ دابه‌ش‬ ‫ده‌كرێت و به‌ گش������تی ئه‌و كێبڕكێیه‌ پش������ێوی و توندوتیژی لێ‬ ‫ده‌كه‌وێته‌وه‌‪ .‬له‌ بریتانیا به‌ پێی یاس������ای په‌س������ه‌ندكراوی ژماره‌‬ ‫‪ 1883‬كه‌ جگه‌ له‌ نوێنه‌رانی یاسایی و پاڵێوراوی نوێنه‌رایه‌تی‪،‬‬ ‫هیچ كه‌س������ێكی دیكه‌ له‌ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردندا مافی ئه‌وه‌ی نییه‌‬ ‫كه‌ تێچووی هه‌ڵمه‌ته‌كه‌ له‌ ئه‌س������تۆ بگرێت‪ ،‬به‌اڵم كۆسپێكی زۆر‬ ‫جیددی له‌ پێش جێبه‌جێكردنی ئه‌و یاسایه‌ هه‌یه‌‪ .‬له‌ ئه‌مریكاش‬ ‫یاسایه‌كی هاوشێوه‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌ كرده‌وه‌ سه‌رپێچی ده‌كرێت‪.‬‬ ‫ئامانج له‌ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن ب‌ه گشتی وه‌الوه‌نانی ڕكابه‌ر‬ ‫یان له‌و واڵتانه‌ی ك‌ه نیوه‌ی خه‌ڵك س������وود ل‌ه مافی ده‌نگدانی‬ ‫خۆی������ان نابینن‪ ،‬وه‌كو ئه‌مریكا‪ ،‬هانیان بده‌ن ك‌ه بچن‌ه س������ه‌ر‬ ‫سندووقه‌كانی ده‌نگدان‪.‬‬ ‫به‌پێ������ی ناوه‌ڕۆك‪ ،‬هه‌ڵمه‌ته‌كانی هه‌ڵبژاردن پش������ت به‌ بابه‌ته‌‬ ‫جۆراوجۆره‌كان ده‌به‌س������تێت‪ ،‬كه‌ هه‌ندێكیان ڕێكوپێك و به‌رنامه‌‬ ‫بۆ داڕیژراوه‌ و هه‌ندێجاریش ئاڵوز و به‌ ڕێكه‌وته‌‪ .‬سوودوه‌رگرتن‬ ‫له‌ ڕاوێژكاری هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬ته‌كنیكه‌كانی بیستن و بینین‪،‬‬ ‫كۆنفرانس������ی میدیایی‪ ،‬ڕاپرسییه‌ تایبه‌ته‌كان‪ ،‬گردبوونه‌وه‌كان و‬ ‫كۆمپیۆته‌ر و ته‌كنیكه‌ نوێیه‌كانه‌ كه‌ به‌ كارهێنانیان‪ ،‬هه‌ڵمه‌ته‌كانی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی ئه‌مریكا و بریتانیا له‌ جاران ڕوونتر كردۆته‌وه‌‪ .‬له‌‬ ‫ئه‌مریكا پێچه‌وانه‌ی واڵتان������ی ئه‌ورووپی به‌ هۆی تایبه‌تمه‌ندیی‬ ‫هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنی تاكه‌‌كس������ی‪ ،‬سوودوه‌رگرتن له‌ ته‌كنیكی‬ ‫ڕاوێژكاری له‌ هه‌ڵمه‌ته‌كان باوتره‌‪.‬‬ ‫مه‌رجه‌كانی ده‌نگده‌ران و پاڵێوراوان‬ ‫مه‌رجه‌كانی پاڵێوراوی سه‌رۆكی ده‌وڵه‌ت‪:‬‬ ‫به‌ش������ی ‪ 1‬به‌ندی ‪5‬ی مادده‌ی ‪2‬ی ده‌ستووری هه‌میشه‌یی‬ ‫ئه‌مریكا ده‌ڵی‪ :‬هه‌ر كه‌س������ێك كه‌ بۆ به‌ده‌س������تهێنانی پۆس������تی‬ ‫س������ه‌ركۆماری خۆی كاندی������د ده‌كات‪ :‬له‌ كاتی په‌س������ندكردنی‬ ‫ده‌ستووری هه‌میشه‌یی ده‌بێ هاوواڵتیی ڕه‌سه‌ن یان دانیشتووری‬ ‫ویالیه‌ت������ه‌ یه‌كگرتووه‌كان‪ ،‬النیكه‌م ‪ 35‬س������اڵ ته‌مه‌نی هه‌بێت و‬ ‫ماوه‌ی ‪ 14‬ساڵ دانیشتووی ویالیه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بێت‪.‬‬ ‫مه‌رجی پاڵێوراوی بۆ ده‌سه‌اڵتی یاسادانان‪:‬‬ ‫خ������ۆ پااڵوتن بۆ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی ئه‌مریكا پێویس������ت‌ه‬ ‫پاڵێوراو ‪ 20‬ساڵ ته‌مه‌ن‪ ،‬ماوه‌ی ‪ 7‬ساڵ هاوواڵتی ئه‌مریكا و‬ ‫دانیشتووی ویالیه‌تی په‌یوه‌ندیدار بێت‪.‬‬ ‫به‌شی‪ 2‬ل‌ه به‌ندی ‪2‬ی مادده‌ی ‪1‬ی ده‌ستووری هه‌میشه‌یی‬ ‫ئه‌مریكا‪ :‬هیچ كه‌س������ێك ك‌ه ته‌مه‌نی نه‌گه‌یشتبێت‌ه ‪ 25‬ساڵ و‬ ‫حه‌فت ساڵ هاوواڵتی ویالیه‌ت‌ه یه‌كگرتووه‌كان نه‌بێت و ل‌ه كاتی‬ ‫هه‌ڵبژاردن دانیش������تووی ئه‌و ویالیه‌ته‌ی كه‌ هه‌ڵبژاردنی تێدا‬ ‫ئه‌نجام ده‌ده‌رێت نه‌بێت‪ ،‬ناتوانێت ببێت‌ه نوێنه‌ری ئه‌نجومه‌ن‪.‬‬ ‫سه‌رچاوه‌‪:‬‬

‫مه‌رجی پاڵێوراوی ئه‌نجومه‌نی پیرانیش ده‌بی ته‌مه‌ن ‪30‬‬ ‫س������اڵی ته‌وا‪ ،‬ماوه‌ی ‪ 9‬س������اڵ هاوواڵتی ئه‌مریكا و پێشینه‌ی‬ ‫دانیشتنی ل‌ه بازنه‌ی هه‌ڵبژادردنی هه‌بێت‪.‬‬ ‫سیس������ته‌می هه‌ڵبژاردنی هه‌ردوو واڵت به‌هۆی ئه‌وه‌ی ك‌ه‬ ‫له‌گه‌ڵ زۆرینه‌ی ڕه‌هادان‪ ،‬له‌ گرفته‌كانی سیسته‌می هه‌ڵبژاردنی‬ ‫زۆرینه‌ی ڕها وه‌كو‪ :‬ناڕێكی له‌ دابه‌ش������كردنی كورسییه‌كان‬ ‫و پرس������ینه‌وه‌ ل‌ه ش������ه‌رعی نه‌بوونی ئه‌و سه‌ركردانه‌ی ك‌ه ب‌ه‬ ‫زۆرینه‌ی ڕێژه‌یی ده‌گه‌نه‌ سه‌رۆكایه‌تی‪ ،‬هاوبه‌شن‪.‬‬ ‫مه‌رجی پاڵێوراوی ئه‌نجومه‌نی گشتیی بریتانیا بریتیی‌ه ل‌ه‬ ‫‪21‬ساڵ ته‌مه‌نی ته‌واو و نه‌بوونی پێشینه‌ی تاوان‪،‬‬ ‫مه‌رجه‌كانی ده‌نگده‌ران‬ ‫به‌شداریی خه‌ڵك له‌ پرس������ی سیاسی به‌ مه‌رجی پێویست‬ ‫و سه‌ره‌كیی به‌دیهێنانی دیموكراس������ی ئه‌ژمار‌ ده‌كرێت‪ .‬تاكو‬ ‫س������ه‌ده‌ی ‪ 19‬ده‌نگدان وه‌كو ساده‌ترین ش������ێوه‌ی به‌شداریی‬ ‫سیاسی ڕووبه‌ڕووی سنوورداریه‌تی جۆراوجۆری وه‌كو ڕه‌گه‌زی‪،‬‬ ‫نه‌ژادی و چینایه‌تی بۆته‌وه‌‪ .‬س������ه‌ره‌تا له‌ ئه‌مریكا ته‌نها خاون‬ ‫زه‌وییه‌كان‪ ،‬پیاوان و سپیپێسته‌كان مافی ده‌نگدانیان هه‌بووه‌‪.‬‬ ‫له‌ چاكس������ازیی نۆزده‌هه‌می ده‌ستووری هه‌میشه‌یی ئه‌مریكادا‬ ‫هاتووه‪" :‬ویالیه‌ته‌ یه‌كگرت������ووه‌كان یا هه‌ریه‌ك له‌ ویالیه‌ته‌كان‬ ‫مافی ده‌نگدان������ی هاواڵتیانی ویالیه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ڕووی‬ ‫ڕه‌گه‌زییه‌وه‌‪ ،‬ڕه‌د یان س������نووردار ن������اكات‪ ،‬كۆنگره‌ به‌ دانانی‬ ‫یاسای پێویست ده‌سه‌اڵتی كاراكردنی ئه‌و مادده‌یه‌ی هه‌یه"‌‪.‬‬ ‫ه كۆتاییدا!‬ ‫ل‌‬ ‫به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌وه‌ی كه‌ باسمان كرد درده‌كه‌وێت‪ ،‬كه‌‬ ‫سیس������ته‌می هه‌ڵبژاردنی ئه‌مریكا و بریتانیا سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی‬ ‫كه‌ له‌یه‌ك ده‌چن و له‌ هه‌ندێ بواردا وه‌كو قبوڵكردنی ش������ێوه‌ی‬ ‫زۆرینه‌ی ڕه‌های ڕێژه‌یی به‌ مه‌به‌ستی چه‌سپاندنی سیسته‌می‬ ‫دوو حزب������ی‪ ،‬پێ������وه‌ری ڕێژه‌ی دانیش������تووان ل������ه‌ دیاریكردنی‬ ‫بازنه‌كان‪ ،‬حه‌زكردن به‌ بازنه‌كان������ی هه‌ڵبژاردنی یه‌كئه‌ندامیی‬ ‫جێگیر‪ ،‬هه‌ڵگرتنی سنوورداریه‌تیی نه‌ته‌وه‌یی‪ ،‬نه‌ژادی‪ ،‬ڕه‌گه‌زی‬ ‫و ‪...‬هتد‪ ،‬هه‌ندێ جیاوازیشی له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا هه‌یه‌‪ ،‬بۆ نموونه‌‪:‬‬ ‫هه‌ڵبژاردنی س������ه‌ركۆماریی ئه‌مریكا به‌هۆی ده‌سته‌یه‌كی دیكه‌‬ ‫به‌ناوی كالێجی هه‌ڵبژاردن و هه‌ڵبژاردنی كه‌سی یه‌كه‌می واڵتی‬ ‫بریتانیا له‌الیه‌ن ش������اژنه‌وه‌‪ ،‬هه‌ڵبژاردنی ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی‬ ‫ئه‌مریكا و دیاریكردنی ئه‌نجومه‌نی لۆرداتی بریتانیا‪.‬‬ ‫ل‌ه الیه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ هه‌ردوو سیسته‌می هه‌ڵبژاردن به‌هۆی‬ ‫زۆرینه‌ی ڕه‌ها و ئه‌و گرفتانه‌ی ك‌ه ل‌ه سیس������ته‌می زۆرینه‌ی‬ ‫ڕه‌هادا هه‌ی‌ه وه‌كو‪ :‬ناڕێكی ل‌ه دابه‌ش������كردنی كورسییه‌كان و‬ ‫شه‌رعی نه‌بوونی ئه‌و سه‌رۆكانه‌ی كه‌ ب‌ه سیسته‌می زۆرینه‌ی‬ ‫ڕێژه‌ییه‌وه‌ سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست دێنن‪ ،‬هاوبه‌شن‪.‬‬ ‫‪http://af-bargesabz.blogfa.com‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪35 2012‬‬


‫به‌ربه‌ست ‌ه پیشه‌یییه‌كانی‬ ‫ده‌‌سته‌ی به‌ڕێوه‌‌بردنی هه‌ڵبژاردن‬ ‫كۆمه‌ڵێ���ك كێش��� ‌ه و گرفت هه‌ن‪ ،‬پێویس���ت ‌ه ده‌س���ته‌ی به‌ڕێوه‌بردنی‬ ‫هه‌ڵبژاردن به‌س���ه‌ریاندا زاڵبێ و بۆ به‌ده‌س���تهێنانی ئاس���تێكی پیش���ه‌یی‬ ‫‌په‌سند‪ ،‬چاره‌سه‌ریان بكات‪ .‬هه‌ندێك له‌و كێشان ‌ه له‌ناو خودی ئه‌و ده‌ست ‌ه‬ ‫به‌ڕێوه‌بردنه‌دای���ه‌‪ ،‬وه‌ك بابه‌تی دانانی پێش���ه‌نگییه‌كانی داهات‪ ،‬هه‌ندێكی‬ ‫تریش‌ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌اڵتی ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵبژاردن‪.‬‬ ‫بارودۆخی سیاسی‬

‫بارودۆخ������ی سیاس������ی‪ ،‬بڕواب������وون و‬ ‫ش������ه‌رعیه‌تی هه‌ڵب������ژاردن دی������اری ده‌كات‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها له‌ بارودۆخی ترس������اندنی سیاسی‪،‬‬ ‫تۆقان������دن و توندوتیژی ل������ه‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی‬ ‫که‌ ڕێز له‌ س������ه‌روه‌ریی یاسا ناگرن‪ ،‬یا ئه‌و‬ ‫حكوومه‌تانه‌ی شه‌فافیه‌ت به‌رجه‌سته‌ ناكه‌ن‬ ‫و لێپێچینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا ناكری‪ ،‬ئه‌س������ته‌مه‌‬ ‫هه‌ڵبژاردنێكی پ������اك و بێگه‌رد به‌ڕێوه‌بچێت‪.‬‬ ‫له‌گ������ه‌ڵ ئه‌وه‌ش������دا ده‌س������ته‌ی به‌ڕێوه‌بردنی‬ ‫هه‌ڵب������ژاردن ك������ه‌ ئاڕاس������ته‌یان پیش������ه‌یییه‌‪،‬‬ ‫هه‌وڵده‌ده‌ن له‌ژێر فش������اری ئه‌و بارودۆخه‌ ناهه‌مواره‌دا‪ ،‬بۆ‬ ‫به‌ده‌ستهێنانی متمانه‌ و بونیادنانی پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن پابه‌ند‬ ‫به‌ بنه‌ما ئه‌خالقییه‌کانی هه‌ڵبژاردنێكی پاك بن‪ .‬نموونه‌ی ئه‌و‬ ‫ده‌س������ته‌‌ به‌ڕێوه‌بردنانه‌ی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬كه‌ له‌ژێر بارودۆخێكی‬ ‫ناهه‌مواردا ئه‌نجامێكی باش و په‌س������ندیان به‌ده‌س������تهێنا‪:‬‬ ‫هه‌ڵبژاردنی نیكاراگوا ‪ ،1990‬موزامبیک ‪ ،1994‬باش������وری‬ ‫ئه‌فریقا ‪ ،1994‬ئه‌فغانستان ‪ 2004‬و عێراق له‌ ‪2005‬دا‪.‬‬

‫چوارچێوه‌ی یاسایی‬

‫چوارچێوه‌یه‌كی یاس������ایی دروس������ت‪ ،‬گرنگ������ه‌ بۆ دانانی‬ ‫پالنێكی س������ه‌ركه‌وتوو به‌مه‌به‌ستی جێبه‌جێكردنی كاره‌كانی‬ ‫هه‌ڵبژاردن له‌الیه‌ن ده‌س������ته‌ی به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌‪.‬‬ ‫كاتێك‌ چوارچێوه‌ی یاسایی نه‌گه‌یشتبێته‌ ئاستێكی باش‪ ،‬ئه‌وا‬ ‫ئه‌و ده‌سته‌ به‌ڕێوه‌به‌رانه‌ی هه‌ڵبژاردن كاره‌كانیان دژوار ده‌بێ‬

‫‪ 36‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫*‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫بۆ ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردن به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا‬ ‫جێی ره‌زامه‌ندیی گشت خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان بێت‪.‬‬ ‫بۆ خۆالدان ل‌ه ناكۆكیی سیاسی و هه‌موو ئاڕاسته‌كانی‬ ‫ناتێگه‌یشتن و ناحاڵیبوون‪ ،‬ك‌ه ده‌بنه‌ هۆی به‌رته‌سككردن‬ ‫و تێكدان������ی پرۆس������ه‌ی هه‌ڵب������ژاردن‪ ،‬باش������تر وایه‌ ئه‌و‬ ‫گۆڕانكارییانه‌ی به‌س������ه‌ر چوارچێوه‌ی كاری یاس������اییدا‬ ‫دێن‪ ،‬پێش ئه‌نجامدانی پرۆس������ه‌ی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬ماوه‌یه‌كی‬ ‫زیاتریان بۆ ده‌سنیشان بكرێت‪ .‬ئه‌مه‌ش ده‌رفه‌تێكی باش‬ ‫به‌ ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵبژاردن ده‌دات به‌ مه‌به‌ستی‬ ‫روونكردنه‌و‌ه و ش������یكردنه‌وه‌ی ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ بۆ بۆ‬ ‫ڕای گش������تی‪ ،‬هه‌روه‌ها ڕاهێنان������ی كارمه‌نده‌كانیان ک‌ه‬ ‫به‌سه‌ر چوارچێوه‌ی یاساییدا ئه‌نجام ده‌درێن‪.‬‬ ‫له‌ الیه‌كی دیكه‌وه‌‪ ،‬ده‌رفه‌ت ده‌داته‌ ئه‌و پارت و الیه‌ن‌ه‬


‫سیاسییانه‌ی به‌شداریان كردووه‌ له پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن‬ ‫بۆ هه‌مواركردن و پێداچوونه‌و‌ه به‌س������ه‌ر پالنه‌كانیاندا‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر پێویس������ت بوو‪ .‬ش������اره‌زایی زۆرێك له‌ ده‌سته‌ی‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌ران������ی هه‌ڵبژاردن‪ ،‬به‌تایبه‌ت������ی له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی‬ ‫ك‌ه ل‌ه س������ه‌ره‌تای گه‌شه‌ی دیموكراس������یدان‪ ،‬ئاساییی‌ه‬ ‫گۆڕانكاری به‌سه‌ر چوارچێوه‌ی كاری یاساییدا بكرێت‪.‬‬

‫ده‌سته‌ی كاتیی به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵبژاردن‬

‫ده‌سته‌ی كاتیی بۆ به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵبژاردن وه‌ك ئه‌وه‌ی ل‌ه‬ ‫چه‌ند پارچه‌یه‌كی ڕۆژهه‌اڵتی ئه‌ورووپادا كارده‌كه‌ن‪ ،‬تووشی‬ ‫دابڕان ده‌بن له‌ نێوان هه‌ڵبژاردنێك و هه‌ڵبژاردنێكی دیكه‌دا‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی سستی و به‌رته‌سككردنی گه‌شه‌پێدانی‬ ‫پیشه‌یی هه‌ڵبژاردن‪ .‬به‌اڵم به‌پێچه‌وانه‌وه‌‪ ،‬ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌بردنی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی هه‌میشه‌یی‪ ،‬كات و داهاتێكی باشیان ده‌بێت بۆ‬ ‫ڕاهێنانی كارمه‌نده‌كانیان له نێوان هه‌ڵبژاردنه‌كاندا‪ .‬له‌وانه‌یه‌‬ ‫ده‌س������ته‌ی به‌ڕێوه‌بردن ده‌رفه‌تێکی ‪ 90‬ڕۆژیان له‌به‌ر ده‌ستدا‬ ‫بێت بۆ ئه‌نجامدانی كاره‌كانی������ان‪ ،‬ئه‌مه‌ واده‌كات ڕاهێنان و‬ ‫بنیادنانی تواناسازیی درێژخایه‌ن بۆ ئه‌و كارمه‌ندانه‌ی كه‌ به‌‬ ‫گرێبه‌ست كارده‌كه‌ن‪ ،‬له‌و ماوه‌یه‌دا ئه‌سته‌م و نه‌شیاو بێت‪.‬‬

‫بڕ و كاتی پاڵپشتیکردنی داراییی‌ده‌سته‌ی‬ ‫به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵبژاردن‬

‫ناڕێك������ی و كاتی پاڵپش������تیی دارای������ی ده‌بێت‌ه هۆی‬ ‫به‌رته‌سككردن و ئه‌س������ته‌مكردنی گه‌شه‌پێدانی پیشه‌یی‬ ‫ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵبژاردن‪ .‬هه‌ندێك ل‌ه ده‌سته‌ی‬ ‫به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ڵب������ژاردن‪ ،‬به‌تایبه‌تی له‌و ده‌وڵه‌تانی ک‌ه‬ ‫ل‌ه س������ه‌ره‌تای گه‌شه‌ی دیموكراس������یدان‪ ،‬هه‌وڵێكی زۆر‬ ‫ده‌ده‌ن ب������ۆ به‌ده‌س������تهێنانی پاڵپش������تیی داراییی ته‌واو‬ ‫به‌مه‌به‌ستی ئه‌نجامدانی كاره‌كانیان‪ ،‬به‌اڵم كه‌ به‌ده‌ستی‬ ‫دێنن كاته‌كه‌ گونجاو نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ڕاهێنانێكی دروست‬ ‫ئه‌نجام بدرێت‪ ،‬به‌تایبه‌تی بۆ ئه‌و كارمه‌ندانه‌ی كاتیین و‬ ‫به‌ گرێبه‌ست كارده‌كه‌ن‪ .‬له‌وانه‌ی‌ه پاڵپشتیی داراییکردن‬ ‫چه‌ن������د مه‌رجێك������ی هه‌بێت و ببێت‌ه هۆی ئ������ه‌وه‌ی که‌ ب‌ه‬ ‫ش������ێوه‌یه‌كی نه‌گونجاو‌ بژارده‌ی ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌بردنی‬ ‫هه‌ڵبژاردن ده‌ستنیشان بكرێت‪ ،‬سه‌باره‌ت به چۆنیه‌تیی‌‬ ‫گه‌شه‌پێدان و ڕاهێنانی كارمه‌نده‌كانیان‪.‬‬ ‫‪/http://aceproject.org‬‬

‫ڕیفراندۆم بۆ ئاڵوگۆڕ له‌ ده‌ستووری گشتیی ئیسله‌ندا‬ ‫یه‌کش������ه‌ممه‌دا‬ ‫ڕۆژی‬ ‫ل������ه‌‬ ‫(‪ )٢٠١٢/١٠/٢٨‬هاوواڵتیانی ئیسله‌ندا‬ ‫ده‌نگی������ان به‌ ئاڵوگۆری ده‌س������تووری‬ ‫گش������تیی واڵته‌که‌یان دا‪ .‬به‌ گوێره‌ی‬ ‫دوایین ڕاپۆرت‪ ،‬زیات������ر له‌ (‪)%٦٦‬ی‬ ‫هاوواڵتی������ان وه‌اڵم������ی "ئه‌رێنی"یان به‌‬ ‫هه‌موارکردن������ه‌وه‌ی ده‌س������توور دا و‪،‬‬ ‫(‪)%٣٣‬یش به‌ "دژ" ده‌نگی خۆیان خسته‌‬ ‫ناو سندووقه‌کانی ده‌نگدانه‌وه‌‪.‬‬ ‫ڕێ������ژه‌ی به‌ش������داربووان ل������ه‌و‬ ‫ڕێفراندۆمه‌دا نزی������ک به‌ (‪ )%٤٩‬بوو‪.‬‬ ‫زیاتر ل������ه‌ ‪ ٢٣٥‬هه‌زار ک������ه‌س مافی‬ ‫به‌شدارییان له‌و ڕێفراندۆمه‌دا هه‌بوو‪.‬‬ ‫جێی ئاماژه‌ پێکردنه‌ که‌ هه‌یئه‌تێکی‬ ‫‪ ٢٥‬که‌سی وه‌کو نوێنه‌رانی هاوواڵتیان‪،‬‬

‫بۆ نووسینی ڕه‌شنووسی ئه‌و‬ ‫ده‌ستووره‌ هه‌ڵبژێردرابوون‪.‬‬ ‫زه‌مینه‌ بۆ هه‌موارکردنی‬ ‫ده‌س������توور‪ ،‬بۆ ناڕه‌زایه‌تیی‬ ‫هاوواڵتیان������ی ئ������ه‌و دوڕگه‌‬ ‫ساردوس������ڕه‌‬ ‫بچکۆڵ������ه‌‬ ‫سه‌باره‌ت به‌ قه‌یرانی بانکی‬ ‫و بارودۆخ������ی ئابووری������ی‬ ‫واڵته‌که‌یان ده‌گه‌ڕاوه‌‪.‬‬ ‫ئاڵوگۆڕی نوێی پێش ڕێفراندۆمه‌که‌‬ ‫ئه‌وه‌ بوو‪ ،‬ک������ه‌ هاوواڵتیان به‌ ڕێگه‌ی‬ ‫ڕایه‌ڵ������ه‌ کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کانی (تویتتێر)‬ ‫و (فه‌یس������بووک)ه‌وه‌‪ ،‬به‌ مه‌به‌س������تی‬ ‫به‌ش������داریی ل������ه‌ هه‌موارکردن������ی‬ ‫ده‌س������تووردا‪ ،‬ڕاوبۆچ������وون‪ ،‬ڕه‌خنه‌‬

‫*‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫و پێش������نیازی خۆیان ب������ۆ هه‌یئه‌ته‌که‌‬ ‫ڕه‌وانه‌ ده‌کرد‪.‬‬ ‫ئه‌و ش������ێوازه‌ که‌ به‌ "کۆکردنه‌وه‌"‬ ‫ن������اوی ده‌رک������ردووه‌‪ ،‬بنه‌ماک������ه‌ی بۆ‬ ‫کۆکردن������ه‌وه‌ی فک������ری ن������وێ و ب������ۆ‬ ‫به‌ش������داریی هاوواڵتیانه‌ له‌ کاروباری‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌ریی واڵتدا‪.‬‬ ‫‪http://persian.euronews.com‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪37 2012‬‬


‫(قبتی)یه‌کان پاپای نوێیان هه‌ڵبژارد‬ ‫*‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫ڕۆژی یه‌کشه‌مم‌ه (‪ )٢٠١٢/١١/٤‬قبتییه‌کانی جیهان پاپای‬ ‫خۆیان ل‌ه (که‌نیسه‌ی قبتییه‌کانی میسر) له‌ قاهیره‌ هه‌ڵبژارد‪.‬‬ ‫قه‌ش������ه‌ی گه‌وره‌ (تاوزرۆس)ی (‪ )٦٠‬ساڵه‌ بوو ب‌ه ‪١١٨‬هه‌مین‬ ‫پاپای ‪ ١٨‬ملیۆن قبتییه‌کان له‌ جیهاندا‪ .‬ئه‌و هه‌ڵبژاردن‌ه دوای‬ ‫ئه‌وه‌ی که‌ پاپا (شنوودای سێیه‌م) هه‌شت مانگ به‌ر له‌ ئێستا‬ ‫کۆچی دوایی کرد‪ ،‬به‌ڕێو‌ه چوو‪ .‬ش������نوودای سێیه‌م بۆ ماوه‌ی‬ ‫‪ ٤٠‬سااڵن پاپای قبتییه‌کان بوو‪.‬‬ ‫حه‌وتووه‌ک به‌ر له‌ (‪ )٢٠١٢/١١/٤‬ل������ه‌ کۆبوونه‌وه‌یه‌کدا که‌‬ ‫‪ ٢٥٠٠‬قه‌ش������ه‌ به‌شدار بوون‪ ،‬س������ێ پاڵێوراو بۆ بوون به‌ پاپا‪،‬‬ ‫ده‌سنیشان کران‪ .‬شێوازی هه‌ڵبژاردنی قه‌شه‌یه‌ک بۆ بوون به‌‬ ‫پاپای قبتییه‌کان به‌م شێوه‌یه‌یه‌‪ ،‬ناوی هه‌ر سێ پاڵێوراو ده‌خرێته‌‬ ‫ناو (جامێکی شووشه‌)یییه‌وه‌ و کوڕێک به‌ چاوبه‌ستراوه‌یییه‌وه‌‬ ‫ده‌ست ده‌خاته‌ ناو (جام)ـه‌که‌وه‌ و یه‌کێک له‌ ناوه‌کان ده‌ردێنێت‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ یه‌کێک له‌ نه‌ریت������ه‌ کۆنه‌کانی قبتییه‌کانه‌ بۆ بوون به‌ پاپا‪.‬‬ ‫به‌پێی بڕوای قبتییه‌کان‪ ،‬ئه‌و که‌سه‌ی که‌ به‌م شێوه‌یه‌ ببێته‌ پاپا‪،‬‬ ‫"نوێنه‌ری خوا"یه‌ له‌سه‌ر گۆی زه‌وی‪.‬‬ ‫قبتییه‌کان������ی میس������ر وای بۆ ده‌چن ک‌ه "ئاڵوگ������ۆره‌کان ل‌ه‬ ‫میس������ردا به‌ زه‌ره‌ری ئه‌وان ته‌واو ب������ووه‌‪ ،‬چونک‌ه حکوومه‌تی‬ ‫ئێس������تای میسر له‌ ژێر ده‌سه‌اڵتدارێتیی ئیسالمی سیاسیدای‌ه‬ ‫و هه‌ڕه‌شه‌مان لێ ده‌کرێت‪".‬‬ ‫ڕێکخراوی چاودێرانی مافی مرۆڤ ل‌ه په‌یوه‌ند له‌گه‌ڵ مافی‬ ‫ژنان و که‌مینه‌ ئایینییه‌کان ڕه‌خنه‌یان ل‌ه ده‌وڵه‌تی میسر گرت‪،‬‬ ‫سه‌باره‌ت به‌و‌ه که‌ له‌ "ڕه‌شنووسی ئێستای میسردا‪ ،‬پێودانگ‌ه‬ ‫پێویسته‌کانی بۆ ده‌ستوورێکی گشتیی دیموکرات نییه‌‪".‬‬ ‫قبتییه‌کانیش له‌سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ن ک‌ه هه‌ر ل‌ه کاتی ڕووخانی‬ ‫ڕژێمی (حوس������نی موبارک)ـ������ه‌وه‌‪" ،‬که‌وتوونه‌ته‌ به‌ر په‌الماری‬ ‫موسڵمانه‌ توندئاژۆیه‌کان"ـه‌وه‌‪.‬‬

‫قه‌شه‌ی گه‌وره‌ (تاوزرۆس)‬ ‫که‌نیس������ه‌ی قبتییه‌کان ل‌ه میسر ‪ ٣٠‬قه‌شه‌ی گه‌وره‌ی هه‌یه‌‪،‬‬ ‫که‌ ‪ ٢٦‬له‌وانه‌ ل‌ه میس������رین‪ ٢ ،‬که‌سیان له‌ سوودان‪ ،‬یه‌کێک ل‌ه‬ ‫ئورشه‌لیم و یه‌کێکی تریش ل‌ه ئه‌سیۆپیایه‌‪.‬‬ ‫هه‌ندێک ل‌ه مێژوونووس������ان‪ ،‬ڕه‌گه‌زی قبتییه‌کان بۆ ئه‌فریقی‬ ‫– ئاس������یایی ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌‪ ،‬هه‌ندێکیش به‌ "میسرییه‌ کۆنه‌کان"‬ ‫ناویان ده‌به‌ن‪ .‬قبتییه‌کان دانیش������تووانی خۆجێیی (میس������ر)ن‬ ‫و کاتی خ������ۆی زمانێکی "ده‌وڵه‌مه‌ند"یان هه‌بوو‪ .‬ب‌ه هێرش������ی‬ ‫عه‌ره‌ب‌ه موس������ڵمانه‌کان‪ ،‬زۆربه‌یان توانه‌وه‌ و ئێستا ب‌ه زمانی‬ ‫عه‌ره‌ب������ی ده‌په‌یڤن‪ .‬قبتییه‌کان ئه‌مڕۆک‌ه گرووپێکی بچووکن ک‌ه‬ ‫(‪)%١٠‬ی کۆمه‌ڵگه‌ی موسڵمانی میسر پێک دێنن‪.‬‬ ‫قبتییه‌کان مه‌سیحین و زۆربه‌یان پێڕه‌وی له‌ لقی ئۆرتۆدۆکسی‬ ‫مه‌س������یحی ده‌که‌ن‪ .‬له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا‪ ،‬هه‌ندێک له‌ قبتییه‌کان‬ ‫ڕوویان ل‌ه لقه‌که‌ی تری مه‌سیحی‪ ،‬مه‌زهه‌بی کاسۆلیک کرد‪.‬‬ ‫هه‌ندێک له‌ کارناس������انی کاروب������اری میس������ر‪ ،‬قبتییه‌کان به‌‬ ‫گه‌وره‌ترین گرووپی مه‌سیحی له‌ ڕۆژهه‌اڵتی ناوه‌ڕاست ناو ده‌به‌ن‬ ‫و پێیان وایه‌‪ ،‬که‌ ژماره‌ی قبتییه‌کان له‌ میسر نزیک به‌ ‪ ١٠‬ملیۆن‬ ‫که‌س ده‌بێ������ت‪ .‬له‌ ئه‌مریکا نزیک به‌ ‪ ٥٠٠‬ه������ه‌زار قبتی ده‌ژین‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌کیش له‌وان له‌ که‌نه‌دا‪ ،‬ئوستراڵیا و سووداندا‬ ‫ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن‪ .‬له‌ س������ه‌ره‌تاکانی ‪١٩٨٠‬دا نزیک به‌ ‪٢٠٠٠‬‬ ‫که‌سیش ڕوویان له‌ سوئید کرد‪ ،‬که‌ زۆربه‌یان خه‌ڵکی (میسر)ن‪.‬‬ ‫که‌نیس������ه‌ی قبتییه‌کان له‌ ئه‌ڵمانیاش ‪ ٦‬هه‌زار ئه‌ندامی هه‌یه‌‪ .‬له‌‬ ‫ساڵی ‪٢٠٠٥‬دا قبتییه‌کان بوون به‌ خاوه‌نی ئااڵی خۆیان‪.‬‬

‫سه‌رچاوه‌کان‪:‬‬

‫‪ 38‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫‪http://persian.euronews.com‬‬ ‫‪http://www.dw-world.de‬‬ ‫‪http://sv.wikipedia.org‬‬ ‫‪http://www.ne.se‬‬


‫شانشینی مۆناكۆ‬

‫شانش������ینی مۆناكۆ‪ ،‬واڵتێكی بچووك������ه‌ ده‌كه‌وێت‌ه‬ ‫ڕۆژاوای ئه‌ورووپا و باشووری رۆژهه‌اڵتی فه‌ره‌نسا‬ ‫و نزیك������ی ش������اری نی������س و‪ ،‬له‌ پاڵ ده‌ریای س������پی‬ ‫هه‌ڵکه‌وتووه‌‪.‬‬ ‫پایته‌ختی ئه‌م واڵته‌ شاری مۆناكۆیه‌ و‌ ‪ 1400‬که‌س‬ ‫دانیش������تووی هه‌یه‌‪ ،‬ڕووبه‌ری واڵته‌كه‌ ‪ ٢‬كیلۆمه‌تری‬ ‫چوارگۆش������ه‌یه‌ و ژماره‌ی دانیش������تووانی ‪35.427‬‬ ‫كه‌س������ه‌‪ .‬شاره‌ گرنگه‌كانی‪ ،‬شاری (مونتێ كارلۆ) و‬ ‫(ال كۆندامینه)‌‪ .‬له‌ ڕووی که‌شوهه‌واوه‌‌‪ ،‬ئاوهه‌وایه‌كی‬ ‫فێنك������ی هه‌یه‌‪ .‬ئه‌م واڵته‌ هه‌ن������ارده‌ی تایبه‌تیی خۆی‬ ‫‌نییه‪ ‌،‬ب������ه‌اڵم ئابوورییه‌كه‌ی به س������امانی نه‌گوازراو‪،‬‬ ‫بانكداری‪ ،‬بیمه‌‪ ،‬پیشه‌سازیی بچووك و پیشه‌سازیی‬ ‫گه‌شتوگوزاره‌وه‌ په‌یوه‌سته‌‪.‬‬ ‫له‌ س������ه‌ره‌تادا مۆناكۆ ل‌ه الی������ه‌ن فینیقییه‌كانه‌وه‌‬ ‫به‌ڕێوه‌ده‌چوو‪ ،‬دوای������ی یوونانییه‌كان حوكمڕانی ئه‌م‬ ‫واڵته‌یان ده‌كرد‪ .‬ئه‌وان ناوی مۆنۆیكس‪ ،‬كه‌ له‌ ناوی‬ ‫پاله‌وانه‌كانی ئه‌فس������انه‌یی یوونانی وه‌رگیراوه‌‪ ،‬له‌‌م‬

‫*‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫واڵته‌یان نا‪ .‬شانش������ینی له‌ سه‌ده‌ی ‪13‬ی زایینییه‌و‌ه‬ ‫له‌و واڵته‌دا ده‌س������تپێكرد كه‌ له‌ بنه‌ماڵه‌ی گریماڵدی‬ ‫بوون‪ ،‬زیاتر له‌ س������ه‌ده‌یه‌ك به‌ ته‌نیایی ده‌س������ه‌اڵتیان‬ ‫به‌س������ه‌ر مۆناكۆدا هه‌ب������وو‪ .‬ئه‌م واڵته‌ ‪ 800‬س������اڵ‬ ‫یه‌که‌یه‌کی سه‌ربه‌خۆ بوو‪.‬‬ ‫له‌ ساڵی ‪1793‬دا‪ ،‬مۆناكۆ به‌ فه‌ره‌نساوه‌ لكێندرا‬ ‫و له‌ س������اڵی ‪1815‬دا كه‌وته‌ ژێر چاودێریی پاشای‬ ‫ساردینیا‪ .‬له‌ س������اڵی ‪ ،1848‬به‌شێكی گه‌وره‌ی ئه‌م‬ ‫شانش������ینه‌ له‌ ده‌س������ت چوو و دوایی بوو به‌شێك له‌‬ ‫فه‌ره‌نس������ا‪ .‬له‌ ساڵی ‪1861‬دا ئه‌م واڵته‌ كه‌وته‌وه‌ ژێر‬ ‫چاودێریی فه‌ره‌نسا‪ .‬له‌ س������اڵی ‪1962‬دا‪ ،‬شاهزاده‌‬ ‫رنییه‌ی سێیه‌م ده‌س������تووری گشتیی لیبرالی په‌سند‬ ‫كرد‪.‬‬ ‫شێوازی حكوومه‌تی مۆناكۆ پاشایه‌تیی سنوورداره‌‪،‬‬ ‫ده‌س������ه‌اڵتی یاس������ادانان له‌ ئه‌س������تۆی ش������ازاده‌ و‬ ‫ئه‌نجومه‌نی نه‌ته‌وه‌یییه‌‪ ،‬كه‌ ‪ 18‬كه‌س������ه‌ و بۆ ‪ 5‬ساڵ‬ ‫به‌ ده‌نگی ته‌واوی خه‌ڵك هه‌ڵده‌بژێردرێن‪ .‬ده‌سه‌اڵتی‬ ‫تشرینی دووه‌می ‪39 2012‬‬


‫به‌ڕێوه‌بردن له‌ ده‌س������تی شازاده‌دایه‌‪ .‬شازاده‌ چوار‬ ‫ئه‌ندام������ی ئه‌نجومه‌نی ده‌وڵه‌ت ده‌سنیش������ان ده‌كات‪،‬‬ ‫كه‌له‌ س������ه‌روویانه‌وه‌ وه‌زی������ری واڵته‌ و كارمه‌ندێكی‬ ‫ده‌وڵه‌تی فه‌ره‌نس������اش ه������ه‌ر له‌ الیه‌ن ش������ازاده‌وه‌‬ ‫هه‌ڵده‌بژێردرێن‪.‬‬ ‫حزبێكی سیاس������ی و فه‌رمی و یاس������ایییان نییه‪،‬‬ ‫به‌اڵم گرووپی سیاس������یی هه‌ن كه‌ بریتیین له‌ یه‌كێتی‬ ‫نیش������تمانی و دیموكرات������ی (زۆرین������ه‌)‪ ،‬بزووتنه‌وه‌ی‬ ‫یه‌كێتی دیموكراتی (ماركسیست)ه‌‪.‬‬ ‫له‌ مانگی ئایاری س������اڵی ‪1993‬دا مۆناكۆ بوو به‌‬ ‫ئه‌ن������دام له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان‪ .‬له‌ ‪6‬ی نیس������انی‬ ‫س������اڵی ‪2005‬ی زایینیدا پاش������ا (راینه‌ر)ی سێیه‌م‬ ‫كۆچ������ی دوایی كرد و ك������وڕه‌ گه‌وره‌كه‌ی ش������ازاده‌‬ ‫(ئه‌لبێرت)ی دووه‌م بوو به‌ پاش������ا‪ .‬هه‌روه‌ها له‌ ‪1‬ی‬ ‫حوزه‌یرانی س������اڵی ‪2005‬دا (ژان پۆل پرۆست) بوو‬ ‫به‌ سه‌رۆكوه‌زیرانی ئه‌و واڵته‌‪.‬‬ ‫له‌ ڕووی نه‌ژاد و ئایینه‌وه‌‪ )%47( ،‬خه‌ڵكی مۆناكۆ‬

‫فه‌ره‌نسین‌ و (‪ )%16‬مۆناكۆیی و (‪)%16‬یش ئیتالین‪،‬‬ ‫له‌ ڕووی ئایینیش������ه‌وه‌ (‪ )%90‬كاس������ۆلیكن‪ .‬زمانی‬ ‫فه‌ره‌نس������ی‪ ،‬زمانی ره‌س������می ئه‌و واڵته‌یه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫زمانی ئینگلیسی‪ ،‬ئیتالی و مۆناكۆیی باوه‌‪.‬‬

‫مۆناکۆ‬ ‫ناوی ڕه‌سمی‪:‬‬

‫شانشینی مۆناکۆ‬

‫ژماره‌ی دانیشتووان‪:‬‬

‫‪ 35.427‬که‌س – ‪٢٠١١‬‬

‫پانتایی خاک‪:‬‬

‫‪ ٢‬کیلۆمه‌تری چوارگۆشه‌‬

‫ڕێژه‌ی خوێنده‌واری (خوێندنه‌و‌ه و نووسین)‪٢٠٠٩ – )%٩٩( :‬‬ ‫ڕێژه‌ی شارنشینی‪:‬‬

‫(‪٢٠١٠ – )%١٠٠‬‬

‫ڕێژه‌ی ژنان له‌ په‌رله‌ماندا‪:‬‬

‫(‪٢٠٠٩ – )%٢٥‬‬

‫زمانی ڕه‌سمی‪:‬‬

‫فه‌ڕه‌نسی‬

‫ڕۆژان‌ه نزیک ب‌ه ‪ ٤٠‬هه‌زرا کرێکار ل‌ه ئیتالیا و فه‌ڕه‌نسا‌و‌ه بۆ کارکردن ڕوو له‌و واڵت‌ه ده‌که‌ن‪.‬‬ ‫دراوسێ‪:‬‬

‫فه‌ڕه‌نسا‬

‫داهاتی تاک ل‌ه ساڵدا‪:‬‬

‫(‪ )151.630‬دۆاڵر‬

‫تێبینی‪:‬‬

‫توریسم یه‌کێک‌ه له‌ سه‌رچاوه‌کانی داهاتی مۆناکۆ‪ .‬له‌ ساڵی ‪٢٠١٠‬دا‬ ‫(‪ )279.000‬که‌س سه‌ردانی ئه‌و واڵته‌یان کرد‪.‬‬

‫ ‬

‫‪ 40‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫‪http://www.landguiden.se‬‬


‫دێڤید كامیرون‪ :‬مافێ‌ ده‌نگــدانێ‌ ناده‌م ‌ه زیندانیان‬

‫‪I won`t give prisoners the vote, says David Cameron‬‬

‫*‬ ‫س������ه‌رۆك وه‌زیرێن بریتانیا (دێڤید كامیرون) بۆ ئه‌ندامێن‬ ‫ێ حكومه‌تا خۆ‬ ‫په‌رله‌مان������ی (‪ )MPs‬گۆت‪( :‬ئه‌ز ل چوارچوڤ ‌‬ ‫ێ دهێت‌ه‬ ‫ێ ناده‌م‌ه زیندانیان‪ .‬ئه‌و كه‌س������ ‌‬ ‫ێ ده‌نگدان ‌‬ ‫ق������ه‌ت ماف ‌‬ ‫ێ بهێنه‌ بڕین‪ ،‬ئێك ژ ئه‌وان‬ ‫زیندانكرن دڤێت هن������ده‌ك ماف ژ ‌‬ ‫ێ ده‌نگدانێ‌ بیت)‪.‬‬ ‫مافان دڤێت ماف ‌‬ ‫سه‌رۆكێ‌ وه‌زیران‪ ،‬ژ ئالێ‌ جێگرێ گشتی (دومینیك گریڤ)‬ ‫یێ‌ كه‌تیه‌ ژێر فش������اره‌كا مه‌زن داكو چاره‌س������ه‌ریه‌كا ناڤنجی‬ ‫ببینیت‪( .‬دومینیك گریڤ) بۆ كومیتا په‌رله‌مانیا بریتانیا گۆت‪:‬‬ ‫(ئه‌گه‌ر سه‌رۆكێ‌ وه‌زیران ئه‌ڤێ‌ ڕێ‌ بگریته‌به‌ر‪ ،‬ئه‌ڤه‌ ده‌ركه‌تنه‌كه‌‬ ‫ژ بریارێ������ن دادگه‌ها ئوروپا یا مافێ������ن مرۆڤان (‪ )ECHR‬كو‬ ‫دبێژیت پێتڤیه‌ ده‌س������تووریێ‌ بده‌نه‌ زیندانیان ده‌نگێ‌ خۆ بده‌ن‪.‬‬ ‫هوش������داری دا كو ئه‌ڤه‌ دێ‌ خراب لسه‌ر بریتانیا راوه‌ستیت و‬ ‫بریتانیا دێ‌ تووشی هنده‌ك سزایان بیت)‪.‬‬ ‫د به‌رس������ڤا خۆدا دێڤید كامیرونی گ������ۆت‪( :‬ئه‌گه‌ر پێتڤی‬ ‫بیت‪ ،‬ئ������ه‌زێ‌ ئاماده‌م‌ه ئه‌ڤی بابه‌تی پێن������گاڤ پێنگاڤ دگه‌ل‬ ‫ێ سه‌باره‌ت‬ ‫په‌رله‌مانی گه‌نگه‌ش������‌ه بكه‌م داكو بریارا دادگه‌ه ‌‬ ‫ێ ده‌نگدان������ا زیندانیان ره‌تبكه‌ین‪ ،‬ك������و پێتڤی‌ه زیندانیێن‬ ‫ماف ‌‬ ‫ێ سنوردار بكه‌ین)‪.‬‬ ‫بریتانیا ژ ده‌نگدان ‌‬ ‫ێ وه‌زیران بۆ په‌رله‌مانی گۆت‪( :‬نابیت كه‌س������ه‌ك‬ ‫س������ه‌رۆك ‌‬ ‫گومان������دار بیت‪ ،‬ل س������ه‌رده‌مێ‌ هه‌بوونا من ل س������ه‌رۆكاتیا‬ ‫ێ نابیت‪).‬‬ ‫ێ ده‌نگدان ‌‬ ‫وه‌زی������ران‪ ،‬ل بریتانیا زیندانیان هیچ ماف ‌‬ ‫ئه‌وی ئاماژ‌ه دا كو ل ش������وباتا س������اال ‪ 2011‬ئه‌نجومه‌نی ب‬

‫وه‌رگێران ژ ئنگلیزی‪ :‬شلێر ئه‌حمه‌د‬

‫ێ‬ ‫پڕانیا ‪ 234‬به‌رامب������ه‌ری ‪ 22‬ده‌نگان دژی بجهئینانا حوكم ‌‬ ‫ێ ده‌نگدانا‬ ‫دادگه‌ها ئوروپی بۆ مافێن مرۆڤان س������ه‌باره‌ت ماف ‌‬ ‫زیندانیان راوه‌ستیان‪.‬‬ ‫ژ الیه‌كێ‌ دی‪ ،‬هاریكارێن كامیرونی دانه‌ دیاركرن‪ ،‬كو هێشتا ئه‌و‬ ‫یێ‌ هه‌لبژارده‌یێن حكومه‌تێ‌ ش������روڤه‌ دكه‌ن‪ ،‬ژ وانه‌ پروژه‌یێ‌ یاسا‬ ‫مافێن ده‌نگدانا زیندانیان داكو تا ڕادده‌كی دگه‌ل بریارا دادگه‌ها‬ ‫ئوروپ������ی یا مافێن مرۆڤان بگونجی������ت‪ ،‬هه‌رچه‌نده‌ به‌رهه‌نگاریه‌كا‬ ‫دژوار ژ الیێ‌ ئه‌ندامێن دوودل هه‌نه‌‪ .‬هه‌روه‌س������ا ئه‌وان هاریكاران‬ ‫گۆتن كو سه‌رۆكێ‌ وه‌زیران پێشنیارا ده‌نگدانه‌كا دی ل په‌رله‌مانی‬ ‫بۆ زێده‌تر رونكرنا الیه‌نێ‌ یاسایی دكه‌ت‪ .‬كامیرونی هێشتا یه‌كال‬ ‫نه‌كریه‌ كا یێ‌ به‌رهه‌ڤه‌ ژ (ئه‌نجومه‌نێ‌ ئوروپا) یێ‌ كو سه‌رپه‌رشتیا‬ ‫لسه‌ر رێكه‌فتنێن ئوروپی دكه‌ت بده‌ركه‌ڤیت یان نه‌‪.‬‬ ‫وه‌زیرێ������ن دوودل و حێبه‌تی لس������ه‌ر ئه‌ڤێ‌ بریارێ‌‪ ،‬داخازا‬ ‫دواخستنا ئه‌ڤی بابه‌تی دكه‌ن هه‌تاكو هه‌لبژارتنێن كۆمسیۆنا‬ ‫پولیسان ل ‪ 17‬نوڤه‌مبه‌ر‪ 2012/‬ب دوماهی دهێت‪.‬‬ ‫ێ گۆت‪( :‬هی������چ حزب و الیه‌نان‬ ‫ئێ������ك ژ ژێده‌رێن حكومه‌ت ‌‬ ‫نه‌ڤێن ئه‌ڤی بابه‌تی زوو بكه‌نه‌ د ئه‌جێندا خۆدا و ئێكال بكه‌ن‪.‬‬ ‫دخازن بریارا دوماهیك یا بله‌ز نه‌بیت)‪.‬‬ ‫ئه‌ڤ راگه‌هاندنه‌ هێشتا جهێ‌ دانوستاندنێ‌ و ڤه‌كێشانێیه‌ و‬ ‫هیچ چاره‌س������ه‌ری ژ هیچ الیه‌نان بۆ نه‌هاتیه‌ دانان‪ ،‬دناڤا حزبا‬ ‫پارێزه‌رانداژی كێشه‌ و جوداتیه‌كا مه‌زن لسه‌ر هه‌یه‌‪.‬‬ ‫كامیرون������ی د ئاخفتنه‌كا خۆ یا به‌رێدا گۆتبوو كو دلگرانی و‬

‫تشرینی دووه‌می ‪41 2012‬‬


‫نه‌خۆشیا گیانی دێ‌ من گریت ئه‌گه‌ر مافێ‌ ده‌نگدانێ‌ بۆ زیندانیان‬ ‫هه‌بیت‪ .‬سه‌رباری په‌یڤێن وی یێن ره‌ق‪ ،‬ژێده‌رێن سه‌رۆك وه‌زیران‬ ‫دبێژن كو هێشتا ئه‌و یێ‌ ل چاره‌سه‌ریه‌كێ‌ دگه‌ریێن داكو دژاتی‬ ‫دگه‌ل ستراسبورگ په‌یدا نه‌بیت‪ .‬ل وی ده‌می كامیرون تا ڕادده‌كی‬ ‫لس������ه‌ر پێش������نیارا وه‌زیرێ‌ ئه‌نجومه‌نێ‌ وه‌زیران (مارك هاربه‌ر)‬ ‫رازی بوو كو زیندانێن حوكمێ‌ وان ژ چوار س������ال و كێمتر دڤێت‬ ‫ده‌ستویری بۆ ده‌نگدانا وان هه‌بیت‪ .‬به‌رپرسێن حكومه‌تا بریتانیا‬ ‫دبێژن ئه‌و نزانن كا ب دروستی بریتانیا دێ‌ چه‌وا شێت دادگه‌ها‬ ‫ئوروپی رازی كه‌ت داكو پێكڤه‌ بگه‌هنه‌ چاره‌سه‌ریه‌كا ناڤنجی‪ .‬لێ‌‬ ‫ره‌نگه‌ دادگه‌ها ئوروپاژی هنده‌ك نه‌رماتیێ‌ پیشان بده‌ت و هه‌می‬ ‫ئالی پێكڤه‌ بگه‌هنه‌ چاره‌سه‌ریه‌كا گونجای‪.‬‬ ‫ئه‌ندامێن پارێزه‌رێن ‪ -‬ركدار‪ ،‬مینا (دومینیك راب) یێ‌ رژد بوو‬ ‫كو دادگه‌ها ئوروپا نه‌شێت هیچ مه‌ترسیێن سزادانێ‌ دژی بریتانیا‬ ‫بس������ه‌پینیت و دڤێت بریتانیا ماف������ێ‌ ده‌نگدانێ‌ بۆ زیندانیان قه‌بیل‬ ‫نه‌كه‌ت‪ ،‬هه‌روه‌س������ا هیچ چانس و ده‌لیڤه‌ ب������ۆ بریتانیا هلناكه‌ڤیت‬ ‫داكو ژ ئه‌نجومه‌نێ‌ ئوروپا بهێته‌ ده‌رێخستن‪.‬‬ ‫(گرێڤی) دیاركر كو پێتڤی‌ه ئ������ه‌م گوهداری بریارێن دادگه‌ها‬ ‫مافێن مرۆڤ������ان بین‪ ،‬ئه‌ز دگ������ه‌ل چاكس������ازیا و گوهورینامه‌ د‬ ‫بریارێن دادگه‌هێدا‪ ،‬نه‌كو پێگی������ری نه‌كرن ب بریارێن وێ‌‪ .‬هه‌ر‬ ‫ڤه‌كێشانه‌كا مه‌ ژ دادگه‌هێ‌ دێ‌ بریتانیا كه‌ته‌ ده‌وله‌ته‌كا نه‌حه‌ز‪ .‬ل‬ ‫‪( 2012/10/23‬گرێڤی) بۆ كومیتا دادوه‌ریا ئه‌ندامێن په‌رله‌مانی‬ ‫گۆت‪( :‬بریتانیا یا پابه‌ند و پێگیره‌ ب رێكه‌فتنێ‌‪ .‬رێكه‌فتنژی ئێك‌ه‬ ‫ژ پێگیریێن م‌ه یێن یاس������ایی یێن نێڤده‌وله‌تی‪ .‬هه‌موو حكومه‌تێن‬ ‫م‌ه ئێك ل دووڤ ئێك‪ ،‬ژ وانه‌ حكومه‌تا نهاژی‪ ،‬ب ئاوایه‌كێ‌ مه‌زن‬ ‫داكوكی ب پێگیریێن مه‌ لسه‌ر یاسایێن نێڤده‌وله‌تی كرینه‌‪ .‬ئه‌م ‌ێ‬ ‫ل جیهانه‌ك ‌ێ دژین كو یاس������ایێن نێڤده‌وله‌تی تێدا سه‌روه‌رن‪...‬‬ ‫پێگیری ب ئه‌ڤان یاسایان لسه‌ر مه‌ ئه‌ركه‌)‪.‬‬ ‫هێشتا (گرێڤی) دا خۆیاكرن كو رومه‌تی و ناڤداریا بریتانیا‬ ‫یا نێڤده‌وله‌تی دێ‌ الواز بیت ئه‌گه‌ر ئه‌م پویته‌ی نه‌ده‌ینه‌ بریارێن‬ ‫نێڤده‌وله‌تی و دێ‌ لس������ه‌ر حكومه‌تێژی گران راوه‌ستیت‪ .‬ئه‌ز ب‬ ‫ت������ه‌واوی د وێ‌ باوه‌رێدامه‌ كو ده‌وله‌تێن دی وه‌كو دووركه‌تنا مه‌‬ ‫ژ یاسایێن مافێن مرۆڤان دێ‌ به‌رێ‌ خۆ ده‌نێ‌‪.‬‬

‫ێ بۆ‬ ‫ێ و یا داوی ‌‬ ‫ل داوی������ێ‌ (گرێڤی) گۆت‪( :‬بریارا ئێك������ ‌‬ ‫ێ‬ ‫نه‌هێالنا ده‌نگدانا زیندانیان یا په‌یوه‌سته‌ ب په‌رله‌مانی‪ ،‬بتن ‌‬ ‫په‌رله‌مانی بریار د ڤی بیاڤیدا هه‌یه‌ و ئه‌و دشێت بابه‌تی ئێكال‬ ‫بكه‌ت‪ ،‬كه‌سه‌ك دی نكاریت هیچ چاره‌سه‌ریا لسه‌ر په‌رله‌مانی‬ ‫بسه‌پینیت‪ .‬لێ‌ ئه‌گه‌ر په‌رله‌مانی ئه‌ڤ پروژ‌ه یاسای‌ه په‌سه‌ندكر‬ ‫ێ مرۆڤان‬ ‫ێ ماف ‌‬ ‫ێ بهێز ‌‬ ‫بریتانیا وه‌ك������و به‌رگره‌ك و پارێزه‌ره‌ك ‌‬ ‫ێ تووشی دوڕاندنێ‌ بیت)‪.‬‬ ‫د‌‬ ‫ئه‌ندامێن په‌رله‌مانی س������ه‌ر ب حزبا پارێزه‌ران د تویته‌ریدا‬ ‫هه‌لویستێ‌ خۆ ئاشكه‌راكرن و نه‌رازیبوونا خۆ لسه‌ر ده‌نگدانا‬ ‫زیندانی������ان ده‌ربرین و دیارك������رن كو پێتڤی������ه‌ بریتانیا هنده‌ك‬ ‫یاسایێن دادگه‌هێ‌ بشكێنیت‪( .‬زاك گولدسمیس) گۆت‪( :‬پرانیا‬ ‫مه‌زنا ئه‌ندامێ������ن په‌رله‌مانی نه‌ دگه‌ل ده‌نگدانا زیندانیانه‌)‪ .‬لێ‌‬ ‫(نیك دیبوس و دوگالس كارس������ویل) و هنده‌ك ژ په‌رله‌مانتارێن‬ ‫دیترژی دژی پالنێ‌ دێ‌ ده‌نگدێ‌ خۆ ده‌ن‪.‬‬ ‫وه‌زیرێ������ن س������ه‌ر ب (حزب������ا دیموكراتا لیبرال) هێش������تا‬ ‫پشته‌ڤانیا بریارێن دادگه‌ها ئوروپا یێن مافێن مرۆڤان دكه‌ن‪،‬‬ ‫ێ ن‌ه دگ������ه‌ل ده‌نگدانا زیندانیانه‌‪ .‬حزب������ا كرێكارانژی حه‌ز‬ ‫ل‌‬ ‫ناكه‌ن ده‌نگ������دان بۆ زیندانیان هه‌بیت‪ ،‬ل������ێ‌ د هه‌مان ده‌مدا‬ ‫ێ كاربكه‌ن‪.‬‬ ‫ێ دژی دادگه‌ه ‌‬ ‫حه‌زناكه‌ن ب ئاراسته‌ی ‌‬ ‫ێ نه‌هێالنا ده‌نگدانا‬ ‫مه‌ره‌ما حكومه‌تێ‌ بۆ سه‌رگرتنا پروژ ‌‬ ‫زیندانی������ان نه‌ بۆ هه‌ڤركیكرنا دادگه‌هێیه‌‪ ،‬به‌لكو دڤێت هنده‌ك‬ ‫ته‌ش������ریعات و پێنگاڤان ب زانینا دادگه‌هێ‌ و ب هه‌ڤرا دگه‌ل‬ ‫ێ د ڤی بیاڤیدا پاڤێژیت و بگه‌هنه‌ چاره‌سه‌ریه‌كێ‌‪.‬‬ ‫دادگه‌ه ‌‬ ‫هه‌تا نها وه‌كو پراكتیزم‪ ،‬ئه‌ڤ پروژ‌ه یاسای‌ه نه‌كه‌ت‌ه كاری‬ ‫و ره‌نگه‌ گه‌له‌ك ده‌م ڤه‌كێشیت داكو بگه‌هیت‌ه تومارا یاسایی‪،‬‬ ‫ێژ‬ ‫چونكی ئه‌ڤه‌ دخازت‌ه ڕاوێژی������ه‌كا به‌رفره‌ھ و هه‌مواركرن ‌‬ ‫الیێ‌ كومیته‌كا هه‌ڤپشكا هه‌ردوو ئه‌نجومه‌نان‪.‬‬ ‫(س������ه‌دیق خان) وه‌زیرێ‌ دادێ‌ حكومه‌تا سیبه‌ر‪ ،‬حكومه‌ت ب‬ ‫خولقاندنا ئاریش������ه‌ و هه‌رایه‌كا دی تاوانبار كر و گۆت‪( :‬حكومه‌تا‬ ‫ب سه‌رۆكاتیا حزبا پارێزه‌ران وه‌الت به‌ر ب ئاریشه‌كا هه‌روه‌ بر ‪-‬‬ ‫كا زیندانی ده‌نگی خۆ بده‌ن یان نه‌ ‪ -‬و تووش������ی گرفتاریه‌كێ‌ كر‪.‬‬ ‫جه‌ماوه‌ر دڤێت راس������تیا نیازا حكومه‌تێ‌ بزانیت‪ .‬راسته‌ نابیت ب‬ ‫هه‌زاران كه‌سێن حكومداركرین ب تاوانێن مه‌زن و مه‌ترسیدار وه‌كو‬ ‫كوش������تن و برینداركرن و سه‌رداگرتنا مالێن خه‌لكی و توندوتیژیا‬ ‫خێزانی ده‌نگێ‌ خۆ و ره‌ئیا خۆ بۆ رێڤه‌برنا وه‌التی هه‌بیت)‪.‬‬ ‫نه������ا پتر ژ ‪ 30‬هه‌زار زیندانی ب تاوانێن مه‌ترس������یدارێن‬ ‫جوراوجور ل بریتانیا هه‌نه‌‪.‬‬ ‫‪- guardian.co.uk, Wednesday 24 October 2012‬‬ ‫‪-telegraph.co.uk/David-Cameron-to-defy‬‬‫‪Europe-on-prisoner-voting‬‬

‫‪ 42‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬


‫وه‌رگرتنا بڕیاران بۆ ڤه‌كولینا لگور‬ ‫پاكسازیا هه‌لبژارتنان‬

‫*‬ ‫ده‌مێ‌ گازنده‌ك یان داخۆیانیه‌ك چ یا راس������ت بیت یان‬ ‫ناراست سه‌باره‌ت هه‌ر س������ه‌رپێچییه‌كێ‌ دگه‌هیت‪ .‬ئه‌گه‌ر‬ ‫پێتڤی بیت دڤێت ڤه‌كولین لس������ه‌ر بهێته‌كرن‪ ،‬بۆ به‌رسڤدانا‬ ‫گازن������د‌ه و‌ گرفتێن گرنگێن گرێدای ب پاكس������ازیێڤ‌ه دهێن‌ه‬ ‫ێ خۆدای‌ه یان ژی بۆ مه‌ره‌م‬ ‫ئازراندن كا ئه‌و گازند‌ه د جه ‌‬ ‫و نیازێن سیاسی هاتی‌ه پالدان‪.‬‬ ‫ێ و وه‌رگرتنا‬ ‫ژ پێخه‌مه‌ت گه‌رانتیكرن د پێداچوونا گازند ‌‬ ‫بڕیارا ڤه‌كولینێ‌‪ ،‬پێتڤی‌ه نێڕین د هه‌موو گازندێ‌دا ب رێكه‌كا‬ ‫ێ گونجایدا بهێته‌ ئه‌نجامدان‪ .‬ڕامان ژ‬ ‫بابه‌ت������ی و د ده‌مه‌ك ‌‬ ‫ێ‬ ‫ێ گازند ‌‬ ‫ێ و دووبار‌ه لێنێڕینا گازندێیه‌؛ كا ئه‌و ‌‬ ‫پێداچوون ‌‬ ‫راستگۆیییا خۆ هه‌یه‌‪ ،‬یان شكاندنا یاسایێ‌ تێداهه‌یه‌‪ ،‬یان‬ ‫ژی كا د ش������یاندای‌ه ڤه‌كولین س������ه‌رپێچكه‌ری ده‌ستنیشان‬ ‫بكه‌ت‪.‬‬ ‫پڕانی������ا سس������ته‌مێن پێڕابوون و پێوه‌رێ������ن ئێكگرتی بۆ‬ ‫دیاركرنا گازندێی‌ه كا یا راس������ته‌ و بكێر ڤه‌كولێنی دهێت‪.‬‬ ‫ده‌عوه‌كاریا پاكس������ازیێ‌ دهێت‌ه دامه‌زراندن كا پێڕابوونێن‬ ‫پێداچوون������ێ‌ جوداكارینه‌ یان ژی ده‌لیڤ������ه‌كا مه‌زن دده‌ت‌ه‬ ‫بزاڤ و زیره‌كی و لێكدانه‌وا كه‌سایه‌تی‪.‬‬

‫گازندا ڕه‌وا‬

‫داكو بجهئینان وه‌كو گه‌رانتی د پاكس������ازیا هه‌لبژاتناندا‬ ‫كاربكه‌ت‪ ،‬پێتڤیه‌ پروسێسا پێداچوونێ‌ یا كارا بیت و بشێت‬

‫وه‌رگێڕان‪ :‬عزه‌ت یوسف عومه‌ر‬

‫گازندێ‌ دیار بكه‌ت كا یا راسته‌‪ ،‬هه‌روه‌سا دیار بكه‌ت ژی كا‬ ‫یا هه‌ژی ڤه‌كولینێیه‌ یان هه‌ژی نینه‌‪ .‬ئه‌ڤێن خوارێژی هنده‌ك‬ ‫فاكته‌رن دهێنه‌ بكارئینان بۆ دیاركرنا گازندا راس������ته‌قینه‌ و‬ ‫زانینا الیه‌نێ‌ پسپوری بۆ ئه‌نجامدانا ڤه‌كولینێ‌‪:‬‬

‫ناڤه‌رۆك‪:‬‬

‫ێ ئاماژ‌ه دكه‌ت������‌ه رودانا تاوانێ‌‪،‬‬ ‫ێ ناڤه‌روكا گازند ‌‬ ‫ئ������ه‌ر ‌‬ ‫ئه‌رێ‌ تاوان هه‌تا ئه‌وی رادده‌ی یا مه‌ترس������یدار‌ه كو پێتڤی‬ ‫ب ئه‌نجامدانا ڤه‌كولینێ‌ هه‌بیت؟‬

‫سه‌رپێچی‪:‬‬

‫ئه‌رێ‌ سه‌رپێچی ده‌رحه‌قێ‌ یاس������ایێدا هاتیه‌ كرن‪ ،‬ئه‌و‬ ‫كیژ یاسایه‌ سه‌رپێچی لس������ه‌ر هاتیه‌كرن؟ ئه‌رێ‌ كێشه‌ یا‬ ‫مه‌ده‌نیه‌ یان ژی تاوانكارییه‌؟ ئه‌رێ‌ یاس������ایا نیش������تمانی‬ ‫توشی ئه‌وێ‌ پێشێلكاریێ‌ بوویه‌‪ ،‬داكو پێڕابوونێن مه‌ركه‌زی‬ ‫یان فیدرالی بۆ بهێنه‌ س������ازدان‪ ،‬یانژی كێشه‌ یا ده‌ڤه‌راتی‬ ‫و ناڤخۆیییه‌؟‬

‫بیاڤ‪:‬‬

‫ێ بوی������ه‌ره‌كا ڤ������ه‌ده‌ره‌‪ ،‬یانژی‬ ‫ئ������ه‌رێ‌ س������ه‌رپێچی بتن ‌‬ ‫ێ رێكخستی‌ه بۆ خرابكرنا پروسێسا‬ ‫سه‌ره‌نجامێ‌ ره‌نجه‌ك ‌‬ ‫هه‌لبژارتن������ان؟ زۆربه‌ی������ا ج������اران ئاریش������ه‌یێن رێكوپێك و‬ ‫ێ به‌رفره‌هدا دهێن‌ه ئه‌نجامدان ژ‬ ‫رێكخستی ئه‌وێن د بیاڤه‌ك ‌‬ ‫ێ ده‌ستهه‌التیا نه‌ته‌وه‌یی دهێن‌ه هژمارتن‪.‬‬ ‫هوندور ‌‬

‫تشرینی دووه‌می ‪43 2012‬‬


‫گروڤه‌‪:‬‬

‫ئه‌رێ‌ گازندێ‌ پێزانینێن تێروته‌سه‌ل تێدا هه‌نه‌ داكو سه‌ر ‌‬ ‫ێ‬ ‫ته‌ڤنی وه‌كو گروڤه‌ بده‌ته‌ ڤه‌كوله‌ران داكو دویڤچوونێ‌ لسه‌ر‬ ‫بكه‌ن؟ ئه‌رێ‌ یا به‌رئاقله‌ كو ڤه‌كولین بگه‌هیته‌ راستیان؟ ئه‌رێ‌‬ ‫شاهدحال جهێ‌ باوه‌رییێنه‌ و د ئاماده‌نه‌ هاریكاریێ‌ بكه‌ن؟‬ ‫پڕانییا سس������ته‌مان پێڕابوونێن هوور بۆ هه‌لسه‌نگاندنا‬ ‫ێ زه‌مه‌نی بۆ به‌رسڤدانا‬ ‫گازندان داڕێتینه‌‪ ،‬ژ وانه‌ ژی خشته‌ك ‌‬ ‫ێ‬ ‫ێ پێڕابوونێ������ن موكوم ب ئاوایه‌ك ‌‬ ‫خۆدان������ێ‌ گازندێ‌‪ .‬ده‌م ‌‬ ‫ب������اش و دیزاینكری دهێنه‌ په‌یڕه‌وك������رن‪ ،‬ئه‌و دێ‌ هاریكاریا‬ ‫مسوگه‌ركرنا بجهئینانا پێوه‌رێن پاكسازیێ‌ كه‌ت‪.‬‬

‫ئه‌گه‌رێن ره‌تكرنا گازندان‬

‫د هه‌موو سس������ته‌ماندا‪ ،‬ره‌نگ‌ه گازن������د‌ه بهێت‌ه ره‌تكرن‪،‬‬ ‫ژبه‌ر ئه‌گه‌رێن خوارێ‌‪:‬‬ ‫• بانگه‌ش������ه‌یێن ژێ������ده‌ر نادیار‪ ،‬یان پ������رس هه‌تا ئه‌وی‬ ‫رادده‌ی ن‌ه گه‌له‌كا مه‌ترس������یدار‌ه داك������و ڤه‌كولین بۆ بهێت‌ه‬ ‫ئه‌نجامدان‪.‬‬ ‫• گۆتنێن ش������ێلی و بێس������ه‌روبه‌ر‪ ،‬كو ڤه‌كولینێن زێده‌ت ‌ر‬ ‫لسه‌ر ناگه‌هیت‌ه هیچ پێزانینێن مفادار‪.‬‬ ‫• نه‌بوونا یاسا یان لستێن بێ ده‌ستكاری‪.‬‬ ‫• گۆتنێ������ن ئه‌گه‌ردار‪ ،‬لێ‌ ڤه‌كولین هاریكاریا نیاس������ینا‬ ‫تاوانباری ناكه‌ت‪ ،‬یان ژی نه‌بوونا گروڤه‌یێن تێروته‌سه‌ل‪.‬‬ ‫• ئاماژه‌نه‌كرن������ا گروڤان بۆ هه‌بوونا نیازێن پیالنگێر بۆ‬ ‫پێشێلكرنا یاسایێ‌‪.‬‬ ‫ێ دیاركری‪.‬‬ ‫ێ پاش دوماهیك ژڤان ‌‬ ‫• بلندكرنا گازند ‌‬ ‫ل شوینا دویڤچوونا پرسگرێكان‪ ،‬پڕانیا جاران ب رێكا‬ ‫پێرابوونێن زێره‌ڤانی یێن ده‌س������ته‌كا رێڤه‌به‌ریا هه‌لبژارتنان‬ ‫س������ه‌ره‌ده‌ری دگه‌ل شاش������یان دهێته‌كرن‪ .‬پتریا جارانژی‬ ‫ێ ك������و ره‌نگه‌ كارتێكرنه‌كا مه‌زن لس������ه‌ر‬ ‫هه‌ڤركیا شاش������ی ‌‬ ‫ئه‌نجامێ‌ هه‌لبژارتنان هه‌بیت ب رێكا په‌نابرنا بلندكرنا گازندا‬ ‫ێ دوڕاندیڤ‌ه دهێته‌كرن‪.‬‬ ‫ێ ژ ئالیێ‌ به‌ربژار ‌‬ ‫و تاندانان ‌‬

‫به‌رچاڤگرتنێن سیاسی‬

‫ێ مه‌زن بۆ‬ ‫سیاس������ه‌تا رێڤه‌برن������ا هه‌لبژارتنان روله‌ك������ ‌‬ ‫ده‌ستنیش������انكرنا ئه‌وان پرس������گرێكان دگێری������ت كا پێتڤی‌ه‬ ‫ڤه‌كولی������ن بۆ بهێنه‌ كرن یانژی بهێن������‌ه ره‌تكرن‪ .‬له‌وا دڤێت‬ ‫سیاسه‌تا دادوه‌ران‌ه بیت و یا الیه‌نگیر نه‌بیت‪.‬‬ ‫بۆ نمونه‌‪ ،‬ل كه‌نه‌دا پێوه‌ره‌ك بۆ ده‌ستنیش������انكرنا پرسێن‬ ‫هه‌ژی بۆ ڤه‌كولینێ‌ هه‌یه‌‪ .‬ئه‌ڤ پێوه‌ره‌ژی ب رێكا سیاسه‌تێ‌‬ ‫هاتیه‌ سازكرن و ژ نیشانده‌رێن بابه‌تی پێكدهێت‪ .‬لێ‌ سه‌رباری‬ ‫ئه‌ڤێ‌ ژی‪ ،‬نیشانده‌ره‌كێ‌ په‌یوه‌ست ب فاكته‌رێن (به‌رژه‌وه‌ندیا‬ ‫گشتی) ژی تێدا هه‌یه‌ كو ئه‌ڤێن خوارێ‌ ڤه‌دگریت‪:‬‬

‫‪ 44‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫ێ و راس������تگۆیا‬ ‫ێ باوه‌ری ‌‬ ‫• كاودان و بۆچ������وون‪ ،‬رادده‌ی ‌‬ ‫ده‌عوه‌داری‪ ،‬هوریا گۆتنێن ئازراندی‪.‬‬ ‫• پێتڤی بۆ پاراس������تنا باوه‌ریا جه‌م������اوه‌ری ل رێڤه‌برنا‬ ‫ێ و پاكسازیا پروسێسا هه‌لبژارتنان‪.‬‬ ‫دادوه‌ری ‌‬ ‫ێ و پێتڤیا ئه‌و‬ ‫ێ تاوان������ ‌‬ ‫• رادده‌ی������ێ‌ به‌الڤبونا ج������ور ‌‬ ‫پاش������ڤه‌برنا په‌یدابووی ژ پروسێسا ڤه‌كولینێ‌ و پێڕابوونێن‬ ‫دادگه‌هێ‌‪.‬‬ ‫ێ مه‌ترسیا‬ ‫ێ ده‌ربار ‌‬ ‫ێ ڤه‌كولین ‌‬ ‫• درێژاهیا ده‌می و بهای ‌‬ ‫تاوانێ‌‪.‬‬ ‫ێو‬ ‫• هه‌بون������ا ئه‌لته‌رنه‌تیڤ������ان بۆ پروسێس������ا ڤه‌كولین ‌‬ ‫ێ كاریگه‌ریا وێ‌‪ ،‬وه‌كو رێك و ئاالڤێن چاره‌سه‌ركرنا‬ ‫رادده‌ی ‌‬ ‫ێ كو تاوانبار‬ ‫ێ و ده‌بركرن������ا پێگیریێن ئازاد ی������ ‌‬ ‫رێڤه‌به‌ری������ ‌‬ ‫پێڕادبیت‪.‬‬ ‫ره‌نگ‌ه فاكته‌رێن نیشانده‌رێن كه‌سایه‌تی یان مه‌زنده‌كری‬ ‫ێ‬ ‫ێ بۆ س������ه‌ره‌ده‌ریكرن ‌‬ ‫پتر ده‌لیڤێ‌ بده‌ته‌ ئازادیا ره‌فتاركرن ‌‬ ‫ێ بده‌ته‌ ڤه‌كوله‌ران داكو هه‌ر حاله‌ته‌كی‬ ‫دگه‌ل گازندان‪ ،‬ڕ ‌‬ ‫ێ‬ ‫ێ پێش������كه‌ش بكه‌ت‪ .‬ل ‌‬ ‫ب ج������ودا و ل دوڤ كاودانێ������ن و ‌‬ ‫س������ه‌رباری ئه‌ڤێ‌‪ ،‬هنده‌ك سس������ته‌م (وه‌كو مه‌كس������یك) ب‬ ‫ئه‌نقه‌ست رادده‌كی بۆ ره‌وشێن ته‌خمینی ددانیت‪ ،‬و شوینا‬ ‫ێ ئاالڤێن به‌النسی و وه‌كهه‌ڤی هه‌لدبژێریت‪.‬‬ ‫و‌‬

‫ێ بۆ پرسگرێكێ‌‬ ‫ده‌ستنیشانكرنا ئه‌وله‌وی ‌‬

‫هه‌روه‌س������ا سیاس������ه‌تژی كارێ‌ خ������ۆ ل ده‌ستنیش������انكرنا‬ ‫ئه‌وله‌ویێ������ن ڤه‌كولینێدا دبینیت‪ .‬ئ������ه‌ڤ كاره‌ژی دخازته‌ ده‌م و‬ ‫ره‌نجه‌ك������ێ‌ درێژخایه‌ن ب������ۆ ڤه‌كولینا ئه‌وان گوتنێن بانگه‌ش������ه‌‬ ‫دكه‌ن كو سه‌خته‌كاری یا د ده‌نگدانا هه‌لبژارتناندا په‌یدابووی‪.‬‬ ‫هنده‌ك ئاژانس������ێن ڤه‌كولین������ێ‌ ئه‌و س������تاڤێ‌ كاری و ژێده‌رێن‬ ‫دارایی یێن به‌رفره‌ھ نینن ڤه‌كولینێ‌ د هه‌ر گازنده‌كا راس������تدا‬ ‫بكه‌ن‪ .‬هه‌روه‌س������ا هنده‌ك ره‌وشێن په‌یوه‌س������ت ب پاكسازیێڤه‌‬ ‫دێ‌ س������ه‌رهلده‌ن ئه‌گه‌ر پێوه‌رێن بابه‌تی نه‌بن داكو ب رێكا وێ‌‬ ‫ئه‌وله‌ویێن ڤه‌كولینێ‌ بهێنه‌ ده‌ستنیشانكرن‪ ،‬دگه‌ل هێالنا كاری‬ ‫بۆ مه‌زنده‌كرنا ڤه‌كوله‌ران بۆ ئه‌وان تاكه‌ كه‌سێن یان به‌رپرسێن‬ ‫ب كارێ‌ پێرابوون������ێ‌ و بجهئینان������ێ‌ ڕادب������ن‪ .‬ره‌نگه‌ ئه‌ڤه‌ وه‌كو‬ ‫ره‌وشێن مینا پروسێسێن (ڤه‌ش������ارتی) و غه‌واره‌بن‪ ،‬و ره‌نگه‌‬ ‫هنده‌ك لق و چه‌ڤێن سیاس������ی ژێ‌ بچن یان بهێته‌ ته‌ماشه‌كرن‬ ‫وه‌كو پێدانا ئه‌وله‌ویێ‌ بۆ ره‌وشێن هه‌تا رادده‌كێ‌ كێم گرنگتر‪.‬‬ ‫د شیاندایه‌ چاره‌سه‌ریا ئه‌ڤان جورێن پرسگرێكان ب ئاوایه‌ك ‌ێ‬ ‫كاریگه‌ر ب رێكا زێره‌ڤانیكرنا پاكس������ازی ‌ێ و سه‌رپه‌رشتیكرنا‬ ‫پروسێسا بجهئینانێ‌ و پراكتیزم ‌ێ بهێته‌كرن‪.‬‬ ‫‪/http://aceproject.org‬‬


‫(كۆتا)ی به‌یاساكراو‬

‫زیاتر ڕوونكردنه‌وه‌یه‌ له‌ باره‌ی‌ نوێنه‌ر و (سیسته‌می‌ كۆتا)ی‌ ئافره‌تانه‌وه‌‬

‫*‬ ‫كۆتا‪ ،‬بریتیی‌ه ل������‌ه ڕۆڵێكی‌ ته‌رخانكراو ك������ه‌ به‌ هۆیه‌و‌ه‬ ‫ی‬ ‫ئۆفیس������ه‌كان و كه‌لوپه‌له‌كان یا كردار‌ه سیاسییه‌كان به‌پێ ‌‬ ‫ی‬ ‫فۆرمولێكی‌ دیاریكراوه‌و‌ه دابه‌ش������كراون‪ .‬زۆرتر سیسته‌م ‌‬ ‫ی نا ڕێكوپێك‬ ‫كۆتا ڕێكده‌خرێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر بێت و دابه‌شكردنێك ‌‬ ‫ی و ناهاوسه‌نگیی‌ به‌نائه‌نقه‌ست‪.‬‬ ‫ببێته‌ هۆی‌ نایه‌كسان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی سیاس������یدا كۆتا ب������ۆ ده‌س������ته‌به‌ركردن ‌‬ ‫ل‌ه جیهان������ ‌‬ ‫ی هه‌موو ئه‌ندامانی‌ كۆمه‌ڵگ‌ه‬ ‫نوێنه‌رایه‌تییه‌كی‌ دادپه‌روه‌رانه‌ ‌‬ ‫ی چوونه‌ناوه‌و‌ه‬ ‫ی ئاس������انكردن ‌‬ ‫ته‌رخانكراوه‌‪ ،‬ئه‌ویش ب‌ه هۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بیرۆكه‌ ‌‬ ‫ی پۆس������ته‌ دیاریكراوه‌كان‪ .‬ناوه‌ڕۆك ‌‬ ‫و وه‌رگرتن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ورد ‌‬ ‫ی گه‌وره‌ ‌‬ ‫ی وێنه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی كۆتا بۆ ناس������اندن ‌‬ ‫سیس������ته‌م ‌‬ ‫ی یاس������ادانه‌راندا‪ ،‬كه‌ هیچ كه‌م‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی������ه‌ ل‌ه ناو كۆمه‌ڵه‌ ‌‬ ‫و كاس������ییه‌ك له‌ ناو گرووپ‌ه كۆمه‌ڵگه‌ییی‌ه نه‌ناس������راوه‌كان‬ ‫نه‌هێڵێت‪.‬‬ ‫هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش������ه‌ زۆربه‌ی‌ جار كۆتا بۆ ئافره‌تان یا‬ ‫بۆ ئه‌و كه‌مایه‌تییان‌هی‌ له‌س������ه‌ر بناغ‌هی‌ هه‌رێمی‪ ،‬نه‌ژادی‌‪،‬‬ ‫زمانی‌ و ناكۆكیی‌ه ئایینیی������ه‌كان دانراون‪ ،‬ته‌رخانكراوه‌‪.‬‬ ‫هه‌موو سیسته‌مه‌ سیاس������ییه‌كان هه‌مان جۆری‌ كۆتا بۆ‬ ‫جه‌ختكردنه‌و‌هی‌ نوێنه‌رایه‌تییه‌كی‌ بچووك بۆ كه‌مایه‌تییه‌كان‬ ‫به‌كار ده‌هێنن‪ ،‬هه‌روه‌ها (كۆتا)ش له‌ ڕووی دانیشتووانی‌‬ ‫جیهانه‌وه‌ زیاد ده‌كرێ‪.‬‬

‫له‌ ئینگلیزییه‌وه‌‪ :‬ئێحسان نه‌زه‌ت مزووری‌‬

‫لێره‌دا به‌راوردكردنی‌ كۆت������ا له‌گه‌ڵ پێوه‌ره‌كانی‌ تردا‬ ‫بۆ زیادكردنی‌ نوێنه‌رایه‌تیی‌ گرووپه‌ تازه‌ ناس������ێنراوه‌كان‬ ‫ده‌خه‌ینه‌ ڕوو‪ ،‬وه‌ك (پاڵنه‌ره‌ دارایییه‌كان و هه‌ڵمه‌ته‌كانی‌‬ ‫زانی������اری‌ و كرداره‌ ئه‌رێنیی������ه‌كان و هتد‪( ،)...‬كۆتا)ش‬ ‫زۆرترین كاریگه‌ریی هه‌یه‌‪.‬‬ ‫كۆتا سێ‌ جۆره‌‪ :‬كۆتای ده‌ستووری (له‌ ده‌ستووردا به‌‬ ‫[ماندێت] ڕاسپاردن هاتووه‌)‪ .‬كۆتای‌ یاسای‌ هه‌ڵبژاردن‪( :‬له‌‬ ‫یاسای‌ هه‌ڵبژاردندا ئاماژه‌ی‌ پێدراوه‌)‪ .‬جۆری‌ سێیه‌میشی‌‬ ‫بریتییه‌ له‌‪ :‬كۆتای‌ حیزبیی‌ به‌ویست‪ :‬كه‌ له‌الیه‌ن تاك حیزبه‌‬ ‫سیاسییه‌كانه‌وه‌ ده‌ركراوه‌ و جێبه‌جێ ده‌كرێت‪ .‬جۆره‌كانی‌‬ ‫یه‌كه‌م و دووه‌می‌ كۆتا بریتین له‌ (كۆتا)ی‌ به‌ یاس������اكراو‪،‬‬ ‫كه‌چی‌ جۆری‌ سێیه‌میش (كۆتا)یه‌كی‌ به‌یاسانه‌كراوه‌‪.‬‬

‫جۆره‌كانی‌ كۆتا‬

‫داواكارییه‌كانی‌ كۆتا ده‌ش������ێ بكرێن به‌ س������ێ‌ ئاست‬ ‫ئه‌وانیش‪:‬‬ ‫• كۆتا بۆ كاندیده‌ ش������اراوه‌كان‪ ،‬ئه‌م جۆر‌هی‌ كۆتا بۆ‬ ‫زیادكردنی‌ ئه‌گه‌ره‌كانی‌ لیژن������ه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ حیزبی‌ یا‬ ‫ده‌نگده‌ران له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ سه‌ره‌تاییه‌كاندا نه‌خشه‌كێشراوه‌‪،‬‬ ‫تاك������و هه‌ڵبژاردنی‌ كاندیده‌كان ل������ه‌ دۆخێكی‌ جیاوازتردا‬ ‫ببێت به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ هه‌ڵبژاردنی‌ كاندیده‌ شاراوه‌كان‪.‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪45 2012‬‬


‫"ته‌نه������ا ناوی‌ ئافره‌تان له‌ناو لیس������ته‌كه‌دا داده‌نرێت" ك‌ه‬ ‫ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ ڕێگه‌كان������ی‌ فراوانكردنی‌ هه‌ڵبژاردنی‌‬ ‫كاندیده‌ ش������اراوه‌كان‪ .‬ش������تێكی‌ زۆر باو نیی������ه‌ كه‌ له‌م‬ ‫قۆناغه‌ی‌ پڕۆسه‌كه‌دا كۆتا هه‌بێت یا دابنرێت‪.‬‬ ‫• كۆتا بۆ كاندیده‌كان‪ ،‬زیاترین لیستی‌ كۆتا كه‌ خۆیان‬ ‫له‌و ج������ۆره‌دا ده‌بیننه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وی������ش ژماره‌یه‌كی‌ جێگیر یا‬ ‫ڕێژه‌یه‌كی‌ پۆس������تی‌ كاندیده‌كان له‌ ناو لیس������ته‌كاندا‪ ،‬یا‬ ‫تێكڕای‌ ژمار‌هی‌ كاندی������ده‌كان ده‌خرێنه‌ الیه‌كه‌وه‌ بۆ ئه‌و‬ ‫كه‌سانه‌ی‌ س������ه‌ر به‌و گرووپانه‌ن‪ ،‬كه‌ له‌ الیه‌ن (كۆتا)وه‌‬ ‫كراونه‌ته‌ ئامانج تاكو به‌ڕاستی‌ ئه‌م جۆر‌هی‌ كۆتا ئه‌كتیڤ‬ ‫بێت‪ .‬زۆر ج������ار له‌گه‌ڵ پێوه‌ره‌كانی‌ دانانی‌ پۆس������ته‌كان‬ ‫تێكه‌ڵ ده‌كرێت كه‌ به‌هۆی‌ ئه‌م پێوه‌رانه‌وه‌ گرووپه‌ خاوه‌ن‬ ‫كه‌م و كاس������ییه‌كان به‌ڵێنیان لێوه‌رگیراوه‌ كه‌ نه‌ك ته‌نها‬ ‫خۆیان كاندی������د بكه‌ن‪ ،‬به‌ڵكو خۆیان بۆ كورس������ییه‌كانی‌‬ ‫ویناب������ڵ (‪ )winnable‬كاندید بكه‌ن‪ .‬هه‌ندێ‌ جار ئه‌مه‌‬ ‫پێی‌ ده‌گوترێت‪" :‬كۆتای‌ ده‌بڵ"‪.‬‬ ‫كۆت������ا بۆ لیس������تی‌ كاندیده‌كان زۆر كات له‌ ش������وێنی‌‬ ‫سیسته‌مه‌كانی‌ نوێنه‌رایه‌تیی‌ گونجاودان و زۆر جاریش‬ ‫به‌شێكن له‌ یاس������اكانی‌ هه‌ڵبژاردن یا حیزبی‌ سیاسی‌‪.‬‬ ‫نموونه‌یه‌ك هه‌یه‌ ئه‌ویش پێی‌ ده‌گوترێت سیسته‌می‌ زیپه‌ر‬ ‫(‪ )zipper‬كه‌ هه‌موو كاندیدێكی‌ دووه‌م یا سێیه‌م له‌ ناو‬ ‫لیسته‌كه‌دا ئافره‌ته‌‪.‬‬ ‫• كۆتا بۆ نوێنه‌ره‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كان‪ ،‬ده‌ره‌نجامه‌كانی‌‬ ‫هه‌ڵبژاردن ده‌كه‌نه‌ ئامانج‪ .‬زۆر جار به‌م كۆتایه‌ ده‌گوترێت‪:‬‬ ‫(‪ )reserved seats‬واته‌ كورسییه‌ گیراوه‌كان‪ ،‬چونكه‌‬ ‫ژماره‌یه‌ك������ی‌ دیار یا ڕێژه‌یه‌كی‌ دیاری‌ كورس������ییه‌كان له‌‬ ‫ده‌سته‌‌ یان نیمچه‌ ده‌س������ت‌هی‌ یاسادانان‪ ،‬بۆ كه‌سه‌كانی‌‬ ‫گرووپه‌ تازه‌ ناس������ێنراوه‌كان داده‌نرێن‪ .‬كۆتا بۆ نوێنه‌ره‌‬ ‫هه‌ڵبژێ������ردراوه‌كان ل������ه‌ سیس������ته‌مه‌ س������ه‌ره‌كییه‌كانی‌‬ ‫هه‌ڵبژاردن������دا زۆر گرینگ������ه‌‪ ،‬هه‌روه‌ه������ا زۆر جاریش له‌‬ ‫ده‌ستوردا ده‌یهێڵنه‌وه‌ كه‌ ئاماژه‌دانه‌ بۆ هه‌وڵدانی‌ به‌هێزی‌‬ ‫واڵت تاكو نوێنه‌رایه‌تیی‌ كه‌مایه‌تییه‌كان زیاد بكات‪.‬‬ ‫ی سیس������ته‌مه‌كانی‌ كۆتا جا‬ ‫كاریگ������ه‌ری‌ و ناچاركردن ‌‬ ‫ئه‌و ج������ۆره‌ (كۆتا)یه‌ ئامانجه‌ك‌هی‌ ل������ه‌ نوێنه‌رایه‌تییه‌كی‌‬ ‫دادپه‌روه‌ران������ه‌ بپێكێت ی������ان نا‪ ،‬كه‌ ئه‌م������ه‌ش زۆرتر بۆ‬ ‫دروست به‌كارهێنانی‌ جێبه‌جێكردنی‌ سیسته‌می‌ (كۆتا)ی‌‬ ‫به‌یاساكراو و سزاكانی‌ بۆ گوێڕایه‌ڵیكردن و میكانیزمی‌‬ ‫ناچارك������ردن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‪ .‬جا ئه‌گ������ه‌ر واش بێت یان نا‪،‬‬ ‫سیس������ته‌می‌ كۆتا كه‌ له‌ الیه‌ن حیزب‌ه سیاس������ییه‌كان و‬ ‫جه‌ماوه‌ره‌وه‌ پش������تگیری‌ ده‌كرێ������ت‪ ،‬هه‌روه‌ها جه‌ماوه‌ر‬

‫‪ 46‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫ئارامگرتنیان له‌سه‌ر گوێڕایه‌ڵیان له‌گه‌ڵ ئه‌م جۆره‌ (كۆتا)‬ ‫یه‌دا هه‌یه‌‪.‬‬ ‫ده‌گوت������رێ‌ ك������ه‌ جێبه‌جێكردنی‌ سیس������ته‌می‌ كۆتا له‌‬ ‫سیس������ته‌مێكی‌ سیاسیدا ئاس������انتربێت له‌ سیسته‌مێكی‌‬ ‫سیاس������یی‌ ك������ۆن‪ ،‬ئه‌و سیس������ته‌مه‌ی‌ كه‌ كورس������ییه‌كان‬ ‫له‌الیه‌ن كه‌س������انی‌ كۆنه‌وه‌ داگیركراون‪ .‬به‌ ش������ێوه‌یه‌كی‌‬ ‫گش������تی‪ ‌،‬كه‌سانی‌ كۆن چانسی‌ هه‌ڵبژاردنیان زیاتره‌ له‌و‬ ‫كه‌س������ان‌هی‌ كه‌ تازه‌ دێنه‌ ن������او گۆڕه‌پانه‌كه‌وه‌ و زۆربه‌ی‌‬ ‫جاریش كه‌سه‌ كۆنه‌كان ڕێگرن له‌ به‌رده‌م پاڵپشتیكردنی‌‬ ‫ناس������اندنی‌ سیسته‌مه‌كانی‌ كۆتا‪ ،‬چونكه‌ ده‌ترسن له‌وه‌ی‌‬ ‫كورسییه‌كانیان له‌ده‌ست بده‌ن‪.‬‬ ‫سیس������ته‌مه‌كانی‌ ئابلۆق������ه‌دان ب������ۆ گوێڕایه‌ڵیی‌ كۆتا‬ ‫به‌یاس������اكراوه‌كان گرنگن‪ .‬بۆ ئه‌وه‌ی‌ كۆتا كاریگه‌ر بێت‪،‬‬ ‫پێویسته‌ سزایه‌كان په‌یوه‌ندی به‌ هه‌ڵبژاردن یا كاركردنی‌‬ ‫حیزبه‌ سیاس������ییه‌كه‌وه‌ هه‌بێت‪ ،‬هه‌روه‌ه������ا كاریگه‌ر بێت‬ ‫بۆ دانانی‌ س������زایه‌كی‌ توند ب������ۆ ئه‌وانه‌ی‌ گوێڕایه‌ڵ نین و‬ ‫زێتریش گونجاو بن بۆ به‌ڕێوه‌بردن نه‌ك بۆ تاوانباركردن‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها زۆر گرنگه‌ بۆ هه‌یكه‌لی‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ هه‌ڵبژاردن‬ ‫یا هه‌یكه‌له‌كان������ی‌ تر‪ ،‬كه‌ ئه‌ركی‌ ناچاركردنی‌ پابه‌ندبوون‬ ‫به‌ یاس������ایان بخرێته‌ سه‌ر و ده‌بێت سه‌رچاوه‌ی‌ ته‌واوی‌‬ ‫دارایی‌ و مرۆییشیان هه‌بێت تاكو بتوانن ئه‌مه‌ بكه‌ن‪.‬‬ ‫به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ كه‌س������ێك ده‌توانێت ئه‌وه‌ دیاری‌‬ ‫بكات كه‌ كۆتا به‌یاس������اكراوه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی‌ ڕێكوپێك‬ ‫به‌سه‌ر خه‌ڵكدا سه‌پێنراون‪ ،‬ده‌شتوانن زۆر كاریگه‌ربن له‌‬ ‫دروستكردنی‌ هاوس������ه‌نگییه‌کی زیاتری‌ به‌شداریپێكردنی‌‬ ‫سیاسه‌توانان‪.‬‬

‫‪http://aceproject.org‬‬


‫ستراتیژی‬ ‫یان زانستی به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری‬ ‫سیاسی چییه‌؟‬ ‫*‬

‫وش������ه‌ی "س������تراتیژی ‪"strategy‬‬ ‫ده‌س������ته‌واژه‌یه‌كه‌ ك������‌ه ل������ه‌ ب������واری‬ ‫سه‌ربازییه‌و‌ه س������ه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ و‬ ‫دواتر له‌ زۆربه‌ی بواره‌كاندا به‌تایبه‌تی‬ ‫ل‌ه بواری ئابووری‪ ،‬بازرگانی هه‌روه‌ها‬ ‫ل‌ه مه‌یدانی سیاس������ه‌ت و به‌ڕێوه‌بردنی‬ ‫واڵت زۆر به‌كار هێنراوه‌‪.‬‬ ‫بنه‌مای وش������ه‌ی "س������تراتیژی" ل‌ه‬ ‫وشه‌ی یونانی "ستراتیژیا ‪"Strategia‬‬ ‫ب‌ه مانای "فه‌رمانده‌یی و پێش������ه‌وا"یه‌‪.‬‬ ‫ئێستا مانای ساده‌ی ستراتیژی بریتیی‌ه‬ ‫له‌ بیرۆكه‌ی چاالكییه‌ك ب‌ه مه‌به‌س������تی‬ ‫هه‌ماهه‌نگی و ڕێكخستنی هه‌وڵدان بۆ‬ ‫ب‌ه ده‌ستهێنانی ئامانج‪.‬‬ ‫له‌ بواری س������ه‌ربازیدا‪ ،‬ستراتیژی به‌‬ ‫گشتی به‌ مانای گه‌یاندن و گواستنه‌وه‌ی‬ ‫هێزه‌ س������ه‌ربازییه‌كان له‌ پش������تی به‌ره‌ی‬ ‫جه‌ن������گ و ناو مه‌یدانی ش������ه‌ڕ‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫پێش ڕووبه‌ڕووبوون������ه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ دوژمن‬ ‫دێت‌‪ .‬كاتێك كه‌ هێزه‌ س������ه‌ربازییه‌كان له‌‬ ‫مه‌یدانی شه‌ڕدا له‌گه‌ڵ هێزه‌كانی دوژمن‬ ‫ڕووب������ه‌ڕووی یه‌كتر ده‌بن������ه‌وه‌‪ ،‬ئه‌مه‌یان‬ ‫تاكتیكه‌ نه‌ك س������تراتیژی‪ .‬له‌ ڕابردوودا‬ ‫به‌تایبه‌ت������ی له‌ س������ه‌رده‌می ش������ه‌ڕه‌كانی‬ ‫(ناپلی������ۆن)دا جیاوازییه‌كی ئاش������كرا له‌‬ ‫نێوان س������تراتیژی و تاكتیك������دا هه‌بووه‌‪.‬‬ ‫ستراتیژی ڕووداوه‌كانی دواوه‌ی مه‌یدانی‬ ‫ش������ه‌ڕ و تاكتیكی������ش ڕێنوێنی ش������ه‌ڕ له‌‬ ‫مه‌یدانی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌خۆ ده‌گرت‪.‬‬ ‫ل‌ه سه‌ره‌تای س������ه‌ده‌ی بیسته‌م ب‌ه‬

‫ده‌ركه‌وتنی وشه‌ی "ڕێباز و سیاسه‌تی‬ ‫نه‌ته‌وه‌ی������ی"‪ ،‬س������تراتیژی كه‌وته‌ نێوان‬ ‫تاكتی������ك و سیاس������ه‌تی نه‌ته‌وه‌یی‪ .‬ئه‌م‬ ‫بارودۆخه‌ بوو‌ه هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ پێناسه‌ی‬ ‫سیاس������ه‌تی نه‌ته‌وه‌یی‪ ،‬س������تراتیژی و‬ ‫تاكتیك ل‌ه س������ه‌رده‌می شه‌ڕی یه‌كه‌می‬ ‫جیهانی كه‌ زۆر به‌رباڵو بوو و واڵتانی‬ ‫تێوه‌گالو ل‌ه ش������ه‌ ‌ڕ ک‌ه ناچار بوون ل‌ه‬ ‫چه‌ندین الوه‌ شه‌ڕ بكه‌ن‪ ،‬كارا نه‌بێت‪.‬‬ ‫بۆ وه‌المی ئه‌م پرسه‌‪ ،‬وشه‌ و مانای‬ ‫نوێ‌ واته‌ "ستراتیژیی گه‌ور‌ه ‪GRAND‬‬ ‫‪ "STRATEGY‬س������ه‌ری هه‌ڵ������دا‪ ،‬ك‌ه‬ ‫ل������ه‌ ڕاس������تیدا تێكه‌ڵییه‌ک ل������ه‌ مانای‬ ‫ستراتیژی و سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌یی بوو‪.‬‬ ‫ستراتیژیی گه‌ور‌ه به‌و مانای‌ه ده‌هات‪،‬‬ ‫ك‌ه له‌ چوارچێوه‌یدا چه‌ندین ستراتیژی‬ ‫دیك‌ه وه‌كو‪ :‬س������تراتیژیی س������ه‌ربازی‪،‬‬ ‫س������تراتیژیی ئاب������ووری‪ ،‬س������تراتیژیی‬ ‫سیاسی و ستراتیژیی بازرگانیی واڵتی‬ ‫له‌خۆ ده‌گرت‪.‬‬ ‫ستراتیژی له‌ مه‌یدانی سیاسه‌تدا‬ ‫كارایییه‌ک������ی زۆر له‌خ������ۆ ده‌گرێت‪.‬‬ ‫(كارل ف������ۆن كالوزویت������ز) كه‌ یه‌كێك‬ ‫له‌ ستراتیژیسته‌ گه‌وره‌کانی جیهان‬ ‫ب������ووه‌‪ ،‬ده‌ڵێت‪ :‬ش������ه‌ڕ درێژه‌پێده‌ری‬ ‫سیاسه‌ته‌ به‌ چه‌ندین شێوه‌ی دیكه‌‪.‬‬ ‫له‌س������ه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ ل������ه‌ ڕابردوودا‬ ‫كه‌ سیاسه‌ت بۆ شێوازی سه‌ربازی‬ ‫گ������ۆڕدرا و س������تراتیژی نازن������اوی‬ ‫وه‌رده‌گرت‪ ،‬دواتر وشه‌ی ستراتیژی‬

‫و‪ :‬شه‌یدا عه‌زیز‬

‫بۆ به‌رنامه‌ گه‌وره‌كانی سیاس������ه‌تی‬ ‫واڵتان به‌ كارهێنرا‪.‬‬ ‫ل‌ه ئێستادا سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی فه‌رماند‌ه‬ ‫سه‌ربازییه‌كان و سیاسه‌تمه‌داره‌كان‪،‬‬ ‫بازرگانان‪ ،‬ئابووریناسان‪ ،‬خاوه‌نكارانی‬ ‫بواری پیشه‌سازیش‪ ،‬ستراتیژیی خۆیان‬ ‫هه‌یه‌‪ .‬ته‌نانه‌ت خه‌ڵكانی ئاساییش ل‌ه‬ ‫ژیانی ڕۆژانه‌یاندا باس ل‌ه ستراتیژیی‬ ‫جۆراوج������ۆر وه‌ك������و كه‌مكردن������ه‌وه‌ی‬ ‫خه‌رجییه‌كان‪ ،‬كێش و ‪...‬هتد ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫به‌اڵم لێره‌دا ستراتیژی ب‌ه مانای ئامانج‬ ‫نییه‌‪ ،‬به‌ڵكو به‌رنام������‌ه و هه‌نگاوێك‌ه بۆ‬ ‫گه‌یشتن ب‌ه ئامانجێك كه‌ پێشتر دیاری‬ ‫كراوه‌‪ .‬س������تراتیژی چۆنیه‌تی گه‌یشتن‬ ‫به‌ ئامانج دیاری ده‌كات و كاری به‌و‌ه‬ ‫نیی‌ه ك������‌ه ئامانجه‌كان چین یان ده‌بێت‬ ‫چی بن و چۆن دیاری بكرێن‪.‬‬ ‫له‌ ڕاستیدا ستراتیژی بابه‌تێكه‌ ك‌ه‬ ‫ل‌ه چواربه‌ش پێكهاتووه‌‪ :‬به‌شی یه‌كه‌م‬ ‫بۆ به‌ده‌ستهێنانی ئامانجه‌كانه‌‪ .‬به‌شی‬ ‫ت‬ ‫دووه‌می س������تراتیژییه‌كانی مه‌به‌س������ ‌‬ ‫بۆ به‌ده‌س������تهێنانی ئ������ه‌و ئامانجانه‌ و‬ ‫چۆنیه‌تی ته‌رخانكردنی سه‌رچاوه‌كان‌ه‬ ‫بۆ ئه‌م مه‌به‌س������ته‌‪ .‬به‌ش������ی سێیه‌می‬ ‫تاكتیكه‌كان ب‌ه مانای سوودوه‌رگرتنی‬ ‫كارا ل‌ه س������ه‌رچاوه‌ دیاریكراوه‌کانه‌و‌ه‬ ‫دێت‪ .‬به‌شی چواره‌م خۆی سه‌رچاوه‌‪،‬‬ ‫ڕێ������گا و ش������ێوازه‌كانه‌‪ .‬به‌پێ������ی ئه‌م‬ ‫بنه‌مایه‌ش‪ ،‬س������تراتیژی بۆشایی نێوان‬ ‫ئامانج و تاكتیكه‌كان پڕ ده‌كاته‌وه‌‪.‬‬

‫تشرینی دووه‌می ‪47 2012‬‬


‫فه‌لسه‌فه‌ی هه‌ڵبژاردن‪ :‬پێوه‌ری‬ ‫كۆندۆرسه‌‬ ‫*‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫ماركی دێ كۆندۆرس‌ه (‪)marquis de Condorcet‬‬ ‫فه‌یله‌س������ووف‪ ،‬ماتماتیكزان و سیاسه‌تمه‌داری فه‌ڕه‌نسیی‬ ‫سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م ل‌ه كه‌س������ایه‌تیی‌ه به‌رچاو و كاریگه‌ری‬ ‫سه‌رده‌می ڕۆشنبیرییه‌‪ .‬پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی هاوسه‌رده‌می‬ ‫خۆی‪ ،‬كۆندۆرسه‌ به‌رگری له‌ ئابووریی لیبراڵ‪ ،‬حكوومه‌تی‬ ‫مه‌رجدار‪ ،‬په‌روه‌رده‌ی به‌خۆڕایی و یه‌كسانیی یاسا ل‌ه نێوان‬ ‫ڕه‌گه‌ز و نه‌ژاد‪ ،‬كردووه‌‪ .‬ناوبراو س������ه‌رچاوه‌ی شێوازێكی‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌ ك‌ه ل‌ه كاتی ئێس������تادا به‌ شێوازی كۆندۆرس‌ه‬ ‫ناسراوه‌‪.‬‬ ‫شێوازی كۆندۆرسه‌ له‌ هه‌رجۆره‌ سیسته‌مێكی هه‌ڵبژاردنی‬ ‫تاك س������ه‌ركه‌وتووه‌‪ ،‬كه‌ تێیدا پێوه‌ری كۆندۆرسه‌ له‌به‌رچاو‬ ‫گیرابێ������ت‪ .‬پێوه‌ری كۆندۆرس������ه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ س������ه‌ركه‌وتووی‬ ‫هه‌ڵبژاردن (كاتێك كه‌ زیاتر له‌ دوو پاڵێوراو ڕكابه‌ری ده‌كه‌ن)‬ ‫ده‌بێ كه‌س������ێك بێت كه‌ به‌پێش هه‌موو پاڵێوراوه‌كان كه‌وێت‪.‬‬ ‫ئه‌و پێوه‌ره‌ش تا ئه‌ندازه‌یه‌ك وه‌كو كێبڕكێی تۆپی پێ دێت بۆ‬ ‫دیاریكردنی تیپی س������ه‌ركه‌وتوو‪ ،‬سه‌ركه‌وتوو ئه‌و تیپه‌یه‌‪ ،‬كه‌‬ ‫به‌س������ه‌ر هه‌موو تیپه‌ ڕكابه‌ره‌كانیدا سه‌رده‌كه‌وێت‪ .‬شێوازی‬ ‫كۆندۆرس������ه‌ شێوازێكه‌‪ ،‬كه‌ ئه‌گه‌ر سه‌ركه‌وتووێك به‌ پێوه‌ری‬ ‫كۆندۆرسه‌ هه‌بێت‪ ،‬ئه‌وا ئه‌و سه‌ركه‌وتووی هه‌ڵبژاردنه‌‪.‬‬ ‫هه‌ڵبژاردن������ی دوو قۆناغی وه‌اڵمی پێوه‌ری كۆندۆرس������‌ه‬ ‫نادات������ه‌وه‌‪ .‬له‌وانه‌یه‌ یه‌كێك ل‌ه پاڵێ������وراوه‌كان له‌ كێبڕكێی‬ ‫به‌رامب������ه‌ر یه‌ك له‌گه‌ڵ هه‌ری������ه‌ك ل������ه‌ پاڵێوراوه‌كانی دیك‌ه‬ ‫سه‌ركه‌وتوو بێت‪ ،‬به‌اڵم هه‌رگیز نه‌گات‌ه قۆناغی دووه‌م‪.‬‬ ‫ب������ۆ نموونه‌‪ ،‬ل������‌ه هه‌ڵبژاردن ‪ 3‬پاڵێ������وراو هه‌یه‌‪ ،‬ك‌ه دوو‬ ‫نه‌فه‌ری یه‌كه‌م ل‌ه قۆناغی یه‌كه‌م ‪ %35‬و كه‌س������ی س������ێیه‌م‬ ‫‪%30‬ی ده‌نگه‌كان به‌ده‌ست دێنن‪ .‬سروشتییه‌ كه‌ ل‌ه قۆناغی‬ ‫یه‌كه‌می هه‌ڵبژاردن پاڵێوراوی سێیه‌م ناگاته‌ قۆناغی دواتر و‬ ‫سه‌رناكه‌وێت‪ .‬به‌اڵم له‌وانه‌ی‌ه ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی پاڵێوراوی‬ ‫یه‌كه‌م و دووه‌م ئه‌وه‌نده‌ جیددی بێت‪ ،‬كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ریه‌ك له‌و‬ ‫پاڵێوراوانه‌ له‌گه‌ڵ پاڵێوراوی سێیه‌م ل‌ه ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‬ ‫یه‌ك ب‌ه یه‌ك بكه‌ون‌ه به‌رامبه‌ر یه‌ك‪ ،‬هه‌ڵبژاردن ئه‌نجامی ‪35‬‬ ‫ب������‌ه ‪65‬ی لێ بكه‌وێته‌وه‌ (چونك‌ه الیه‌نگرانی ڕكابه‌ر هه‌موو‬ ‫ده‌نگه‌كانیان ده‌ده‌ن‌ه پاڵێوراوی سێیه‌م)‪ .‬خاڵی سه‌ره‌كی ل‌ه‬

‫‪ 48‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫(ماركی دێ كۆندۆرسه‌) فه‌یله‌سووف‪ ،‬ماتماتیكزان و سیاسه‌تمه‌داری فه‌ڕه‌نسی‬ ‫شێوازی كۆندۆرس������ه‌ ئه‌وه‌یه‌‪ ،‬ك‌ه سه‌ركه‌وتووی هه‌ڵبژاردن‬ ‫كه‌س������ێكه‌ ك‌ه كه‌متر ل‌ه هه‌موویان به‌رچاوه‌‪ ،‬نه‌ك ئه‌وه‌ی ك‌ه‬ ‫ل‌ه هه‌موویان به‌رچاوتره‌‪.‬‬ ‫سروش������تییه‌ ك‌ه هه‌موو كاتێك س������ه‌ركه‌وتووێك له‌سه‌ر‬ ‫بنه‌مای پێوه‌ری كۆندۆرس������‌ه (ك‌ه پێی ده‌ڵێن سه‌ركه‌وتووی‬ ‫كۆندۆرسه‌) بوونی نییه‌‪ .‬وات‌ه هه‌موو كاتێك پاڵێوراوێك بوونی‬ ‫نیی������‌ه كه‌ ل‌ه كێبڕكێی یه‌ك ب‌ه یه‌ك بتوانێت به‌س������ه‌ر ئه‌وانی‬ ‫دیكه‌دا س������ه‌ركه‌وێت‪( .‬له‌وانه‌ی‌ه ل‌ه خولێكی تۆپی پێ هیچ‬ ‫تیپێك نه‌توانێت به‌سه‌ر هه‌موو تیپه‌كانی دیكه‌دا سه‌ركه‌وێت)‬ ‫بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌و گرفت‌ه لویس كارۆڵ شێوازێكی پێشنیار‬ ‫كرد‪ ،‬ك‌ه س������ه‌ركه‌وتووی هه‌ڵبژاردن نزیكترین كه‌س بێت ل‌ه‬ ‫سه‌ركه‌وتووی كۆندۆرسه‌‪ .‬له‌و شێوازه‌دا ده‌نگده‌ران ناوی‬ ‫پاڵێوراوان ل‌ه پس������ووله‌ی ده‌نگ������دان ڕێكده‌خه‌ن‪ .‬پله‌ی هه‌ر‬ ‫پاڵێوراوێك ل‌ه هه‌ر پس������ووله‌ی ده‌نگداندا له‌گه‌ڵ یه‌كتری كۆ‬ ‫ده‌كه‌نه‌و‌ه و ل‌ه كۆتاییدا كه‌س������ێك ك������‌ه كه‌مترین ئیمتیازی‬ ‫به‌ده‌ست هێناوه‌‪ ،‬سه‌ركه‌وتووی هه‌ڵبژاردنه‌‪.‬‬

‫‪:‬‬

‫‪http://pofs.blogfa.com‬‬


‫ئایا ژنان ده‌توانن حوکمڕانی به‌سه‌ر كۆریای‬ ‫باشووردا بکه‌ن؟‬ ‫*‬

‫ب������ۆ یه‌كه‌مین جار ل������‌ه مێژووی‬ ‫كۆریادا‪ ،‬ئافره‌‌تێك به‌ش������داری ل‌ه‬ ‫هه‌ڵبژاردنی سه‌ركۆماریدا ده‌كات ك‌ه‬ ‫له‌ مانگی كانوونی یه‌كه‌مدا به‌ڕێو‌ه‬ ‫ده‌چێ������ت‪ .‬ئه‌و خانم������‌ه پاڵێوراوی‬ ‫حزبی پارێزكارانی كۆریایه و ناوی‬ ‫(پاك كین خیه‌‌)یه‌‪ .‬خانوو خیه‌‪ ،‬ل‌ه‬ ‫بنه‌ماڵه‌یه‌ك������ی به‌ناوبانگ‌ه و باوكی‬ ‫(پاك چون خی) ل‌ه سااڵنی ‪1961‬‬ ‫تا س������اڵی ‪ 1979‬سه‌رکۆماری ئه‌و‬ ‫واڵت‌ه بووه‌‪.‬‬ ‫ده‌توانین بڵێن كه‌ به‌شداربوونی (پاك كین خیه‌) له‌‬ ‫هه‌ڵبژاردن و ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ری سه‌ركه‌وتنیش������ی‪ ،‬ناتوانێت‬ ‫ببێت������ه‌ هۆی زیادبوونی ڕۆلی ژن������ان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كۆریای‬ ‫باشووردا‪ .‬له‌ كۆتاییدا زۆر جار ژنان و كچانی سیاسه‌توانی‬ ‫به‌ناوبانگ‪ ،‬له‌و واڵتانه‌ی كه‌ یه‌كسانیی ڕه‌گه‌زی به‌ باشترین‬ ‫شێوه‌ له‌ گوڕێدا نییه‌‪ ،‬سه‌ركه‌وتنیان به‌ده‌ستهێناوه‌‪.‬‬ ‫ه������ه‌ر له‌ هه‌مان كات������دا (پاك كین خی������ه‌)‌‪ ،‬ته‌نیا ژنی‬ ‫گۆڕه‌‌پانی سیاسیی كۆریای باشوور نییه‌‪ ،‬به‌ڵكو‌پۆستی‬ ‫سه‌رۆكوه‌زیری ئه‌م واڵته‌‪ ،‬له‌ مانگی نیسانی ساڵی ‪2006‬‬ ‫ت������ا ‪ 2007‬له‌ ئه‌س������تۆی (خان میوك س������وك)دا بوو‌‪ ،‬كه‬ ‫ل‌ه ناو به‌ره‌ی به‌رهه‌ڵستكارانی سیاسیدا بوو‪ .‬ئێستاش‬ ‫له‌ ئه‌نجومه‌نی كۆریادا‪ ،‬ئافره‌تان ‪ %15،7‬نوێنه‌رایه‌تییان‬ ‫به‌ده‌س������ت هێناوه‌‪ .‬به‌اڵم ئه‌م ڕێژه‌ی������ه‌‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ‬ ‫س������وێد و لیتوانی������ا نزمه‌‪ ،‬ئ������ه‌و واڵتانه‌ی ك������‌ه ژماره‌ی‬ ‫نوێنه‌رایه‌تیی ژن������ان (‪ )%45‬و (‪)%42‬ه‌‪ ،‬به‌اڵم زیاتره‌ ل‌ه‬ ‫هه‌نگاری������ا ك‌ه (‪ )%9،1‬و ژاپۆن (‪)%11‬ه‌‪ .‬هه‌روه‌ها ڕۆلی‬ ‫ژنان ل‌ه ئه‌نجومه‌نی دوومای ڕووس������یا‌نزمتره‌ ل‌ه كۆریا‪،‬‬ ‫له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌م دواییه‌ش������دا‌‪ ،‬ژنان (‪)%13،5‬یان‬ ‫به‌ده‌ست هێناوه‌‪.‬‬ ‫ئاڵوگۆڕ ل‌ه بارودۆخی ژنانی كۆریای باش������ووردا زۆر‬ ‫گرنگه‌‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كۆریای كۆن واڵتێكی پاشایه‌تی بوو‬

‫و‪ :‬هێلن‬

‫و شوێن ‌ك بوو‪ ،‬كه‌ گوێڕایه‌ڵیی ژنان له‌ یاسا و نه‌ریته‌كاندا‬ ‫كراوه و به‌ فه‌رمانێكی سروش������تی ده‌ژمێردرا‪.‬‬ ‫‌‌‬ ‫په‌س������ند‬ ‫چه‌نده‌ها سه‌د‌ه ئایینی كۆنفۆسیوس بڕه‌ویان به‌م بنه‌مای‌ه‬ ‫داوه‌‪ ،‬ك‌ه "پیاوان به‌ڕێزن و ژنان جێی گاڵته‌جاڕیین"‪.‬‬ ‫دوای گه‌شه‌ی كۆماری له‌ ساڵی ‪ ،1948‬یه‌كسانیی پیاو‬ ‫و ژنان له‌ یاس������ای كۆریادا په‌سند كرا‪ ،‬به‌اڵم ب‌ه كرده‌و‌ه‬ ‫ته‌واوی كۆمه‌ڵگه‌ی كۆریا به‌پێی بنه‌مای پاشایه‌تی بوو‪.‬‬ ‫زۆر ئاسایی بوو كه‌ ژنی خاوه‌ن مێرد ته‌نیا له‌ ماڵه‌و‌ه‬ ‫بێت‪ .‬بیركردنه‌وه‌ی س������ه‌ره‌كی به‌پێی ئ������ه‌م بنه‌مای‌ه بوو‪،‬‬ ‫ك‌ه له‌دایکب������وون و په‌روه‌رده‌كردنی من������دااڵن‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫خزمه‌تكردنی پی������او ئه‌ركی ژنه‌‪ .‬ئه‌گه‌ر ژن كاری ده‌كرد‪،‬‬ ‫به‌و مانایه‌ بوو كه‌ كاره‌كه‌ی کاتییه‌‪ .‬له‌ زۆربه‌ی كۆمپانیا‬ ‫كۆرییه‌كاندا ئه‌م بنه‌مایه‌ هه‌بوو ‌و به‌پێی ئه‌و‌‪ ،‬ژنان دوای‬ ‫هاوسه‌رگیری خێرا ده‌رده‌كران‪.‬‬ ‫به‌اڵم له‌ س������ه‌ره‌تای س������ااڵنی ‪1980‬دا بارودۆخه‌ك‌ه‬ ‫ش په‌یوه‌ست بوو ب‌ه زیادبوونی ژماره‌ی ئه‌و‬ ‫گۆڕدرا‪ .‬ئه‌وه‌ ‌‬ ‫گه‌نجانه‌ی‪ ،‬كه‌ خوێندنی زانکۆیان ته‌واو کردبوو‪ .‬بۆ یه‌كه‌م‬ ‫ج������ار ل‌ه مێژووی ئه‌و واڵته‌دا‪ ،‬له‌ س������اڵی ‪ 2008‬ژماره‌ی‬ ‫ئه‌و ژنانه‌ی ك‌ه ل������ه‌ زانکۆکان درێژه‌یان ب‌ه خوێندندابوو‪،‬‬ ‫زیاتر بوو ل������‌ه پیاوان‪ .‬له‌ س������اڵی ‪2010‬دا‪ ،‬ده‌رچووانی‬ ‫ژن (‪ )%80،5‬و ده‌رچووان������ی پیاو (‪ )%77،5‬ل‌ه زانکۆکان‬ ‫تشرینی دووه‌می ‪49 2012‬‬


‫وه‌رگیران‪ .‬به‌پێی ئه‌زموونی زۆربه‌ی واڵتانی پێشكه‌وتوو‪،‬‬ ‫ئه‌م درزه‌ ته‌نیا گه‌ش‌ه ده‌كات‪.‬‬ ‫سه‌رده‌می ژنی ناوماڵ ب‌ه خێرایی تێپه‌ڕی‪ .‬هه‌روه‌ها له‌م‬ ‫واڵت������ه‌دا زیاتر له‌ نیوه‌ی ژن������ان كار ده‌كه‌ن و له‌ نێو نه‌وه‌ی‬ ‫گه‌نجدا كه‌م كه‌س ده‌یه‌وێت تووشی چاره‌نووسی ژنی ماڵدار‬ ‫بێ������ت‪ .‬ئاماده‌بوونی ژنان و چاالكییه‌کانیان كه‌ ب‌ه ش������ێوه‌ی‬ ‫نه‌ریتی هی پیاوان بوو‪ ،‬نیشانده‌ری ئه‌م گۆرانكارییانه‌یه‌‪ .‬ل‌ه‬ ‫كۆریادا ژنانی سیاس������ه‌توان‪ ،‬ژنراڵ و فرۆكه‌وان‪ ،‬هاتوونه‌ت‌ه‬ ‫ناو گۆڕه‌پانه‌که‌وه‌‪ .‬به‌اڵم گۆڕانكارییه‌كان نه‌ ته‌نیا له‌ به‌ش������‌ه‬ ‫دیاره‌كاندا‪ ،‬به‌ڵكو په‌یوه‌ندی به‌ كار‌ه گشتییه‌كانیشه‌وه‌ هه‌یه‌‪.‬‬ ‫بۆ نموونه‌ ل‌ه س������یئوول‪ ،‬ژنانی لێخوڕ که‌ تاكسی داژۆن ب‌ه‬ ‫شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان ده‌بینرێت‪ ،‬هه‌روه‌ها له‌ نێو ‪ 49‬هه‌زار‬ ‫لێخوڕی تاكسی له‌ سیئوول‪ ،‬زیاتر ل‌ه ‪ 400‬ژن هه‌ن‪ .‬بێگومان‬ ‫ئه‌م ژماره‌ی������ه‌ كه‌مه‌‪ ‌،‬واته‌ که‌مێک كه‌مت������ر ل‌ه (‪)%1‬ه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫دوو ئه‌وه‌نده‌ی زیاتر ل‌ه ‪ 5‬س������اڵ پێشه‌‪ .‬له‌ ماوه‌ی ساڵێكدا‬

‫ژماره‌ی ئه‌و ژنانه‌ی ك‌ه كاری گواس������تنه‌وه‌ ده‌كه‌ن‪ ،‬نزیكه‌ی‬ ‫(‪ )%20‬زیادی كردووه‌‪ .‬له‌ به‌ش������ی پیشه‌س������ازی‪ ،‬له‌ ماوه‌ی‬ ‫ساڵێكدا ژماره‌ی ژنان (‪ )%3،1‬هه‌ڵکشاوه‌ و له‌ هه‌مان كاتدا‬ ‫ژم������اره‌ی پیاوانی كه‌ ئه‌م كاره‌یان ده‌ك������رد‪ )%6،7( ،‬كه‌می‬ ‫كردووه‌‪.‬‬ ‫چوارچێوه‌كان له‌ دۆخی گۆڕاندان‪ ،‬ب‌ه جۆرێك ده‌وترێت‬ ‫ك������‌ه له‌ هه‌ر دووال‌وه‌‪ :‬پیاوان زیاتر ل‌ه بواری کاری ژناندا‬ ‫كار ده‌كه‌ن و زۆر ئاسایییه‌‪ ،‬بۆ نموون‌ه كاركردنی پیاوان‬ ‫له‌ بواری خزمه‌تگوزاریی خوارده‌مه‌نی ك‌ه ماوه‌یه‌كی زۆر‬ ‫ل‌ه ژێر كۆنترۆڵی ژناندا بوو‪.‬‬ ‫ئێس������تا ژنی ك������ۆری ده‌توانێت سه‌رپه‌رش������تیی واڵت‬ ‫بكات‪ .‬ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر (پاك كین خیه‌)ش س������ه‌رنه‌كه‌وێت‪،‬‬ ‫ده‌توانرێت پێشبینی بكرێت ك‌ه كاتێکی زۆر بۆ ده‌ركه‌وتنی‬ ‫ژنێكی سه‌ركۆمار ل‌ه كۆریای باشووردا نه‌ماوه‌‪.‬‬ ‫‪http://persian.ruvr.ru‬‬

‫کارتێکه‌ریی سیاسی له‌ ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌‬ ‫به‌ پێی تیۆری دیموکراتیک‪ ،‬هه‌ڵبژاردن‬ ‫دوو ئه‌رکی هه‌ن‪ .‬یه‌که‌م‪ :‬له‌ سه‌ره‌تا و پێش‬ ‫هه‌موو شتێک‪ ،‬سیاسه‌توانان هه‌ڵده‌بژێرێت‪.‬‬ ‫دووه‌م‪ :‬بڕیاری������ش ئه‌وه‌یه‌ ک������ه‌ هه‌ڵبژاردن‬ ‫سیاس������ه‌تی گش������تی دابڕێژێت‪ .‬به‌اڵم ئایا‬ ‫گشت به‌م چه‌شنه‌ بیر ده‌که‌نه‌وه‌ و وای بۆ‬ ‫ده‌چن؟ ئه‌م دوو خاڵه‌ له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ باس له‌‬ ‫کارتێکه‌ریی سیاسی ده‌کات‪.‬‬ ‫ئه‌نتۆنی داونس ئابووریناسی ئه‌مریکی‬ ‫س������ه‌باره‌ت ب������ه‌ کارتێکه‌ری������ی سیاس������ی‬ ‫(‪ )political efficacy‬و به‌ش������داری ل������ه‌‬ ‫هه‌ڵبژاردنه‌کان������دا‪ ،‬هه‌روه‌ه������ا له‌مه‌ڕ ئه‌وه‌‬ ‫که‌ بۆچی که‌س������ێکی ژیر ئه‌و ئه‌رکه‌ به‌خۆ‬ ‫ڕه‌وا ده‌بینێت بچێ ده‌ن������گ بدات‪ ،‬ده‌ڵێت‪:‬‬ ‫که‌سه‌ ژیر و ئه‌قاڵنییه‌کان ئه‌گه‌ر بگه‌نه‌ ئه‌و‬ ‫بڕوایه‌ که‌ سیاس������ه‌تی حزبێک قازانجی له‌‬ ‫سیاسه‌تی حزبێکی تر زیاتره‌‪ ،‬ئه‌و زه‌حمه‌ته‌‬ ‫به‌خۆده‌ده‌ن که‌ بچن ده‌ن������گ بده‌ن‪ .‬له‌به‌ر‬ ‫ئه‌وه‌‪ ،‬ئه‌و که‌س������انه‌ی که‌ ل������ه‌ نێو به‌رنامه‌‬ ‫حزبییه‌کان������دا جیاوازییه‌ سیاس������ییه‌کان‬

‫‪ 50‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

‫ده‌بینن‪ ،‬ئه‌گ������ه‌ری زۆرتر‌ه که‌‬ ‫بچنه‌ ڕیزی ده‌نگده‌رانه‌وه‌‪.‬‬ ‫به‌ڵگه‌یه‌کی تریش ئه‌وه‌یه‌‪،‬‬ ‫ئه‌وان متمانه‌یه‌کی زیاتریان به‌‬ ‫خۆیان هه‌یه‌ که‌ له‌ پرۆس������ه‌ی‬ ‫سیاس������یدا کارتێکه‌ریی������ان‬ ‫ده‌بێت‪ .‬ئه‌و بڕوایه‌ که‌ خه‌ڵکی‬ ‫ئاس������اییش ده‌توانن کارتێکه‌ر‬ ‫ب������ن‪ .‬س������ه‌ره‌تا ڕس������ته‌یه‌کی‬ ‫به‌م چه‌ش������نه‌ دێنن������ه‌ گۆڕێ‪:‬‬ ‫«من وای بۆ ده‌چم‪ ،‬که‌ ئه‌و ش������ته‌ی من و‬ ‫ئه‌وانی تر بیری لێ ده‌که‌ینه‌وه‌‪ ،‬به‌رپرس������ه‌‬ ‫حکوومییه‌کان گرینگیی پێ ناده‌ن‪ ».‬دوایی‬ ‫له‌ خه‌ڵک ده‌پرس������ن‪ :‬ئایا ئێوه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م‬ ‫ڕسته‌یه‌دا هه‌ن یان دژن؟‬ ‫ئه‌وانه‌ی ک������ه‌ له‌ ب������واری کارتێکه‌ریی‬ ‫سیاسیدا هه‌ستێکی الوازیان هه‌یه‌‪ ،‬بێشك‬ ‫ده‌نگ ن������اده‌ن‪ ،‬چونکه‌ وا بیر ده‌که‌نه‌وه‌ که‌‬ ‫ده‌نگیان کارتێکه‌ر نییه‌‪ .‬سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش‪،‬‬ ‫ژماره‌یه‌ک له‌و که‌س������انه‌ بۆ پشتیوانیکردن‬

‫*‬

‫هه‌ڵبژاردن‬

‫له‌ حکوومه‌تێکی دیموکراتیک‪ ،‬ده‌چن ده‌نگ‬ ‫ده‌ده‌ن‪ .‬له‌م حاڵه‌دا‪ ،‬ده‌گوترێت که‌ هه‌ستی‬ ‫به‌جێگه‌یاندن������ی ئه‌رک������ی مه‌ده‌نی (‪civic‬‬ ‫‪ ،)duty‬خه‌ڵ������ک ب������ه‌ره‌و س������ندووقه‌کانی‬ ‫ده‌نگ������دان ڕاده‌کێش������ێت‪ .‬س������وودی‬ ‫وه‌ده‌س������تهاتوو ل������ه‌ ئه‌نجامدان������ی ئه‌رکی‬ ‫مه‌ده‌نی له‌ درێژخایه‌ندایه‌‪ ،‬که‌ دیموکراسی‬ ‫ده‌پارێزێت‪.‬‬ ‫‪www.voanews.com‬‬


‫تشرینی دووه‌می ‪51 2012‬‬


‫‪ 52‬هه‌ڵبژاردن ژمار‌ه (‪)27‬‬

halbzhardn27  

halbzhardnzmara27

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you