TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
PGS.TS. TRẦN THÀNH NAM ThS. Nguyễn Phương Hồng Ngọc
TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG (Tài liệu lưu hành nội bộ)
Mục lục LỜI NÓI ĐẦU
1
CHƯƠNG 1: THAM VẤN TRONG TRƯỜNG HỌC
3
1. Tham vấn học đường hay tham vấn trong trường học là gì?
3
2. Chuyên viên tham vấn học đường là ai? Họ có vai trò như thế nào trong trường học?
6
3. Một số nét khái quát về tâm lý học đường
7
3.1 Sơ lược lịch sự hình thành
7
3.2 Chuyên viên tham vấn đóng vai trò như một người quản lý thông tin
9
3.3. Vấn đề đa văn hoá: tạo một môi trường học đường đa văn hoá
10
4. Một số nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp khi thực hành tham vấn trường học
11
CHƯƠNG 2: CÁC VẤN ĐỀ THƯỜNG GẶP Ở HỌC SINH THCS
15
1. Đặc điểm phát triển của lứa tuổi THCS
16
1.1. Sự phát triển về mặt thể chất
16
1.2. Sự phát triển về mặt tâm lý và xã hội
18
1.3. Sự phát triển về nhận thức
18
2. Các khó khăn thường gặp ở học sinh THCS
19
2.1. Các vấn đề hướng nội
19
2.1.1. Rối loạn trầm cảm
19
2.1.2. Rối loạn lo âu
25
2.2. Các vấn đề hướng ngoại
30
2.2.1. Gây hấn
30
2.2.2. Hành vi chống đối - không tuân thủ
32
2.2.3. Rối loạn hành vi
34
2.2.4. Phạm tội, phạm pháp
37
2.2.5. Lạm dụng rượu và chất kích thích
38
2.3. Các vấn đề về phát triển
39
2.3.1. Chậm phát triển tinh thần (thiểu năng trí tuệ)
40
2.3.2. Tăng động giảm chú ý
40
2.4. Các khó khăn tâm lý khác
45
2.4.1 Stress
45
2.4.2. Nghiện internet, nghiện trò chơi trực tuyến (game online)
48
3. Các yếu tố bảo vệ và yếu tố nguy cơ đối với sức khỏe tâm thần của trẻ vị thành niên
63
CHƯƠNG 3: PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG THAM VẤN TRONG TRƯỜNG HỌC
65
1. Quy trình triển khai hoạt động tham vấn trường học
66
2. Đánh giá tâm lý
74
2.1. Đánh giá hành vi chức năng
75
2.2. Quan điểm đánh giá nguy cơ
84
2.3. Hệ thống đánh giá nguy cơ
87
2.4. Quy trình đánh giá nguy cơ
89
2.5. Phương pháp, công cụ sử dụng trong đánh giá các vấn đề hành vi
94
2.5.1. Phỏng vấn lâm sàng (hỏi chuyện lâm sàng)
94
2.5.2. Quan sát lâm sàng
99
2.5.3. Phỏng vấn quan sát đánh giá trạng thái tâm thần
104
2.5.4. Phỏng vấn quan sát phân tích hành vi chức năng
105
3. Kỹ năng tham vấn cơ bản
109
3.1 Kỹ năng chú tâm và quan sát
109
3.2 Kỹ năng lắng nghe tích cực
112
3.3 Kỹ năng đặt câu hỏi
116
3.4 Thấu cảm
118
3.5 Thư giãn
120
4. Các hoạt động tham vấn trong trường học
122
4.1 Tham vấn cá nhân
122
4.2 Tham vấn nhóm
139
4.3 Phòng ngừa, can thiệp và phản ứng với khủng hoảng
145
4.4 Stress, kiệt sức: Các chiến lược tự chăm sóc dành cho chuyên viên tham vấn
167
TÀI LIỆU THAM KHẢO
169
PHỤ LỤC
175
L ời nói đầu Bạn đang cầm trên tay cuốn sách mà tổ chức Good Neighbors International (GNI) đã đặt nhiều tâm huyết. Cuốn sách nằm trong dự án “Nâng cao sức khoẻ tinh thần cho học sinh THCS tại Hà nội thông qua xây dựng và vận hành phòng tham vấn học đường”. Có rất nhiều lý do để cần phải có một cuốn sách hướng dẫn thực hành. Tuy nhiên có lẽ nếu lắng nghe bằng trái tim yêu thương, Chúng tôi xin phép trích dẫn bức thư của người Mẹ có con được tiếp nhận dịch vụ phòng tham vấn học đường tại trường để mỗi người cầm cuốn sách trên tay hiểu lý do vì sao GNI chọn bắt đầu xây dựng và vận hành phòng tham vấn. …Trước khi làm Mẹ, tôi không hề biết "làm người bình thường" lại là một điều ước. Tôi không hình dung hết những trục trặc của một người không giống số đông. "Bình thường" là đứa trẻ ngày đến trường, dễ dàng hoà nhập với bạn bè, thầy cô, là không phải giải thích đi lại với nhiều người rằng: Con Tôi đang gặp hội chứng trầm cảm, hay hội chứng ám ảnh sợ và rồi có khi nhận được nhiều ánh mắt thương hại, hay những từ ngữ mà các cha mẹ khác dặn con họ hãy tránh xa “đứa trẻ không bình thường ấy”. Trái tim người Mẹ của Tôi chua xót, nhiều lúc dường như sụp đổ, xung quanh Mẹ con Tôi mọi thứ trở nên rối ren, bế tắc. Tôi đã đưa con đi nhiều bác sĩ tâm thần, những viên thuốc có lẽ không đủ để con trở nên “bình thường”, rồi từ đứa trẻ vốn đã không bình thường, dịch covid đến Con bị ngắt kết nối với những thứ bình thường khiến con càng trở nên bất thường nghiêm trọng. Nhưng có lẽ ở đời còn có những phép màu. Tôi được biết trường được tiếp nhận tài trợ để xây dựng và vận hành phòng tham vấn học đường, và con Tôi đã được tiếp nhận dịch vụ. Cô tham vấn là người lớn đầu tiên chấp nhận Con như bản thân con là con. Cô cũng đã giúp ba mẹ hiểu hơn và gọi tên những biểu hiện của con để có cái nhìn phù hợp, dù con chưa chắc được thừa nhận. Nhưng trên hết, nhờ THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
1
phòng tham vấn mà con mới tìm thấy được sức mạnh của con. Những rối nhiễu trước đây là một quá trình “vụn vỡ” bên trong, là sự vùng vẫy sâu thẳm mà con không biết nói ra cho người khác hiểu, ba mẹ thương con mà cũng không biết là mình đã hiểu đúng hay hiểu sai về con… Trên hành trình của những cha mẹ có con chậm tiến chúng tôi cảm thấy được an ủi, được đồng hành, dự án đã giúp cho tôi thấy, cuộc sống là để biết ơn. Và những người thực hiện dự án này cũng thực sự biết ơn vì trên hành trình ấy đã gặp được những người cha, người Mẹ, cả những người con không bình thường để chúng tôi hiểu về sứ mệnh về sự hỗ trợ, về nỗ lực để xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn. Chúng tôi xin gửi lời cảm ơn đến PGS.TS. Trần Thành Nam đã chắp bút cho nội dung của cuốn sách với sự hỗ trợ của ThS. Nguyễn Phương Hồng Ngọc. Để cuốn sách này được hoàn thiện trọn vẹn, chúng tôi cũng không thể không nhắc đến sự đóng góp ý kiến quý báu của PGS.TS. Nguyễn Đức Sơn, PGS.TS. Phạm Thị Thu Hoa, TS. Ngô Anh Vinh, TS. Nguyễn Hiệp Thương, Nhà giáo. Nguyễn Khánh Chung, Ths. Đỗ Thị Trang và các tham vấn viên của trung tâm nghiên cứu ứng dụng tâm lý giáo dục Bình Minh.
Xin trân trọng cảm ơn Tổ chức GNI
2
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
CHƯƠNG 1
THAM VẤN TRONG TRƯỜNG HỌC
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
7
1. Tham vấn học đường hay tham vấn trong trường học là gì? Một
giáo viên đưa học sinh đến gặp chuyên viên tham vấn (TV) với lời nhận xét như sau: “Dạo này, H không còn hành động giống với bản thân em ấy trước kia. Em không hoàn thành các bài tập của mình và không có được sự tập trung. Xin chuyên viên tham vấn hãy nói chuyện với H và xem xét xem có chuyện gì đang diễn ra”. Một học sinh lớp 9 mong muốn chuyên viên tham vấn giúp em thoát khỏi sự bắt nạt của nhóm bạn trong lớp. Em thực sự xấu hổ khi bị nhóm bạn đó chế ảnh và đăng lên mạng xã hội để trêu chọc, chế giễu em. Em cảm thấy thực sự mệt mỏi và không muốn tiếp tục đến trường. Em nghĩ mọi chuyện xảy đến với em thật tồi tệ và bất công, đôi khi em có suy nghĩ muốn rời xa thế giới này.
Một học sinh lớp 7 tìm đến để kể cho chuyên viên tham vấn nghe những vấn đề trong lớp của em. Đến giữa câu chuyện thì em lại nói rằng bố mẹ của mình đã chia tay nhau, và khi đó em bắt đầu khóc nức nở.
Mẹ của một học sinh lớp 8 tìm đến chuyên viên tham vấn để nói về những lo ngại về tình trạng bạo lực trong cộng đồng và tình trạng bạo lực này có ảnh hưởng đến con trai của họ như thế nào.
Một học sinh lớp 6 mới chuyển đến trường chia sẻ với chuyên viên tham vấn về chuyện em khó hòa nhập với các bạn trong lớp.
Khi bạn đọc những ví dụ trên, bạn có thể thấy một chuyên viên tham vấn học đường cũng có rất nhiều việc để làm. Lúc thì chuyên viên tham vấn làm việc với một học sinh về vấn đề không hòa nhập được với môi trường mới, lúc thì chuyên viên tham vấn lại làm việc với một học sinh lo lắng, đau buồn hoặc có ý định tự tử. Vậy tham vấn học đường là gì? Hiệp hội tham vấn học đường của Mỹ (American School Counselor Association (ASCA), 1990) đã đưa ra định nghĩa về tham vấn học đường là hoạt động: “...được thiết kế để giúp đỡ tất cả các học sinh trong học tập, trong quan hệ xã hội, trong công việc, trong việc nâng cao năng lực cá nhân và giúp họ trở thành người có trách nhiệm và hữu ích. Chuyên viên tham vấn học đường trợ giúp tạo ra và tổ chức tất cả những chương trình này, cũng như cung cấp các hoạt động can thiệp tham vấn thích hợp”. Theo ASCA: “Các chương trình tham vấn học đường được phát triển qua việc thiết kế, tập trung vào các nhu cầu, các mối quan tâm và các vấn đề có liên quan đến các giai đoạn khác nhau trong quá trình phát triển của học 4
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
sinh. Đây là các dịch vụ trợ giúp có mục tiêu, tích cực, cụ thể và có kết quả được mong đợi, tập trung vào việc trợ giúp học sinh biết cách học tập có hiệu quả hơn và hiệu nghiệm hơn. Có mối quan hệ giữa sự phát triển của một cá nhân và sự phát triển của cả cộng đồng. Một chương trình tham vấn là một phần trong tổng thể chương trình giáo dục của nhà trường”. Tại Việt Nam, Thông tư 31/2017/TT-BGDĐT hướng dẫn thực hiện công tác tư vấn tâm lý cho học sinh trong trường phổ thông đưa ra khái niệm về tư vấn và tham vấn tâm lý như sau: 1. Tư vấn tâm lý cho học sinh là sự hỗ trợ tâm lý, giúp học sinh nâng cao hiểu biết về bản thân, hoàn cảnh gia đình, mối quan hệ xã hội, từ đó tăng cảm xúc tích cực, tự đưa ra quyết định trong tình huống khó khăn học sinh gặp phải khi đang học tại nhà trường. 2. Tham vấn tâm lý cho học sinh là sự tương tác, trợ giúp tâm lý, can thiệp (khi cần thiết) của cán bộ, giáo viên tư vấn đối với học sinh khi gặp phải tình huống khó khăn trong học tập, hoàn cảnh gia đình, mối quan hệ với người khác hoặc nhận thức bản thân, từ đó tăng cảm xúc tích cực, tự lựa chọn và thực hiện quyết định trong tình huống đó.
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
5
2. Chuyên viên tham vấn học đường là ai? Họ có vai trò như thế nào trong trường học? Theo ASCA“Chuyên viên tham vấn học đường là những nhà giáo dục được chứng nhận/được cấp phép, có trình độ thạc sĩ trở lên về tham vấn học đường, giúp họ có đủ năng lực để giải quyết tất cả các nhu cầu về học tập, nghề nghiệp và phát triển xã hội/cảm xúc của học sinh bằng cách thiết kế, thực hiện, đánh giá và cải tiến một chương trình tham vấn học đường toàn diện, thúc đẩy sự thành công của học sinh”. Cũng theo ASCA, chuyên viên tham vấn có vai trò như sau: Đối với chuyên viên tham vấn làm việc tại trường THCS: Đáp ứng, hỗ trợ các nhu cầu, khó khăn của học sinh: Chuyên
viên tham vấn ở trường THCS là những nhà giáo dục được đào tạo chuyên sâu về sự phát triển của trẻ em và thanh thiếu niên, chiến lược học tập, quản lý bản thân và các kỹ năng xã hội. Họ thực hiện chương trình tham vấn học đường để hỗ trợ học sinh trong giai đoạn phát triển quan trọng này. Chương trình tham vấn học đường cung cấp các hoạt động giáo dục, phòng ngừa và can thiệp, được lồng ghép vào tất cả các khía cạnh của cuộc sống học sinh. Chương trình dạy cho học sinh kiến thức, thái độ và kỹ năng cần thiết cho sự phát triển học tập, nghề nghiệp và xã hội/cảm xúc. Chuyên viên không làm việc một cách đơn độc; công việc của họ không
thể tách rời chương trình giáo dục chung. Chuyên viên tham vấn cần cung cấp một chương trình chủ động, thu hút học sinh và vận động sự tham gia của lãnh đạo, vận động và hợp tác với nhân viên nhà trường, những người quản lý và các thành viên cộng đồng/gia đình trong việc cung cấp các chương trình và hoạt động để giúp học sinh đạt được thành công. Chuyên viên cũng cộng tác với giáo viên và phụ huynh để xác định và can thiệp sớm các nhu cầu học tập và xã hội/cảm xúc của học sinh, nhằm loại bỏ các rào cản đối với việc học tập và phát triển các kỹ năng và hành vi có liên quan thành tích học tập. Công
việc của chuyên viên tương thích với sứ mệnh của trường học là hỗ trợ thành tích học tập của tất cả học sinh khi các em chuẩn bị cho một thế giới luôn thay đổi của thế kỷ XXI. Sự liên kết này được thực hiện thông qua việc thiết kế, phát triển, thực hiện và đánh giá một chương trình tham vấn học đường. Thực hiện chương trình tham vấn học đường: 6
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Chuyên viên xác định và tập trung vào chương trình tham vấn học đường dựa trên dữ liệu về học tập và kỷ luật của trường. Xác định nhu cầu của học sinh thông qua dữ liệu này và tham khảo ý kiến với những người quản lý để phát triển chương trình. Chuyên viên cân bằng chương trình của họ bằng cách giải quyết vấn đề học tập, nghề nghiệp và xã hội/cảm xúc của học sinh bên cạnh việc cân bằng các cách thức chuyền tải, ý thức được rằng học sinh có thể có các cách học tập khác nhau. Kết quả cuối cùng của công việc này được phản ánh trong việc cải thiện kết quả học tập và kỷ luật, sự sẵn sàng đối với việc học đại học và nghề nghiệp cũng như phát triển về mặt xã hội/cảm xúc.
Một số dịch vụ trực tiếp và gián tiếp mà chuyên viên tham vấn học đường có thể cung cấp:
o Dịch vụ trực tiếp: thực hiện chương trình tham vấn học đường cho học sinh; đánh giá khả năng, sở thích và nguồn lực của học sinh để giúp học sinh đưa ra quyết định về tương lai của mình; tham vấn, cung cấp sự trợ giúp và hỗ trợ chuyên nghiệp cho một học sinh hoặc một nhóm nhỏ học sinh trong thời gian chuyển tiếp, căng thẳng cao độ, hay khi học sinh gặp những thay đổi lớn hoặc các tình huống khác cản trở sự phát triển, sự thành công của học sinh. Chuyên viên tham vấn không cung cấp liệu pháp hoặc tư vấn dài hạn trong trường học; tuy nhiên, chuyên viên cần được chuẩn bị để nhận ra và đáp ứng các nhu cầu về sức khỏe tâm thần của học sinh và để hỗ trợ học sinh và gia đình tìm kiếm các nguồn lực hỗ trợ khác. o Dịch vụ gián tiếp: tham vấn - chia sẻ các chiến lược hỗ trợ thành tích của học sinh với phụ huynh, giáo viên, các nhà giáo dục khác và các tổ chức cộng đồng; phối hợp - làm việc với các nhà giáo dục khác, phụ huynh và cộng đồng để hỗ trợ thành tích của học sinh; giới thiệu - hỗ trợ học sinh và gia đình tới các nguồn lực tại trường hoặc các nguồn lực khác trong cộng đồng để được hỗ trợ thêm khi cần.
3. Một số nét khái quát về tâm lý học đường 3.1. Sơ lược lịch sự hình thành Chuyên viên tham vấn học đường có thể đang gặp phải những khó khăn vì đang có sự thay đổi lớn trong nghề nghiệp. Có ý kiến cho rằng tham vấn học đường đang không được đào tạo cho thế kỷ tới, có người lại cho rằng cách thức đào tạo các chuyên viên tham vấn học đường cần phải thay đổi (House và Martin, 1999). Trong một nỗ lực thay đổi diện mạo của tham vấn học đường, Quỹ độc giả của tập san văn học Dewitt Wallace đã dành nhiều suất học bổng lớn cho 10 trường đại học trên khắp nước Mỹ để THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
7
giúp phát triển các kế hoạch và cuối cùng là tiến hành những thay đổi trong các chương trình đào tạo chuyên viên tham vấn (Guerra, 1998). Từ bỏ mô hình đào tạo chuyên viên tham vấn truyền thống, các mô hình truyền thống có xu hướng đào tạo chuyên viên tham vấn học đường chủ yếu dựa theo mô hình sức khoẻ tâm thần, thì các trường đại học này sẽ đấu tranh để đào tạo các chuyên viên tham vấn học đường theo mô hình những người hướng dẫn giáo dục, những người này sẽ giữ vai trò vận động tất cả học sinh tập trung vào các vấn đề bồi dưỡng thành tích học tập và nguyện vọng nghề nghiệp. Bảng dưới đây trình bày một cách nhìn mới về các chuyên viên tham vấn học đường và so sánh với việc đào tạo các chuyên viên tham vấn học đường trong quá khứ. Chuyên viên tham vấn học đường trong thế kỷ XXI có thể sẽ có vai trò rất khác với chuyên viên tham vấn hiện nay. Bảng 1: Sự biến đổi vai trò tham vấn học đường (các vai trò cụ thể sau khi có sự biến đổi) Vai trò hiện tại
Vai trò mới
+ Cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần.
+ Tập trung vào kết quả đối với trường học/học sinh
+ Các vấn đề/sự quan tâm của riêng học sinh.
+ Các vấn đề/sự quan tâm của toàn bộ trường học và hệ thống trường học
+ Mô hình lâm sàng tập trung vào những cái thiếu của học sinh. + Người cung cấp dịch vụ, cho mỗi cá nhân đơn lẻ hoặc với các nhóm nhỏ + Chủ yếu tập trung vào cá nhân/xã hội + Tuỳ thuộc vào nỗ lực cá nhân + Xác định vai trò và trách nhiệm lỏng lẻo + Người lưu trữ các hồ sơ + Người phân loại, người
8
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
+ Tập trung vào trường học, xây dựng mô hình dựa trên những điểm mạnh + Cho các lãnh đạo, người lập kế hoạch hoặc người phát triển các chương trình + Tập trung vào tham vấn trường học, việc học tập và kết quả, hỗ trợ học sinh có được sự thành công + Là thành viên của các nhóm giáo dục + Tập trung vào xác định nhiệm vụ và vai trò + Sử dụng số liệu để đạt được sự thay đổi
Vai trò hiện tại
Vai trò mới
lựa chọn trong tiến trình sắp xếp lớp học
+ Ủng hộ sự tham gia chuẩn bị nghiêm túc của tất cả mọi học sinhđặc biệt là với các học sinh nghèo và học sinh thuộc các nhóm không chiếm ưu thế
+ Làm việc độc lập hoặc cùng làm việc với các chuyên viên ham vấn khác + Bảo vệ nguyên hiện trạng + Sự tham gia của học sinh là chính + Ít có hoặc không có trách nhiệm phải giải trình + Phụ thuộc vào việc sử dụng các nguồn của hệ thống trong việc trợ giúp học sinh và các tổ chức cũng như các nguồn trong hệ thống trường học + Cùng với học sinh lập kế hoạch cho các chương trình học sau khi tốt nghiệp phổ thông trung học
+ Cùng làm việc hoặc hợp tác với tất cả các giáo viên để giải quyết vấn đề có liên quan đến trường học và cộng đồng + Tạo ra sự thay đổi, đặc biệt là sự công bằng giáo dục cho mọi học sinh. + Có sự tham gia của học sinh, cha mẹ học sinh, các giáo viên, cộng đồng và cơ quan đại diện cộng đồng + Có trách nhiệm với sự thành công của học sinh, sử dụng số liệu, lập kế hoạch và chuẩn bị cho việc học tiếp của học sinh sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông + Giới thiệu các dịch vụ cho học sinh và cha mẹ học sinh từ các nguồn/các gia đình trong cộng đồng + Bảo vệ việc tạo ra các cách cho tất học sinh đạt được những khát vọng lớn
3.2. Chuyên viên tham vấn đóng vai trò như một người quản lý thông tin Khi bước vào thời đại mới, các chuyên viên tham vấn sẽ có thêm vai trò người quản lý thông tin. Ví dụ như, ngày nay, các chuyên viên tham vấn học đường được mong đợi là có kiến thức về các nguồn lực trợ giúp trong cộng đồng, thông tin việc làm, lịch học, yêu cầu tuyển sinh của các trường đại học, các trắc nghiệm và đánh giá và sự tiến bộ của học sinh cũng như THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
9
về kết quả học tập của học sinh, v.v. (Terrill, 1990). Các trường học hiện nay đã có các ngân hàng dữ liệu, việc này cho phép các chuyên viên tham vấn đáp ứng được yêu cầu của riêng từng học sinh. Vì thế chuyên viên tham vấn phải sử dụng thành thạo máy tính, Internet, video và các nguồn lực khác nữa hỗ trợ cho việc tổ chức thông tin (Terrill, 1990). Với việc khám phá thông tin và phát triển theo xu hướng được mong đợi này, chuyên viên tham vấn sẽ phải đảm nhận thêm việc quản lý thông tin. 3.3. Vấn đề đa văn hoá: tạo một môi trường học đường đa văn hoá Các nghiên cứu đã chứng minh tầm quan trọng của tham vấn học đường phải biết các lý thuyết cơ bản và các vấn đề có liên quan đến tham vấn đa văn hoá. Thêm nữa, những thay đổi về nhân khẩu học và sự khác biệt giữa các trường học sẽ đặt các chuyên viên tham vấn phải đối mặt với các vấn đề đa dạng khác nhau trong lĩnh vực tham vấn đa văn hoá khi chúng ta bước vào thế kỷ XXI (Coleman, 1995; Hobson và Kanitz; Johnson, 1995; Pedersen và Carey, 1994; Whitledge, 1994). Việt Nam là quốc gia có nền văn hóa đa dạng, phong phú với 54 dân tộc. Bối cảnh này đòi hỏi các chuyên viên tham vấn trong trường học cũng cần có khả năng thích ứng hoạt động thực hành với các đặc điểm văn hóa khác nhau nhằm đem đến các dịch vụ phù hợp với học sinh. Ví dụ, chuyên viên tham vấn học đường cần phải: Hỗ
trợ quá trình giáo dục hòa nhập, góp phần xóa bỏ rào cản đối với học sinh trong việc hòa nhập vào môi trường học đường.
Trợ
giúp học sinh có sự khác biệt văn hoá và giúp các giáo viên, những người quản lý trong các trường học hiểu được những sự khác biệt văn hoá. Tổ
chức các buổi hội thảo và các chương trình trợ giúp các học sinh, giáo viên và những người quản lý trường học có được cái nhìn trên sự nhạy cảm đa văn hoá.
Đánh
giá các tài liệu cung cấp cho phụ huynh, học sinh, đảm bảo rằng các tài liệu này không có định kiến.
Cung
cấp cho phụ huynh những tài liệu mà họ có thể hiểu được.
Tìm
hiểu những tác động của sự khác biệt văn hoá trong môi trường trường học có thể giao tiếp và chuyển tải được ý kiến của bản thân học sinh.
Tìm
ra cách thiết lập một chương trình tham vấn toàn diện và chương trình tham vấn hướng dẫn có tính đến sự nhạy cảm đa văn hoá. 10
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
4. Một số nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp khi thực hành tham vấn trường học Thuật ngữ “đạo đức” được định nghĩa là “những tiêu chuẩn, nguyên tắc được dư luận xã hội thừa nhận, quy định hành vi, quan hệ của con người đối với nhau và đối với xã hội hay phẩm chất tốt đẹp của con người do tu dưỡng theo những tiêu chuẩn đạo đức mà có”. Các yêu cầu về đạo đức định hướng cho cách hành xử chuyên nghiệp của chuyên viên TVTLHĐ và đảm bảo cho công việc một cách hiệu quả nhất. Nó chỉ dẫn và làm rõ các nguyên tắc, luật lệ cần tuân thủ. Duy trì các chuẩn mực đạo đức trong công tác tư vấn tâm lý học đường là rất quan trọng để nuôi dưỡng lòng tin đối với người được tư vấn (thân chủ - học sinh), đảm bảo rằng bạn không gây hại cho trẻ và phân biệt bạn với những người không chuyên môn thường đưa ra lời khuyên/sự hướng dẫn. Trẻ vị thành niên có quyền tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ tâm lý mà không bị định kiến, có quyền có trách nhiệm với những lựa chọn của mình, có quyền có sự riêng tư. Cán bộ TVTLHĐ tránh những mối quan hệ “đa tuyến” với trẻ vị thành niên và khi làm việc với trẻ, hãy cố gắng phối hợp, kết nối với gia đình trẻ vào quá trình xử lý bất cứ khi nào có thể. Các nguyên tắc đạo đức nghề TVHĐ được xây dựng dựa trên những quyền cơ bản của con người, căn cứ vào hệ thống pháp lý tương ứng của quốc gia. Nội dung của các quy tắc đạo đức đối với người hành nghề TVHĐ gồm những chương, điều cụ thể quy định về các tiêu chí cần thiết về văn bằng, THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
11
chứng chỉ, phẩm chất, năng lực của chuyên viên tham vấn và tổ chức cung cấp dịch vụ TVHĐ; về mối quan hệ giữa chuyên viên tham vấn và thân chủ/khách hàng trong quá trình làm việc; về vai trò, quyền lợi và nghĩa vụ của chuyên viên tham vấn trong mối quan hệ với nghiệp đoàn trong quá trình hành nghề… Hiệp hội chuyên viên tham vấn trong trường học Mỹ (ASCA) đã xây dựng bộ Tiêu chuẩn đạo đức dành cho chuyên viên tham vấn học đường mà các chuyên viên tham vấn có thể tham khảo trong quá trình thực hành. Các tiêu chuẩn này được sử dụng trong việc: Sử dụng như một bản hướng dẫn nguyên tắc về mặt đạo đức trong quá
trình thực hành của tất cả các chuyên viên tham vấn trong trường học, người giám sát/quản lý của các chương trình tham vấn học đường. Cung cấp hỗ trợ và định hướng cho việc tự đánh giá, tham vấn cho đồng
nghiệp và đánh giá về trách nhiệm của chuyên viên tham vấn đối với học sinh, phụ huynh/người giám hộ, đồng nghiệp và các nhà chuyên môn khác, nhân viên của trường học, các bên khác trong cộng đồng. Thông
báo cho tất cả các bên liên quan, bao gồm học sinh, phụ huynh/người giám hộ, giáo viên, quản lý trường học, thành viên cộng đồng và tòa án về các nguyên tắc đạo đức, các giá trị và hành vi mong đợi của chuyên viên tham vấn trong trường học. Trong trường học, đối với học sinh, chuyên viên tham vấn có trách nhiệm thực hiện tiêu chuẩn đạo đức theo ASCA như sau: Hỗ trợ sự phát triển của học sinh: Chuyên viên tham vấn cần phải tôn trọng, quan tâm đến nhu cầu học tập, nghề nghiệp và xã hội/cảm xúc của học sinh và khuyến khích sự phát triển tối đa của mỗi học sinh, hết sức thận trọng khi làm việc để tránh áp đặt niềm tin hoặc giá trị cá nhân với học sinh. Chuyên viên tham vấn cũng cần có hiểu biết về luật pháp, các quy định và chính sách ảnh hưởng đến học sinh và gia đình. Đồng thời, chuyên viên tham vấn cần cung cấp các biện pháp can thiệp hiệu quả để giải quyết các nhu cầu/khó khăn của học sinh. Đảm bảo tính bảo mật: Chuyên viên thông báo cho học sinh, phụ huynh, giáo viên có liên quan về mục đích, kỹ thuật và quy trình thủ tục mà học sinh có thể nhận được cũng như các tình huống buộc phải tiết lộ thông tin và làm rõ các giới hạn của tính bảo mật. Chuyên viên cần giải thích các giới hạn của tính bảo mật bằng cách thức truyền tải phù hợp với lứa tuổi của học sinh, thông qua nhiều phương pháp như sổ tay dành cho học sinh, trang web của bộ phận tham vấn học đường, và/hoặc thông báo bằng lời nói cho từng học sinh. Chuyên viên thông báo thông tin nhạy cảm cao về học sinh (ví dụ: ý định tự tử của học sinh) thông qua việc liên lạc
12
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
với cá nhân như cuộc gọi điện thoại hoặc gặp mặt trực tiếp. Thực hành dựa trên dữ liệu: Chuyên viên tham vấn cần cộng tác với nhà quản lý, giáo viên, nhân viên và những bên liên quan về các mục tiêu cải thiện các vấn đề tại trường học. Chuyên viên xem xét dữ liệu của trường và học sinh để đánh giá nhu cầu, từ đó đưa ra các biện pháp can thiệp cần thiết. Cụ thể, chuyên viên cần thu thập dữ liệu đầu vào và đầu ra, phân tích dữ liệu để xác định tiến độ và hiệu quả của chương trình tham vấn học đường. Chuyên viên đảm bảo các mục tiêu hàng năm của công tác tham vấn và kế hoạch hành động phù hợp với các mục tiêu phát triển trường học. Mối quan hệ kép và quản lý các ranh giới: Chuyên viên tham vấn tránh các mối quan hệ kép, mối quan hệ này có thể làm giảm tính khách quan của chuyên viên và tăng nguy cơ gây hại cho học sinh (ví dụ: tham vấn cho các thành viên trong gia đình hoặc con em của bạn thân hoặc đồng nghiệp). Giới thiệu và vận động một cách phù hợp: Chuyên viên tham vấn cần phối hợp với tất cả các bên liên quan, bao gồm học sinh, giáo viên và phụ huynh/người giám hộ khi cần hỗ trợ học sinh, bao gồm cả việc xác định các dấu hiệu cảnh báo sớm về tình trạng căng thẳng, buồn lo của học sinh. Ngoài ra, chuyên viên cũng cung cấp danh sách các nguồn lực trợ giúp như các cơ quan bên ngoài và các nguồn lực trong cộng đồng cho học sinh và phụ huynh/người giám hộ khi học sinh cần hoặc yêu cầu hỗ trợ thêm. Chuyên viên cần đảm bảo không có xung đột lợi ích trong việc cung cấp các nguồn giới thiệu. Chuyên viên không giới thiệu hoặc nhận tham vấn cho học sinh từ trường mà mình đang công tác đến một cơ sở tham vấn tư nhân mà chuyên viên cũng làm việc tại đó. Đối với các nguy cơ gây hại nghiêm trọng đối với bản thân học sinh và người khác: Chuyên viên thông báo cho phụ huynh/người giám hộ và/hoặc các cơ quan chức năng thích hợp khi học sinh có nguy cơ gây tổn hại nghiêm trọng và có thể lường trước được cho bản thân hoặc người khác, khi học sinh tiết lộ các em có thể là thủ phạm gây ra hoặc là nạn nhân gặp các vấn đề nguy hiểm đối với sức khỏe thể chất hoặc tinh thần của các em. Vấn đề này có thể là lạm dụng thể chất, lạm dụng tình dục, bỏ bê, bạo lực khi hẹn hò, bắt nạt hoặc quấy rối tình dục. Chuyên viên cần đánh giá nguy cơ một cách thận trọng. Kế hoạch can thiệp cần được xây dựng và thực hiện trước khi thực hiện phương pháp này. Khi báo cáo kết quả đánh giá nguy cơ cho phụ huynh, chuyên viên không phủ nhận nguy cơ gây hại ngay cả khi việc đánh giá cho thấy nguy cơ thấp vì học sinh có thể giấu để tránh bị giám sát kỹ hơn và/hoặc bị thông báo của phụ huynh. Chuyên viên báo cáo kết quả đánh giá nguy cơ cho phụ huynh để cảnh báo phụ huynh, không nhằm mục đích đảm bảo với phụ huynh rằng con họ THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
13
không gặp bất cứ rủi ro nào, đây là điều mà chuyên viên cũng không thể biết chắc chắn. Môi trường học đường an toàn, tôn trọng, không phân biệt đối xử: Chuyên viên tham vấn vận động và cộng tác với học sinh để đảm bảo học sinh được an toàn ở nhà và ở trường. Chuyên viên vận động cho quyền bình đẳng và được tiếp cận với giáo dục phù hợp, ở đó học sinh không bị kỳ thị hoặc bị cô lập do tình trạng nhà ở, tình trạng khuyết tật, chăm sóc nuôi dưỡng, tình trạng giáo dục đặc biệt, sức khỏe tâm thần hoặc bất kỳ trường hợp ngoại lệ hoặc nhu cầu đặc biệt nào khác. Đánh giá và diễn giải: Chuyên viên chỉ sử dụng các trắc nghiệm và công cụ đánh giá có độ hiệu lực và tin cậy, có cân nhắc đến những thiên kiến và nhạy cảm về mặt văn hóa, sự phù hợp với học sinh. Chuyên viên cần sử dụng nhiều dữ liệu để cung cấp cho học sinh và gia đình thông tin chính xác, khách quan và ngắn gọn. Đồng thời, chuyên viên cũng cần thận trọng khi sử dụng các kỹ thuật đánh giá, giải thích kết quả của học sinh không trong nhóm chuẩn mà công cụ đó được chuẩn hóa. Ngoài ra, chuyên viên tiến hành đánh giá chương trình tham vấn học đường để xác định hiệu quả của các hoạt động hỗ trợ phát triển học tập, nghề nghiệp và xã hội/cảm xúc của học sinh. Sử dụng công nghệ: Chuyên viên tham vấn lựa chọn và sử dụng các ứng dụng công nghệ và phần mềm phù hợp để hỗ trợ quá trình làm việc với học sinh. Lưu ý các vấn đề về đạo đức và pháp lý đối với các ứng dụng công nghệ, gồm có các vấn đề bảo mật, các hạn chế và lợi ích tiềm ẩn cũng như các phương thức giao tiếp trên phương tiện truyền thông điện tử. Chuyên viên sử dụng các phương tiện liên lạc đã được thiết lập và chấp nhận với học sinh, duy trì các ranh giới thích hợp, vận động để tất cả học sinh được tiếp cận công nghệ một cách bình đẳng. Tham vấn trực tuyến/tham vấn từ xa: Chuyên viên tham vấn tuân thủ các nguyên tắc đạo đức tương tự như trên trong bối cảnh trực tuyến. Ngoài ra, chuyên viên cần nhận biết và giảm thiểu vấn đề liên quan đến tính bảo mật của tham vấn trực tuyến/từ xa, hướng dẫn học sinh cách tham gia vào quá trình tham vấn trực tuyến để giảm thiểu và ngăn ngừa những hiểu lầm có thể xảy ra do thiếu tín hiệu bằng lời nói và không có khả năng đọc ngôn ngữ cơ thể hoặc các dấu hiệu hình ảnh khác. Ngoài ra, ASCA có đưa ra các nguyên tắc đạo đức dành cho chuyên viên tham vấn học đường, trách nhiệm đối với trường học, phụ huynh học sinh và chính bản thân chuyên viên. Bạn đọc có thể tham khảo thêm tại: https://www.schoolcounselor.org/getmedia/f041cbd0-7004-47a5-ba01-3a5d657c6743/Ethical-Standards.pdf 14
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
CHƯƠNG 2
CÁC VẤN ĐỀ THƯỜNG GẶP Ở HỌC SINH THCS
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
15
Lứa tuổi học sinh trung học cơ sở (từ lớp 6 đến lớp 9) là giai đoạn đầu của tuổi vị thành niên. Đây là thời kỳ chuyển tiếp từ trẻ em sang người lớn thường được gọi với các tên như: “tuổi dậy thì”, “tuổi nổi loạn”, tuổi khủng hoảng”, tuổi bất trị”... Sự thay đổi về hàng loạt các yếu tố tâm sinh lý ở lứa tuổi này khiến cho không ít các bậc phụ huynh đau đầu, bất lực trước những thay đổi quá đột ngột về tính cách, sở thích ở con mình. Chính vì vậy, việc can thiệp về mặt tâm lý kịp thời cho các em lứa tuổi THCS là vô cùng quan trọng. Trong cuốn sách này, khi nói về trẻ vị thành niên, nhóm tác giả tập trung hướng tới lứa tuổi THCS (11-15 tuổi).
1. Đặc điểm phát triển của lứa tuổi THCS 1.1 Sự phát triển về mặt thể chất Sự phát triển tâm lý xảy ra dựa trên nền tảng của sự thay đổi nhanh chóng về mặt thể chất, bao gồm tuổi dậy thì, sự phát triển vượt bậc ở tuổi dậy thì và những thay đổi đi kèm trong các hệ cơ quan khác (Christie & Viner, 2005). Trong những năm ở tuổi vị thành niên, trẻ trải qua những thay đổi trong quá trình phát triển thể chất với tốc độ nhanh chưa từng có kể từ khi còn nhỏ (Morgan, 2009). Trẻ tăng trưởng vượt bậc về chiều cao và cân nặng. Mỗi năm, chiều cao của trẻ nam và nữ có thể tăng trung bình 10.4 cm và 8.9 cm (Steinberg, 2007). Sự thay đổi này thường xảy ra sớm hơn hai năm đối với trẻ nữ so với trẻ nam. Tăng cân là kết quả của sự phát triển cơ bắp ở trẻ nam và lượng mỡ ở trẻ nữ (Morgan, 2009). Trong quá trình tăng trưởng này, xương và cơ dài ra và khỏe hơn, điều này cho phép trẻ đảm nhận những công việc mà trước đó trẻ có thể không làm được khi còn nhỏ, chẳng hạn như nâng vật nặng và đi bộ, chạy hoặc đi xe đạp đường dài, giúp đỡ việc nhà. Nhiều trẻ sẽ đạt đến chiều cao hoàn toàn của người trưởng thành vào cuối tuổi dậy thì. Những thay đổi ở cả bên trong và bên ngoài cơ thể ở tuổi vị thành niên xảy ra thông qua một quá trình được gọi là “dậy thì”. Các nghiên cứu và thực tế đã cho thấy không phải tất cả trẻ đều bắt đầu dậy thì ở cùng một độ tuổi. Đối với trẻ nữ, thời kỳ có thể bắt đầu từ khoảng 8 đến 13 tuổi; ở trẻ nam, dậy thì bắt đầu trung bình khoảng hai năm sau đó. Đây là khoảng thời gian mà các đặc điểm thể chất của học sinh thay đổi nhiều nhất. Một số trẻ có thể thay đổi chậm hơn. Đầu tuổi vị thành niên, trẻ bắt đầu quan tâm chú ý đến hình ảnh và ngoại hình. Những trẻ trước đây chưa bao giờ nghĩ nhiều đến ngoại hình của mình có thể đột nhiên dành hàng giờ để tự hào, lo lắng và phàn nàn về việc quá thấp, quá cao, quá béo, quá gầy, v.v. Các bộ phận cơ thể có thể phát triển ở các thời điểm và tỷ lệ khác nhau. Ví 16
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
dụ, bàn tay và bàn chân có thể phát triển nhanh hơn cánh tay và chân. Sự phát triển không đồng đều này khiến trẻ vị thành niên có thể vụng về, lúng túng trong các hoạt động thể chất, nguyên nhân là do chuyển động của cơ thể của chúng ta đòi hỏi sự phối hợp của các bộ phận cơ thể (Spelling, 2005). Trong giai đoạn dậy thì, sự thay đổi nồng độ nội tiết tố đóng vai trò kích hoạt sự phát triển của các đặc điểm giới tính. Có thể thấy ở trẻ những đặc điểm như (1) mọc lông mu; (2) xuất hiện kinh nguyệt, phát triển ngực ở trẻ nữ hoặc dương vật ở trẻ nam; (3) thay đổi giọng nói ở trẻ nam; (4) mọc lông dưới cánh tay; (5) tăng hoạt động của tuyến mồ hôi, và bắt đầu nổi mụn (Morgan, 2009). Mụn, trứng cá là hệ quả của sự thay đổi nội tiết tố ở tuổi dậy thì, trẻ bị nổi mụn trên da do các tuyến bã nhờn hoạt động quá mức (Dolgin, 2011). Khoảng 85% thiếu niên có mụn, trứng cá và trẻ nam có nhiều mụn trứng cá hơn trẻ nữ do mức độ testosterone lớn hơn (Dolgin, 2011). Việc có mụn trứng cá có thể khiến trẻ vị thành niên thu mình lại với xã hội, đặc biệt là khi trẻ bị tự ti về làn da của mình hoặc bị trêu chọc (Goodman, 2006). Ở giai đoạn này, não bộ của trẻ tiếp tục phát triển. Các nghiên cứu cho thấy não của trẻ vị thành niên không được phát triển hoàn thiện cho đến cuối tuổi vị thành niên. Cụ thể, các nghiên cứu cho rằng các kết nối giữa các tế bào thần kinh ảnh hưởng đến cảm xúc, thể chất và tinh thần là chưa hoàn thiện (Strauch, 2003). Điều này có thể giải thích tại sao một số trẻ có vẻ không nhất quán trong việc kiểm soát cảm xúc, sự bốc đồng và phán đoán của trẻ (Morgan, 2009). Ngủ đủ giấc là điều cần thiết để hỗ trợ sự phát triển thể chất lành mạnh trong giai đoạn lứa tuổi vị thành niên. Trẻ cần ngủ khoảng 9 đến 9.5 giờ mỗi đêm. Một số yếu tố sau có thể tác động đến giấc ngủ của trẻ vị thành niên: (1) Trong giai đoạn dậy thì, những thay đổi về nội tiết tố gây ra sự trì hoãn giấc ngủ, với xu hướng tự nhiên là trẻ bắt đầu ngủ muộn hơn và thời gian thức dậy muộn hơn. Những thay đổi sinh học như vậy xảy ra vào thời điểm các nhu cầu học tập và xã hội ngày càng gia tăng, có thể làm mất thời gian trẻ dành cho giấc ngủ, (2) Mong muốn được kết nối với bạn bè có thể tác động tới nhu cầu ngủ của trẻ, (3) Sự đa dạng của các phương tiện giao tiếp như nhắn tin chat, các trang web, trò chơi trực tuyến, podcast, điện thoại di động, v.v. cũng có ảnh hưởng đến thời gian ngủ của trẻ. Khi trẻ tham gia ngày càng nhiều vào các hoạt động này, nhiều cha mẹ có thể không biết được lượng thời gian con họ trực tuyến. Ngoài sự mệt mỏi và khó tập trung trong lớp, ngủ không đủ giấc có thể làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề sức khỏe, ví dụ như béo phì (Hazen, Schlozman & Beresin, 2008). THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
17
1.2 Sự phát triển về mặt tâm lý và xã hội Theo Sanders (2013), sự phát triển tâm lý xã hội trong thời kỳ này đặc trưng bởi sự phát triển của mong muốn được tự khẳng định, không phụ thuộc, hình thành bản sắc và định hướng tương lai. Trẻ vị thành niên cố gắng trở nên độc lập về mặt cảm xúc với cha mẹ. Cuộc đấu tranh này bắt đầu từ giai đoạn đầu của tuổi vị thành niên, với sự hình thành của các nhóm bạn cùng giới, giảm dần sự quan tâm đến các hoạt động trong gia đình và lời khuyên của cha mẹ. Trong thời gian này, trẻ quan tâm nhiều hơn đến sự xuất hiện của trẻ với người khác. Nhóm bạn cùng giới, thường được lý tưởng hóa và có ảnh hưởng rất mạnh mẽ đến sự phát triển của trẻ. Do đó, trẻ có thể sử dụng quần áo, kiểu tóc, ngôn ngữ, v.v. để hòa nhập với bạn bè. Tương tự, những trẻ vị thành niên không có mối quan hệ bạn bè nào có thể gặp khó khăn tâm lý trong giai đoạn này. Trẻ trở nên ít bận tâm hơn về những thay đổi của cơ thể cho đến khi trẻ đến cuối tuổi dậy thì. Sự chú ý của trẻ chuyển từ việc tập trung vào bản thân sang việc chấp nhận các quy tắc và giá trị của các nhóm bạn bè, phụ huynh hoặc người lớn hơn. Trong giai đoạn cuối lứa tuổi THCS, nhóm bạn bè của trẻ bao gồm cả trẻ cùng giới và khác giới. Trẻ bắt đầu có những mối quan hệ “yêu đương” ngắn ngủi và mạnh mẽ. Khi trẻ bắt đầu bước vào các mối quan hệ lâu dài hơn, trẻ thiết lập hành vi có trách nhiệm và có hệ thống giá trị cá nhân (Sanders, 2013). Không hiếm trẻ sẽ có cảm tình với người lớn tuổi hơn trong giai đoạn này. Hoạt động độc lập của trẻ vị thành niên tăng lên. Xung đột gia đình có khả năng lên đến đỉnh điểm tuy nhiên cũng có thể giảm đi rất nhiều nếu kết nối giữa trẻ các thành viên trong gia đình có tính tích cực. Sự phát triển hình ảnh bản thân lành mạnh và ổn định là một trong những mục tiêu chính của sự phát triển tâm lý ở lứa tuổi thiếu niên. Hình ảnh kém về bản thân tương quan với nhiều vấn đề có thể xuất hiện ở tuổi vị thành niên, bao gồm khó khăn trong các mối quan hệ bạn bè và gia đình, trầm cảm, quan hệ tình dục không an toàn, các hành vi nguy cơ hoặc kết quả học tập kém và lạm dụng chất kích thích (Hazen và cộng sự, 2008). 1.3 Sự phát triển về nhận thức Trẻ phát triển các kỹ năng lập luận cao hơn, bao gồm khả năng khám phá toàn bộ các khả năng vốn có trong một tình huống, suy nghĩ theo giả định (các tình huống trái ngược thực tế) và sử dụng quá trình tư duy logic. Trẻ vị thành niên phát triển khả năng tư duy trừu tượng. Trẻ chuyển từ những suy nghĩ và cách tư duy trực quan những gì trẻ tiếp xúc trực tiếp 18
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
hoặc đã từng trải nghiệm sang tư duy trừu tượng, có thể tưởng tượng những điều mà trẻ chưa từng thấy hoặc trải nghiệm (Sanders, 2013). Cụ thể, ở giai đoạn đầu tuổi vị thành niên (10 – 14 tuổi), về mặt nhận thức, trẻ phát triển khả năng tư duy trừu tượng, chủ yếu quan tâm đến hiện tại mà ít nghĩ về tương lai, mở rộng và phát triển tư duy đạo đức.
2. Các khó khăn thường gặp ở học sinh THCS Mặc dù phần đông học sinh ở lứa tuổi vị thành niên đi qua những năm tháng không có những khó khăn đặc biệt, một số học sinh lại phải đối mặt với những vấn đề tâm lý và hành vi tương đối nghiêm trọng, ảnh hưởng đến cuộc sống của các em và của những người xung quanh. Những thay đổi và yêu cầu của tuổi vị thành niên có thể làm cho một số em cảm thấy vô vọng, lẫn lộn, bi quan về tương lai. Nếu các em có những cảm nhận tiêu cực như vậy trong một thời gian dài, tương đối nhiều và mạnh về tuyệt vọng và buồn bực, cảm thấy thất bại, các em có thể có vấn đề hướng nội. Các vấn đề hướng nội là những vấn đề liên quan đến thuộc về bản thân, biểu hiện các triệu chứng được hướng vào bên trong như trầm cảm và lo âu. Các vấn đề hướng ngoại được đặc trưng bởi các hành vi hướng ra bên ngoài, hướng đến người khác như chống đối xã hội, rối loạn hành vi. 2.1. Các vấn đề hướng nội 2.1.1. Rối loạn trầm cảm THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
19
2.1.1.1. Dấu hiệu và triệu chứng trầm cảm ở vị thành niên Học sinh THCS thường đối mặt với nhiều áp lực, từ những thay đổi tuổi dậy thì đến những chất vấn về bản thân như mình là ai, mình thuộc về đâu. Sự chuyển tiếp tự nhiên này thường làm cho học sinh THCS có những phút “tư lự”, buồn. Do đó, phân biệt giữa trầm cảm và sự buồn bình thường ở vị thành niên là không dễ. Thậm chí phức tạp hơn, vị thành niên trầm cảm không nhất thiết có biểu hiện buồn hoặc thu mình. Đôi khi, các em lại có biểu hiện là dễ bực mình, hung hăng, cáu giận thường xuyên.
Trường hợp học sinh A - 13 tuổi: Học sinh nam tên là A, 13 tuổi. A bắt đầu nói lắp khi lên 3 tuổi. A cao và gầy. A nói rất chậm. A mới chuyển sang trường mới được một thời gian do gia đình chuyển nơi sống. Mẹ của A nói rằng giáo viên phàn nàn về A, bởi A có nhiều vấn đề ở trường. A gặp khó khăn trong việc kiểm soát cảm xúc của em. A thường xuyên cáu giận, nổi nóng vì bị các bạn trong lớp trêu chọc. Ở trường, A bị các bạn trêu chọc, bắt nạt vì A nói lắp. Có một lần, A bị một nhóm học sinh nam bắt nạt trên đường từ trường về nhà. Nhóm học sinh đó hùa nhau trêu chọc A, đẩy A ngã và đuổi đánh A. Sau lần đó, A bị sốc và cũng trở nên trầm tính hơn. A thường xuyên ủ rũ, buồn bã. Theo lời mẹ A kể, đã có lúc A nghĩ đến chuyện tự sát. Lúc đó, A đã nói về ý định đó với cô giáo, cô đã gọi báo cho bố mẹ A nhưng bố mẹ A nghĩ đó chỉ là chuyện trẻ con, không cần quá nghiêm trọng hóa vấn đề. Giáo viên của A nhận thấy A càng ngày càng khó kiểm soát cảm xúc của mình. A thu mình hơn, không chơi với bạn bè trong lớp, cũng không còn tập đá bóng – môn thể thao mà A rất yêu thích. A gầy hơn và thường xuyên ngủ không ngon, hay gặp ác mộng. Thành tích học tập của A có xu hướng giảm sút, A thường xuyên mất tập trung trong giờ học.
20
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Các dấu hiệu và triệu chứng trầm cảm ở vị thành niên là: Buồn hoặc vô vọng
Bất an và kích động
Cáu kỉnh, tức giận hoặc hận thù
Cảm thấy tội lỗi và vô giá trị
Hay khóc hoặc sướt mướt
Thiếu động cơ và nồng nhiệt
Thu mình khỏi bạn bè và gia đình
Mệt mỏi hoặc thiếu năng lượng
Mất hứng thú trong các hoạt động
Khó tập trung
Thay đổi thói quen ăn uống và ngủ
Có ý tưởng tự tử
Nếu các biểu hiện này kéo dài ít nhất 2 tuần và ảnh hưởng đến tâm trạng cũng như các năng lực, chức năng cuộc sống, học sinh THCS cần được khám hoặc đánh giá tâm lý bởi các nhà chuyên môn (bác sĩ nhi, bác sĩ tâm thần, cán bộ tâm lý lâm sàng). Nếu chúng ta không chắc là các em bị trầm cảm hay đó chỉ là dấu hiệu của thời vị thành niên, hãy cân nhắc xem các triệu chứng này đã kéo dài bao lâu, mức độ nghiêm trọng, mức độ khác biệt mà học sinh THCS cư xử so với em đó trước đây. Mặc dù nói đến vị thành niên là nói đến những khó khăn, nhưng những thay đổi kịch tính, kéo dài về nhân cách, tâm trạng hay hành vi cũng là những dấu hiệu báo động của những vấn đề nghiêm trọng. Bởi vì, dù những năm vị thành niên thường không đơn giản, nhưng hầu hết các em đều có thể cân bằng được giữa những lo lắng, bất an tất yếu với tình bạn đẹp, thành công ở trường hoặc trong các hoạt động, sự phát triển cảm nhận về bản ngã. 2.1.1.2. Hệ quả của rối loạn trầm cảm Hậu quả tiêu cực của trầm cảm vị thành niên không chỉ dừng ở việc có các tâm trạng bất ổn, u sầu. Rất nhiều hành vi hoặc thái độ nổi loạn và không lành mạnh ở vị thành niên là biểu hiện của trầm cảm. Dưới đây là các cách thức tiêu cực mà các em thường sử dụng để giải tỏa cảm xúc u buồn: Những vấn đề ở trường. Trầm cảm thường gây ra thiếu sinh lực và khó tập trung. Điều này có thể dẫn đến trẻ hay nghỉ học, lưu ban hoặc bức xúc với bài tập, nhiệm vụ ở trường. Bỏ
nhà. Thiếu niên trầm cảm có thể bỏ nhà hoặc đề cập đến bỏ nhà đi. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
21
Lạm dụng rượu và ma túy. Các em thường dùng rượu hoặc ma túy trong cố gắng “tự chữa” trầm cảm.
Tự trọng thấp.
Trầm cảm có thể kích hoạt và làm mạnh lên những cảm xúc về vô giá trị, không đáng giá, xấu xí, v.v.
Nghiện internet. Các em có thể vào mạng
để trốn thoát khỏi vấn đề của mình. Việc dùng máy tính quá độ sẽ tăng sự cô lập và khiến trầm cảm càng nặng.
Các
hành vi liều lĩnh. Học sinh THCS trầm cảm có thể tham gia vào các hành vi nguy hiểm hoặc nguy cơ cao như lái xe liều lĩnh, uống rượu liều lĩnh, vô độ hay tình dục không an toàn.
Bạo
lực. Một số em (thường là nam, nạn nhân của bắt nạt) trở nên bạo
lực. Trầm cảm vị thành niên cũng thường đi kèm với các vấn đề sức khỏe tinh thần khác như rối loạn ăn uống và tự gây thương tích cho bản thân (tự cắt, rạch da, v.v). 2.1.1.3. Cách thức hỗ trợ học sinh có rối loạn trầm cảm a. Hỗ trợ học sinh THCS trầm cảm nhận diện và đối mặt vấn đề của mình Nếu chúng ta nghi ngờ một học sinh ở trường đang trải qua trầm cảm, hãy nói thẳng về chuyện đó ngay. Kể cả nếu bạn không đảm bảo trẻ có thực sự mắc trầm cảm không, các hành vi và cảm xúc có vấn đề mà bạn nhìn thấy ở học sinh THCS là những dấu hiệu báo động. Dù những biểu hiện này có được khẳng định là trầm cảm hay không, chúng vẫn cần được xem xét, cân nhắc càng sớm càng tốt. Bằng sự yêu thương, thông cảm, không phán xét, chia sẻ những lo lắng của mình với học sinh THCS, nói cho trẻ biết các dấu hiệu cụ thể về trầm cảm mà bạn nhìn thấy được ở em và lý do những biểu hiện đấy làm bạn lo lắng cho học sinh THCS. Sau đó, khuyến khích trẻ chia sẻ những điều em đang trải qua. Học sinh của bạn có thể miễn cưỡng nói ra. Trẻ có thể cảm thấy xấu hổ, sợ bị hiều nhầm, hoặc đơn giản em không biết biểu hiện các cảm xúc của mình. Nếu em đó nói rằng không có điều gì bất ổn nhưng không giải thích được điều gì khiến em lại có những hành vi, biểu hiện trầm cảm, bạn cần tin vào cảm nhận và trực giác của mình. Nhớ rằng chối bỏ cũng là một cảm xúc mạnh. Cách thức nói chuyện với trẻ có rối loạn trầm cảm:
22
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Đề nghị giúp đỡ
Để cho các em biết là bạn luôn ở đó với em, chú tâm và không cố gắng hỏi/“điều tra” gì. Hãy kìm nén việc đặt ra nhiều câu hỏi cho học sinh THCS vì các em không muốn bị “bảo ban”, bị thương hại nhưng cho học sinh THCS biết bạn luôn sẵn sàng hỗ trợ khi em cần.
Nhẹ nhàng nhưng kiên định
Đừng từ bỏ nếu các em chặn ngay bạn lại và chối bỏ. Nói về trầm cảm cũng không dễ đối với học sinh THCS. Tôn trọng cảm xúc và sự không thoải mái của học sinh THCS nhưng vẫn nhấn mạnh đến mối lo ngại của bạn và sẵn sàng lắng nghe.
Lắng nghe không thuyết giảng
Không chỉ trích hoặc nhận xét về học sinh THCS khi các em bắt đầu nói. Điều quan trọng là học sinh THCS đã trao đổi. Tránh đưa ra các lời khuyên.
Công nhận cảm xúc
Đừng tranh luận với học sinh THCS về trầm cảm, dù những cảm xúc hoặc lo lắng của học sinh THCS có vẻ ngốc nghếch hoặc vô lý đối với bạn. Đơn giản ghi nhận nỗi đau, sự buồn bã mà học sinh THCS đang cảm thấy. Nếu không như vậy, học sinh THCS sẽ cảm thấy chúng ta không tôn trọng trẻ và không quan tâm đến cảm xúc của chúng.
b. Hỗ trợ học sinh THCS đang điều trị trầm cảm Học sinh THCS đã được xác định trầm cảm thường được chăm sóc và can thiệp bởi những người có chuyên môn phù hợp như bác sĩ tâm thần hay cán bộ tâm lý lâm sàng. Với tư cách là chuyên viên tham vấn học đường ở trường học, bạn không trực tiếp trị liệu tâm lý cho học sinh THCS nhưng vẫn có thể hỗ trợ các em bằng cách cho học sinh THCS biết là bạn lắng nghe và là nơi các em có thể tìm đến chia sẻ. Hơn bất cứ lúc nào, học sinh THCS cần biết được rằng mình vẫn có giá trị, được chấp nhận và được quan tâm. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
23
Thấu hiểu. Sống cùng căn bệnh trầm cảm là trải nghiệm đau đớn và kiệt
sức. Học sinh THCS trải qua sự vô vọng, bị chối bỏ, mất niềm tin, bực bội và các cảm xúc tiêu cực khác. Học sinh THCS có thể biểu hiện bằng việc không hứng thú nói chuyện, mất tập trung v.v. Hãy nhớ rằng học sinh THCS không cố tình như vậy. Học sinh THCS đang chịu đựng đau khổ, và bạn nên cố gắng kiên trì và thấu hiểu học sinh THCS. Khuyến
khích các hoạt động thể chất. Khuyến khích các em luôn chủ động. Các hoạt động thể chất giúp giảm đi các biểu hiện trầm cảm một cách hiệu quả. Do đó, hãy trao đổi với trẻ để khuyến khích học sinh THCS thực hiện các hoạt động thể chất hàng ngày, có thể từ những việc rất nhỏ như đi đổ rác, quét nhà, v.v.
Khuyến khích các hoạt động xã hội. Cô lập làm trầm cảm càng tăng thêm, do đó khuyến khích các em gặp bạn bè và khen ngợi những cố gắng giao tiếp của các em.
Duy
trì can thiệp. Động viên trẻ thực hiện những chỉ dẫn trị liệu và đến gặp nhà chuyên môn đều đặn như kế hoạch.
Dạy
trẻ các kỹ năng: kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng đặt mục tiêu.
Xây dựng hệ thống liên lạc giữa gia đình và nhà trường: trao đổi thường xuyên với gia đình về học tập, hành vi, cảm xúc của trẻ cũng như các chiến lược hỗ trợ học sinh THCS mà nhà trường và gia đình đang thực hiện.
Học về trầm cảm. Để tư vấn được cho học sinh, bạn phải biết về vấn đề của học sinh THCS, nhận diện được vấn đề. Do đó, cần đọc, tìm hiểu thông tin về trầm cảm để chính mình trở thành “chuyên gia”. Càng biết nhiều, bạn càng có thể tư vấn, hỗ trợ hiệu quả cho các em. Giúp học sinh THCS hiểu được rằng em không đơn độc và khuyến khích em sẵn sàng đi gặp các nhà chuyên môn.
c. Tự tử Hành vi tự tử theo định nghĩa của Tổ chức Y tế thế giới bao gồm 3 thành phần: ý tưởng tự sát (chỉ thể hiện trong ý nghĩ); toan tự sát (có hành vi để tự tử, nhưng không thành công); tự sát (có hành vi tự tử đi đến tử vong). Theo những số liệu thống kê về tỉ lệ tự tử chung của thế giới của nhóm tuổi từ 12-15 là 97-131 người/100.000 dân; nhóm tuổi từ 16-20 là 277-341 người/100.000 dân. Tỉ lệ này đang có xu hướng gia tăng và trẻ tuổi hoá. Dự báo của Tổ chức Y tế thế giới đến năm 2020, tự tử sẽ là 24
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
nguyên nhân tử vong hàng đầu ở các nước phát triển và hàng thứ 2 ở các nước đang phát triển. Ở Việt Nam, tự tử trong thanh thiếu niên cũng có xu hướng trẻ hóa và gia tăng. Qua các phương tiện truyền thông đại chúng gần đây, chúng ta từng biết đến những vụ tự tử hết sức thương tâm của các em học sinh vì những lý do không đáng như thi trượt đại học, bị bố mẹ mắng, bị phát hiện quay cóp hay do nợ nần,v.v. Những dấu hiệu báo động tự tử ở vị thành niên: Nói
hoặc đùa về việc sẽ tự tử.
Nói
những câu như “ Em/con thà chết còn hơn”, “Em ước là em có thể biến mất mãi mãi”, “Hết đường rồi”, v.v.
Nói
về chết một cách tích cực hoặc lãng mạn hóa việc chết (“nếu em chết, mọi người sẽ yêu em hơn”, “sống để làm gì?”, “Cô sẽ nhanh chóng không khó chịu với em nữa đâu” v.v.). Viết
chuyện, thơ về cái chết, việc chết hoặc tự tử.
Tham
dự các hành vi liều lĩnh hoặc có rất nhiều lần bị tai nạn dẫn đến thương tích; tự làm đau bản thân (tự cứa tay, cắt tay).
Cho
đi những vật sở hữu có giá trị.
Tâm
trạng tốt lên bất ngờ và không có lý do sau khi bị trầm cảm hoặc thu mình.
Nói
tạm biệt với bạn, gia đình như là chia tay mãi mãi.
Không
chú ý đến hình thức, vẻ ngoài hoặc vệ sinh cá nhân.
Tìm vũ khí, thuốc hoặc những dụng cụ, cách thức khác có thể tự hại bản
thân. Khi nhận thấy những dấu hiệu này, chuyên viên TV nên trao đổi ngay với cha mẹ học sinh và giới thiệu trẻ đến gặp các cán bộ tâm lý chuyên nghiệp. Việc trao đổi thông tin với bên thứ ba mà không có sự cho phép của thân chủ là vi phạm quy tắc đạo đức nghề nghiệp. Tuy nhiên, trong trường hợp này, việc trao đổi với bên thứ ba là cần thiết để đảm bảo sự an toàn cho thân chủ và điều này vẫn sẽ được thông báo trước cho thân chủ. 2.1.2 Rối loạn lo âu 2.1.2.1. Dấu hiệu và triệu chứng lo âu ở vị thành niên THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
25
Tất cả mọi người đều từng trải qua lo âu. Đó là cảm xúc tự nhiên và quan trọng, báo hiệu sự xuất hiện của lo lắng, sợ hãi và cảnh báo nguy hiểm hoặc sự thay đổi bất ngờ, đáng sợ đang đến gần. Ở một số người, lo âu có thể quá mức, không hợp lý, không lành mạnh. Đối mặt với những thay đổi và sự không chắc chắn mà vị thành niên gặp phải, các em thường có những lo âu. Tuy vậy, đối với một số em, lo âu trở nên thường trực, ở cường độ cao, ảnh hưởng đến khả năng học sinh THCS đến trường hoặc học tập tốt. Những việc khác như tham gia các hoạt động ngoại khóa, kết bạn và chơi với bạn, duy trì các mối quan hệ cũng trở nên khó khăn. Lo âu có thể nhằm đến một đối tượng, sự việc cụ thể những cũng có dạng lo âu lan tỏa, sang mọi thứ.
Trường hợp M – học sinh nữ 15 tuổi: M là một học sinh siêng năng, luôn cố gắng đạt thành tích cao nhất trong học tập. Thời gian gần đây, kỳ thi cuối kỳ diễn ra, trong khi làm bài kiểm tra, M thường bị buồn nôn và lòng bàn tay của M đổ mồ hôi rất nhiều. M phàn nàn về cơn đau bụng và thường xuyên rời khỏi lớp học để đi vệ sinh trong các bài kiểm tra. Các giáo viên của M nhận thấy rằng điểm số của M đang giảm sút. Cha mẹ của M kỳ vọng vào M rất nhiều, cha mẹ em hy vọng em sẽ tốt nghiệp trung học phổ thông với điểm số cao và có thể vào học tại một trường đại học danh tiếng. M ngày càng lo lắng nhiều hơn đến kết quả học tập của mình. M cảm thấy mình là một học sinh kém cỏi và những người bạn học giỏi hơn M sẽ nghĩ rằng em thật ngu ngốc. M lo sợ không thể làm gì để nâng điểm lên. M bắt đầu lo lắng mình sẽ trượt tốt nghiệp trung học và không bao giờ vào được đại học. Khi cha mẹ của M nói về trường học, em trở nên cáu kỉnh, tức giận và cãi lại cha mẹ. M lo lắng về việc trượt khỏi trường nên ngày càng khó tập trung và hoàn thành các bài tập. M cảm thấy như thể em đang mất kiểm soát cuộc sống, sự nghiệp học tập và tương lai của mình.
26
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Rối loạn lo âu rất khác biệt đối với từng trẻ. Triệu chứng chung thường là những sợ hãi, lo lắng quá mức, có cảm giác bất an ở trong và có xu hướng thận trọng và cảnh giác quá mức. Mặc dù không có sự đe dọa thực sự nguy hiểm, các em thường có những cảm giác căng thẳng liên tục, bất an hoặc stress quá mức. Ở các nơi có tính xã hội, các em có rối loạn lo âu thường phụ thuộc, thu mình, lo lắng, bứt rứt. Các em có thể có vẻ quá dè dặt, kìm chế hoặc quá cảm xúc. Các em có thể bận tâm với những lo lắng về mất kiểm soát hoặc các lo âu không thực tế về năng lực xã hội. Những em có các lo âu thường xuyên cũng thường trải nghiệm các triệu chứng đau cơ thể. Các em có thể than phiền về căng cơ hoặc chuột rút, đau bụng, đau đầu, đau cơ hoặc lưng, mệt mỏi, và khó chịu, kèm theo các thay đổi của tuổi dậy thì. Lo âu trong thời vị thành niên đặc biệt tập trung vào các thay đổi về biểu hiện cơ thể của các em trông và cảm thấy như thế nào, về sự chấp nhận xã hội và các xung đột về độc lập. Khi ngập tràn trong lo âu, các em có thể có biểu hiện rất ngại ngùng, e thẹn. Các em có thể tránh các hoạt động thường xuyên hoặc từ chối trải nghiệm mới. Hoặc ngược lại, để chối bỏ hoặc giảm đi lo âu và sợ hãi, các em có thể tham dự vào các hành vi nguy cơ, thử dùng chất kích thích hoặc các hành vi tình dục mang tính xung động. Hoảng loạn: Cảm nhận sự hoảng sợ cực độ có thể nổi lên không có một nguyên nhân đáng kể nào hoặc có thể bị kích thích trong một số tình huống cụ thể, đó là dấu hiệu của hoảng loạn. Hoảng loạn là thời điểm bất ngờ có lo âu nghiêm trọng đi kèm với các triệu chứng cơ thể và cảm xúc. Trong khi hoảng loạn, học sinh THCS có thể cảm thấy quá sức bởi nỗi sợ hoặc sự khó chịu cường độ mạnh, cảm giác bị nhấn xuống, lo lắng mình bị điên hoặc có cảm nhận về sự không thực. Các triệu chứng cảm xúc có thể là thở ngắn, chảy mồ hôi, ngạt, đau ngực, buồn nôn, chóng mặt, cứng cơ hoặc đau dây thần kinh. Sau khi hoảng loạn, các em thường lo sợ mình sẽ bị hoảng loạn lần nữa và cố gắng tránh tình huống mà em tin rằng gây ra sự hoảng loạn. Do lo lắng dự báo trước này, các em sẽ bắt đầu tránh các hoạt động xã hội hoặc các công việc thường nhật. Ám sợ: Nhiều nỗi sợ của học sinh THCS thường nhẹ, thoảng qua và có thể coi là bình thường. Tuy nhiên, một số học sinh THCS khác hình thành những nỗi sợ phóng đại, không thể giải thích được, được gọi là ám sợ, thường hướng đến một vật cụ thể hoặc tình huống cụ thể. Nỗi sợ cao độ này có thể giới hạn học sinh THCS tham dự các hoạt động. Các đối tượng của ám sợ cũng thay đổi thường xuyên khi trẻ lớn lên. Khi còn nhỏ, các em THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
27
có thể sợ bóng tối, ác quỷ v,v còn nỗi ám sợ của vị thành niên thường liên quan đến trường học như hiện diện, trình diễn, thể hiện bản thân trước đám đông, các nhiệm vụ mang tính xã hội. Một số các nghiên cứu cũng cho thấy tỉ lệ trốn học ở cấp 2 và cấp 3 tăng, và nỗi lo sợ về hiện diện ở trường hoặc áp lực xã hội ở trường là căn nguyên của việc học sinh THCS không muốn đến trường. Điều này sẽ tạo ra vòng luẩn quẩn lo âu, than phiền về cơ thể và tránh né trường học. Khi đến bác sĩ khám bệnh, thường không thể tìm ra được các nguyên nhân y học. Các em càng không đi học lâu, các em càng khó vượt qua nỗi sợ trường học và quay lại trường học. Ám sợ xã hội là loại ám sợ phổ biến. Học sinh THCS thường thu mình và dù rất muốn tham gia vào các hoạt động xã hội, học sinh THCS không thể vượt qua cảm giác nghi ngờ và lo lắng ở mức độ cao. Bị tê liệt bởi sự lo lắng quá mức khi đối diện với các tình huống xã hội mới hoặc không quen, các em có ám sợ xã hội trở nên bị trói buộc bởi nỗi sợ liên tục về sự phán xét, nhận xét của mọi người, chẳng hạn như về sức khỏe, diện mạo, các năng lực. Từ đó, học sinh THCS có thể diễn trò, làm hề hoặc nói năng huyên náo, cuồng nhiệt không phù hợp, hoặc sử dụng rượu để giải quyết nỗi lo lắng của mình. Ngoài ám sợ xã hội, một số học sinh THCS có thể có ám sợ độ cao, sợ khoảng rộng, v.v. 2.1.2.2. Hệ quả của rối loạn lo âu Học sinh THCS có lo âu thường không học, không chơi thể thao và các hoạt động xã hội tốt. Quá nhiều lo lắng có thể làm các em không thể phát triển được các năng lực của mình. Những học sinh THCS có lo âu nhiều thường quá phụ thuộc, cầu toàn, và thiếu tự tin. Để tránh né lo âu, học sinh THCS có thể làm đi làm lại một việc hoặc trì hoãn việc. Một số em có rối loạn lo âu có thể hình thành rối loạn cảm xúc và rối loạn ăn uống. Một số em khác trải nghiệm lo âu dai dẳng có thể hình thành cảm xúc tự tử hoặc tham dự các hành vi tự hủy hoại bản thân. Các em thường sử dụng rượu hoặc ma túy để tự chữa hoặc làm dịu đi nỗi lo âu. Các em cũng có thể hình thành các thói quen để giảm hoặc tránh lo âu, chẳng hạn như một học sinh sợ nhiễm trùng hoặc sợ bẩn, học sinh luôn bất an, lo lắng về vấn đề này và liên tục làm sạch và rửa tay quá mức cần thiết. 2.1.2.3. Cách thức hỗ trợ học sinh có rối loạn lo âu Là người làm công tác tư vấn tâm lý học đường, nếu học sinh sẵn sàng nói chuyện với bạn về nỗi sợ hãi và lo lắng của học sinh, hãy lắng nghe cẩn thận và tôn trọng. Không coi thường cảm xúc của học sinh, giúp học 28
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
sinh hiểu rằng các cảm xúc khó chịu, không thoải mái về cơ thể, hình thức, sự chấp nhận của bạn bè và sự không chắc chắn là phần tự nhiên của tuổi VTN. Bằng cách giúp học sinh hiểu về lo âu trong từng tình huống và các trải nghiệm của học sinh chúng ta có thể giúp trẻ giảm bớt tính chất lấn át, đè nặng của cảm xúc. Đảm bảo với học sinh ằng mặc dù những lo lắng của trẻ là thật, các em rất có khả năng quản lý được các cảm xúc đó, và khi lớn dần, học sinh sẽ có những kỹ thuật khác nhau để xử trí stress và lo âu. Gợi lại cho học sinh những lần trẻ ban đầu sợ nhưng vẫn kiểm soát tốt và bước vào tình huống mới đó, chẳng hạn như ngày đầu vào lớp 10, hoặc lần đầu tham gia trại, v.v. Khen ngợi, khuyến khích học sinh khi trẻ tham dự tình huống dù ban đầu không thoải mái. Nói với học sinh là trẻ đã rất giỏi khi đối mặt với lo âu và không bị lo âu khuất phục. Nhớ là các em có thể không thoải mái khi nói về những lo âu, sợ hãi của mình vì các em cho rằng đó là biểu hiện của yếu đuối. Dù lúc đó, học sinh có vẻ không chú ý, quan tâm đến những lời khen ngợi, khuyến khích của chúng ta, thực chất, về sau, học sinh sẽ cảm thấy được an ủi, thấu hiểu. Bên cạnh đó, học sinh cần được giới thiệu đến gặp các cán bộ tâm lý lâm sàng, bác sĩ tâm thần. Điều trị các vấn đề về hướng nội ở trẻ em và vị thành niên đòi hỏi chuyên môn sâu về tâm bệnh học, tâm lý trị liệu và dược học, v.v.
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
29
2.2. Các vấn đề hướng ngoại 2.2.1. Gây hấn 2.2.1.1. Dấu hiệu hành vi gây hấn Gây hấn là loại hành vi, dạng lời nói hoặc thể chất có chủ đích làm tổn thương hoặc làm hại người khác hoặc thứ khác (đồ vật, động vật). Gây hấn có thể bao gồm đánh nhau, dọa nạt, khống chế quan hệ, và có thể có kế hoạch trước hoặc không có kế hoạch. Mục đích của gây hấn có thể nhằm thể hiện sự bực tức hoặc thù địch, khẳng định chủ quyền, dọa nạt, thể hiện sự sở hữu, đáp trả lại sự sợ hãi hoặc đau đớn, ganh đua, v.v. Hành vi gây hấn thường được chia làm hai loại là gây hấn mang tính chất thù địch và gây hấn mang tính chất phương tiện. Trong đó, gây hấn mang tính chất thù địch xuất phát từ tức giận, có mục đích gây tổn thương hay đau đớn cho người hoặc nhóm đối tượng. Cảm xúc tức giận thường là yếu tố kích thích trong dạng gây hấn này. Ngược lại, gây hấn mang tính chất phương tiện thường ít yếu tố cảm xúc mà nhiều mục đích và sự toan tính hơn. Có thể nói gây hấn mang tính phương tiện không cần thiết phải được kích hoạt bằng sự giận dữ. Ví dụ một trẻ lớn doạ nạt một trẻ bé hơn để bắt trẻ đó đưa tiền cho mình hoặc một em trai đánh tất cả những bạn trai khác có ý đồ với một bạn gái để thể hiện “tình cảm” của mình đều là hành vi gây hấn mang tính phương tiện. Hành vi gây hấn giữa các giới có những sự khác biệt. Theo kết quả của nhiều nghiên cứu gần đây, tỉ lệ trẻ nam tham gia các hành vi gây hấn thể chất, bị thương trong các cuộc ẩu đả, bị đe doạ bằng vũ khí và có những hành vi bắt nạt nhiều gấp hai lần phái nữ. Tỉ lệ các em nam mang vũ khí đến trường nhiều gấp bốn lần các em nữ. Nói cách khác, các em nam thường bộc lộ nhiều hành vi gây hấn thể chất hơn trong khi đó các em nữ thường thể hiện sự gây hấn bằng việc nói xấu, hình thành những liên minh (nhóm, hội) để loại trừ những người không phù hợp. Ngoài ra, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, tỉ lệ các hành vi gây hấn như đánh nhau, đe doạ và bắt nạt ở học sinh lớp 6 đến lớp 8 nhiều hơn một cách có ý nghĩa thống kê so với học sinh THPT. Điều đó khẳng định rằng hành vi gây hấn xuất hiện ở học sinh THCS nhiều hơn học sinh THPT. Gây hấn thường được biểu hiện qua sự hung hãn với người khác, đồ vật hoặc động vật thể hiện với những hành vi như: Bắt
nạt, đe doạ hay uy hiếp người khác;
Khởi 30
xướng và tham gia các cuộc ẩu đả, đánh nhau;
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Sử dụng các loại vũ khí có thể gây hại nghiệm trọng về thể chất cho người khác (VD như gậy gộc, gạch đá, mảnh chai vỡ, dao, súng….);
Có
biểu hiện độc ác về thể chất với người khác hoặc động vật (VD như đốt đuôi con mèo); Ăn
cướp tài sản trong khi đối mặt với nạn nhân (cướp giật, trấn lột, tống tiền…);
Phá Cố
hoại tài sản của công hoặc của người khác;
ý gây cháy để gây thiệt hại cho người khác…
Theo Bảng phân loại bệnh của Hội các nhà Tâm thần học Mỹ (DSM) thì hành vi gây hấn có thể khởi phát từ 5-6 tuổi nhưng phát triển mạnh ở giai đoạn thanh thiếu niên và vị thành niên. Dấu hiệu để nhận biết sớm là trẻ dễ dàng chuyển từ trạng thái ôn hoà sang cáu giận bực tức một cách thái quá với tần suất một vài lần trong ngày. Dấu hiệu để chẩn đoán là tần suất cao những hành vi tấn công, gây hấn gây tổn thương cho người khác một cách thô bạo, nghiệm trọng có xu hướng ổn định trong vòng sáu tháng. 2.2.1.2. Cách thức hỗ trợ cho học sinh có hành vi gây hấn Với những hành vi gây hấn ở trẻ, trừng phạt thể chất không những không mang lại hiệu quả mà ngược lại còn xây dựng một khuôn mẫu bạo lực cho các em. Cách thức tốt nhất là phạt nhẹ (bằng cách mất các quyền lợi) kết hợp cùng tham vấn và các chiến lược làm cha mẹ tích cực để làm giảm hành vi gây hấn. Cách thứ hai là đưa ra các chương trình thay đổi cách suy nghĩ tiêu cực ở nhóm trẻ có hành vi gây hấn. Những trẻ hay gây hấn thường quá nhạy cảm với các kích thích và cho rằng các tác nhân kích thích chứa đựng sự đe doạ, xúc phạm hoặc thù địch. Chương trình can thiệp sẽ giúp các em luyện tập cách thức suy luận những ý đồ không thù địch trong từng tình huống cụ thể. Ví dụ như nếu có ai đâm bổ vào em thì em diễn giải điều đó như thế nào? Đó là hành vi vô ý hay có ý đồ thù địch cần đáp trả… Cách thứ ba là giúp các em những cách thức để tự mình phân tán hoặc xao lãng với những ấm ức đang hiện hữu để phòng ngừa những hành vi gây hấn. Cách đơn giản nhất có thể là sự trì hoãn một khoảng thời gian giữa sự ấm ức và phản ứng hành vi bằng cách đếm từ 1 đến 10 cũng có hiệu quả. Thứ tư, có thể hướng dẫn các em đối đầu với những ấm ức theo một cách phi bạo lực và chia sẻ cảm giác ấm ức với người phía bên kia. Đây là một THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
31
chiến lược giải quyết vấn đề bền vững vì khuyến khích cả hai bên có những hành động để giảm sự tức giận. Cuối cùng, dạy học sinh THCS kỹ năng giao tiếp và thấu cảm để truyền tải sự tức giận sao cho không kích động sự trả đũa và nâng cao sự thoả hiệp. 2.2.2 Hành vi chống đối - không tuân thủ 2.2.2.1 Dấu hiệu hành vi chống đối – không tuân thủ Chống đối, không tuân thủ được định nghĩa là những biểu hiện hành vi không phù hợp với lứa tuổi, được lặp đi lặp lại có tính chất gây tranh cãi, thách thức, cố tình gây bực bội, khó chịu và thù địch để đổ lỗi cho người khác về những vi phạm hoặc thiếu sót của mình. Những học sinh THCS chống đối, không tuân thủ có xu hướng gây hấn bằng lời chứ không phải gây tổn thương về thể chất. Hơn nữa xu hướng gây hấn của hành vi chống đối, không tuân thủ thường mang tính chất phương tiện (là cách tỏ thái độ với những quy định hoặc yêu cầu của người khác) hơn là mang tính chất thù địch. Sự chống đối cũng thường được thể hiện qua những hành vi bên ngoài (quan sát được) như la hét hơn là những hành vi dấu diếm (như nói xấu hoặc bôi nhọ). Tỉ lệ hành vi chống đối, không tuân thủ ở trẻ em và VTN chưa được xác định chắc chắn nhưng nhiều nghiên cứu chỉ ra tỉ lệ dao động trong khoảng từ 5,7 đến 9,9% dân số. Tuổi khởi phát trung bình là 6 tuổi. Những hành vi chống đối cũng được nhiều nhà nghiên cứu xem như một dạng của rối loạn hành vi. Tỉ lệ hành vi chống đối có sự khác biệt đáng kể theo giới với tỉ lệ nam trên nữ là 4:1. Ngoài ra có những kết quả nghiên cứu cho rằng những hành vi chống đối xảy ra thường xuyên hơn ở các em nam giai đoạn trước dậy thì trong khi đó hành vi chống đối ở các em nữ thường tăng mạnh vào giai đoạn VTN. Chống đối không tuân thủ được hiểu là một khuôn mẫu hành vi đặc trưng bởi sự tiêu cực, thách thức, thù địch và không tuân thủ theo yêu cầu của những người có thẩm quyền kéo dài ít nhất trong 6 tháng cùng với sự xuất hiện thường xuyên ít nhất một trong số những hành vi như: Mất
bình tĩnh
Thường
xuyên tranh cãi với người lớn
Thường
xuyên chủ động phớt lờ hoặc từ chối việc thực hiện theo các yêu cầu của người lớn, cố ý gây bực mình cho người khác
Thường 32
đổ lỗi cho người khác về những sai sót hoặc những lỗi lầm
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
của mình Quá
nhạy cảm và hay khó chịu vì người khác
Thường
xuyên tức giận, bực bội
Thường
xuyên có thái độ thù hằn, cay độc.
Ngoài ra, những biểu hiện hành vi này thường gây khó khăn cho cá nhân trong hoạt động xã hội, học tập và nghề nghiệp. Ví dụ như ở trường, học sinh THCS có hành vi chống đối không tuân thủ thường có xu hướng ủ rũ, thu mình, khó chịu, thiếu lòng tự trọng và thường xuyên xung đột với giáo viên cũng như bạn học. Thanh thiếu niên có hành vi chống đối thường dùng những hành vi này để thu hút sự chú ý của người khác và tự khẳng định bản thân mình là người “ngoài vòng pháp luật” trong lớp. 2.2.2.2. Cách thức hỗ trợ học sinh có hành vi chống đối – không tuân thủ Với trẻ dưới 12 tuổi, các chương trình can thiệp được thiết kế chủ yếu hướng đến thay đổi hành vi của cha mẹ. Về cơ bản những chương trình này giáo dục cha mẹ về nguồn gốc và ý nghĩa của những hành vi chống đối cũng như tập huấn cho cha mẹ những cách thức đưa ra những nguyên tắc trong gia đình và sử dụng chiến lược hành vi làm cha mẹ có hiệu quả. Ví dụ một số kỹ năng hiệu quả để điều chỉnh hành vi chống đối A, Chú ý tích cực và khen ngợi để củng cố những hành vi được mong đợi B, Phớt lờ những hành vi không phù hợp không nghiêm trọng C, Đưa ra những chỉ dẫn ngắn gọn, rõ ràng, loại bỏ những tác nhân ảnh hưởng đến sự chú ý của trẻ (như tắt ti vi) D, Thiết lập một hệ thống thưởng quy đổi ở nhà (lưu ý không lấy đi những điểm thưởng nếu trẻ có hành vi sai) E, Sử dụng hình phạt khoảng lặng cho những hành vi sai nghiêm trọng Với học sinh THCS có hành vi chống đối – không tuân thủ thì trị liệu gia đình có khả năng thành công cao nhất. Mục tiêu của can thiệp gia đình là (a) thiết lập một khuôn mẫu giao tiếp có hiệu quả giữa các thành viên trong gia đình và tìm ra những cách thức giải quyết vấn đề một cách hiệu quả hơn; (b) giúp gia đình duy trì những kỹ năng đã học được để giải quyết những tình huống phát sinh trong tương lai. Ví dụ các bước giúp giải quyết vấn đề trong gia đình là: THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
33
A, Xác định vấn đề: Mỗi thành viên trong gia đình chia sẻ về những điều họ nghĩ gây nên vấn đề, tại sao vấn đề lại xảy ra. Những thành viên khác trong gia đình diễn đạt lại theo ý hiểu của mình để chắc chắn rằng họ hiểu nhau. B, Lần lượt đưa ra những giải pháp có thể thực hiện C, Lần lượt đánh giá những ưu điểm và hạn chế của từng giải pháp. Giải pháp nào được nhiều người ủng hộ nhất sẽ được sử dụng và mọi người phải chấp nhận. D, Thực hiện giải pháp và kiểm tra tính hiệu quả của nó. 2.2.3 Rối loạn hành vi 2.2.3.1. Dấu hiệu trẻ có rối loạn hành vi Rối loạn hành vi có liên quan đến một nhóm các biểu hiện hành vi và cảm xúc của trẻ em và vị thành niên được lặp đi lặp lại nhiều lần và ở đó, các quyền cơ bản của người khác cũng như các chuẩn mực xã hội (phù hợp với lứa tuổi) hay các luật lệ bị xâm phạm. Rối loạn hành vi bao gồm nội hàm của nhiều thuật ngữ khác như rối loạn hành vi chống đối xã hội, hành vi phạm pháp, hành vi gây hấn, hành vi nghiện chất. Tuy nhiên vẫn có sự phân biệt trong các nhóm hành vi này. Trẻ em và vị thành niên có rối loạn hành vi thường tham gia rất nhiều vào các vụ ẩu đả, bắt nạt bạn bè, có hành vi độc ác hoặc hành hạ súc vật, phá hoại của công hoặc đồ đạc của người khác, gây cháy, trộm cắp, nói dối, trốn học hoặc bỏ nhà ra đi. Thông thường thì các biểu hiện rối loạn hành vi ở trẻ em và thanh thiếu niên được tập hợp thành bốn nhóm như sau: A, Độc ác với người và động vật bao gồm: (1) Hay bắt nạt, đe doạ, uy hiếp người khác (2) Hay gây sự đánh nhau (3) Sử dụng vũ khí có thể gây hại nghiêm trọng về thân thể cho người khác (4) Có hành vi độc ác về thân thể với người khác (5) Có hành vi độc ác về thân thể với động vật (6) Ăn cướp đối mặt với nạn nhân (như cướp đoạt, giật túi tiền, tống tiền, ăn cướp có vũ khí) (7) Cưỡng dâm 34
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
B, Phá hoại tài sản (hành vi xâm hại gây tổn thất tài sản) (8) Cố ý gây cháy với ý định gây hại nghiêm trọng. (9) Cố ý phá hoại tài sản của người khác (bằng các hình thức khác ngoài gây cháy). C. Lừa đảo hay trộm cắp (10) Đập phá xông vào nhà hoặc đột nhập vào ô tô của người khác. (11) Thường xuyên nói dối để nhận được đồ vật, ân huệ hoặc để tránh các nghĩa vụ (nghĩa là lừa gạt người khác). (12) Ăn cắp những đồ vật có giá trị không lớn không đối mặt với nạn nhân (Vd như lấy cắp trong cửa hàng, giả mạo giấy tờ…). D. Vi phạm nghiêm trọng các luật lệ (13) Thường ở qua đêm ngoài gia đình bỏ mặc sự cấm đoán của cha mẹ, bắt đầu trước tuổi 13 (14) Trốn nhà qua đêm ít nhất 2 lần trong khi đang sống ở nhà với bố mẹ hoặc gia đình người bảo trợ (hoặc bỏ đi một lần không trở về trong một thời gian dài) (15) Thường trốn học bắt đầu trước tuổi 13. Để chẩn đoán rối loạn hành vi, trẻ cần có ít nhất 3 trong số 15 biểu hiện được nêu trên lặp đi lặp lại và kéo dài trong khoảng 12 tháng qua và có ít nhất một tiêu chuẩn tái diễn nhiều lần trong 6 tháng qua. Mức độ rối loạn phải gây tổn hại trên các lĩnh vực hoạt động chức năng của cá nhân như lĩnh vực hoạt động xã hội, trong học tập hoặc trong gia đình. Tuy nhiên, nếu những biểu hiện này xuất hiện ở người trên 18 tuổi, chúng ta sẽ xếp sang một dạng rối loạn khác đó là rối loạn nhân cách chống đối xã hội. 2.2.3.2. Hệ quả của rối loạn hành vi ở học sinh THCS Rối loạn hành vi là một trong những vấn đề tổn thương sức khỏe tâm thần có tỷ lệ phổ biến cao nhất trong giới trẻ (khoảng 10 %) với tỷ lệ mắc phải ở nam cao hơn nữ và ở thành phố phổ biến hơn nông thôn. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rối loạn hành vi ảnh hưởng đến khoảng 25% trẻ em trong độ tuổi đến trường. Trẻ em và vị thành niên có rối loạn hành vi thường có nguy cơ cao phát triển các hành vi chống đối xã hội, phạm pháp, bạo lực và nghiện chất khi trưởng thành. Kinh phí hàng năm chi trả THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
35
cho những thiệt hại xã hội mà trẻ có rối loạn hành vi gây ra cùng với chi phí cho các dịch vụ chăm sóc có liên quan ước tính cao gấp 6 lần tổng chi phí cho các vấn đề tổn thương sức khỏe tâm thần khác. 2.2.3.3. Cách thức hỗ trợ trẻ có rối loạn hành vi Rối loạn hành vi là một rối loạn có nội hàm lớn nên không thể dễ dàng can thiệp có hiệu quả chỉ bằng một liệu pháp đơn lẻ. Ngược lại, nó phải là một chiến lược toàn diện kết hợp giữa phòng ngừa các vấn đề hành vi tiền học đường và các chương trình can thiệp tâm lý được thiết kế dựa trên từng lứa tuổi kết hợp với điều trị thuốc cho những trường hợp có hành vi gây nguy hiểm cho xã hội. Ví dụ những chương trình can thiệp phòng ngừa được tiến hành trước khi trẻ vào lớp 1, bao gồm việc giáo dục cha mẹ về các mốc phát triển của trẻ, đánh giá nhanh những hành vi không mong đợi ở trẻ và huấn luyện cha mẹ những kỹ năng để giao tiếp tốt hơn và nhất quán hơn với trẻ, nhận ra và chống lại sự phát triển vòng phản ứng tiêu cực, tăng cường chú ý và khen thưởng những hành vi thích hợp. Những chiến lược này không những đem lại hiệu quả tức thì mà còn mang đến những lợi ích lâu dài. Với VTN có rối loạn hành vi ở mức khá nghiêm trọng, trị liệu đa hệ thống (TLĐHT) được xem như một chiến lược hiệu quả nhất để can thiệp. TLĐHT là một chiến lược can thiệp dựa vào gia đình, tập trung làm thay đổi hành vi ứng xử của trẻ trong các môi trường hoàn cảnh khác nhau như trong gia đình, tại trường học bằng cách thúc đẩy các hành vi được xã hội chấp nhận và loại trừ các hành vi không phù hợp. TLĐHT được vận hành và giám sát bởi 9 nguyên tắc cơ bản nên có tính linh hoạt cao. TLĐHT tập trung vào (a) việc trao quyền cho cha mẹ trong quản lý gia đình và hành vi của trẻ bằng cách tận dụng những thế mạnh của từng gia đình để khai thác những nguồn hỗ trợ từ bên ngoài; (b) giúp cha mẹ loại bỏ các rào cản có thể gây cản trở việc thực hiện các chiến lược hành vi làm cha mẹ hiệu quả như những khó khăn và căng thẳng trong gia đình, mâu thuẫn vợ chồng; (c) tập huấn kỹ năng làm cha mẹ, những cách thức để duy trì những nguyên tắc trong gia đình để giúp trẻ xa dần với nhóm bạn xấu và tăng cường mối quan hệ với những nhóm bạn tích cực; và (d) giúp cha mẹ quản lý những sự kiện tiêu cực xảy ra tại môi trường sống của trẻ (hàng xóm láng giềng) như những hoạt động bạo lực, tội ác. Đối tượng chính mà TLĐHT hướng tới là những trẻ vị thành niên (từ 14- 16 tuổi) có các biểu hiện rối loạn hành vi nặng và trường diễn. Một quy trình TLĐHT thông thường diễn ra trong 4 tháng với nhiều buổi gặp gỡ với các nhà trị liệu trong từng tuần.
36
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
2.2.4. Phạm tội, phạm pháp 2.2.4.1. Dấu hiệu học sinh có hành vi phạm tội, phạm pháp Hành vi phạm tội hay phạm pháp là một dạng của hành vi chống đối xã hội được đặc trưng bởi các hành động bất chính và vô luân lý (vi phạm các chuẩn mực đạo đức của xã hội cũng như những giá trị phong tục tập quán) và hệ thống pháp luật của xã hội. Các biểu hiện của hành vi phạm tội hoặc phạm pháp có nhiều dạng từ ăn cắp ăn trộm, lừa đảo kiếm tiền bất chính, buôn bán ma tuý, mại dâm, v.v. Hành vi này thường bắt đầu ở tuổi trẻ em và kéo dài suốt đời. Hành vi phạm tội/phạm pháp ở trẻ em dao động trong từng xã hội, nền văn hoá khác nhau và tuỳ thuộc vào tiêu chuẩn chẩn đoán cũng như mẫu nghiên cứu nhưng có tỉ lệ ước tính từ 5% - 15% dân số với tỷ lệ ở nam trội hơn nữ. Trẻ có hành vi phạm tội, phạm pháp thường có một số nét như sau: (a) Các nét tính cách xung động, bốc đồng, hiếu chiến, ngạo ngược dễ bị kích động (có khi dẫn đến việc gây tổn thương cho các đối tượng khác). Những em này cũng có xu hướng sử dụng biệt danh. (b) Thất bại trong việc thích nghi với các chuẩn mực, quy định, thường xuyên phá luật và bất chấp sự an toàn của bản thân và người khác. (c) Hay bị bắt giữ, hay phải trình diện ở các cơ quan công an và thiếu sự ăn năn, hối hận. Các hành vi phạm tội/phạm pháp của các em có thể có nhiều biểu hiện như: (a) Xâm phạm tài sản của người khác, ăn cắp vặt hoặc ăn cắp tiền hoặc các vật chất có giá trị lớn; trẻ có thể dùng, tích trữ hoặc đem cho các vật lấy cắp làm cho nhiều cha mẹ nghĩ là con mình có thói quen sưu tập “thập cẩm” các đồ vật. (b) Xâm phạm tình dục khác giới hoặc đồng giới, tham gia hiếp dâm tập thể. Với các em nữ thì có thể có hành vi mãi dâm ở từng thời kỳ. (c) Bỏ học bỏ nhà tham gia vào các băng nhóm gây rối trật tự xã hội. (d) Nghiện ma tuý và các dạng chất khác. Có nhiều trẻ lớn còn có thể bị nghiện rượu và tham gia buôn lậu ma tuý. 2.2.4.2. Cách thức hỗ trợ trẻ có hành vi phạm tội, phạm pháp Với những hành vi phạm tội/phạm pháp mang tính liên tục, các cách can THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
37
thiệp sinh học, hoá dược và tâm lý đều tỏ ra không hiệu quả. Tuy nhiên, liệu pháp nhóm và sử dụng các nhóm đồng đẳng để điều trị tỏ ra có đáp ứng ở nhiều trẻ em phạm pháp trong các nhà tù hoặc trại cải tạo. Với những hành vi phạm tội/phạm pháp, cách thức tốt nhất là chủ động đề phòng bao gồm (a) các chiến lược cải thiện sức khoẻ tâm thần và thể chất cho trẻ em và gia đình của những nhóm có nhiều nguy cơ như nhóm bất lợi về kinh tế; (b) tuyên truyền giáo dục về sức khoẻ thai nhi để làm giảm các chấn thương và tổn thương hệ thần kinh từ giai đoạn ấu thơ đến VTN (Vd như nói về những nhân tố có hại cho sự phát triển não bộ của thai nhi như nhiễm trùng, ngạt, thuốc lá, chất ma tuý); (c) Tuyên truyền giáo dục nhằm xoá bỏ các hình thức trừng phạt thân thể một cách bạo lực (như đánh đập); (d) Tuyên truyền phổ biến pháp luật và những giá trị xã hội tích cực. 2.2.5. Lạm dụng rượu và chất kích thích 2.2.5.1. Nhận diện các hành vi lạm dụng rượu và chất kích thích Việc sử dụng rượu và các chất kích thích là khá phổ biến trong các nhóm xã hội mặc dù có một vài nhóm dùng nhiều hơn các nhóm khác. Ở thiếu niên, việc lạm dụng rượu và các chất ma tuý thường liên quan đến 3 nguyên nhân hàng đầu gây tử vong cho các em trong độ tuổi này đó là tai nạn giao thông, giết người và tự tử. Ngoài ra, ảnh hưởng của việc lạm dụng rượu và các chất kích thích cũng góp phần tăng cường hành vi bạo lực, các vụ hiếp dâm, hoạt động tình dục không an toàn, có thai ngoài ý muốn và các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Tại Mỹ, tỉ lệ chẩn đoán lạm dụng chất ở thanh thiếu niên ở trong khoảng từ 3 – 10% trong đó, phần lớn những người cần được điều trị để cai ở trong độ tuổi từ 12 – 17. Các dấu hiệu và triệu chứng có thể cung cấp manh mối cho việc lạm dụng rượu hoặc chất kích thích ở học sinh THCS bao gồm những thay đổi trong mạng lưới giao tiếp xã hội (có thêm các mối quan hệ hoặc không duy trì các mối quan hệ cũ); có quan hệ với nhóm bạn chơi bời, có nguy cơ cao trong việc sử dụng các chất kích thích. Bên cạnh đó, học sinh THCS cũng có thể có những hành vi dấu diếm như dấm dúi một cái gì đó, khoá cửa phòng, có vẻ cảnh giác hơn, phàn nàn vì sự vi phạm các quyền riêng tư. Có mùi thơm của rượu hoặc cần sa trên quần áo hoặc trong phòng. Trẻ cũng có thể có những hành vi kích động hoặc quá thờ ơ hơn bình thường; đồng tử giãn nở hoặc co thắt, nhịp tim nhanh, mắt có vằn máu, nói lắp, hay ngáp và dáng đi không vững. Còn theo Bảng phân loại bệnh của Hiệp hội các nhà tâm thần học Mỹ (DSM) thì lạm dụng chất được xác định là một khuôn mẫu hành vi không 38
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
thích nghi dẫn đến sự suy giảm chức năng đáng kể về mặt lâm sàng thể hiện trong ít nhất 1 biểu hiện sau trong vòng 12 tháng A, Mất khả năng hoàn thành các trách nhiệm ở nơi làm việc, ở trường học hoặc ở nhà (VD như liên tục vắng mặt, làm việc không có hiệu quả, bị đình chỉ học tập hoặc bị đuổi khỏi trường, bỏ bê các nhiệm vụ ở nhà) B, Sử dụng chất trong những trường hợp có thể gây nguy hiểm đến tính mạng (ví dụ lái xe bạt mạng khi đang say hoặc phê thuốc) C, Liên quan đến những vấn đề luật pháp (VD bị bắt vì hành vi gây mất trật tự khi đang say rượu hoặc phê thuốc) D, Liên quan đến những vấn đề xã hội hoặc mối quan hệ với người khác (VD như tranh cãi với vợ hoặc chồng về những hậu quả của nhiễm độc, quá trình cai nghiện…). 2.2.5.2. Cách thức hỗ trợ trẻ lạm dụng rượu và chất kích thích Sử dụng các chiến lược vĩ mô để làm giảm nhu cầu về các chất kích thích như đưa ra các điều luật cấm sử dụng các chất kích thích. Ngoài ra các biện pháp phòng ngừa có hiệu quả là những chiến lược nằm nâng cao kỹ năng xã hội và kỹ năng từ chối sử dụng chất kích thích trong giới trẻ. Trên thế giới, những chương trình giảng dạy về kỹ năng sống nói chung và các kỹ năng phòng tránh các chất gây nghiện được đưa vào nhà trường và cho thấy bước đầu đã trì hoãn tuổi khởi phát uống rượu, hút thuốc lá và sử dụng chất kích thích trong học sinh. Bên cạnh đó phỏng vấn động cơ cũng là một công cụ khá hữu hiệu trong việc phòng ngừa lạm dụng rượu và chất gây nghiện ở VTN. Can thiệp rối loạn lạm dụng rượu và chất gây nghiện ở thanh thiếu niên thường có sự kết hợp các can thiệp bằng thuốc và tâm lý. Một số chương trình can thiệp tâm lý cho thanh thiếu niên lạm dụng chất gây nghiện có hiệu quả có thể bao gồm trị liệu đa hệ thống, trị liệu gia đình theo hệ thống, trị liệu nhận thức hành vi phục vụ cho các nhóm đối tượng hoặc cá nhân. Thuốc đôi khi được sử dụng để ngăn chặn sự tái phát. Thông thường thì thuốc bao giờ cũng được dùng kết hợp với tham vấn hoặc trị liệu tâm lý Ví dụ như sử dụng naltrexone cho lạm dụng các chất gây nghiện, sử dụng disul iram cho lạm dụng rượu, v.v. 2.3. Các vấn đề về phát triển Mặc dù các vấn đề phát triển như tự kỉ và chậm phát triển tinh thần THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
39
thường được phát hiện từ khi các em còn nhỏ, trước khi vào tuổi vị thành niên, cán bộ làm hoạt động TVHĐ vẫn có thể gặp những trường hợp có vấn đề về phát triển. Chúng tôi giới thiệu nội dung này để giúp cán bộ làm hoạt động TVHĐ có cái nhìn tổng quát về các vấn đề sức khỏe tâm thần ở tuổi vị thành niên. 2.3.1. Chậm phát triển tinh thần (thiểu năng trí tuệ) 2.3.1.1. Nhận diện trẻ có chậm phát triển tinh thần Chậm phát triển tinh thần thường được chẩn đoán trước 18 tuổi, là tình trạng chức năng trí tuệ thấp hơn mức trung bình, không phát triển các kỹ năng nhận thức phù hợp với độ tuổi và thiếu các kỹ năng cần thiết đảm bảo cho cuộc sống hàng ngày. Nhận diện dấu hiệu trẻ có chậm phát triển tinh thần: Hành
vi như trẻ nhỏ
Giảm
khả năng học
Không
đạt được những mốc phát triển trí tuệ phù hợp với tuổi
Không
có khả năng đáp ứng những yêu cầu giáo dục ở trường
Thiếu
tò mò, tìm tòi, khám phá
Chậm phát triển tinh thần có ở các mức độ từ nhẹ đến nặng. Chậm phát triển mức nhẹ có thể đặc trưng bởi dấu hiệu thiếu sự tò mò, tìm tòi và có hành vi tĩnh, chậm chạp. Chậm phát triển mức nặng có hành vi nhi hóa, hành vi như trẻ em trong suốt đời. 2.3.1.2. Cách thức hỗ trợ trẻ có chậm phát triển tinh thần Mục tiêu cơ bản của can thiệp là phát triển những tiềm năng mà cá nhân có được. Giáo dục đặc biệt và huấn luyện các kỹ năng xã hội nên bắt đầu sớm ngay khi còn nhỏ, giúp cá nhân có thể thực hiện chức năng bình thường nhất ở mức có thể. Để can thiệp cho các em này, cần có chuyên gia có chuyên môn sâu về giáo dục đặc biệt hoặc tâm lý giáo dục. 2.3.2 Tăng động giảm chú ý 2.3.2.1. Nhận diện dấu hiệu của rối loạn tăng động giảm chú ý Tăng động giảm chú ý (TĐGCY) ảnh hưởng đến 3-5% trẻ em. Trẻ nam nhiều hơn trẻ nữ 2 đến 3 lần. Vị thành niên TĐGCY thường không chú ý, 40
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
quá hoạt động, xung động và thiếu tổ chức. Những hành vi này có vẻ có ở mọi vị thành niên. Tuy vậy, những biểu hiện này thường bền bỉ, quá mức và ngoài tầm kiểm soát của các em. Các em TĐGCY khó giữ tâm trí tập trung đến các nhiệm vụ trong thời gian ngắn mà không bị chán hoặc sao nhẵng. Học sinh THCS cũng không thể kiềm chế được các suy nghĩ tự động trước khi hành động. Trong những tình huống stress, các hành vi quá mức này còn trở nên quá mức hơn. Do các triệu chứng như vậy, các em thường khó hình thành sự tự chủ và tự trọng cao. Trong nhiều trường hợp vị thành niên TĐGCY, các dấu hiệu đã được ghi lại và chẩn đoán trước khi các em bước vào tuổi VTN. Do đó, nhiều em được can thiệp và các triệu chứng này đã giảm bớt. Các nghiên cứu cũng cho thấy vào tuổi VTN, khoảng 50% các em có chẩn đoán TĐGCY không còn triệu chứng TĐGCY nữa. TĐGCY là loại rối loạn mãn tính thường được chẩn đoán từ những năm tiểu học với các triệu chứng từ trung bình đến nặng. Các em TĐGCY thường có vấn đề ở mọi nơi: ở nhà, ở trường và lúc chơi. Nếu TĐGCY không được nhận biết và can thiệp, các em có thể hình thành tự trọng thấp, bực tức, thất bại học tập, xa lánh xã hội, kéo đến tuổi trưởng thành. a) Các dấu hiệu của không chú ý: Không phải các em TĐGCY không chú ý được: khi chúng làm những điều chúng thích hoặc nghe những chuyện chúng quan tâm, chúng không có vấn đề gì về tập trung và vẫn làm được nhiệm vụ. Nhưng nếu công việc lặp lại hoặc chán, chúng dễ bị sao nhãng. Duy trì việc đang làm là vấn đề phổ biến mà trẻ TĐGCY gặp khó khăn. Trẻ TĐGCY thường nhảy từ việc này sang việc khác mà không hoàn thành được bất cứ việc gì hoặc nhảy bước trong quá trình. Tự tổ chức việc học tập và thời gian là rất khó khăn hơn đối các em TĐGCY, so với các em khác. Các em thường có vấn đề mất tập trung khi có những thứ khác đang diễn ra xung quanh; các em cần môi trường yên tĩnh, vắng lặng để tập trung. Các biểu hiện của không chú ý là: Mắc
lỗi bất cẩn
Khó
duy trì chú ý, dễ sao nhãng
Có
vẻ như không nghe khi người khác đang nói với mình
Khó
nhớ và theo các chỉ dẫn THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
41
Khó
sắp xếp, tổ chức, lên kế hoạch và hoàn thành công việc
Chán
việc trước khi hoàn thành
Thường
mất hoặc để nhầm chỗ sách, vở, đồ chơi, dụng cụ học tập,v.v.
b) Các dấu hiệu của tăng động Dấu hiệu rõ nhất ở trẻ TĐGCY là tăng động. Dù trẻ em thường khá hoạt động, trẻ có dấu hiệu tăng động thường xuyên di chuyển. Chúng có thể thử làm vài thứ một lúc, nhảy từ việc này sang việc khác. Kể cả khi bị buộc yêu cầu ngồi yên - là điều rất khó với trẻ- trẻ vẫn liên chân liên tay: bàn chân đập, gõ, chân rung, các ngón tay nhảy múa. Bồn
chồn không yên và luôn uốn éo, cựa quậy
Luôn
rời khỏi ghế trong các tình huống đáng nhẽ cần ngồi yên
Di chuyển xung quanh liên tục, thường chạy hoặc trèo không phù hợp tình huống Nói
nhiều
Khó
chơi yên lặng hoặc thư thái
Luôn
hoạt động, như là bị điều khiển bởi mô tơ.
c) Các dấu hiệu của xung động Sự xung động ở trẻ TĐGCY có thể dẫn đến vấn đề tự kiểm soát bản thân. Vì chúng tự kiểm soát mình kém hơn những trẻ khác, trẻ sẽ cắt ngang cuộc nói chuyện, xâm chiếm không gian của người khác, hỏi những câu hỏi không liên quan trong lớp học, quan sát sống sượng người khác và hỏi những câu hỏi quá riêng tư. Các yêu cầu như “kiên trì”, “đợi một chút” là rất khó cho các em TĐGCY thực hiện. Trẻ với những dấu hiệu xung động cũng thường rất cảm xúc và ứng xử thái quá. Do đó, người khác có thể nhận xét các em không lịch sự, không tôn trọng, lạ kì.
Hành động không suy nghĩ
Bật
ra câu trả lời trong lớp mà không chờ đợi được gọi hoặc nghe hết câu hỏi Không Nói
42
chờ đến lượt mình khi đợi hàng hoặc chơi
những điều sai ở những thời điểm không phù hợp
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Thường Xâm
ngắt lời hoặc làm gián đoạn việc của người khác
lấn cuộc nói chuyện hoặc trò chơi của người khác
Không thể kìm giữ tình cảm, dẫn đến các cơn giận dữ, cáu kỉnh hoặc ăn vạ. Đoán
chứ không cân nhắc để giải quyết vấn đề
Các dấu hiệu này ở trẻ thường được nhận ra bởi những người xung quanh hơn là tự trẻ. Các em TĐGCY thường trả lời trước khi cô hỏi hết câu hoặc khi các bạn khác đang định trả lời. Bài vở lộn xộn, quên đồ dùng, bài tập hoặc chưa hoàn thành. Một số em hành động nguy hiểm: lái xe quá nhanh và nguy hiểm, hoặc ăn trộm như một ý định chợt nảy ra mà không lường đến hậu quả. 2.3.2.2. Khó khăn của trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý Hầu hết các vị thành niên đều hành động mang tính xung động, và được biết đến là “vì cái vui trước mắt hơn những lợi ích lâu dài”. Trẻ TĐGCY có thể càng khó khăn hơn trong việc điều chỉnh các xung động, ngay kể cả khi chúng biết những hành động đó hủy hoại bản thân. Ngay từ nhỏ, chúng có thể hành động trước khi suy nghĩ nhưng đến nay, cái giá phải trả cho việc đó cao hơn và sự xung động có thể dẫn đến việc sử dụng chất kích thích, các hành vi hung tính, tình dục không an toàn, lái xe bất cẩn và các tình huống nguy cơ khác. Kể cả hành vi xung động nhỏ như cắt ngang người khác, không yên trên ghế cũng dẫn đến các vấn đề xã hội và học tập của các em. 2.3.2.3. Cách thức hỗ trợ trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý TĐGCY có thể can thiệp được bằng tiếp cận tổng quát, từ nhiều phía như gia đình, trường học. Có thể tiếp cận hành vi, tiếp cận nhận thức, luyện tập kỹ năng xã hội, giáo dục cha mẹ, dược lý. Trẻ TĐGCY cần được can thiệp bởi những người có chuyên môn. Khi trong trường có những em TĐGCY, cán bộ làm công tác TVHĐ làm việc với cha mẹ, giáo viên và cá nhân trẻ để hỗ trợ trẻ. Những chiến lược chung để cải thiện những ảnh hưởng của TĐGCY đến sự phát triển của trẻ có thể là: a) Khó tập trung và tổ chức Hiển nhiên các em TĐGCY thường không tập trung hoặc duy trì được chú ý. Các em luôn không thể chú ý đến bài học, ghi bài hoặc hoàn thành bài tập. Mọi người thường thấy các bạn “lơ đãng”, “đồng bóng” nhưng đó là biểu hiện của TĐGCY chứ không phải hành vi có ý đồ hoặc nét tính cách. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
43
Rõ ràng các khó khăn đó sẽ cản trở thành công học tập của học sinh THCS. Đầu năm học mới, học sinh THCS có thể tự hứa sẽ mang nhiều điểm tốt về nhưng trẻ không hiểu vì sao điểm tốt lại khó đến với mình như đến với các bạn khác. Không có khả năng tập trung đè bẹp mọi nỗ lực, cố gắng của học sinh THCS. Giúp trẻ hiểu rằng trẻ cần có sự hỗ trợ tâm lý để giúp trẻ vượt qua thời vị thành niên dễ dàng hơn và sự hỗ trợ tạm thời này là cần thiết để giúp trẻ bước dài trên con đường tự chủ. b) Khó lên kế hoạch Vị thành niên, với những đặc điểm về phát triển, có khả năng lập mục tiêu, dự đoán trước, định hình hóa, ưu tiên hóa những bước để đạt mục tiêu và dần hiện thực một cách có hệ thống các bước cho đến khi đạt được mục tiêu. Các em VTN TĐGCY thường không đạt được những điều này. Dù các em cũng rất cương quyết, muốn “làm chủ” số phận của mình như muốn xin tự làm một việc gì đó, tự xin việc, các em cần được sự hỗ trợ để đạt được những mục tiêu này. Trao đổi trước với học sinh THCS để học sinh THCS biết chúng ta có thể hỗ trợ các em. Giúp học sinh THCS hiểu được chìa khóa trở thành người thành công bao gồm cả việc biết tìm sự hỗ trợ đúng lúc, đúng chỗ và đúng cách, chẳng hạn như lên kế hoạch gặp giáo viên, biết giáo viên có thể giúp mình gì, gặp cán bộ làm công tác tư vấn để hỏi về những chỉ dẫn cụ thể, hoặc có gia sư, có bạn học kèm để giúp mình tổ chức và hoàn thành bài tập, v.v. c) Tự trọng thấp Các em TĐGCY trải qua những khó khăn về học tập, xã hội và cá nhân. Dù được hỗ trợ và thấu cảm, những trải nghiệm này có thể cũng làm giảm tự tin và tự trọng. Tự trọng thấp cũng có thể dẫn các em đến việc từ chối dùng thuốc, tránh né các hoạt động giáo dục, và thường làm học sinh THCS dễ nhạy cảm, chịu áp lực kém với sức ép từ bạn bè đối với việc dùng thuốc hoặc các hành vi nguy hiểm vì các em cố gắng chứng minh là mình cũng “cool” như bất kì ai. Đây là tuổi mà học sinh THCS cần được theo đuổi những đam mê, nhận ra những điểm mạnh, năng lực của mình. Cán bộ làm công tác tư vấn nên khuyến khích những đam mê của trẻ và tư vấn cha mẹ khuyến khích đam mê, kể cả nếu như đó là chơi điện tử (không dẫn đến nghiện) và xem hoạt động đó có thể giúp trẻ học được một số các kỹ năng. Điều này có thể giúp trẻ thấy mình có năng lực. d) Các vấn đề về độc lập VTN luôn muốn và kì vọng được dự tiệc, được lái xe, và nói chung thích được riêng tư, tự chủ, độc lập. Như đã nói, TĐGCY có thể làm cho các hành 44
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
vi này có nhiều nguy cơ hơn. Do vậy, học sinh THCS cần được giám sát cẩn thận nhưng không trực tiếp và thô bạo. Cần trao đổi kế hoạch trước với học sinh THCS về các cách thức hỗ trợ, cũng như đặt ra những khuôn khổ phù hợp. 2.4. Các khó khăn tâm lý khác 2.4.1. Stress 2.4.1.1. Nhận diện các dấu hiệu stress Hầu như một nửa tổng số vị thành niên thấy khó khăn đương đầu với những tình huống gây stress ở nhà hoặc ở trường (Gans 1990). Stress được đặc trưng bởi cảm giác căng thẳng, mệt mỏi, thất vọng, lo lắng, buồn rầu, thu mình kéo dài vài giờ hoặc vài ngày. Stress khác với trầm cảm ở chỗ trầm cảm có những triệu chứng nghiêm trọng hơn (tuyệt vọng, xa lánh, cảm thấy vô giá trị, v.v) và kéo dài hơn (hơn hai tuần). Những kích thích stress bao gồm những thay đổi quan trọng trong đời (như cha mẹ li dị, có người thân bị ốm nặng, v,v) và những điều kiện gây stress mãn tính (như nghèo, bị bệnh, gia đình xung đột, v.v.) đến những rắc rối hàng ngày (như thi cử, cãi nhau với bạn, tranh luận với cha mẹ, anh chị em). Những kích thích này thường xảy ra ở 2 lĩnh vực quan trọng nhất trong cuộc sống của trẻ vị thành niên: gia đình và trường. Các nguồn gây stress có thể là: Áp
lực học tập và thi cử
Cãi
nhau với bạn ở trường
Chuyển Chia
trường, đổi lớp
tay với bạn
Tham Thay
gia quá nhiều hoạt động hoặc kì vọng cao
đổi cơ thể
Môi
trường sống không an toàn
Cha
mẹ li hôn hoặc ly thân
Cãi
nhau với cha mẹ hoặc anh chị em
Thành Các
viên gia đình bị ốm hoặc qua đời
vấn đề kinh tế của gia đình (phá sản, v.v)
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
45
h ess Nhận diện các dấu hiệu stress Nhận thức Có vấn đề trí nhớ Không thể tập trung Phán xét, suy nghĩ kém Chỉ thấy những mặt tiêu cực Lo âu, lo lắng thường trực
Tình cảm
Ủ
Cáu
Cơ thể Đau, nhức Ỉa chảy hoặc táo bón Buồn nôn, đau đầu Đau ngực, tim đập nhanh Thấy lạnh thường xuyên
rũ kỉnh, bực tức Căng thẳng, khó thư giãn Cảm thấy quá sức Cảm thấy cô đơn, cô độc Luôn thấy không hạnh phúc
Hành vi Ăn nhiều hoặc ít Ngủ nhiều hoặc ít Tách mình khỏi mọi người Trốn tránh hoặc tảng lờ các trách nhiệm Sử dụng rượu, thuốc lá để thư giãn Các hành vi nghi thức lặp lại (cắn móng tay, dựt tóc, v.v)
2.4.1.2. Hệ quả của stress Hầu hết các em giải quyết các sự kiện gây stress trong cuộc sống bằng cách làm việc gì đó thư giãn, cố gắng giải quyết vấn đề một cách tích cực, hoặc tìm sự chia sẻ, bầu bạn và hỗ trợ từ người khác. Chẳng hạn các em có thể nghe nhạc, xem tivi, nói chuyện với bạn, người thân để lựa chọn các giải pháp. Đây là những hành vi phù hợp, dần giúp các em trở nên độc lập hơn, biết cách quản lý cảm xúc, tự chịu trách nhiệm, và biết cách tìm sự hỗ trợ từ người khác. Tuy nhiên, một số em cảm thấy quá sức, không chịu được stress và do vậy, không kiểm soát và đương đầu được stress. Các nghiên cứu đều cho thấy stress ảnh hưởng đến cuộc sống cá nhân theo nhiều cách. Với một số em ở tuổi vị thành niên, stress có thể dẫn đến các rối loạn hướng nội như trầm cảm, lo âu, rối loạn tiêu hóa. Với một số em khác, hậu quả của stress lại được bộc lộ ra ngoài, thành các vấn đề hành vi. Một số khác có thể biểu hiện bằng việc lạm dụng rượu hoặc chất kích thích. 2.4.1.3. Cách thức hỗ trợ trẻ có stress 46
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Cán bộ làm hoạt động tư vấn, giáo viên, có thể giúp các em giải quyết vấn đề và quản lý cảm xúc ít nhất theo ba cách: giúp đỡ, khuyến khích và hỗ trợ học sinh THCS trong thời gian trẻ bị stress; giúp học sinh THCS phát triển kiến thức và kỹ năng đương đầu với các khó khăn; giúp học sinh THCS khi trẻ cần. Giúp đỡ, khuyến khích và hỗ trợ: Khuyến
khích các em chia sẻ những gì em đang trải qua và sẵn sàng lắng nghe. Hỏi những câu hỏi cần thiết để hiểu vấn đề nhưng đừng vội đi đến kết luận và đưa ra lời khuyên. Các em có thể không cần khuyên bảo, các em có thể chỉ cần được hiểu và thấu cảm. Mặc dù vấn đề có vẻ nhỏ, không quan trọng đối với người lớn nhưng vẫn có thể là mối lo lắng, bận tâm nhiều của học sinh THCS. Đánh giá thấp vấn đề hoặc nói “em sẽ vượt qua thôi” không giúp trẻ và truyền thông điệp đến trẻ VTN rằng ta không hiểu và không muốn nghe trẻ.
Làm các em yên lòng, động viên và hỗ trợ các em. Sẵn sàng an ủi trẻ bằng lời nói hoặc hành động và không nản lòng nếu trẻ từ chối hoặc tỏ ra bực tức. Đó là những phản ứng bình thường khi các em gặp stress. Hãy kiên trì và cho các em biết chúng ta luôn sẵn lòng nếu học sinh THCS cần. Tiếp
tục duy trì sự ổn định. Nếu không có lý do đặc biệt, vẫn thực hiện những nguyên tắc, quy định, nhiệm vụ và công việc hành ngày như thường lệ.
Khuyến
khích trẻ tham dự các hoạt động mà các em thường yêu thích.
Cố
gắng xây dựng mối quan hệ để các em cảm thấy thoải mái đến gặp chúng ta khi các em cần bất cứ điều gì, kể cả khi học sinh THCS chỉ cần gặp chúng ta để chia sẻ cảm xúc và những sự điều các em đang trải qua. Giúp đỡ các em phát triển kỹ năng đương đầu: Hãy làm mẫu các kỹ năng đương đầu hiệu quả. Trao đổi với học sinh THCS cách chúng ta giải quyết các vấn đề trong cuộc sống. Thể hiện rõ ràng thiện chí và sự chân thành của chúng ta khi nói về những khó khăn mà học sinh THCS đang gặp phải. Dạy các em kỹ năng xã hội. Đề xuất các cách thức đương đầu với tình huống khó khăn. Giúp các em hiểu rằng các em có thể đối mặt với tình huống theo nhiều cách khác nhau. Dạy
các em các kỹ năng cụ thể về ra quyết định hoặc giải quyết vấn đề.
Tạo cơ hội cho trẻ thực hành các kỹ năng đó: giúp trẻ nhận diện vấn đề, THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
47
đưa ra các giải pháp có thể, đánh giá ưu, nhược điểm của từng giải pháp Giúp các em học và thực hành quản lý cảm xúc: Dạy
các em những cách thức an toàn để “xả stress” và thư giãn như đi dạo, chơi thể thao, nghe nhạc hoặc nói chuyện với ai đó. Giúp
học sinh THCS học được cách nhìn vấn đề ở nhiều góc độ khác nhau: nhìn sự việc ở mặt tích cực và tự nhủ với bản thân để kiểm soát được cảm xúc. Giúp các em và thực hành các kỹ năng mới cho phép học sinh THCS tham gia và vui vẻ với các hoạt động mới. Tạo cơ hội cho các hoạt động vui và có ích. Điều này giúp học sinh THCS nạp năng lượng mới và giảm stress.
2.4.2. Nghiện internet, nghiện trò chơi trực tuyến (game online) 2.4.2.1. Các dấu hiệu nhận biết trẻ nghiện internet, nghiện trò chơi trực tuyến Trong cuộc thăm dò ý kiến toàn cầu với hơn 10.000 thanh thiếu niên tại 25 quốc gia do UNICEF thực hiện vào năm 2016 cho thấy 72% thanh thiếu niên Việt Nam sử dụng internet. Nghiên cứu của Lê Minh Công (2011) cho thấy có tỷ lệ khoảng 12,3% học sinh THCS nghiện internet ở các cấp độ. Nghiên cứu của Võ Kim Duy và cộng sự (2021) tiến hành tại 4 quận/huyện của TP. HCM. Kết quả nghiên cứu cho thấy tỉ lệ học sinh THCS và THPT nghiện internet là khá cao so với nghiên cứu trước đây ở các nước Châu Á. Có thể thấy tình trạng nghiện internet đang ngày càng phổ biến và cần được quan tâm ở lứa tuổi thanh thiếu niên.
Trường hợp học sinh nam N – 14 tuổi: Học sinh nam 14 tuổi, là con thứ 3/3 người con trong gia đình, trên là 2 chị gái. N được sinh ra trong môi trường bố mẹ thương yêu nhau, gia đình đầm ấm và cả ba chị em đều học giỏi và thích học. Các em đều học trường chuyên của tỉnh và ngoan ngoãn, tính cách hài hòa. Khi N được 10 tuổi gia đình bắt đầu xảy ra biến cố lớn. Chị cả tự tử vì trầm cảm khi đang là sinh viên năm thứ 3 đại
48
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
học. Cả gia đình đau buồn vì sang chấn đó. Đặc biệt là người mẹ, tự trách mình là con gái đã có biểu hiện từ lâu nhưng cứ cho rằng đó là biểu hiện "hiền, ít nói" của con, không chia sẻ được với con nên gia đình để con tự tử. đồng thời đổ lỗi là do con học nhiều mới bị trầm cảm. Từ suy nghĩ đó người mẹ không cho N và chị của mình học nhiều, bắt chơi là chính. Từ đó, gia đình bắt đầu cho con trai chơi các trò chơi trên máy tính. N nhanh chóng bị thu hút vào các trò game trên mạng và lơ là việc học hành. N không chịu đi học, xem nhẹ việc học và dành nhiều giờ trong ngày trên máy tính. Sau 2 năm thì N đã có nhiều thay đổi về biểu hiện, hành vi so với trước đây: + Sẵn sàng bỏ học + Dành nhiều thời gian trong ngày cho chơi Game + Hay tức giận vô cớ + Lơ là cả việc ăn uống và vệ sinh cá nhân + Khi có yêu cầu N thực hiện việc gì đó thì N không làm và cáu gắt, nếu nhắc nhở mạnh hơn thì N sẵn sàng tấn công lại hoặc đập phá đồ đạc. N trở lên hận thù với mẹ vì mẹ bắt đầu nhắc nhở khi N chơi Game quá nhiều. + N ít đến lớp hơn. Khi đến lớp lại ít chơi với bạn và lầm lì Bố mẹ nhân ra và bắt đầu cấm đoán N chơi game. Từ đây, các cảm xúc và hành vi của N càng trở lên thay đổi nhiều: cáu gắt, đạp phá, chống đối, gây hấn với mẹ.... sau nhiều tháng các thành viên gia đình tự giải quyết và tranh đấu nhưng càng rối hơn..
Cơ chế rối loạn chơi game Về mặt sinh học Nghiên cứu về hành vi rối loạn chơi Internet và chơi game, cơ chế được chỉ ra cho hành vi này là do giải phóng chất dẫn truyền thần kinh dopamine quá mức. Dopamine là chất dẫn truyền thần kinh xảy ra trong não có chức năng “điều chỉnh” niềm vui. Chất hóa học này diễn ra trong nhiều hoạt THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
49
động trong cuộc sống như khi bạn hoàn thành công việc, chăm sóc bản thân, ăn uống hay ăn mừng những chiến thắng. Tuy nhiên vấn đề xảy ra khi chúng ta đòi hỏi não tiết ra chất này nhiều hơn hoặc dồn dập hơn. Khi đó, bộ phận này sẽ dần lãnh cảm, khiến ta phải chơi game nhiều hơn mới sản xuất đủ lượng dopamine như trước. Vậy các nhà game đã cướp quyền điều khiển (hijack) và thao túng cơ chế này như thế nào? Những nhà sản xuất game có thể sẽ tăng dần số lượng hiệu ứng và phần thưởng để bạn sản sinh đủ lượng dopamine như ban đầu, rồi kéo dài màn chơi để duy trì mức độ nghiện game của bạn. Với game hiện nay, bạn dễ dàng tiếp xúc các chuỗi hiệu ứng hình ảnh và âm thanh hấp dẫn. Điều này kích thích não bộ phải suy nghĩ để thực hiện lại thao tác đó mới nhận được khoái cảm. Về lâu dài, thể loại game này rất nhàm chán. Tuy vậy, bạn cũng không dễ bỏ ngang vì não đã quen cơ chế dopamine được kích hoạt bởi trò chơi. Sau này, khi quyết định bỏ game, thì não bạn lại đòi hỏi lượng dopamine định kỳ. Nếu không được đáp ứng, bạn sẽ bị cảm giác trầm cảm và khó chịu xâm chiếm. Điều này hình thành một vòng lặp tâm lý, thôi thúc bạn phải quay lại chơi game để sản sinh tiếp dopamine. Ngày nay, với các thiết bị ghi nhận tín hiệu phát ra từ vỏ não (brain scanning/ positron emission tomography – PET) người ta quan sát được liều lượng dopamine tiết ra khi chơi game. Qua nghiên cứu ở Bệnh viện Hammersmith tại Luân Đôn, Anh, người ta thấy não người chơi game tiết ra gấp đôi lượng dopamine so với người bình thường. Điều này chứng minh rằng game thật sự có thể gây nghiện. Ngoài dopamine, còn các chất như oxytocin, endorphins và serotonin được não tiết ra khi chơi game. Chúng đều có tác dụng điều tiết cảm xúc con người. Thông qua game, các chất hóa học này sẽ gắn kết chúng ta với nhân vật ảo và môi trường ảo ngày càng khăng khít hơn. Về mặt tinh thần Sợ
cảm giác bị “lạc hậu”
Một lý do khiến người ta không dám bỏ game, hoặc bỏ trong thời gian dài chính là sợ bị lạc hậu. Nhiều game đòi hỏi bạn phải luyện tập thường xuyên, để duy trì được “phong độ” và khả năng cạnh tranh. Những game online lớn hiện nay như Dota, Liên Minh, Free Fire không còn đơn thuần là game. Chúng là cả 1 cộng đồng với hàng triệu, hàng triệu 50
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
fan trung thành đang trực tuyến vào bất kỳ thời điểm nào. Chúng có kênh truyền thông riêng và được cập nhật nội dung đều đặn. Ngoài ra, kỹ năng nhân vật và cơ chế gameplay được chỉnh sửa hàng tháng qua các bản cập nhật. Nghĩa là thế giới ảo này vẫn liên tục phát triển và mở rộng bất kể bạn có tham gia hay không. Vì vậy, người chơi phải theo sát các thay đổi của game để thích nghi cho kịp. Cảm giác sợ bị tụt hậu chính là động lực thôi thúc họ phải luyện tập chơi game hàng ngày. Kết
nối với bạn bè và cộng đồng
Nếu như ngày xưa, game chỉ là hoạt động đơn lẻ, thì hiện nay, game là hoạt động cộng đồng. Game thủ khắp thế giới có thể kết nối với nhau, bàn luận trên diễn đàn, chia sẻ kinh nghiệm… Game MOBA yêu cầu chơi theo nhóm. Bạn phải phối hợp với đồng đội của mình để chiến thắng. Vì vậy, việc một cá nhân muốn bỏ game sẽ ảnh hưởng đến toàn đội. Điều này tạo nên áp lực nhóm lên mỗi thành viên (peer pressure) cùng cảm giác tội lỗi khi muốn bỏ rơi đồng đội của mình. Ngoài ra, nhà làm game còn tổ chức sự kiện, chiến dịch quảng cáo và vô số các hoạt động xã hội khác… nhằm kết nối với game thủ ngày càng khăng khít hơn. Qua đó, giới trẻ dần chấp nhận game là 1 phần không thể thiếu trong cuộc sống của họ. Cảm
giác thoát khỏi thực tại
Khảo sát năm 2009 cho thấy 41% người ta tham gia chơi game vì lý do muốn thoát khỏi hiện thực. Trong game, họ được sống thoải mái theo sở thích và phong cách cá nhân. Mục đích chính của họ là trải nghiệm sự tự do hoàn toàn, không bị ràng buộc về trách nhiệm, gia đình, văn hóa, thậm chí cả luật pháp hay chuẩn mực đạo đức. Một xã hội phóng túng chính là niềm vui của họ. Tuy nhiên, con người càng tự do thì càng khó kiểm soát! Một khi bị dẫn dắt bởi tính tò mò và kích thích tinh thần, thể hiện bản lĩnh, họ rất dễ bị lôi kéo về phía tiêu cực của game. Các loại tâm thái này dẫn đến sự ham muốn, truy cầu và trải nghiệm cao trào hoặc cực đoan hơn. Vì vậy, làm sao chúng ta lường trước hậu quả từ game đối với tâm sinh lý, quan niệm và hành vi của con người? Biểu hiện của rối loạn chơi game Có rất nhiều tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn chơi Game/Internet như của THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
51
Sue Fisher (1994) đưa ra 9 khía cạnh kích đến việc nghiện game (1) Sự tiến triển và mối bận tâm, (2) sức chịu đựng, (3) hội chứng cai và mất kiểm soát, (4) tránh thoát, (5) sự săn đuổi, (6) nói dối và lừa gạt, (7) hành vi phạm pháp, (8) phá vỡ mối quan hệ gia đình/ nhà trường, (9) mất mát tài chính cần phải cứu trợ. Tiêu chuẩn của Beard, K., & Wolf, E. (2001) Theo ông, tất cả các trường hợp phải hội tụ đủ (1-5) tiêu chuẩn có mặt: 1. Mối bận tâm về sử dụng Internet (suy nghĩ về hành động trực tuyến trước hay đề cập trước hoạt động kế tiếp) 2. Những mong muốn để sử dụng Internet cùng với sự gia tăng thời gian trong sự nỗ lực đạt được sự thèm muốn. 3. Có sự cố gắng không thành công trong việc kiểm soát, cắt sử dụng Internet nhiều lần, hay dừng sử dụng Internet. 4. Bồn chồn, buồn rầu, chán nản, cáu kỉnh khi cố gắng cắt hay dừng sử dụng Internet. 5. Sử dụng Internet nhiều hơn so với dự kiến. Và có ít nhất một trong các tiêu chuẩn sau: 1. Gây hủy hoại hay chịu rủi ro mất các quan hệ có ý nghĩa, công việc, giáo dục hay cơ hội nghề nghiệp bởi vì sử dụng Internet. 2. Nói dối các thành viên trong gia đình, nhà trị liệu hay người khác để che dấu phạm vi sử dụng Internet của mình. 3. Sử dụng Internet như là cách để thoát khỏi những vấn đề hay giảm đi những khó khăn cảm xúc (ví dụ như cảm giác của tình trạng không thể tự lo liệu, tội lỗi, lo âu, trầm cảm). Trong Phân loại Thống kê Quốc tế về Bệnh tật và Các vấn đề Sức khỏe liên quan (ICD 11), cập nhật vào tháng 5, WHO đưa nghiện game vào nhóm các rối loạn tâm thần, đặc trưng bởi hành vi chơi dai dẳng, tái diễn, dù là trực tuyến hay ngoại tuyến. Theo đó, ba dấu hiệu nghiện game điển hình ở một người gồm: 1. Khó kiểm soát mức độ chơi game (như tần suất, cường độ, thời gian, bối cảnh); thậm chí mất kiểm soát đối với việc chơi game. Ví dụ trẻ không thể thoát ra được cám dỗ chơi game, có quyết định chơi game hay không, khi nào thì dừng lại,... 52
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
2. Ưu tiên chơi game hơn các hoạt động thường ngày khác: Người nghiện game tăng mức độ ưu tiên dành cho việc chơi game. Trò chơi điện tử được ưu tiên hơn các lợi ích cuộc sống khác và hoạt động thường ngày. Thậm chí trẻ nghiện game online còn có xu hướng trì hoãn những việc cấp bách, ví dụ như hạn chót làm bài tập, ôn thi,... 3. Tiếp tục hoặc chơi game ngày càng nhiều, bất chấp sự xuất hiện của những hậu quả tiêu cực. Hậu quả của rối loạn chơi game Trẻ chơi game nhiều trên 10 giờ/ngày trong một tuần có khả năng bị giảm hoạt động của các vùng chức năng của não bộ, bao gồm các vùng tập trung chú ý, vùng ức chế, vùng quyết định và vùng quyết định thực hiện. Lâu dần có thể tác động tiêu cực đến cảm xúc và nhận thức của người chơi. Về mặt sức khỏe Rối
loạn giấc ngủ: Người nghiện game online có thể không ngủ cả ngày hoặc ngủ rất ít, số giờ ngủ trong ngày chỉ khoảng 3 - 4 giờ gây mệt mỏi, dễ cáu gắt, chán chường, mất hết sức sống.
Mất
cảm giác ngon miệng, ăn ít hoặc giảm cân, sức khỏe giảm sút: Do nghiện game online mà ăn uống rất thất thường hoặc ăn rất ít. Sụt cân, sức khỏe kém đi, kiệt sức và mệt mỏi rất hay gặp ở bệnh nhân nghiện game online. Rối loạn hoạt động tâm thần vận động: Thay đổi tâm thần vận động bao
gồm kích động, vận động chậm, chậm chạp khi giao tiếp, giọng nói nhỏ, số lượng ít, nội dung nghèo nàn, thậm chí không nói. Rối
loạn trí nhớ: Giảm trí nhớ ngắn, trí nhớ dài hạn thì vẫn còn được duy trì tương đối tốt trong một thời gian dài. Về mặt tinh thần Thường
xuyên có cảm giác cô đơn, bức bối khó chịu và bị trầm cảm, cảm giác vô dụng hoặc tội lỗi. Nhận thức sai về giá trị sống: Quá chìm đắm trong một trò game online
khiến những hình ảnh trong game in sâu vào suy nghĩ, thậm chí bệnh nhân coi đó là định hướng cho cuộc sống của mình. Ảo
tưởng hoặc đa nhân cách nếu người chơi nhập vai quá mức. Sự ảo tưởng có thể dẫn đến những hành vi kinh khủng, quái đản trong quan hệ THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
53
cộng đồng và có xu hướng hung hăng, bạo lực hơn. Về mặt xã hội Các quan hệ trong cuộc sống trở nên tẻ nhạt và khó khăn do người nghiện
game ngày càng xa rời thực tế, ít liên quan đến cuộc sống thực của mình. Sự
giảm sút giao lưu với bạn bè xung quanh, ít quan tâm đến đời sống gia đình. Bỏ bê việc học tập và các công việc hàng ngày, trẻ em học hành sa sút học
hành, người lớn thậm chí có thể mất việc và tan vỡ các mối quan hệ xã hội. Rối loạn chơi game thuộc nhóm đối tượng bị rối loạn. Tuy nhiên, khi đã
rối loạn chơi game và lấn sâu vào thế giới ảo khiến cho người chơi rất khó mà thoát ra được. Do đó, người rối loạn chơi•game cần được sự quan tâm, cũng như hỗ trợ nhiều của người thân và gia đình để có thể thoát khỏi tình trạng này. Gia đình có con nhỏ bị rối loạn chơi game online lại càng không nên nóng ruột, quát tháo hay nặng lời, đánh mắng trẻ. Thay vào đó, sự quan tâm đúng mực, đúng cách sẽ giúp trẻ nhiều hơn. Thang đo đánh giá lạm dụng Internet- Game Trắc nghiệm IAT (Internet Addiction Test) được xây dựng lần đầu năm 1996 bởi Ts K. S. Young (Giám đốc Trung tâm phục hồi nghiện Internet – Hoa Kỳ), là một nhà nghiên cứu đưa ra thuật ngữ nghiện Internet lần đầu tiên vào năm 1996. Trắc nghiệm sau đó được thích ứng và sử dụng tại nhiều quốc gia khác nhau trên thế giới. Hiện nay, có nhiều phiên bản mới của bản trắc nghiệm đánh giá nghiện Internet, tuy nhiên, trắc nghiệm của Young vẫn được sử dụng nhiều và các trắc nghiệm khác xây dựng phần nhiều dựa trên trắc nghiệm đầu tiên của bà. Trắc nghiệm bao gồm 20 item, mỗi item có 5 mức độ trả lời theo thứ tự : 1 – Hiếm khi; 2 – Thỉnh thoảng; 3 – Bình thường; 4 – Thường xuyên; 5 – Luôn luôn. Cách tích điểm của trắc nghiệm theo thứ tự tăng dần và theo số của câu trả lời, 0 – 0 điểm; 1 – 1 điểm; 2 – 2 điểm; 3 – 3 điểm; 4 – 4 điểm; 5 – 5 điểm. Cách phân loại tình trạng nghiện Internet được xác định như sau: Cộng dồn điểm của tất cả các câu trên bộ trắc nghiệm, nghiệm thể nào có 54
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
số điểm thuộc khoảng nào thì ở mức độ nghiện đó: - 0 – 30 điểm : Sử dụng Internet ở mức bình thường. - 30 – 49 điểm: Nghiện Internet nhẹ. - 49 – 79 điểm: Nghiện Internet ở mức vừa. - 79 – 100 điểm: Nghiện Internet ở mức nặng. Trong 20 câu phát biểu về hoạt động của bạn trong 2 tuần gần đây sẽ có 4 lựa chọn tương ứng với mức độ: 1- hoàn toàn không, 2- thỉnh thoảng, 3thường xuyên, 4- luôn luôn. Ở đây chúng ta không có đúng hay sai hãy khoanh tròn vào số tương ứng mà bạn cảm thấy đúng nhất với mình nhé! Hiếm khi
Thỉnh thoảng
1. Bạn nhận thấy bạn online lâu hơn bạn dự định ở mức độ nào?
1
2
3
4
5
2. Bạn nhận thấy bạn bỏ bê việc nhà để dành thời gian online ở mức độ nào?
1
2
3
4
5
3. Bạn nhận thấy bạn thích ở trên mạng hơn so với dành thời gian cho bạn đời của bạn ở mức độ nào?
1
2
3
4
5
4. Bạn tạo dựng các mối quan hệ thân mật trên mạng với những người online khác ở mức độ như thế nào?
1
2
3
4
5
5. Những người khác phàn nàn với bạn về lượng thời gian bạn sử dụng trên mạng ở mức độ nào?
1
2
3
4
5
6. Việc học tập của bạn (bài tập về nhà) bị ảnh hưởng bởi lượng thời gian bạn online ở mức độ thường xuyên như thế nào?
1
2
3
4
5
Nội dung
Bình Thường thường xuyên
Luôn luôn
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
55
Hiếm khi
Thỉnh thoảng
7. Bao nhiêu lần bạn thường kiểm tra email của bạn trước khi làm các việc cần thiết khác?
1
2
3
4
5
8. Bao nhiêu lần công việc hoặc hiệu quả công việc của bạn bị ảnh hưởng bởi internet?
1
2
3
4
5
9. Bao nhiêu lần bạn trở nên phòng vệ hoặc bí mật khi một ai đó hỏi bạn làm gì khi online?
1
2
3
4
5
10. Bao nhiêu lần bạn đã thoát khỏi những suy nghĩ/vấn đề khó khăn trong của sống của bạn bằng những suy nghĩ thoải mái về internet?
1
2
3
4
5
11. Bao nhiêu lần, bạn biết trước được rằng khi nào thì bạn sẽ tiếp tục online?
1
2
3
4
5
12. Mức độ bạn sợ rằng cuộc sống sẽ buồn tẻ, trống rỗng và tẻ nhạt khi không có internet?
1
2
3
4
5
13. Mức độ bạn cáu kỉnh, hoặc bực mình với người khác khi họ làm phiền bạn lúc online?
1
2
3
4
5
Nội dung
56
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Bình Thường thường xuyên
Luôn luôn
Hiếm khi
Thỉnh thoảng
14. Mức độ bạn đã mất ngủ/ thiếu ngủ vì online quá muộn?
1
2
3
4
5
15. Mức độ bạn cảm thấy bị ám ảnh bồn chồn vì internet khi bạn of line, hoặc bạn có cảm giác phấn kích khi được online lại
1
2
3
4
5
16. Bao nhiêu lần bạn tự nói với mình “chỉ một vài phút nữa thôi” khi bạn online?
1
2
3
4
5
17. Bao nhiêu lần bạn cố gắng giảm thời lượng bạn online nhưng bạn đã thất bại?
1
2
3
4
5
18. Bao nhiêu lần bạn cố gắng giấu là bạn đã online bao lâu?
1
2
3
4
5
19. Bao nhiêu lần bạn lựa chọn dành nhiều thời gian để online hơn là thời gian đi chơi với những bạn bè và người thân?
1
2
3
4
5
20. Bao nhiêu lần bạn cảm thấy buồn, ủ rũ hoặc cảm thấy bồn chồn khi bạn of line, và điều đó sẽ mất đi nếu bạn online lại?
1
2
3
4
5
Nội dung
Bình Thường thường xuyên
Luôn luôn
Tổng Tổng điểm
/ 100 THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
57
Cách tính điểm: Trắc nghiệm bao gồm 20 item, mỗi item có 5 mức độ trả lời theo thứ tự
: 0 – Không thích hợp; 1 – Hiếm khi; 2 – Thỉnh thoảng; 3 – Thường; 4 – Thường xuyên hơn; 5 – Luôn luôn. Cách tích điểm của trắc nghiệm theo thứ tự tăng dần và theo số của câu trả lời, 0 – 0 điểm; 1 – 1 điểm; 2 – 2 điểm; 3 – 3 điểm; 4 – 4 điểm; 5 – 5 điểm. Cách phân loại tình trạng nghiện Internet được xác định như sau: Cộng
dồn điểm của tất cả các câu trên bộ trắc nghiệm, nghiệm thể nào có số điểm thuộc khoảng nào thì ở mức độ nghiện đó: - 0 – 30 điểm : Sử dụng Internet ở mức bình thường. - 30 – 49 điểm: Nghiện Internet nhẹ. - 49 – 79 điểm: Nghiện Internet ở mức vừa. - 79 – 100 điểm: Nghiện Internet ở mức nặng. Hiện tại chưa có thang đo riêng đánh giá mức độ lạm dụng/nghiện game trên thế giới. Thang đo trên đã được thích ứng trên 1250 khách thể Việt Nam về đánh giá mức độ lạm dụng Internet và Game được đánh giá tương tự trong thang đo này. 2.4.2.2. Hệ quả của lạm dụng internet/game Internet có tác động tích cực và tiêu cực đến trẻ em và thanh thiếu niên. Ví dụ như Internet có thể hữu ích với các mục tiêu giải trí, tìm kiếm thông tin, tri thức, mua sắm trực tuyến, v.v. Tuy nhiên, việc sử dụng internet một cách quá mức có thể trở thành vấn đề tiêu cực đối với học sinh. Học sinh có thể đối mặt với nhiều vấn đề khi nghiện Internet, nghiện trò chơi trực tuyến như các vấn đề về hành vi, vấn đề về mối quan hệ, vấn đề học tập, ảnh hưởng tiêu cực đến các thói quen và lịch trình hàng ngày, và sức khỏe tâm thần. Các nghiên cứu cho thấy nhóm chủ yếu có mức độ sử dụng internet quá mức là nhóm thanh thiếu niên từ 13 – 19 tuổi (Gangwar & Suwidha, 2016; Caldwell & Cunningham, 2010). 2.4.2.3. Cách thức hỗ trợ trẻ lạm dụng internet, game Hoạt động của chuyên viên TVHĐ: Phát hiện các dấu hiệu: Học sinh gặp vấn đề khi sử dụng Internet có thể biểu hiện các dấu hiệu khác nhau, chuyên viên TVHĐ cần phải chuẩn bị để nhận ra những dấu hiệu này ở học sinh. Việc sử dụng Internet quá mức có 58
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
thể khó đánh giá khi học sinh đang ở trường do giới hạn về thời gian. Tuy nhiên, học sinh đó có thể dành nhiều thời gian để sử dụng Internet, chẳng hạn như trong bữa ăn trưa, giờ nghỉ, hoặc có thể sau giờ học (Kim, 2007). Giáo viên và chuyên viên nên nhận thức được các kiểu hành vi của những học sinh này và can thiệp ngay khi thấy rằng việc sử dụng Internet đang trở nên có vấn đề. Mặc dù không có quy định về số giờ sử dụng Internet ở mức nghiện, nhưng một lượng thời gian lớn bất thường như bốn mươi đến tám mươi giờ một tuần có thể được coi là sử dụng nhiều và cần được lưu ý học sinh (Young, 1999). Những khó khăn về học tập, cá nhân /xã hội và nghề nghiệp có thể do bất kỳ yếu tố nào đối với học sinh trung học (ASCA, 2005). Do đó, chuyên viên cần đặt câu hỏi về việc sử dụng Internet, trao đổi với phụ huynh về những điều phụ huynh lo ngại và sử dụng các công cụ đánh giá thích hợp. Các triệu chứng về thể chất có thể rõ ràng (ví dụ: học sinh có thể trông quá mệt mỏi hoặc ngủ trong lớp vì học sinh đã truy cập Internet suốt đêm). Các vấn đề về mặt thể chất khác có thể xảy ra bao gồm mỏi lưng và mỏi mắt do sử dụng máy tính ít vận động trong thời gian dài (Young, 1999). Học sinh có thể bị trầm cảm, thu mình, cáu kỉnh hoặc lo lắng do hậu quả của cả thể chất và tâm lý của nghiện Internet. Các vấn đề học tập bao gồm giảm thói quen học tập, bỏ học và điểm số bị giảm sút. Học sinh cũng có thể ít tham gia vào các hoạt động xã hội và ngoại khóa hơn. Các vấn đề về mối quan hệ và gia đình cũng rất phổ biến đối với những học sinh nghiện Internet (Young, 2006). Đánh giá vấn đề: Chuyên viên cần các công cụ đánh giá để đánh giá chính xác và nhanh chóng nguy cơ tiềm ẩn và hiện tại của học sinh. Chuyên viên tham vấn có thể sử dụng một số bảng hỏi, thang đo như trắc nghiệm nghiện Internet IAT gồm 20 câu, hoặc Bản tiêu chuẩn chẩn đoán nghiện Internet của Young (1996). 1. Bạn có cảm thấy bận tâm cùng với Internet (nghĩ về thời gian sử dụng online trước đây hay nghĩ về hoạt động online kế tiếp)? 2. Bạn có cảm thấy cần thiết phải sử dụng Internet với mức độ ngày càng tăng cả về thời gian và mức độ thỏa mãn đạt được? 3. Bạn có thường xuyên lặp đi lặp lại những thất bại cho sự cố gắng kiểm soát, cắt giảm hoặc đột ngột dừng sử dụng Internet? 4. Bạn có cảm thấy bồn chồn, buồn chán, mệt mỏi, dễ nổi cáu khi cố gắng cắt hoặc dừng sử dụng Internet? THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
59
5. Bạn có sử dụng Internet lâu hơn nhiều so với thời gian dự định? 6. Sử dụng Internet có gây nguy hại hay rủi ro cao cho cuộc sống thực của bạn (như mất các quan hệ xã hội; mất việc làm; ảnh hưởng đến học tập; mất cơ hội sự nghiệp, công việc)?. 7. Bạn có nói dối gia đình, nhà trị liệu hay những người khác về việc vi phạm hoặc bị lôi cuốn bởi Internet? 8. Bạn có sử dụng Internet như là cách thoát khỏi những vấn đề của cuộc sống hay làm khuây khỏa những cảm xúc khó khăn (cảm giác không thể tự lo liệu, tội lỗi, lo âu, trầm cảm)? Học sinh trả lời “có” 5 hoặc hơn trong 8 câu trên thì có thể coi là một trường hợp nghiện Internet.
Can thiệp: Hoạt động hỗ trợ của chuyên viên TVHĐ: Trị liệu hành vi nhận thức là kỹ thuật cho thấy có hiệu quả làm giảm các suy nghĩ và hành vi sử dụng Internet (Young, 2007). Young sử dụng kỹ thuật tái cấu trúc nhận thức để xử lý các niềm tin tiêu cực, những sai lệch trong nhận thức để quản lý một cách có hiệu quả các biểu hiện nghiện Internet cơ bản. Can thiệp hành vi được sử dụng để giúp cho học sinh học lại về cách sử dụng Internet để đạt được mục tiêu sử dụng Internet một cách phù hợp, có kiểm soát và có mục tiêu chính đáng. Một cách tiếp cận khác là tham vấn nhóm nhỏ/tham vấn cá nhân cho học sinh. Bên cạnh đó, một nhiệm vụ quan trọng là phòng ngừa nghiện Internet, nghiện trò chơi trực tuyến cho học sinh. Để tăng hiệu quả của chương trình phòng ngừa, các chuyên viên TVHĐ cần nâng cao nhận thức một các có hệ thống cho tất cả các nhân viên trong trường học, ban giám hiệu, giáo viên, phụ huynh, học sinh, v.v. Chuyên viên có thể tổ chức các buổi tọa đàm, tập huấn, diễn đàn trao đổi, v.v. để cung cấp thông tin cho mọi người về nghiện Internet, nghiện trò chơi trực tuyến. Giáo viên, các nhân viên trong trường và phụ huynh được tập huấn và hiểu về cách hỗ trợ học sinh. Trong những buổi này, chuyên viên đưa ra các thông tin cơ bản về nghiện Internet, nghiện trò chơi trực tuyến, thảo luận về các dấu hiệu nhận biết, cách đánh giá cơ bản, và các nguồn lực hỗ trợ, cả bên trong và bên ngoài trường học. Chuyên viên cũng cung cấp cho cha mẹ cách để quản lý và đặt ra giới hạn cho con về việc sử dụng Internet khi cần. 60
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Đối với phụ huynh: Chuyên viên tham vấn có thể trao đổi và cùng hướng dẫn phụ huynh đồng hành với học sinh. Ví dụ như ở trong trường hợp học sinh N ở trên, N đã hình thành thói quen chơi game trong một khoảng thời gian tương đối dài nên để giảm bớt ham muốn chơi game và tập trung vào việc học sẽ cần kiên nhẫn và có thời gian để thay đổi thói quen hành vi. Những giải pháp mà phụ huynh có thể thực hiện nhằm giúp trẻ điều chỉnh ham muốn chơi game gồm: Bố
mẹ cần cùng tham gia với con trong các hoạt động thường nhật để tạo mối quan hệ gắn bó, gần gũi hơn. Khi bố mẹ trở nên gần gũi hơn và có kết nối với con nhiều hơn, bố mẹ sẽ thấu hiểu con ở những khía cạnh về khả năng, điểm mạnh, sự hứng thú, mong muốn của con … Từ đó, cha mẹ và con sẽ có những cuộc trò chuyện chất lượng, trao đổi hiệu quả về việc điều chỉnh thời gian chơi game phù hợp. Cốt lỗi của vấn đề là khi con cảm thấy được thấy hiểu và được thuộc về gia đình qua những hoạt động thường nhật trong gia đình. Con sẽ nảy sinh sự quan tâm, chú ý đến những mong muốn từ phía gia đình hay có sự điều chỉnh dần về mặt hành vi và tương tác với cha mẹ (các thành viên trong gia đình)
Tạo cho con những niềm vui khác vào những khoảng thời gian rảnh rỗi
trong ngày mà con thường sử dụng để chơi game. Khi trẻ bắt đầu quen với những hoạt động này, trẻ sẽ dần giảm thời gian chơi game xuống. Làm
cho đứa trẻ bận rộn bằng các nhiệm vụ giúp đỡ và hỗ trợ bố mẹ. Củng cố những hành vi này bằng những phần thưởng xã hội Các bước cụ thể có thể bao gồm: Bố mẹ liệt kê tất cả các hoạt động mà con thích thú hoặc đã từng thích thú. Chú ý lựa chọn các hoạt động mang tính tương tác xã hội hoặc các hoạt động có ý nghĩa giá trị xã hội (như đến nhà ông bà chơi; cùng bố mẹ tham gia một buổi dã ngoại; chơi bóng đá; chơi cờ cá ngựa với anh chị em…). Không lựa chọn các hoạt động cho con ngồi một mình như xem hoạt hình, đọc truyện tranh… Bố mẹ lên kế hoạch để dành thời gian cho những hoạt động trên với trẻ mỗi ngày (VD bố mẹ có thể đưa vào thời gian biểu mỗi ngày dành 15 phút buổi tối để chơi cờ cá ngựa với con; 30 phút buổi chiều sau khi đi học về để đi bộ, đá bóng hoặc chơi cầu lông; cuối tuần cả gia đình sẽ tham gia một hoạt động ngoài trời hoặc về thăm ông bà) Thỏa
thuận đặt giới hạn thời gian chơi game cho con mỗi ngày là 45 THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
61
phút (và chỉ được chơi vào thời gian nhất định nào đó trong ngày). Thời lượng chơi game sẽ giảm đi khi trẻ bắt đầu thích thú các hoạt động khác với bố mẹ. Ví dụ như sau vài tuần, bố mẹ sẽ điều chỉnh thời gian xuống 30 phút/lần hoặc điều chỉnh thời gian những ngày chơi game (chỉ vào những ngày con không có nhiều bài tập). Tiếp đến là chỉ được chơi game vào 2 ngày cuối tuần… Bàn bạc với con về việc cho tham gia những câu lạc bộ hoặc các lớp học năng khiếu, nghệ thuật mà con hứng thú. Xây
dựng một thỏa thuận với con về những nhiệm vụ con có thể giúp bố mẹ (như đổ rác, gấp chăn gối, giúp mẹ chuẩn bị bàn ăn, dọn dẹp nhà cửa) để nhận điểm thành tích. Những điểm thành tích này có thể quy đổi ra những món đồ con muốn mua hoặc học phí cho các lớp học năng khiếu, nghệ thuật. Bố mẹ sẽ củng cố những thói quen mới này bằng cách khen và chú ý tới con mỗi lần con thực hiện được.
62
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
3. Các yếu tố bảo vệ và yếu tố nguy cơ đối với sức khỏe tâm thần của trẻ vị thành niên Môi trường xã hội, bao gồm gia đình, các cơ sở giáo dục và cộng đồng, là yếu tố quyết định mạnh mẽ đến sức khỏe tâm thần của trẻ vị thành niên (Schizoph, 2011). Bảng 2: Các yếu tố bảo vệ và nguy cơ đối với sức khỏe tâm thần của trẻ vị thành niên
Về mặt sinh học
Về mặt tâm lý
Các yếu tố nguy cơ
Các yếu tố bảo vệ
− Tiếp xúc với chất độc hại (VD: thuốc lá, rượu, v.v.) trong thai kỳ − Xu hướng di truyền đối với rối loạn tâm thần − Chấn thương đầu − Tình trạng ngạt/thiếu oxy khi sinh và các biến chứng khi sinh khác − Nhiễm HIV − Suy dinh dưỡng − Lạm dụng chất gây nghiện − Các bệnh khác
− Phát triển thể chất phù hợp với lứa tuổi
− Rối loạn học tập − Đặc điểm tính cách khó thích nghi − Lạm dụng tình dục, lạm dụng và bỏ bê về mặt thể chất hoặc cảm xúc − Khí chất khó thích nghi
− Có khả năng học được từ các trải nghiệm
− Sức khỏe thể chất tốt − Hoạt động/chức năng trí tuệ tốt
− Có lòng tự trọng/sự đánh giá về bản thân cao − Có khả năng giải quyết vấn đề ở tốt − Có các kỹ năng xã hội
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
63
Gia đình
Các yếu tố nguy cơ
Các yếu tố bảo vệ
− Không được nuôi dưỡng, giáo dục một cách thống nhất
− Sự gắn bó trong gia đình − Cơ hội tham gia tích cực vào gia đình − Được củng cố tích cực khi tham gia vào gia đình
− Mâu thuẫn trong gia đình − Phong cách giáo dục trong gia đình là nghiêm khắc, cứng rắn hay nuông chiều, phó mặc − Vai trò của các thành viên trong gia đình không được đảm bảo − Mất người thân trong gia đình
Trường học
Cộng đồng
− Thất bại trong học tập − Chưa đảm bảo môi trường phù hợp để hỗ trợ trẻ tham gia và học tập − Chương trình Giáo dục không phù hợp − Bắt nạt
− Cơ hội tham gia vào cuộc sống học đường
− Thiếu sự kết nối, hỗ trợ từ phía cộng đồng − Cộng đồng thiếu tổ chức − Phân biệt đối xử − Tiếp xúc với bạo lực − Quá trình chuyển đổi (VD: quá trình đô thị hóa)
− Sự gắn kết với cộng đồng − Các trải nghiệm tích cực về mặt văn hóa − Có các hình mẫu, tấm gương tích cực − Được củng cố tích cực cho việc tham gia vào cộng đồng
− Củng cố tích cực cho thành tích học tập − Nhu cầu về học tập phù hợp với những gì trường học cung cấp
Nguồn: World Health Organization Child and Adolescent Mental Health Policies and Plans, WHO, Geneva, 2005 (theo Schizoph, 2011) 64
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
CHƯƠNG 3
PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG THAM VẤN TRONG TRƯỜNG HỌC THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
63
1. Quy trình triển khai hoạt động tham vấn trường học Việc tổ chức, triển khai hoạt động tham vấn trường học cần được thực hiện theo quy trình 7 bước can thiệp như sau: Bước 1: Xây dựng nhóm hỗ trợ Hoạt động tham vấn trường học cần có một nhóm cùng thực hiện, với sự phối hợp của các bên liên quan (Ví dụ như sự phối hợp giữa các chuyên viên tham vấn, các thành viên trong ban giám hiệu và giáo viên), gọi là nhóm ra quyết định. Cả nhóm phải cùng tham gia vào việc lên kế hoạch, ra quyết định và đánh giá dịch vụ và các can thiệp. Trong quá trình lên kế hoạch, cả nhóm cùng phải xem xét dữ liệu sàng lọc để chọn lựa xem những dạng hỗ trợ phổ quát nào sẽ cần thiết. Cùng với đó, nhóm cũng cần xác định xem công cụ nào sẽ được sử dụng để sàng lọc. Khi đã có kế hoạch cơ bản, bao gồm các mốc thời gian cho các sự kiện, các thông tin này cần được trình bày với tất cả các nhân viên trong trường học để tăng cường độ trung thực của việc triển khai, đặc biệt là việc sàng lọc toàn trường. Bước 2: Đánh giá nhu cầu và xây dựng kế hoạch hành động Nhóm hỗ trợ được tạo bởi các thành viên đến từ phía nhà trường và phía phòng tham vấn học đường. Vì vậy, việc xác định vai trò, trách nhiệm của từng thành viên trong nhóm hỗ trợ là điều cần thiết. Như vậy, mới có thể đảm bảo hoạt động tham vấn học đường luôn hướng tới mục tiêu chung, đó là hỗ trợ, nâng cao và đảm bảo chất lượng sức khỏe tinh thần cho học sinh trong trường học. Để làm được điều đó, việc giáo dục tâm lý bước đầu cho nhóm hỗ trợ, cụ thể là các thành viên đến từ Ban giám hiệu nhà trường và giáo viên trong nhóm là không thể thiếu. Có như vậy, các thành viên trong nhóm hỗ trợ từ phía nhà trường có thể hiểu và đồng hành cùng chuyên viên tham vấn tâm lý trong quá trình thực hiện triển khai hoạt động tham vấn học đường. Yếu tố văn hóa trường học, sự đa dạng văn hóa là điều mà chuyên viên tâm lý học được cần lưu tâm để triển khai chương trình giáo dục tâm lý phù hợp. Qua việc giáo dục tâm lý, cũng như lắng nghe chia sẻ từ phía nhà trường sau các buổi thảo luận, trao đổi, chuyên viên tham vấn tâm mới có thể xác định nhu cầu và thống nhất nhu cầu đó vào mục tiêu chung của hoạt động tham vấn học đường. Cuối cùng là bàn bạc và thống nhất kế hoạch thực hiện triển theo tháng, kỳ học, năm học và công cụ sẽ sử dụng cho quá trình sàng lọc phổ quát. 66
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Bước 3: Thực hiện sàng lọc diện rộng/phổ quát Chuyên viên tham vấn học đường cần phải thực hiện sàng lọc toàn trường bởi việc này có thể giúp tránh việc bỏ sót học sinh cần được hỗ trợ. Việc này cần thực hiện ít nhất 2 lần/năm học. Tất cả học sinh được đánh giá dựa trên một công cụ mà đã được nhóm ra quyết định cho phép, nhằm phân loại học sinh vào các tầng dựa trên mức độ nguy cơ. Các công cụ khác nhau được sử dụng cho việc sàng lọc này, gồm các công cụ sàng lọc các nguy cơ về hành vi, cảm xúc, xã hội, học tập, v.v. Sau khi quá trình sàng lọc hoàn tất, chuyên viên tham vấn và nhóm sẽ đánh giá dữ liệu và phân loại học vào các tầng can thiệp. Ngoài ra, trong quá trình thực hiện hoạt động tham vấn, hay chương trình phòng ngừa toàn trường (ở bước 5), chuyên viên tham vấn hoàn toàn có thể sàng lọc, phát hiện các khó khăn tâm lý tiềm ẩn, hoặc có khả năng bất ngờ xuất hiện để có thêm thông tin cho việc triển khai, xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp trong tương lai. Bước 4: Đánh giá dữ liệu và phân loại học sinh vào các tầng Sau khi thực hiện sàng lọc, chuyên viên tham vấn tâm lý cùng chuyên viên phân tích dữ liệu phối hợp để xử lý, đánh giá dữ liệu và phân loại học sinh vào các tầng can thiệp Tầng 1: các hướng dẫn và can thiệp được thực hiện trong môi trường giáo dục chung, cho tất cả học sinh. Tại Mỹ, hai chương trình thường được sử dụng ở tầng này là PBIS (chương trình can thiệp và hỗ trợ hành vi tích cực) và SEL (chương trình học tập cảm xúc xã hội). Một số chương trình tham vấn học đường toàn diện, ví dụ như can thiệp toàn trường (chương trình phòng chống bắt nạt, bạo lực học đường, các sự kiện trao thưởng cho hành vi tích cực), can thiệp nhóm lớn, v.v. cũng thuộc tầng này, được thiết kế cho đa số hoặc toàn bộ học sinh. Các chủ đề can thiệp có thể là các bài dạy kỹ năng xã hội, giải quyết mâu thuẫn, tôn trọng sự đa dạng và khác biệt, kiểm soát cơn tức giận, v.v. Các chuyên viên tham vấn sử dụng dữ liệu đánh giá nhu cầu từ học sinh, giáo viên, phụ huynh và các bên liên quan để xác định các chủ đề sẽ đem lại lợi ích cho học sinh. Tầng 1 đem lại lợi ích cho khoảng 80 – 85% học sinh của trường. Tầng 2: Can thiệp ở tầng 2 được thực hiện cho những học sinh không đáp ứng các dịch vụ ở tầng 1 và có thể có các can thiệp như: (a) các can thiệp THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
67
mục tiêu, (b) các can thiệp cho nhóm, và (c) các can thiệp cá nhân đối với các vấn đề hành vi ít nghiêm trọng. Các chuyên viên tham vấn có thể tham gia vào một số hoặc tất cả các dạng can thiệp nhưng thường là các can thiệp trực tiếp cho học sinh theo nhóm nhỏ và cá nhân với các vấn đề hành vi. Nhóm ra quyết định sẽ đánh giá dữ liệu sàng lọc toàn trường để xác định xem học sinh nào sẽ cần được hỗ trợ ở tầng 2 và cũng xem xét xem can thiệp nào sẽ được sử dụng cho những học sinh này. Tham vấn nhóm nhỏ: Tham vấn nhóm có mức độ giáo dục tâm lý nhiều
hơn (ví dụ: quản lý cơn giận, phát triển kỹ năng xã hội, xử lý mâu thuẫn, xử lý vấn đề). Tham vấn kiểu này cũng có thể hướng tới sự phát triển của cá nhân và khám phá các cảm xúc, lo lắng của học sinh về các vấn đề hàng ngày. Về kiểu nhóm, các chuyên viên tham vấn cần xây dựng và bồi đắp môi trường nơi học sinh có thể bộc lộ bản thân một cách cởi mở, đồng thời cũng chú ý làm việc dựa trên mục tiêu của cá nhân học sinh. Can
thiệp cá nhân: Một số học sinh có thể không phù hợp để đưa vào nhóm tham vấn. Đối với những học sinh này, can thiệp cá nhân cần được cân nhắc thực hiện. Hai chiến lược phổ biến được sử dụng là hợp đồng hành vi và Check-in, Check-out (can thiệp này dành cho những học sinh có hành vi có vấn đề xuất hiện ở nhiều bối cảnh khác nhau. Đa số học sinh tham gia vào chương trình này là những học sinh có những hành vi có vấn đề ở mức độ thấp như cãi lại, không thực hiện nhiệm vụ, rời khỏi chỗ ngồi khi đang ở trong lớp, v.v., can thiệp này nhìn chung có hiệu quả nhất với những học sinh quan tâm, thích có được sự chú ý tích cực của người lớn). Cả hai chiến lược can thiệp này đều cần phải được điều chỉnh dựa trên đặc điểm phát triển, đặc điểm hành vi của học sinh. Học sinh nhận can thiệp cá nhân cũng có thể tham gia vào các nhóm tham vấn như là một cách thức hỗ trợ thêm. Nếu can thiệp ở tầng 2 không thành công, nhóm ra quyết định cần chuyển học sinh lên can thiệp ở tầng 3. Tầng 3: Can thiệp ở tầng này dành cho học sinh được xác định là có nguy cơ cao ở kết quả sàng lọc toàn trường và học sinh đã được can thiệp ở tầng 2 nhưng không thành công. Cũng như ở tầng 2, trong tầng 3, vai trò của chuyên viên tham vấn cũng đa dạng, từ việc hỗ trợ, tham vấn cho đến trực tiếp can thiệp. Can thiệp sẽ bao gồm tham vấn cá nhân, hướng dẫn 1 – 1, hoặc giới thiệu đến các cơ sở cộng đồng đối với những học sinh cần dịch vụ can thiệp chuyên sâu. Việc cung cấp tham vấn cá nhân chuyên sâu thời gian dài sẽ không phù hợp với chuyên viên tham vấn học đường, do 68
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
thời gian và nguồn lực ở trường học là hạn chế. Do đó, việc giới thiệu và chuyển học sinh đến các cơ sở cộng đồng có thể hữu ích trong việc hỗ trợ các học sinh cần được tham vấn cá nhân chuyên sâu 1 – 1. Bước 5: Thực hiện các dịch vụ Từ dữ liệu có được sau bước sàng lọc phổ quá và quá trình phân loại học sinh, chuyên viên tham vấn tâm lý triển khai các dịch vụ hỗ trợ, can thiệp phù hợp với nhu cầu của học sinh ở mỗi tầng. Hoặc, chuyên vấn tham vấn tâm lý kết nối nguồn lực từ các bên liên quan đến hoạt động hỗ trợ sức khỏe tinh thần cho học sinh vào việc cung cấp dịch vụ. Bước 6: Quản lý và theo dõi sau can thiệp Hoạt động tham vấn trong trường học không chỉ kết thúc sau khi hoàn thành sàng lọc và cung cấp dịch vụ can thiệp, nhóm ra quyết định cần phải có kế hoạch rõ ràng và có hệ thống để theo dõi, quản lý đầu ra của can thiệp. Việc sàng lọc toàn trường cần được thực hiện ít nhất hai lần trong năm học để đánh giá hoạt động tham vấn. Bằng việc thực hiện sàng lọc, nhóm ra quyết định có thể xác định được học sinh có đáp ứng tốt với can thiệp được nhận hay không. Những học sinh đáp ứng tốt ở tầng 2 hoặc tầng 3 có thể được chuyển xuống tầng 1, những học sinh nào không đáp ứng tốt ở tầng 1 hoặc 2 có thể được chuyển lên tầng cao hơn. Những học sinh không đáp ứng các can thiệp ở tầng 3 có thể được đánh giá tâm lý và hành vi để xác định các dịch vụ khác phù hợp hơn. Việc giám sát tiến độ có thể cung cấp bằng chứng về hiệu quả của can thiệp cũng như sư trung thực của việc thực hiện các hoạt động trong mô hình tham vấn (Belser và cộng sự, 2016). Bước 7: Đánh giá hiệu quả và lên kế hoạch cho tương lai Kết thúc năm học, chuyên viên tham vấn cần thực hiện hoạt động lượng giá về tiến trình dịch vụ đã thực hiện và kết quả đầu ra. Hoạt động lượng giá này dựa trên những công việc thực hiện được nhằm hướng đến việc giải quyết các hạn chế, khó khăn còn tồn tại trong quá trình triển khai các dịch vụ. Từ xác định nguyên nhân của những hạn chế, khó khăn gặp phải trong quá trình triển khai hoạt động tâm lý và đưa ra đề xuất kiến nghị phù hợp cho kế hoạch tương lai. Tất cả sẽ được thể hiện trong báo cáo hoạt động tâm lý học đường cuối năm học.
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
69
70
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Ghi chú lại những khúc mắc và vấn đề gặp phải
Các bên liên quan tham gia vào việc cung cấp dịch vụ
Thực hiện các dịch vụ Các dịch vụ dựa trên dữ liệu, phù hợp với nhu cầu của học sinh và với mỗi tầng
Quản lý và theo dõi sau can thiệp Sàng lọc phổ quát Điều chỉnh phân loại tầng của học sinh dựa trên sự tiến bộ, thay đổi sau can thiệp
Dựa trên mức độ nguy cơ Phân tích dữ liệu để xem xét xu hướng
Đánh giá dữ liệu và phân học sinh vào các tầng
Thu thập dữ liệu Đảm bảo sự trung thực của việc sàng lọc
Thực hiện sàng lọc diện rộng/phổ quát
Đánh giá nhu cầu và xây dựng kế hoạch hành động Xác định vai trò, trách nhiệm Chọn công cụ sàng lọc diện rộng/phổ quát Giáo dục
Xây dựng nhóm hỗ trợ Chuyên viên TVTL Ban giám hiệu Giáo viên Chuyên viên xử lý dữ liệu
Ghi chú lại những can thiệp và chiến lược đã có hiệu quả
Đánh giá hiệu quả và lên kế hoạch cho tương lai
Sơ đồ 1: Quy trình can thiệp hành vi
2. Quy trình tham vấn Các cuộc tham vấn được diễn ra theo một quá trình với những bước kế tiếp nhau. Việc xác định rõ các bước trong tham vấn sẽ giúp các chuyên viên tham vấn đạt hiệu quả tối ưu. Quy trình được sử dụng trong tài liệu này là mô hình 5 giai đoạn. Giai đoạn 1: Thiết lập quan hệ Mục đích của giai đoạn này là tạo mối quan hệ tin tưởng, xác định sơ bộ vấn đề, xây dựng mục tiêu, kế hoạch tham vấn, hợp đồng. Mối quan hệ tốt là yếu tố then chốt đối với sự thành công trong quá trình làm việc với thân chủ (Horvath & Bedi, 2002; Ilgen, Tiet, & Finney, 2006). Mối quan hệ trị liệu tốt giúp thân chủ có nhiều khả năng đạt được các mục tiêu hơn. Đôi khi nó là yếu tố khiến thân chủ quyết định tiếp tục trị liệu hay bỏ trị liệu. Các trường hợp có thể xảy ra như một hệ quả của mối quan hệ trị liệu không được xây dựng tốt là thân chủ có thể không tiếp tục duy trì tham vấn hoặc từ bỏ luôn việc tìm kiếm sự trợ giúp của chuyên gia. Có thể nói tìm đến dịch vụ tham vấn là lựa chọn sau cùng của thân chủ, sau khi đã tận dụng những nguồn trợ giúp khác từ gia đình, bạn bè… nên nhiều thân chủ hết sức hoang mang, đắn đo, có người kỳ vọng quá nhiều, có người không dám đặt nhiều hy vọng vào dịch vụ tham vấn. Vì vậy hai bên cần đi đến được sự thỏa thuận về tính chất đặc trưng của dịch vụ THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
71
tham vấn, những điều kiện được áp dụng cho hai phía, các thủ tục thao tác và những vấn đề nảy sinh xung quanh quá trình tham vấn (hợp đồng tham vấn). Tất cả những cái đó sẽ được thể hiện trong hợp đồng tham vấn. Bản hợp đồng cấu trúc thiết kế là một sự hiểu biết từ hai phía, giúp giải thích rõ, cụ thể về quan hệ tham vấn viên và thân chủ; vai trò của mỗi bên; hướng làm việc; bảo vệ quyền lợi của hai bên; những yêu cầu về trách nhiệm của mỗi bên trong quá trình tham vấn. Yếu tố chủ động của thân chủ (tinh thần hợp tác) là một nhân tố quyết định trong quá trình tham vấn tâm lý. Một thân chủ không có thiện chí sẽ không có kết quả khả quan trong quá trình tham vấn. Để thiết lập được mối quan hệ với thân chủ, chuyên viên tham vấn nên nhập cuộc với thân chủ, mặc dầu thân chủ khó chịu, nóng nảy, bất nhã; Luôn coi đây là phản ứng tự nhiên của thân chủ, nên có thể giữ được thái độ điềm tĩnh; Bày tỏ thái độ thông cảm, chấp nhận sẽ gây được thiện cảm trong tương lai; Khéo léo thuyết phục, tuy nhiên chuyên viên tham vấn phải chủ động và bình tĩnh; Thẳng thắn nêu lên sự cần thiết của tham vấn viên điều kiện thân chủ. Cần bình tĩnh và thành thật. Giai đoạn 2: Thu thập thông tin, xác định vấn đề Mục đích của giai đoạn này là tìm hiểu những mối quan tâm chủ yếu của thân chủ và xác định những mặt mạnh và hạn chế sẽ ảnh hưởng đến khả năng giải quyết vấn đề của thân chủ. Để đạt được những mục đích trên, chuyên viên tham vấn cần tìm hiểu hoàn cảnh của thân chủ, gồm cả môi trường xã hội, giáo dục, gia đình, tình cảm, thể chất, tâm lí. Sau khi tập hợp các thông tin này, chuyên viên tham vấn và thân chủ cùng đánh giá hoàn cảnh hiện tại và hợp tác làm việc để xác định phạm vi vấn đề cụ thể cần giải quyết. Lưu ý rằng, khi áp dụng mô hình tham vấn năm giai đoạn, chuyên viên tham vấn cần phải khai thác những sự kiện của hoàn cảnh hoặc vấn đề và xác định cảm xúc của thân chủ về những sự việc đó. Những sự kiện được xác định dễ dàng thông qua việc sử dụng các kỹ năng khuyến khích, đặt câu hỏi, diễn đạt lại và phản ánh cảm xúc. Để hiểu được cách sắp xếp các sự kiện và cảm xúc của thân chủ hãy sử dụng kỹ năng tóm lược làm sáng tỏ những quan điểm và ý nghĩa qua những điều thân chủ trình bày. Giai đoạn 3: Xác định mục tiêu, xây dựng kế hoạch Mục tiêu của giai đoạn 3 là giúp trẻ xác định một định hướng thiết thực cho cuộc sống của chúng. Nếu cuộc tham vấn không có mục tiêu hay định 72
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
hướng, chuyên viên tham vấn và thân chủ sẽ cảm thấy “vu vơ” và lúng túng đối với các mục đích trong tham vấn. Trong giai đoạn này hãy hỏi trẻ: “Em muốn điều gì xảy ra?” hoặc “Nếu mọi chuyện xảy ra như em muốn thì sẽ thế nào?”. Nếu làm việc với thân chủ là trẻ em, hãy để trẻ khám phá thế giới ý tưởng của chúng và bày tỏ những mơ mộng và ước muốn của chúng mà không uốn nắn các em hoặc nói rằng trẻ làm như thế là “sai”. Trẻ em thường bày tỏ những mục tiêu không thể làm được (ví dụ, trẻ muốn bố mẹ đã ly hôn quay trở lại với nhau). Hãy chấp nhận những mục tiêu này của trẻ (sử dụng sự thấu cảm) nhưng hãy giúp trẻ tập trung hơn vào những mục tiêu cụ thể mà các em có thể bắt đầu ngay ở thời điểm hiện tại. Như thường lệ, các kỹ năng giao tiếp bằng lời được sử dụng chủ yếu để khai thác mục tiêu và hiểu được những suy nghĩ, cảm xúc đang chế ngự thân chủ. Xác định mục tiêu có vai trò quan trọng trong việc định hướng thiết thực cho tham vấn. Nhưng để những mục tiêu có thể biến thành hiện thực, phải giúp thân chủ xây dựng được kế hoạch thực hiện. Kế hoạch càng cụ thể, rõ ràng thân chủ sẽ dễ dàng thực hiện. Thân chủ sẽ xây dựng kế hoạch với sự giúp đỡ của chuyên viên tham vấn. Giai đoạn 4: Tìm kiếm các giải pháp thay thế Khi vấn đề và mục tiêu đã được làm sáng tỏ, chuyên viên tham vấn và thân chủ bắt đầu nghĩ nhanh các giải pháp. Chuyên viên tham vấn có thể đặt câu hỏi: “Theo anh/chị có bao nhiêu cách khác nhau để giải quyết vấn đề này?”. Nếu có thể: Hãy
chia vấn đề thành các bước nhỏ, có thể thực hiện được.
Xác
định rõ những điều cụ thể thân chủ có thể thực hiện để cải thiện tình hình của họ.
Đặt
thứ tự ưu tiên cho các giải pháp khả thi cùng với thân chủ.
Trong giai đoạn này, chuyên viên tham vấn và thân chủ xác định các góc
độ khác nhau để từ đó giải quyết vấn đề. Cố gắng giúp thân chủ chia nhỏ những vấn đề “có quy mô lớn” thành các bước nhỏ, dễ xử lí hơn (Ví dụ, khi làm việc với thân chủ “chán nản” bạn và thân chủ nên cố gắng xác định các nguyên nhân cụ thể của vấn đề và giúp thân chủ vạch ra các cách khác nhau để giải quyết từng nguyên nhân một). Thường xuyên để trách nhiệm giải quyết vấn đề cho thân chủ. Một phần vai trò của bạn là giúp đỡ thân chủ hình thành và cải thiện kỹ năng giải THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
73
quyết vấn đề mà chúng có thể sử dụng trong suốt phần đời còn lại. Nếu thân chủ bỏ qua những khả năng hoặc lựa chọn rõ rệt trong khi động não để tìm ra giải pháp, gợi ý những lựa chọn khác phù hợp nhưng hãy luôn lắng nghe và ghi nhận những giải pháp của thân chủ trước. Ví dụ: “Hà, cháu vừa đưa ra một số ý kiến về giải quyết. Thân chủ thường đòi hỏi các lời khuyên hoặc giải pháp của bạn cho việc chúng nên làm gì tiếp theo. Đây có thể là cách rũ bỏ trách nhiệm về các lựa chọn của mình. Trong những trường hợp đó, việc bạn khuyến khích thân chủ tự nghĩ các giải pháp cho chúng thì sẽ tốt hơn. Sau đó nếu thấy thân chủ bị áp lực bởi tình huống này (thấu cảm) có thể nói: “Cô nghĩ nếu cháu có thể chia sẻ với cô những giải pháp khả thi theo ý kiến của cháu thì chúng ta cùng xem xét”. Những câu như vậy sẽ làm cho thân chủ thấy được rằng bạn tôn trọng trẻ, tin tưởng vào khả năng vượt qua khó khăn của chính chúng. Sự khích lệ của bạn sẽ giúp thân chủ tin tưởng vào bản thân mình hơn. Giai đoạn 5: Đánh giá và kết thúc tham vấn Nhiều thân chủ đến tham vấn và rồi chẳng làm gì để thay đổi hành vi của họ (vẫn giữ nguyên cách trước đó). Trong giai đoạn này, chuyên viên tham vấn giảm thiểu cơ hội cho hành vi này bằng cách đảm bảo rằng thân chủ có những mục tiêu cụ thể để theo đuổi. Chuyên viên tham vấn cũng xác định rõ những khó khăn hoặc lo lắng có thể xảy ra khi thực hiện những thay đổi nhằm giải quyết vấn đề. Trong giai đoạn này, việc xác định mục tiêu cụ thể cho mỗi lần tham vấn với thân chủ là rất có hiệu quả. Những sự thay đổi không thể diễn ra sau một đêm. hãy kiên nhẫn. Khi thân chủ có khả năng theo đuổi mục đích đặt ra hãy khen ngợi họ. Giai đoạn này thường dễ bị bỏ qua trong mô hình nhưng nó thực sự quan trọng để đảm bảo thành công lâu dài của tham vấn.
3. Đánh giá tâm lý Đánh giá tâm lý không phải đơn thuần là đọc kết quả trắc nghiệm. Quá trình đánh giá thường bắt đầu bằng phỏng vấn lâm sàng cấu trúc (dựa trên các bảng phân loại bệnh) kết hợp với quan sát lâm sàng cả thân chủ và người chăm sóc (nếu cần). Từ kết quả phỏng vấn và quan sát lâm sàng, nhà tâm lý sẽ quyết định sử dụng các trắc nghiệm cụ thể nào tiếp theo để kiểm tra hoặc tái khẳng định các điểm còn nghi vấn. Đánh giá lâm sàng được định nghĩa là một tiến trình trong đó chuyên viên 74
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
sử dụng quan sát lâm sàng, phỏng vấn lâm sàng cùng các trắc nghiệm, thang đo để giúp tổng hợp lại các triệu chứng và vấn đề của thân chủ. Đánh giá lâm sàng có vai trò quan trọng mở đường cho công tác chẩn đoán, lên kế hoạch can thiệp và can thiệp sau đó. Phải thừa nhận rằng công tác đánh giá là một công việc khó khăn vì thông tin thu được thường không bao giờ đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn cần thiết để chẩn đoán một rối loạn tâm lý. Hơn nữa, nhiều nhà tâm lý do không nắm chắc các triệu chứng lâm sàng của một bệnh, không nắm được rõ các thông số tâm trắc của trắc nghiệm (như độ tin cậy, độ hiệu lực, xác suất đúng, xác suất sai, độ nhậy, độ đặc hiệu) nên đưa ra đánh giá, chẩn đoán chỉ dựa vào điểm số thu được từ trắc nghiệm một cách cơ học dẫn đến kết luận sai lệch. 3.1. Đánh giá hành vi chức năng Đánh giá hành vi chức năng xem xét hình thức của hành vi (hành vi như thế nào) và tập trung vào việc xác định đâu là nguyên nhân và yếu tố duy trì hành vi (chức năng). Chuyên viên cần phân biệt rõ hình thức của hành vi và chức năng của hành vi. Ví dụ: My và Loan cùng nói tục trong giờ học. Tuy nhiên, Loan nói nhằm để thu hút sự chú ý của giáo viên, còn My nói tục vì muốn cô giáo cho mình ra khỏi lớp, thoát khỏi việc phải làm bài tập Toán. Cả hai học sinh này đều có hành vi giống nhau, nhưng mỗi hành vi lại phục vụ cho những chức năng khác nhau. Do đó, giáo viên cần tìm hiểu nguồn gốc của hành vi ở mỗi học sinh. Đánh giá hành vi chức năng là một quá trình thu thập và phân tích dữ liệu một cách có hệ thống để hiểu về cách hành vi liên quan đến môi trường như thế nào. Bằng cách hiểu được chức năng (hoặc mục đích) của hành vi này ở học sinh, người ta có thể xây dựng được một kế hoạch can thiệp hành vi, cũng hướng đến mục đích đó, nhưng học sinh sẽ thực hiện để đạt được điều đó thông qua các hành vi tích cực. Các chiến lược can thiệp có thể là phòng ngừa hiệu quả, khắc phục hoặc xây dựng các hành vi thay thế. Trước khi xây dựng các kế hoạch can thiệp hành vi tích cực, trước tiên chúng ta cần phải hiểu được chức năng, hoặc mục đích của hành vi đó đối với học sinh. Tất cả các hành vi phục vụ một mục đích nào đó. Hành vi tiếp tục vì nó được củng cố theo một cách nào đó. Kết quả mà học sinh nhận được khi có hành vi đó có thể là những gì mà các em không mong muốn (ví dụ: học sinh bị khiển trách bằng lời nói khi nói chuyện trong giờ học), nhưng học sinh vẫn có thể tiếp tục thể hiện hành vi này vì thấy kết quả đó củng cố, phục vụ một chức năng đặc biệt. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
75
Có hai chức năng cơ bản của hành vi: Các
hành vi để có được một cái gì đó (như thu hút sự chú ý, có được sự chấp nhận, hoặc kích thích cảm giác);
Các hành vi để né tránh điều gì đó (như tránh né khỏi việc bị kích động
quá mức, hoặc thoát khỏi tình huống căng thẳng). Ví dụ, một học sinh nào gây rối trong lớp học có thể nói chuyện trong giờ để thu hút chú ý từ bạn bè hoặc giáo viên, hoặc để né tránh, thoát khỏi công việc mà học sinh thấy khó chịu, nên dù bị giáo viên nhắc nhở, học sinh vẫn có thể tiếp tục nói chuyện trong giờ. Các bước đánh giá hành vi chức năng: 1. Xác định hành vi có vấn đề một cách cụ thể, có thể quan sát được. 2. Thu thập dữ liệu về hành vi. Đo các hành vi có vấn đề để xác định điểm khởi đầu. Tiến hành đo. 3. Tổng hợp dữ liệu, lượng giá các số liệu thu được. 4. Phát triển các giả thuyết giải thích tại sao hành vi lại xảy ra. Chú ý: Khi làm xong đánh giá thì người tiến hành nên: Xây
dựng khuyến nghị hoặc thiết kế kế hoạch can thiệp hành vi.
Thực
hiện kế hoạch can thiệp hành vi.
Đánh
giá lại kế hoạch can thiệp và điều chỉnh khi cần.
Có thể hình dung về quy trình đánh giá hành vi chức năng như sau:
76
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
ĐÁNH GIÁ CHỨC NĂNG CỦA HÀNH VI
Mô tả hành vi
Nếu cần thiết
Thu thập thêm dữ liệu
Xem xét dữ liệu
Phát triển giả thiết
Liên kết với
Lên k.hoạch can thiệp
1. Tần suất diễn ra?
1. Phỏng vấn
Vấn đề liên quan đến sức khỏe tâm thần?
Điều chỉnh giáo án, bài dạy
2. Trong bao lâu?
2. Quan sát
Liên quan đến việc giảng dạy?
Điều chỉnh cách hướng dẫn, dạy
3. Mức độ thế nào?
3. Tự giám sát
Các yếu tố về môi trường?
Hành vi
4. Ở đâu?
4. Phân tích nhiệm vụ
Các yếu tố xã hội / cảm xúc?
Sinh học
5. Tiền đề?
5. Ghi chép / thu thập
Mục đích giao tiếp?
Tâm lý
6. Hệ quả
6. Tổ chức dữ liệu theo hệ thống
Động cơ (kiểm soát, trả thù, thu hút chú ý, thoát khỏi nhiệm vụ, v.v.
Thuốc
7. Bất thường hay bình thường?
Thu thập thêm thông tin
8. Khi nào? THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC C TRONG TRO G NHÀ TRƯỜNG T
77
Cụ thể, giáo viên thực hiện từng bước như sau: Bước 1: Xác định hành vi có vấn đề Giáo viên phải xác định hành vi gây ra các vấn đề. Hành vi đó phải là hành vi cụ thể, đo lường được và quan sát được. Ví dụ: Gây hấn
Trong giờ ăn trưa, khi học sinh khác chen ngang, thì đánh bạn
Gây rối
Học sinh liên tục trêu bằng lời hoặc bình luận gây cười trong giờ làm toán
Tăng hoạt động
Học sinh cựa quậy liên tục ở chỗ ngồi, luôn chân tay chơi với đồ dùng học tập, ra khỏi chỗ mà không xin phép trong lúc đang đọc bài.
Giáo viên lưu ý xem xét: Quan
sát khách quan hành vi của học sinh trong các môi trường khác nhau và trong các loại hoạt động khác nhau
Sự mong đợi của giáo viên đối với học sinh (các hành vi có vấn đề có thể xuất phát từ sự thất vọng, sợ hãi, hay chán nản của giáo viên) Hành
vi liên quan đến sự khác biệt văn hoá
Một khi hành vi có vấn đề đã được xác định, giáo viên phải tạo ra một “định nghĩa hành vi”. Định nghĩa hành vi: một câu khẳng định về hành vi quan sát thấy. Khi tạo các định nghĩa hành vi, hãy xem xét: Sử
dụng từ ngữ cụ thể, dễ giao tiếp và đơn giản để đo lường và ghi lại
Các định nghĩa chính xác dẫn đến việc thu thập dữ liệu chính xác, đo lường
đáng tin cậy và tự tin trong việc đưa ra quyết định giáo dục - do đó giúp ai cũng có thể quan sát và xác định được hành vi đó có xảy ra hay không. Ví dụ:
78
Định nghĩa hành vi chưa tốt
Định nghĩa hành vi tốt hơn
Nguyệt mất kiểm soát
Nguyệt khóc và cáu giận
Cơn cáu giận của Nguyệt thể hiện qua việc khóc, nằm lăn ra, đập tay lên sàn nhà.
Linh không nghe lời
Linh đưa ra bình luận không phù hợp trong giờ học
Linh chửi bậy, nói chuyện nhiều trong giờ học, và nói những lời xúc phạm bạn bè trong lớp.
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Định nghĩa hành vi tốt nhất
Hành vi của vấn đề có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, cách tốt nhất là đánh giá hành vi từ nhiều góc độ khác nhau. Do vậy: Cần phải sử dụng nhiều nguồn thông tin để thu thập thông tin về hành vi Thiết kế việc đánh giá chức năng của hành vi chỉ dựa vào các cuộc phỏng vấn và đánh giá hồ sơ có thể dẫn đến kết quả đánh giá không chính xác, giả thuyết sai và từ đó dẫn đến việc can thiệp không hiệu quả. Bước 2: Thu thập dữ liệu về hành vi. Đo các hành vi có vấn đề để xác định điểm khởi đầu. Tiến hành đo. Cần phải kết hợp nhiều cách đánh giá hành vi, có thể gồm những cách sau đây: Xem
lại hồ sơ của học sinh Sản phẩm học tập (các bài kiểm tra, bài tập về nhà, v.v.) Quan
sát học sinh Phỏng vấn phụ huynh Phỏng vấn giáo viên khác Phỏng
vấn học sinh Giáo viên cần thu thập những thông tin liên quan đến hành vi như sau: Số lần khi hành vi đó xảy ra /không xảy ra Vị trí cụ thể hành vi đó xảy ra Các
điều kiện khi hành vi xảy ra /không xảy ra Những người có mặt khi hành vi có nhiều /ít xảy ra Tiền
đề - các sự kiện hoặc các điều kiện xảy ra trước hành vi Hệ quả - các sự kiện hoặc điều kiện xảy ra sau hành vi Các hành vi khác có liên quan đến hành vi có vấn đề Giáo viên cần phân loại hành vi, tần suất, hành vi thường xảy ra khi nào và ở đâu – đây là những yếu tố cần xem xét khi quyết định lựa chọn phương pháp thu thập dữ liệu. Các cách thu thập dữ liệu mà giáo viên có thể sử dụng: Đánh
giá gián tiếp: Đánh giá dựa trên học bạ, các hồ sơ cá nhân học sinh, phỏng vấn giáo viên khác, phỏng vấn phụ huynh học sinh, v.v. Đánh giá trực tiếp: Quan sát học sinh. Đây được xem là một trong những công cụ mạnh nhất trong việc đánh giá hành vi chức năng trong trường học. Thực
sự quan sát hành vi có vấn đề và mô tả các điều kiện xung quanh hành vi (bối cảnh hành vi diễn ra – xảy ra khi nào và ở đâu) Hai phương pháp phổ biến nhất: Phân tích tiền đề - hành vi – hệ quả (Antecedents-Behavior-Consequences, ABC), biểu đồ quan sát hành vi. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
79
80
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Hành vi xảy ra trong hoạt động/tình huống nào?
Giờ Toán
Giờ Toán
Trong giờ Toán, cả lớp làm bài tập nhóm
8/2/2018. 9:35 sáng
8/2/2018. 9:38 sáng
8/2/2018. 2:40 chiều
Hoạt động
Thời gian hành vi xảy ra
Ngày/Giờ
Cô Chi nhắc nhở lần nữa, sau đó lờ Hoàng đi
Cô Chi và các bạn lờ Hoàng đi
Hoàng bắt đầu nói to trong lớp khi cô Chi đang giảng bài
Hoàng bắt đầu nói to
Cô Chi đang kèm riêng cho một bạn, chuẩn bị chuyển sang dạy kèm riêng cho Hoàng
Cô Chi đang giảng bài
Cô Chi yêu cầu Hoàng chú ý vào bài học
Những gì xảy ra ngay sau khi hành vi xảy ra? Kết quả của hành vi đó là gì?
Hệ quả
Cô Chi yêu cầu Hoàng chú ý vào bài học
Hành vi đó như thế nào?
Hành vi
Hoàng nằm bò ra bàn (*Yếu tố môi trường có thể có: Hoàng nói Hoàng không ngủ được tối qua)
Những gì xảy ra ngay trước khi hành vi xảy ra?/những gì có thể kích thích hành vi đó xảy ra?
Tiền đề
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
81
9/2/2018. 9:40 sáng
Giờ Toán
Cô Chi đang giảng bài
Hoàng bắt đầu nói to, đùa về bạn lên bảng làm bài
Các bạn khác cười
Cô và cả lớp lờ Hoàng đi
Hoàng bắt đầu nói to trong lớp
Giờ Toán
9/2/2018. 9:00 sáng
Cô Chi đang giảng bài
Bạn cùng nhóm quay về chỗ ngồi không làm chung với Hoàng nữa. Cô Chi nói với Hoàng rằng nếu còn một lần nữa Hoàng sẽ bị lên phòng ban giám hiệu
Hoàng nói “không” và ném quyển sách vào người bạn
Bạn cùng nhóm với Hoàng đề nghị làm bài tập toán cô bảo
Trong giờ Toán, cả lớp làm bài tập nhóm
8/2/2018. 2:55 chiều
Hệ quả
Hành vi
Tiền đề
Hoạt động
Ngày/Giờ
Thông qua các cách thu thập, giáo viên có dữ liệu ban đầu: Thông
tin thu thập về hành vi mục tiêu trước khi can thiệp bắt đầu
Được sử dụng sau để so sánh, đánh giá sự thành công và tiến bộ của việc can thiệp
Trong bước này, giáo viên cần lưu ý: Xác định tiền đề: Giáo viên tự đặt những câu hỏi như sau để có thể xác định được: Điều thường xảy ra ngay trước khi hành vi có vấn đề? Điều gì kích thích
học sinh có hành vi đó? Nếu
sự kích thích này diễn ra 10 lần, hành vi vấn đề sẽ như thế nào?
Hành
vi có vấn đề có xảy ra khi có sự có mặt của yếu tố kích thích đó không và ngược lại?
Nếu bạn muốn sắp xếp để học sinh để tham gia vào việc giải quyết vấn đề hành vi, giáo viên sẽ làm gì? Yếu
tố kích thích đó là gì? Đó là nhiệm vụ gì? Đó là bạn nào? Đó là hoạt động cụ thể nào? Xác định hệ quả: Giáo viên tự đặt những câu hỏi như sau để có thể xác định được:
Điều Bạn
gì xảy ra ngay sau khi hành vi?
bè của học sinh đó phản ứng như thế nào?
Người
lớn phản ứng như thế nào?
Những
hệ quả đối với học sinh là gì?
Những
hoạt động nào thay đổi hoặc dừng lại không?
Trong
số 10 lần, thì có mấy lần những phản ứng trên xảy ra ngay sau hành vi có vấn đề? Giáo viên cần phân biệt giữa hệ quả và chức năng của hành vi: Hệ
quả là những gì xảy ra ngay sau hành vi có vấn đề của học sinh
Chức
82
năng là những gì học sinh nhận được từ hành vi
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Một số chức năng thường thấy ấy ở các hành hàành vi có vấn đề ở học sinh là: … Học sinh nhận được/đạt được…
Học sinh tránh né/thoát được Sự chú ý của người lớn /giáo viên Sự chú ý của bạn bè Các hoạt động không được ưu tiên
Sự chú ý của người lớn /giáo viên
Sự quan tâm, chú ý từ bạn bè Các mục mong muốn Các hoạt động ưu tiên Kiểm soát khác Kích thích cảm giác
Nhiệm vụ học tập Tương tác xã hội không ưa thích Kích thích cảm giác
Bước 3: Tổng hợp dữ liệu, lượng giá các số liệu thu được. Sau khi thu thập dữ liệu, hãy so sánh và phân tích thông tin Có
các mẫu hình hành vi nào không?
Các Có
điểm mạnh /kỹ năng của học sinh là gì?
bất kỳ vấn đề gì liên quan đến môi trường không?
Các yếu tố kích thích/tiền đề của hành vi là gì?
Hệ
quả là gì?
Những Sở
can thiệp trước đây đã được sử dụng?
thích của học sinh là gì?
Bước 4: Phát triển các giả thuyết giải thích tại sao hành vi lại xảy ra. Giáo viên cần Đánh
giá các dữ liệu, xây dựng giả thuyết nên cố gắng giải thích mối quan hệ giữa hành vi và tình huống xảy ra hành vi. Học
sinh thực hiện hành vi được gì, hoặc thoát khỏi cái gì? Nếu có thì cần mô tả chi tiết? Học sinh thực hiện hành vi vì được hỗ trợ, khuyến khích? Nếu có thì nó là hỗ trợ, khuyến khích nào? Học
sinh có hành vi vì thiếu kỹ năng? Nếu có thì là kỹ năng cụ thể nào
Giả thuyết mà giáo viên đưa ra sẽ gồm có: 1. Các yếu tố nhân khẩu học liên quan đến hành vi 2. Các yếu tố về môi trường có liên quan đến hành vi THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
83
3. Mục đích, chức năng của hành vi (trốn thoát, né tránh, kiểm soát) 4. Người khác phản ứng thế nào 5. Cha mẹ, thầy cô, giáo viên hiểu biết về hành vi đó như thế nào 6. Thái độ của học sinh về môi trường học tập (thích/không thích trường họ) 7. Thái độ của học sinh về cha mẹ 8. Nhận thức và động cơ của học sinh về việc thay đổi vấn đề hành vi 9. Những hỗ trợ từ gia đình, trường học đối với thay đổi Mẫu giả thuyết có thể là: Khi…. (mô tả tiền đề)
…học sinh… (mô tả hành vi mục tiêu)
…để… (mô tả chức năng)
Ví dụ: Khi cô Chi đang giảng bài, Hoàng nói to trong lớp để thu hút sự chú ý 2.2. Quan điểm đánh giá nguy cơ Các nghiên cứu đi trước đã chứng minh rằng có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc dự báo các rối loạn tâm thần học đường trong đó có sự biến đổi liên tục của môi trường xung quanh cùng sự phát triển nhận thức, kỹ năng kiểm soát cảm xúc hành vi của các em được tăng lên trong quá trình học tập và rèn luyện. Vì vậy, cho đến nay, tiếp cận được sử dụng phổ biến để đánh giá tổn thương SKTT trong trường học là phương pháp “đánh giá lâm sàng theo hệ thống” – có nghĩa là sử dụng các bằng chứng nghiên cứu đi trước để thiết lập danh mục và tầm soát theo dõi các yếu tố nguy cơ có tương quan với những rối loạn hành vi cảm xúc của học sinh. Bên cạnh đó, việc đánh giá các nguy cơ tổn thương SKTT được khuyến nghị thực hiện theo những quan điểm như (a) xem việc đánh giá là một tiến trình chứ không phải kết quả phản ánh tại một thời điểm; (b) việc đánh giá phải dựa trên phân tích quá trình tương tác của cá nhân trong những môi trường và bối cảnh riêng; (c) kết luận đánh giá không phải chỉ đưa ra phân loại có rối loạn hoặc không có rối loạn mà nên sử dụng tiếp cận phổ (chiều kích) chỉ ra những tình huống có nhiều khả năng xảy ra vấn đề. Lấy ví dụ về hành vi bạo lực học đường, các nghiên cứu đi trước cũng cho thấy dự báo các hành vi bạo lực nghiêm trọng không cao chỉ khoảng 30% 84
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
trường hợp trong vòng 1 năm đối với nhóm khách thể nghiên cứu đã thực hiện những hành vi bạo lực trong quá khứ và có lịch sử rối loạn tâm thần. Việc đánh giá chính xác về nguy cơ bạo lực ở thanh thiếu niên còn phức tạp và dao động nhiều hơn nữa vì những hành vi này của các em vẫn đang chịu ảnh hưởng của sự thay đổi môi trường xã hội xung quanh cùng sự phát triển nhận thức và khả năng kiểm soát cảm xúc của các em. Đánh giá nguy cơ bạo lực học đường cũng được các học giả và nhà nghiên cứu sử dụng tiếp cận hệ thống. Từ các nghiên cứu thực nghiệm, nhà nghiên cứu lập danh mục các yếu tố nguy cơ và đánh giá mức độ tương quan của những yếu tố này với những hành vi bạo lực làm cơ sở cho phỏng vấn sâu và đưa ra các quyết định lâm sàng. Ví dụ, từ nghiên cứu của Dodge (2008), chúng ta biết rằng con đường hình thành hành vi bạo lực bắt đầu từ những sự kiện không thuận lợi thời thơ ấu như môi trường sống bạo lực, thiếu các nguồn lực và bệnh trầm cảm của người mẹ. Những yếu tố này gây nên căng thẳng ở cha mẹ khiến họ có xu hướng dùng các biện pháp giáo dục thô bạo và không thống nhất với con cái của mình. Những hành vi giáo dục bạo lực này làm cho trẻ chấp nhận bạo lực và có xu hướng thể hiện bạo lực trong tương lai. Tiếp đến, việc bị đối xử thô bạo và không thống nhất gây ra những khó khăn tâm lý khiến trẻ không thể có đủ các kỹ năng xã hội và nhận thức cần thiết để sẵn sàng đến trường và thành công trong học tập. Những kỹ năng bị thiếu hụt có thể bao gồm kỹ năng diễn giải một vấn đề, giải quyết vấn đề, nhận biết cảm xúc của người khác và có thái độ thù địch. Sự thiếu hụt những kỹ năng trên khiến cho trẻ không thể hoà nhập với các bạn, phá phách, nghịch ngợm, không tuân thủ nội quy (biểu hiện của rối loạn hành vi). Mặt khác, sự thiếu hụt các kỹ năng trên cũng trở nên nghiệm trọng khi trẻ bước vào tuổi vị thành niên dẫn tới các hành vi bạo lực. Và không nghi ngờ gì, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng trẻ với các biểu hiện rối loạn hành vi sẽ bị các bạn khác trong lớp tẩy chay, bị cô lập, học tập sút kém. Không duy trì được mối quan hệ tích cực với bạn bè và thất bại trong học tập càng khiến cho trẻ tiếp tục có thái độ thù địch với mọi người, thực hiện những hành vi không phù hợp. Đó là những nguy cơ để phát triển bạo lực ở thời kỳ vị thành niên. Cũng theo mô hình của Dodge, trong thời kỳ tiền dậy thì, khi mà đứa trẻ rất cần được sự quan tâm, chỉ bảo và giám sát của người lớn cũng là thời điểm mà cha mẹ thường nới lỏng việc quản lý con cái nhất. Đối với những đứa trẻ có vấn đề hành vi và thất bại học đường, nhiều cha mẹ áp dụng những phương pháp cứng rắn trong một thời gian nhằm nâng cao kết quả học tập nhưng không thành công đã buông xuôi. Điều này càng làm cho trẻ tiếp tục có những cảm xúc tiêu cực với việc học và bắt đầu kết bạn với những nhóm bạn xấu. Đó là những tiền đề trực tiếp để dẫn đến những hành vi bạo lực khi bước vào vị thành niên. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
85
86
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Lớp 1
Rối loạn hành vi
Lớp 4
Thất bại học đường
Lớp 5-6
Cha mẹ thiếu quan tâm
Biểu đồ 1: Mô hình tích luỹ về con đường hình thành hành vi bạo lực ở trẻ tuổi vị thành niên. Nguồn Dodge (2008)
.................... 0 - 5 tuổi ....................
Thiếu kỹ năng đến trường
Cha mẹ đối xử thô bạo
Môi trường không thuận lợi
Lớp 7 - lớp 11,12
Chơi với bạn xấu
HÀNH VI BẠO LỰC VỊ THÀNH NIÊN
Bên cạnh đó, việc đánh giá về hành vi bạo lực học đường cũng được tiếp cận theo những quan điểm sau: Thứ nhất, đánh giá theo các tiếp cận trước đây sẽ kết thúc tại thời điểm đưa ra kết luận đánh giá thì tiếp cận ngày nay cho rằng việc đánh giá phải diễn ra liên tục, mang tính định kỳ vì đối với thanh thiếu niên, các đặc điểm nhận thức, khả năng khống chế cảm xúc chưa ổn định nên trong những hoàn cảnh thay đổi, xu hướng hành vi cũng thay đổi một cách khó dự đoán. Thứ hai, thay vì quá tập trung vào các yếu tố cá nhân như khí chất, nét nhân cách như trước đây, việc đánh giá nguy cơ bạo lực học đường hiện nay được mở rộng phạm vi sang quá trình tương tác của cá nhân trong môi trường và những hoàn cảnh cụ thể. Thay vì quá chú ý vào khuôn mẫu hành vi của cá nhân trong quá khứ, việc đánh giá còn tìm hiểu sâu về những mô thức suy nghĩ, cảm xúc của các em và những hoàn cảnh dễ gây ra bạo lực tại thời điểm hiện tại. Ví dụ một học sinh mang dao đến lớp chém bạn không phải là một hành động bột phát do nóng giận mà có liên hệ đến quá trình suy nghĩ và hành vi của học sinh này trong một khoảng thời gian trước đó. Cho nên việc đánh giá phải chú ý đến những sự kiện liên quan như sự phát triển các ý tưởng tấn công người khác, những hành vi mang tính chuẩn bị và xác định cách thức cá nhân đã đương đầu với những tình huống khó chịu trong quá khứ như thế nào. Đánh giá cũng phải quan tâm đến các yếu tố tình huống như xác định xem ảnh hưởng của sự thất bại trong hiện tại và sự liên hệ của nó với cảm giác mất mát, mặc cảm của các em. Thứ ba, thay vì đưa ra các phán quyết kiểu có bạo lực/không có bạo lực, việc đánh giá nguy cơ bạo lực hiện nay giúp cha mẹ và nhà trường hiểu được những lý do, tình huống mà đứa trẻ sẽ cư xử một cách bạo lực đồng thời tập trung đưa ra các chiến lược giúp giải quyết vấn đề. Nói một cách khác, đánh giá nguy cơ bạo lực học đường hiện nay đang chuyển dần từ việc dự báo sang việc ngăn ngừa bằng việc phân loại các nhóm nguy cơ và đưa ra những chiến lược can thiệp nhằm hạn chế những hành vi bạo lực bột phát đồng thời giúp các em tái hội nhập với môi trường học đường nói riêng và môi trường xã hội nói chung. 2.3. Hệ thống đánh giá nguy cơ Sau khi xác lập được các yếu tố nguy cơ gây ra các tổn thương SKTT, bước tiếp theo, các cơ sở sẽ xây dựng phát triển một hệ thống đánh giá nguy cơ tại trường. Thông thường, hệ thống này sẽ bao gồm các nhóm được phân loại theo bảng chữ cái. Mỗi nhóm sẽ có nhiều tiêu chí phân loại, hướng dẫn cách xác định mức độ phù hợp với tiêu chí, và những chiến lược hành động cho giáo viên, cha mẹ và các bên liên quan tương ứng với từng nhóm. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
87
Trong phần trình bày dưới đây, chúng tôi minh họa sơ lược bằng hệ thống đánh giá nguy cơ bạo lực trường học đang được áp dụng ở Mỹ và các nước Tây Âu. Mặc dầu mục tiêu của hệ thống đánh giá này hướng tới những hành vi bạo lực gây tổn thương nghiêm trọng hoặc tử vong cho người khác nhưng quan điểm và quy trình đánh giá có thể được áp dụng chung cho các mức độ bạo lực ở thanh thiếu niên. Mục đích của phần này tập trung giới thiệu quy trình tổng quát và một vài điểm lưu ý với người tham gia đánh giá nguy cơ bạo lực học đường. Với mục đích mở rộng phạm vi các nhóm nguy cơ để có những chiến lược can thiệp phòng ngừa phù hợp, trẻ được giới thiệu đến đánh giá sẽ được xếp vào một trong các nhóm A, B, C, D hoặc E. Lý do của việc lấy các chữ cái để gọi tên các nhóm nhằm hạn chế sự gắn nhãn của bản thân người đánh giá cũng như các đối tượng khác về trẻ. Dưới đây là mô tả về 5 nhóm và các chiến lược can thiệp tương ứng: + Nhóm A (nguy cơ thấp): trẻ được giới thiệu đến để đánh giá vì có một vài biểu hiện vi phạm nội quy trường lớp như mang vũ khí đồ chơi đến lớp, sử dụng dao rọc giấy một cách bất cẩn. Các em có thể có hoặc không có các rối nhiễu tâm lý và không có những hành vi bạo lực trong quá khứ. Với học sinh thuộc nhóm này, đánh giá viên chỉ cần tiến hành những đánh giá nhanh và một số hoạt động can thiệp như trò chuyện với trẻ, đưa ra những mục tiêu tích cực và có thể dùng hình thức viết bản kiểm điểm. + Nhóm B (nguy cơ từ thấp đến trung bình): Những học sinh này đã thực hiện một số hành động bột phát, thiếu suy nghĩ nhưng không mang tính bạo lực (VD sau khi xem một bộ phim kinh dị, trẻ đến trường nói với các bạn là thích nhân vật trên phim vì anh ta đã giết người như thế nào). Các em có thể có hoặc không có các rối nhiễu tâm lý nhưng đã từng có những hành vi hoặc những động cơ có nguy cơ gây hại cho người khác. Với nhóm này, ngoài các hình thức can thiệp như nhóm A, các em được yêu cầu làm một bản cam kết về hành vi và tham gia một vài buổi tham vấn về cách thức giải quyết vấn đề. + Nhóm C (nguy cơ trung bình): Những trẻ này có thể không có lịch sử rối nhiễu tâm lý nhưng đang mắc phải những rắc rối, thường là những ấm ức, căng thẳng hậu quả của sự thiếu hụt kỹ năng giải quyết vấn đề (Vd như để đầu bẩn trong thời gian dài đến trường, đe doạ bằng lời với bạn học, …). Thường thì trẻ trong nhóm này đang phải đối mặt với một giai đoạn khủng hoảng hay một thất bại nào đó (thất bại trong học tập). Các can thiệp chủ yếu tập trung vào tăng cường kỹ năng giải quyết vấn đề, quản lý tức giận và hạn chế tối đa các tác động tiêu cực từ môi trường trường học như bị bắt nạt, bị trêu chọc. 88
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
+ Nhóm D (nguy cơ cao – đối tượng xác định): Trẻ có thể không có lịch sử về rối loạn hành vi hoặc cảm xúc và đang có động cơ gây hại hoặc không thiện chí với một đối tượng cụ thể. Một chỉ báo quan trọng cho nhóm này là có những ý tưởng và dự kiến kế hoạch thực hiện hành vi bạo lực và đã từng có hành vi đe doạ đối tượng. Can thiệp cho trẻ thuộc nhóm này hết sức cẩn trọng, bao gồm việc cho trẻ ký cam kết không thực hiện hành vi bạo lực, không cho trẻ tiếp cận với những dụng cụ có thể sử dụng làm vũ khí, thông báo về nguy cơ cho đối tượng, tăng cường sự giám sát ở nhà và ở trường, huấn luyện kỹ năng kiểm soát tức giận, đánh giá nguy cơ tự sát và các vấn đề khác. + Nhóm E (nhóm nguy cơ cao – tính cách hung hãn): Trẻ được giới thiệu đến đánh giá với những rối nhiễu hành vi, cảm xúc hoặc phát triển nhận thức đã được xác định. Nguy cơ bạo lực của nhóm E cũng giống như nhóm D chỉ khác ở chỗ nguy cơ của bạo lực chịu ảnh hưởng bởi các rối nhiễu tâm lý, tâm thần khác. Các em trong nhóm này thường có biểu hiện xâm kích hoặc hùng hổ quá mức đối với bạn bè đi kèm với các hành vi chống đối xã hội và xâm phạm quyền của người khác. Đặc điểm giúp cho người đánh giá phân biệt các em thuộc nhóm D và nhóm E là các em nhóm E có lịch sử các vấn đề về bắt nạt hoặc hung tính khi nhỏ và xu hướng này có vẻ ổn định như một nét tính cách. Việc can thiệp cho nhóm E về cơ bản cũng giống như nhóm D nhưng tập trung vào việc tham vấn và đánh giá một chương trình học phù hợp cho các em, tìm các môi trường hoạt động cho các em giải toả cảm xúc (như thể thao, sinh hoạt CLB), sử dụng kết hợp các can thiệp bằng thuốc và tâm lý để điều trị các rối nhiễu tâm thần, giảm thiểu những tác nhân gây khó chịu trong môi trường học đường và gia đình, tăng cường giám sát hành vi ở trường và ở nhà; áp dụng hình thức bản kiểm điểm và viết thư xin lỗi khi làm tổn thương người khác. 2.4. Quy trình đánh giá nguy cơ Quy trình đánh giá nguy cơ tổn thương SKTT có thể được chia thành nhiều giai đoạn khác nhau tùy quan điểm của người xây dựng. Một số quan điểm phổ biến về đánh giá nguy cơ có thể chia thành các giai đoạn như sau: Quan điểm cho rằng quy trình đánh giá nguy cơ gồm gồm 6 giai đoạn: (a) giới thiệu học sinh đến với người đánh giá; (b) xem xét các tài liệu có liên quan đến trẻ; (c) phỏng vấn cha mẹ; (d) phỏng vấn những cá nhân khác có liên quan; (e)phỏng vấn trẻ; (f) xây dựng chân dung tâm lý, kết luận và khuyến nghị. Theo một cách phân loại khác có thể gồm (i) nhận yêu cầu; (ii) thu thập thông tin từ nhiều nguồn; (iii) đánh giá, định hình trường hợp; (iv) kết luận khuyến nghị về cách thức can thiệp. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
89
Một cách tiếp cận khác lại cho rằng quy trình đánh giá nguy cơ gồm 5 giai đoạn (a) tiếp nhận yêu cầu; (b) phỏng vấn lâm sàng cha mẹ hoặc người chăm sóc; (c) phỏng vấn và quan sát lâm sàng trẻ; (d) tiến hành và diễn giải các trắc nghiệm cho cha mẹ và trẻ về những vấn đề quan tâm; (e) kết luận và định hướng tương lai. Tựu chung lại, có thể thấy việc đánh giá bao gồm các công đoạn chính như (i) nhận yêu cầu; (ii) thu thập thông tin từ nhiều nguồn; (iii) đánh giá, định hình trường hợp; (iv) kết luận khuyến nghị về cách thức can thiệp. Dưới đây, chúng tôi sẽ trình bày quy trình đánh giá hành vi bạo lực học đường theo 6 giai đoạn như trên đã nêu trên. Xem biểu đồ 3.2 + Quy trình được bắt đầu khi học sinh tự đến phòng tham vấn hoặc được giới thiệu đến đánh giá. Thầy cô tại các trường học giới thiệu trẻ đến đánh giá để đảm bảo các trẻ này không gây nguy hiểm cho các bạn khác. Trước khi tiến hành đánh giá, người đánh giá phải giới thiệu cho cha mẹ bản ký xác nhận tham gia quá trình đánh giá trong đó có nêu các thông tin về quy trình, mục tiêu, những hậu quả của việc đánh giá cũng như giới hạn của việc bảo mật thông tin. Vì những trẻ được giới thiệu đến đánh giá đều ít nhiều có những nguy cơ bạo lực nên người đánh giá phải xác định nhanh xem những nguy cơ này có trở thành hiện thực trong thời gian ngắn hay không để có biện pháp can thiệp kịp thời. Với những trẻ được giới thiệu đến đánh giá từ các cơ sở giáo dục đặc biệt, người đánh giá phải cân nhắc một cách kỹ càng biên bản đánh giá các chức năng tâm lý của trẻ trước khi tiến hành đánh giá nguy cơ bạo lực. + Bước thứ hai là xem xét một cách cẩn thận hồ sơ của trẻ bao gồm cả lý do được giới thiệu đến đánh giá. Người đánh giá phải đặc biệt chú ý đến những chi tiết hăm doạ bằng lời hoặc dưới hình thức viết để kiểm tra lại trong quá trình phỏng vấn trẻ và những cá nhân khác. Quan trọng hơn, người đánh giá phải phân biệt được giữa việc đưa ra lời hăm doạ và mô phỏng sự hăm doạ bằng hành vi. Thường thì những người mô phỏng sự hăm doạ bằng hành vi có động lực gây hại cho đối tượng nhiều hơn so với những người chỉ đe doạ bằng lời nói. Trong bước này, người đánh giá phải xem xét tỉ mỉ những nhận xét của giáo viên về học sinh trong sổ ghi đầu bài, kết quả học tập của các em và cả hồ sơ khám chữa bệnh nếu có. Trong lĩnh vực giáo dục đặc biệt, người đánh giá còn phải kiểm tra thêm ảnh hưởng của sự thiếu hụt các chức năng nhận thức, ngôn ngữ lên các hành vi nguy cơ. Tất cả các thông tin phải được ghi lại theo ngày tháng để xây dựng chân dung tâm lý theo chiều thời gian. 90
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
91
Chuẩn bị
Có cơ sở
Đưa ra giả thuyết về vấn đề của HS
Hoạt động phát triển năng lực cho HS
Không phát hiện vấn đề
Phát hiện vấn đề ở HS
Không có cơ sở
Chẩn đoán sơ bộ
Kiểm tra tính chính chính xác của yêu cầu
Biểu đồ 2: Quy trình đánh giá hành vi nguy cơ trong học đường
Chẩn đoán định kỳ
Yêu cầu của nhà sư phạm, PH và HS (CĐ chuyên biệt
Làm việc với người đưa ra yêu cầu
CĐ các đặc điểm nhân cách của HS
CĐ các mâu thuẫn nội tâm của HS
CĐ các đặc điểm của hoạt động nhận thức
CĐ bình thường và bệnh lý về phát triển trí tuệ
+ Tiếp đến là phỏng vấn cha mẹ. Người đánh giá phải chuẩn bị tâm lý rằng cha mẹ sẽ có thái độ thất vọng, bực bội vì quyết định của nhà trường về việc giới thiệu con họ đến đánh giá và có cảm giác lo lắng về kết quả đánh giá. Người đánh giá cần trấn an họ và khẳng định giá trị những ý kiến của họ trong việc đánh giá cũng như vai trò quan trọng của họ trong việc giúp trẻ đương đầu với những nguy cơ. Tất cả những nhận định mang tính gắn nhãn cho các sự kiện cần phải tránh và người đánh giá phải cố duy trì một thái độ không phán xét trong suốt quá trình phỏng vấn cha mẹ. Khi đã thiết lập được mối quan hệ thân thiện với cha mẹ, bắt đầu bằng việc hỏi quan điểm của cha mẹ về những hành vi khiến nhà trường giới thiệu trẻ đến đánh giá. Cuộc phỏng vấn tiếp tục xem xét những biểu hiện hành vi của trẻ trong hiện tại và quan điểm của cha mẹ về những điều kiện, hoàn cảnh dẫn đến những biểu hiện hành vi đó. Các thông tin về lịch sử bệnh tật của trẻ, các vấn đề rối nhiễu tâm lý, các chấn thương trong quá khứ, bị lạm dụng và bỏ mặc, khả năng nhận thức, kiểm soát hành vi, cảm xúc của trẻ lần được kiểm tra trong bước này. Ngoài ra, những câu hỏi về đối tượng của hành vi bạo lực, tham gia với các nhóm bạn xấu, một người thân hay một đồ vật quen thuộc mới bị mất, khả năng tiếp cận với những đồ vật có thể sử dụng làm vũ khí… + Sau khi phỏng vấn cha mẹ, người đánh giá tiếp tục phỏng vấn những cá nhân khác có liên quan như thầy cô giáo, công an, bạn học và những người khác trong khu phố nơi trẻ sống. Những cuộc phỏng vấn này phải được diễn ra trước khi người đánh giá tiến hành phỏng vấn trẻ. Có như vậy thì người đánh giá mới có cơ hội đưa hết những chi tiết cần quan tâm về hành vi bạo lực của trẻ vào trong cuộc phỏng vấn. Trong số những người cấp tin trên, bạn học là đối tượng khó phỏng vấn nhất nhưng đôi khi lại là người cho thông tin chính xác và quan trọng nhất vì rằng trẻ thường giữ bí mật kế hoạch tấn công một ai đó với thầy cô, bố mẹ và đối tượng tấn công nhưng lại tiết lộ cho những đứa bạn khác. Từ những thông tin thu được qua những người cấp tin khác nhau sẽ giúp người đánh giá hiểu được cách người khác nghĩ về trẻ bao gồm cả việc họ có sợ trẻ hay không. Hiểu việc người khác có sợ trẻ hay không giúp cho việc quyết định xem có nên để trẻ tiếp tục ở lại trường hay không. + Như đã nêu trong các phần trước, việc phỏng vấn trẻ được tiến hành theo phong cách của một điều tra viên, luôn đặt ra nhiều giả định khác nhau để tiếp tục đặt câu hỏi. Quá trình phỏng vấn trẻ bắt đầu bằng việc giúp trẻ hiểu bản chất của việc đánh giá, điều chỉnh lại những suy nghĩ nhận thức không đúng của trẻ về việc đánh giá và thông báo cho trẻ về những khả năng có thể xảy ra sau khi đánh giá. Bước tiếp theo là khuyến 92
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
khích trẻ nhớ và mô tả chi tiết từng hành vi cũng như lời nói mà nhà trường đưa trẻ đến đánh giá. Người đánh giá phải chuẩn bị tinh thần rằng trẻ sẽ nói dối từ chối trả lời hoặc cố tình thay đổi tình tiết trong các hành vi hoặc lời nói của mình vì trẻ ý thức được rằng mình đang có vấn đề. Chiến lược đặt câu hỏi nên đi từ các câu hỏi chung đến các câu hỏi cụ thể (Vd như hỏi trẻ đã làm gì trước khi đâm bạn và trẻ trả lời là uống rượu thì những câu hỏi tiếp theo là loại rượu nào và đã uống bao nhiêu…). Thay vì tập trung vào hành vi, các câu hỏi nên tập trung vào các yếu tố liên quan đến tình huống, suy nghĩ ví dụ như “Em đã viết thư đe doạ bạn trong hoàn cảnh nào? Em nghĩ gì trước khi viết lá thư đó?” + Bước cuối cùng là xây dựng chân dung tâm lý về nguy cơ bạo lực trong đó không chỉ đề cập đến mức độ nguy hiểm hay nguy cơ bạo lực của trẻ mà còn nêu cả những hoàn cảnh tình huống làm tăng hoặc giảm hành vi nguy cơ vì hành vi xâm kích phần lớn phụ thuộc vào sự tương tác giữa đặc điểm của cá nhân với tác động của môi trường. Khuyến nghị về các hình thức can thiệp cũng được đưa ra tương ứng với những nhận định về nguy cơ bạo lực như đã nêu trong chương 2, phần 2.2. Quy trình đánh giá thường kết thúc với một bản báo cáo miệng hoặc biên bản ghi nhận lại những sự kiện đã quan sát được, những kết luận ban đầu và những kiến nghị đề xuất cùng với những nhận định về hạn chế của bản đánh giá. Bản đánh giá phải được trình bày bằng ngôn ngữ dễ hiểu với cha mẹ và những người không có chuyên môn. Tóm lại, quy trình đánh giá nguy cơ bạo lực trên cơ sở trường học sử dụng phương pháp phỏng vấn cấu trúc, thu thập và phân tích thông tin từ nhiều nguồn làm cơ sở xây dựng chân dung tâm lý của hành vi bạo lực. Nó tập trung vào làm rõ các nguyên nhân dẫn đến hành vi bạo lực ở trẻ cũng như tập trung vào các biện pháp can thiệp phòng ngừa hơn là dự báo xác suất của hành vi bạo lực trong tương lai. Có thể thấy, khối kiến thức về quan điểm đánh giá và mô hình đánh giá nguy cơ bạo lực học đường cho chúng ta thấy việc đánh giá chính xác hành vi bạo lực ở thanh thiếu niên còn gặp nhiều khó khăn do sự phát triển các kỹ năng nhận thức, cảm xúc của các em trong giai đoạn này chưa ổn định. Hơn nữa, để đánh giá được chính xác nguy cơ bạo lực người đánh giá phải được đào tạo bài bản và tuân thủ theo những quy trình nghiêm ngặt. Việc đánh giá nguy cơ bạo lực trong thanh thiếu niên phải nên kết hợp với các phương pháp can thiệp phòng ngừa. Những nguyên tắc và cách tiếp cận của mô hình này cũng được áp dụng cho các nhóm rối loạn hành vi khác. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
93
2.5. Phương pháp, công cụ sử dụng trong đánh giá các vấn đề hành vi 2.5.1 Phỏng vấn lâm sàng (hỏi chuyện lâm sàng) Phỏng vấn hay hỏi chuyện lâm sàng là việc sử dụng phương tiện ngôn ngữ để trao đổi với thân chủ hoặc người nhà thân chủ nhằm thu được những thông tin về đời sống tâm lý của thân chủ. Mục đích của phỏng vấn lâm sàng thường có nhiều mục đích trong đó có thể bao gồm nhưng không giới hạn ở những vấn đề sau: (i) tìm hiểu vấn đề và bối cảnh vấn đề nảy sinh; (ii) tìm hiểu trạng thái tinh thần của thân chủ; (iii) tìm hiểu lịch sử phát triển, lịch sử học đường, lịch sử gia đình và quan hệ xã hội, lịch sử y khoa và lý lịch tư pháp của cá nhân; (iv) xác định những điểm mạnh và nguồn lực của thân chủ; (v) đánh giá hiệu quả can thiệp và xác định lại những rào cản đối với can thiệp… Một cách chung nhất, phỏng vấn tâm lý giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thân chủ, điểm mạnh, điểm yếu của họ để đưa ra định hình trường hợp và kế hoạch can thiệp. Trong phỏng vấn/hỏi chuyện lâm sàng, vai trò chủ động phải thuộc về nhà tâm lý. Thể hiện qua việc nhà tâm lý chủ động vào câu chuyện, chủ động trong việc đặt câu hỏi, tìm hiểu, xác định vấn đề. Mỗi một trường hợp khám tâm lý lâm sàng đều có những nét riêng cho nên cũng không có bộ câu hỏi phỏng vấn nào được thiết kế sẵn để dùng cho mọi trường hợp khám tâm lý. Việc đặt câu hỏi của nhà tâm lý trong phỏng vấn lâm sàng còn phụ thuộc vào định hướng lý thuyết mà nhà tâm lý lâm sàng áp dụng 94
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
(có thể theo các tiếp cận Phân tâm học, Hành vi học, Nhận thức…) Một số yếu tố cần lưu ý để có thể có được một cuộc phỏng vấn lâm sàng tốt. Đó là (a) kỹ thuật phỏng vấn (người phỏng vấn phải được đào tạo và thực hành dưới sự giám sát); (b) các yếu tố bố trí vật lý (không gian phỏng vấn đảm bảo được sự riêng tư, bảo vệ cuộc phỏng vấn khỏi các nguồn nhiễu hoặc bị gián đoạn); (c) ghi chép của nhà tâm lý (thời lượng ghi chép vừa phải và biết sử dụng tốc ký để không gây gián đoạn trong quá trình chia sẻ). Bên cạnh đó, các yếu tố khác như (d) thiết lập mối quan hệ giữa nhà tâm lý và thân chủ rất quan trọng. Nhà tâm lý cần luôn ý thức rõ ràng về mục đích của cuộc phỏng vấn (các câu hỏi đưa ra đều hướng tới mục đích nhất định); luôn giữ được sự tập trung trong quá trình phỏng vấn và luôn tạo được sự gần gũi, tin cậy. Cuối cùng, để phỏng vấn thành công thì (e) nguồn cấp tin phải đủ năng lực nhận thức, hiểu rõ về cuộc sống của thân chủ và có khả năng cung cấp thông tin chính xác về những gì nhà tâm lý muốn biết. Trong các yếu tố trên thì việc quan trọng là nhà tâm lý phải thiết lập được mối quan hệ giữa mình và thân chủ thể hiện qua sự chấp nhận, thấu cảm, hiểu biết, tôn trọng và năng lực thành thạo, chuyên nghiệp trong suốt quá trình tiếp xúc. Các kỹ năng giao tiếp như sử dụng ngôn ngữ, sử dụng câu hỏi mở; im lặng khi cần thiết; lắng nghe tích cực là những kỹ năng nhà tâm lý phải rèn luyện để thiết lập được mối quan hệ. Liên quan đến cấu trúc của phỏng vấn lâm sàng, thông thường có thể chia thành ba loại như sau: Phỏng vấn tự do (phi cấu trúc): để thân chủ bộc lộ những điều gì xuất hiện trong đầu, tự do phát triển hoạt động liên tưởng trong đầu (kiểu trao đổi này tạo điều kiện thuận lợi cho thân chủ kể và trình bày những ký ức tuổi thơ ấu và nhớ lại những kỷ niệm cũ, cũng như hoạt động tái tạo, tuỳ theo những biến động hiện tại giữa những ham muốn và các cơ chế phòng vệ của những ham muốn đó. Phỏng vấn dạng này không có mẫu, nội dung khác nhau tùy theo từng nhà lâm sàng
Phỏng vấn cấu trúc: ở đây những triệu chứng được thăm dò một cách có hệ thống, theo một thứ tự định trước. Lời hướng dẫn, những chủ đề và tiến triển của cuộc trao đổi được quy định chặt chẽ và phải được hỏi chính xác theo nội dung và cách thức quy định. Những bảng hỏi phỏng vấn cấu trúc thường được sử dụng để đưa ra chẩn đoán đánh giá triệu chứng của thân chủ. Với phỏng vấn dạng này, tất cả thân chủ đều được hỏi những câu hỏi giống nhau theo trình tự giống nhau. Và nhiều khả năng là 2 nhà lâm sàng sẽ có cùng 1 kết luận về tình trạng của thân chủ (nói cách khác là có độ tin cậy cao). THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
95
Phỏng vấn bán cấu trúc: tạo điều kiện thuận lợi cho thân chủ bộc lộ tự do và liên tưởng từ một câu hỏi mở, trong khi đó nhà lâm sàng định hướng thân chủ bằng những câu hỏi chính xác, ngắn gọn mà nhà tâm lý mong muốn có một câu trả lời. Trái với phỏng vấn lâm sàng cấu trúc, phỏng vấn lâm sàng bán cấu trúc phải được thực hiện bởi một nhà lâm sàng được huấn luyện, có tri thức sâu sắc trong việc mô tả bệnh lý.
Phỏng vấn lâm sàng còn có thể chia theo mục đích của phỏng vấn. Ví dụ chúng ta có thể phỏng vấn đầu vào (tìm hiểu lý do tìm kiếm trị liệu; áp lực hiện có; mục tiêu tương lai; những hiểu biết/mong đợi của thân chủ với dịch vụ tham vấn trị liệu; đánh giá xem liệu có qua quan hay chính sách bảo hiểm, dịch vụ nào mà thân chủ có thể hưởng lợi trong quá trình can thiệp hay không). Chúng ta cũng có thể tiến hành cuộc phỏng vấn về lịch sử cá nhân (trong đó tìm hiểu đầy đủ bối cảnh về thân chủ và các vấn đề gặp phải trong hiện tại; các thông tin từ thời thơ ấu đến trưởng thành trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, mối quan hệ gia đình, tôn giáo, giới tính và định hướng giới tính, quan hệ tình dục và các khó khăn tâm lý khác); Một số nhà tâm lý có thể tiến hành phỏng vấn khủng hoảng: Mục tiêu của phỏng vấn khủng hoảng là để ứng phó với các vấn đề ngay khi chúng diễn ra và cung cấp các nguồn hỗ trợ ngay lập tức. Giúp giảm thiểu các nguy cơ sau thảm họa và khuyến khích cá nhân duy trì kết nối với cơ sở chăm chữa hoặc các nguồn trợ giúp để đưa ra những giải pháp giải quyết lâu dài. Phỏng vấn kiểu này yêu cầu phải được tập huấn riêng, yêu cầu về khả năng nhậy cảm và đánh giá khác với phỏng vấn thông thường. Một số câu hỏi gợi ý phỏng vấn lâm sàng liên quan đến các chủ đề Trong phần này, chúng tôi sẽ cung cấp các chủ đề và các câu hỏi gợi ý thường được sử dụng trong phỏng vấn lâm sàng. Với những buổi phỏng vấn đầu tiên với trẻ, thông thường, nhà tâm lý sẽ tiến hành phỏng vấn đầy đủ các nội dung sau: Bảng 3: Các lĩnh vực và chủ đề thường được sử dụng trong phỏng vấn Lĩnh vực Hoạt động và sở thích
96
Các vấn đề cụ thể a. Các hoạt động yêu thích b. Các môn thể thao trẻ tham gia c. Các hoạt động yêu thích d. Các tổ chức mà trẻ tham gia e. Công việc (bán thời gian)
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Lĩnh vực
Các vấn đề cụ thể
Trường học và bài tập về nhà
a. Những điều trẻ thích làm ở trường nhất b. Những điều trẻ ghét làm ở trường nhất c. Điểm số các môn học d. Thái độ với đội ngũ cán bộ của trường e. Những lo lắng về trường học f. Các vấn đề khác về trường học g. Bài tập về nhà
Bạn bè và mối quan hệ đồng lứa
a. Số lượng bạn b. Số lượng các hoạt động với bạn c. Nhóm bạn thích hay không thích d. Các vấn đề xã hội với nhóm bạn (đánh nhau, bị bỏ mặc) e. Các chiến lược ứng phó có hiệu quả f. Hoạt động hẹn hò, quan hệ lãng mạn
Các tình huống trong gia đình và mối quan hệ giữa các thành viên
a. Các thành viên trong gia đình b. Luật lệ và trừng phạt c. Mối quan hệ với cha mẹ d. Mối quan hệ với anh chị em e. Quan hệ hôn nhân của cha mẹ f. Tranh gia đình
Quá trình tự nhận thức
a. 3 điều ước b. Mục tiêu cho tương lai c. Mong ước thay đổi trong gia đình d. Cảm xúc (hạnh phúc, buồn, giận, sợ hãi) e. Lo lắng f. Những suy nghĩ hoặc trải nghiệm kỳ quặc g. Ý tưởng tự sát
Các vấn đề khác liên quan đến học sinh THCS
a. Nghiện rượu, nghiên chất b. Hành vi chống đối xã hội và vi phạm pháp luật c. Quan hệ tình dục, mang thai, nạo phá thai, bệnh lây truyền qua đường tình dục
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
97
Với một cách tiếp cận khác, sau khi xác định các lĩnh vực chính cần phỏng vấn, nhà tâm lý bắt đầu bằng những câu hỏi cơ bản và dựa trên nội dung trả lời của thân chủ, nhà tâm lý tiếp tục đào sâu các vấn đề cần quan tâm. Bảng 4 dưới đây sẽ gợi ý những câu hỏi cơ bản và câu hỏi đào sâu mà nhà tâm lý có thể phát triển cho từng lĩnh vực. Bảng 4: Các câu hỏi gợi ý cho phỏng vấn lâm sàng Lĩnh vực
Câu hỏi cơ bản
Vấn đề và bối cảnh của thân chủ
Điều gì khiến bạn tìm đến đây? Tại sao bây giờ bạn mới tìm kiếm sự giúp đỡ? Những vấn đề này đã từng xảy ra trước đây chưa? Vấn đề có ảnh hưởng như thế nào đến hoạt động chức năng của bản?
Làm rõ các yếu tố gây stress - Năng lực ứng phó - Sự hỗ trợ xã hội - Các nguồn lực tiềm năng Làm rõ các hoạt động chức năng - Công việc - Gia đình - Sức khỏe - Tình cảm
Trạng thái tâm thần
Hiện tại bạn cảm thấy thế nào? Tâm trạng của bạn bị ảnh hưởng bởi vấn đề ra sao? Có trải nghiệm gì bất thường không? Trí nhớ của bạn thế nào? Bạn có nghĩ cuộc đời này không đáng sống?
Chú ý - Tuổi và phong cách - Ăn mặc và chải chuốt - Sự định hướng Thăm dò - Các triệu chứng lo âu - Nội dung và hình thức suy nghĩ. - Ý tưởng tự sát - Xung động bạo lực
Lịch sử phát triển
Bạn nghĩ mình là người như thế nào?
Làm rõ - Hình ảnh bản thân hiện tại - Mức độ tự trọng - Đặc điểm nhân cách Lưu ý - Các mốc phát triển - Thành tích học tập - Bạn thân - Trình độ học vấn
Với bạn, thời thơ ấu đã có những sự kiện gì xảy ra?
98
Câu hỏi đào sâu
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Lĩnh vực
Câu hỏi cơ bản
Câu hỏi đào sâu
Lịch sử xã hội và văn hóa
Hoàn cảnh sống hiện tại?
Lịch sử sức khỏe và hành vi
Nói cho tôi biết sức khỏe hiện tại của bạn ra sao?
Nguồn lực của thân chủ
Bạn đã từng cố gắng thay đổi vấn đề chưa? Kết quả
Những giá trị văn hóa hiện tại?
Bạn có những thói quen nào có thể ảnh hưởng đến sức khỏe?
Bạn lý giải về các triệu chứng của bạn như thế nào? Vai trò của bạn và tôi trong quá trình trị liệu? Khi nào/điều kiện nào sẽ giúp thay đổi?
Kết lại phỏng vấn
Còn điều gì bạn nghĩ tôi nên biết nữa? Bạn còn câu hỏi nào cho tôi không?
Gợi ý - Nghề nghiệp - Vđ pháp luật - Hệ thống hỗ trợ xã hội - Tuổi, giới, dân tộc - Khuynh hướng tình dục - Tôn giáo - Chế độ ăn uống - Giáo dục Xác định - Có đang dùng thuốc gì - Lạm dụng chất - Tình trạng sức khỏe nói chung - Thói quen sức khỏe Thăm dò - Nỗ lực thay đổi - Nỗ lực và đã thành công - Làm rõ cách diễn giải của thân chủ về vấn đề - Xác định rõ mong đợi của thân chủ về trị liệu - Nhận ra sự sẵn sàng để thay đổi - Sử dụng câu hỏi mở - Tạo điều kiện cho thân chủ đưa thêm thông tin. - Xây dựng mối quan hệ tương tác tích cực.
2.5.2. Quan sát lâm sàng Quan sát được định nghĩa là sự nghiên cứu, tìm hiểu thế giới một cách có ý thức, có mục đích ở cấp độ nhận thức cảm tính. Tri giác một quá trình với mục đích làm rõ các dấu hiệu khác nhau của nó mà không tham dự tích cực vào bản thân quá trình đó. Trong quan sát, các đặc điểm cá nhân về tri giác, các tâm thế, và xu hướng cá nhân được thể hiện. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
99
Quan sát là một trong những phương pháp nghiên cứu cơ bản của tâm lí học mà nội dung là theo dõi, thu thập hành vi của đối tượng trong điều kiện tự nhiên để phán đoán, nhận xét về đặc điểm tâm lí, nhân cách của đối tượng. Quan sát có hai loại: (i) quan sát tham dự và (ii) quan sát không tham dự. Trong trường hợp thứ nhất, nhà nghiên cứu tham gia vào tình huống cùng với đối tượng quan sát, còn trong tình huống thứ hai thì không. Song dù là quan sát loại nào thì nhà quan sát cũng không được làm ảnh hưởng đến hành vi tự nhiên của đối tượng, không nên để cho đối tượng biết là họ bị quan sát. Trong trường hợp ngược lại, đối tượng có thể mất tự nhiên, cảm thấy không thoải mái hoặc đóng kịch và kết quả quan sát sẽ bị sai lệch. Tính chính xác của quan sát phụ thuộc vào nhiều yếu tố, như: mức độ rõ ràng của mục đích quan sát, kiến thức, kinh nghiệm, năng lực của người quan sát. Ưu điểm nổi trội của quan sát là đơn giản, dễ sử dụng và nó cho phép nghiên cứu hành vi của con người một cách tự nhiên. Tuy nhiên, quan sát cũng có nhiều hạn chế, đó là nhà nghiên cứu phải chờ đợi tình huống tự nhiên một cách thụ động, do đó thường mất nhiều thời gian; nhà quan sát không thể kiểm soát mọi yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả quan sát... Bên cạnh đó, việc lý giải kết quả quan sát cũng không đơn giản. Trong quan sát, nhà nghiên cứu chỉ theo dõi được các biểu hiện bên ngoài như cử chỉ, hành vi, trong khi đó cái mà nhà nghiên cứu quan tâm lại là các hiện tượng tâm lí ẩn dấu sau những biểu hiện bề ngoài đó. Vì vậy, việc lý giải kết quả dễ bị chi phối bởi mong đợi của nhà nghiên cứu. Trong tâm lý học lâm sàng, quan sát là kĩ thuật chủ yếu của đánh giá hành vi. Đối với một số trường hợp, ví dụ như khách thể loạn thần hoặc trẻ nhỏ (bị giới hạn về khả năng biểu đạt ngôn ngữ) thì quan sát là kĩ thuật chủ đạo. Quan sát có thể do một chuyên gia hoặc là người đã trải qua đào tạo và luyện tập tiến hành. Người quan sát cũng có thể là những người đã tiếp xúc trực tiếp với đối tượng quan sát, ví dụ như: cô giáo, cha mẹ, hoặc cũng có thể do chính đối tượng thực hiện (tự quan sát). Để quan sát, chúng ta có thể sử dụng các phương tiện kĩ thuật trợ giúp như: máy ảnh, máy ghi hình, hay các công cụ khác như đồng hồ, bảng biểu, các thiết bị điện tử hoặc đơn giản là giấy bút. Quan
sát trong gia đình.
Môi trường gia đình có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình thích ứng của cá nhân. Do vậy có rất nhiều qui trình đánh giá hành vi đã được xây dựng. 100
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Một trong những qui trình như vậy là hệ thống mã hoá hành vi- BCS (Behavioral Coding System) do Patterson và CS soạn thảo năm 1975 (bảng … dưới đây). Qui trình này thường được dùng để quan sát những đứa trẻ có những hành vi hung hãn và không nghe lời. Người quan sát được tập huấn và sau đó có thể quan sát trẻ tại gia đình trong khoảng 1-2 giờ. Điều khá lý thú là Patterson và Fongatch (1995) quan sát 67 trẻ đã phát hiện thấy rằng điểm số về hành vi chống đối ở trẻ tại thời điểm kết thúc trị liệu có giá trị dự báo cao với những trường hợp bị cảnh sát bắt giữ trong vòng hai năm sau. Ngược lại, không có ai trong số những người quan sát: thầy cô giáo, cha mẹ lại dự báo được chuyện này.
Quan sát ở trường học
Tương tự, cũng có những qui trình được thiết kế để quan sát hành vi của trẻ ở trường học. Một ví dụ điển hình về mẫu quan sát trực tiếp có cấu trúc về hành vi của học sinh là hệ thống quan sát của Achenbach- DOF (Achenbach’s direct observation form, 1994) có thể tìm thấy ở địa chỉ http://www.aseba.org/dof.html. Ngoài ra, có nhiều hệ thống quan sát được tạo ra theo mục đích sử dụng. Chẳng hạn một hệ thống quan sát lớp học cũng thường hay được đề cập đến là quan sát phân tích tương tác lớp học. Hệ thống phân tích tương tác lớp học được khởi xướng ở Mỹ, nhưng cũng được sử dụng rộng rãi ở nhiều nước khác. Một người quan sát quan sát một lớp học trong một tiết học và cứ mỗi 3 giây lại xác định một dạng hoạt động diễn ra trong thời gian 3 giây đó theo một mã số phân loại. Có thể xem một số ví dụ về hệ mã này trong bảng 5 dưới đây. Bảng 5: Ví dụ hệ mã quan sát tương tác lớp học
Trả lời Giáo viên nói Tự khởi xướng
Học sinh nói Im lặng
Chấp nhận cảm giác (VD: chấp nhận và làm rõ một thái độ hoặc một biểu hiện cảm giác của một học sinh) Khen ngợi hoặc động viên Chấp nhận hoặc sử dụng ý tưởng của học sinh 1. Đặt câu hỏi 2. Giảng bài 3. Hướng dẫn 4. Phê phán hoặc khẳng định quyền lực Học sinh nói – trả lời Học sinh nói – tự khởi xướng Im lặng hoặc lầm lẫn THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
101
Việc lập những hệ mã như trên tùy biến vào mục đích của người quan sát. Ví dụ với mẫu quan sát trên, có thể có tư liệu để so sánh phong cách của giáo viên trong việc nhấn mạnh một cách tương đối đối với việc giáo viên nói và học sinh nói. Cũng có thể so sánh giáo viên về số lượng những lần im lặng hoặc lầm lẫn trong giờ dạy của họ. Hiểu được những gì diễn ra trong những giờ học sẽ rất có lợi và có thể sử dụng để đưa ra những thông tin về cách dạy nào là hiệu quả nhất hoặc lý giải tại sao trẻ lại có vấn đề hành vi. Hệ mã này thậm chí có thể được sử dụng để đào tạo giáo viên tìm ra phong cách giảng dạy phù hợp với từng nhóm đối tượng học sinh. Ví dụ về một mẫu quan sát theo dõi tương tác khác giữa học sinh và giáo viên
102
STT
Các mã
I
Củng cố tích cực
1
Cụm từ tích cực
A
Sử dụng cụm từ vui vẻ
B
Khuyến khích, ghi nhận/công nhận việc làm của trẻ
2
Lặp lại câu trả lời của trẻ với giọng điệu tích cực
3
Đưa cho trẻ phần thưởng quy đổi
4
Ra dấu cử chỉ tích cực
II
Điều chỉnh hành vi
1
Ra lệnh
2
Nhắc nhở
3
Cảnh báo
4
Đe dọa
5
Ra hiệu
Học Hành Nhóm Cá Phù tập vi nhân hợp
Ko PH
Học Hành Nhóm Cá Phù tập vi nhân hợp
Ko PH
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Mô tả cụ thể
STT
Các mã
III
Hệ quả tiêu cực
1
Đưa ra hệ quả ngay lập tức
2
Áp dụng hệ thống phạt
IV
Không phù hợp
1
Giọng điệu
2
Nét mặt
3
Làm xấu hổ, bêu xấu học sinh
4
So sánh giữa 2 em
5
Tranh cãi với học sinh về hình thức kỷ luật
V
Cảm xúc
1
Từ mô tả cảm xúc
2
Đề nghị cách ứng phó cảm xúc
Học Hành Nhóm Cá Phù tập vi nhân hợp Rõ ràng
Không rõ
Phù hợp
Ko PH
Mô tả cụ thể
Ko PH
Ghi rõ mã không phù hợp 1, 2 nếu có
Phù hợp
Không phù hợp
Tóm lại, để tiến hành quan sát lâm sàng có hiệu quả, cần lưu ý những điểm như sau: Mục
tiêu rõ ràng. Có hai điều cần lưu ý trong điểm này: Một là, người quan sát cần nắm chính xác ai và cái gì (và nếu có thể thì cả hai) cần phải quan sát. Chẳng hạn, nếu như con người là đối tượng quan sát, người quan sát cần biết chính xác cần quan sát ai. Hơn nữa, người quan sát cần biết rõ phải quan sát và ghi chép khía cạnh nào của bối cảnh. Hai là, cần phải có trọng tâm rõ ràng bởi vì vấn đề nghiên cứu cần được trình bày rõ để người quan sát biết chắc những điều gì trong nhiều điều đang diễn ra cần phải được ghi chép lại. Hành
vi cần quan sát không được chồng lấn nhau: Lấy ví dụ ở trên về việc mã hoá hành vi trong một buổi phụ đạo ở trường đại học, chúng ta có thể gặp khó khăn ở chỗ 12 phạm trù không loại trừ chặt chẽ nếu như một THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
103
học sinh tìm đến văn phòng của người phụ đạo và hỏi nhanh một câu hỏi (có thể về chủ đề của buổi phụ đạo nếu như người học sinh đó thuộc về nhóm phụ đạo khác). Một người quan sát không am hiểu về bối cảnh trong trường đại học có thể phân vân không biết nên mã hoá hành vi này vào phạm trù phân loại nào trong số mười hai phân loại hoặc là hệ mã hoá cần phải đình chỉ lại một cách tạm thời. Có lẽ cách tiếp cận tốt nhất là có thêm một phạm trù phân loại nữa của hành vi mà chúng ta có thể gọi là “ngắt quãng”. Hệ
mã hoá dễ sử dụng: Không nên xây dựng những hệ thống phức tạp với nhiều loại hành vi. Cũng giống như đối với những người tiến hành phỏng vấn sâu có cấu trúc, những người quan sát có cấu trúc cần phải được tập huấn, nhưng nếu như người quan sát phải đối mặt với quá nhiều lựa chọn, họ có thể lúng túng hoặc lần lẫn. Thống nhất về diễn giải: Chẳng hạn, khó có thể phân biệt được giữa hành vi một học sinh đáp lại câu hỏi do một học sinh khác nêu ra với việc thảo luận một chủ đề. Bởi vì khó phân biệt giữa hai hành vi này, có thể phải yêu cầu người quan sát diễn giải. Trong trường hợp đó, cần có những hướng dẫn rõ ràng cho người quan sát, và họ phải có kinh nghiệm nhất định trước khi quan sát trực tiếp (Ví dụ phải được huấn luyện quan sát qua bằng ghi hình).
2.5.3 Phỏng vấn quan sát đánh giá trạng thái tâm thần Trong phần trên, chúng tôi đã giới thiệu quan sát và phỏng vấn lâm sàng. Ở phần này, chúng tôi trình bày một hình thức quan sát, phỏng vấn khác thường xuyên được sử dụng trong đánh giá tâm lý học đường, đó là quan sát phỏng vấn đánh giá trạng thái tâm thần (MSE). Đánh giá trạng thái tâm thần là một tập hợp các câu hỏi, yêu cầu quan sát được thiết kế để phản ánh một bức chân dung về các đặc điểm năng lực nhận thức, cảm xúc hành vi xã hội của người được phỏng vấn (thường là bảng phỏng vấn cấu trúc). Nội dung cụ thể của quan sát và phỏng vấn MSE sẽ bao gồm việc đánh giá Ấn
tượng chung: diện mạo, hành vi, thái độ
Trạng Khả Lời 104
thái ý thức: cảnh giác, sợ hãi đề phòng cao độ, ủ rũ, ý thức lờ mờ
năng chú ý và tập trung
nói: Rõ ràng, có chủ đích, mục tiêu, suy giảm ngôn ngữ
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Định
hướng: về con người, nơi chốn, thời gian
Tâm
trạng và cảm xúc
Tư
duy: liền mạch hay phi tán, có dấu hiệu rối loạn tư duy không
Nội
dung suy nghĩ: ám ảnh, ảo tưởng hay định kiến
Khả
năng tư duy trừu tượng không
Nhận Trí
thức: có hoang tưởng, ảo giác không
nhớ: tức thời, ngắn hạn, dài hạn
Khả
năng cảm nhận nội tâm và phán xét bên ngoài
Mẫu bảng phỏng vấn MSE được một số nhà tâm lý sử dụng trong đánh giá xem ở phụ lục 2. 2.5.4 Phỏng vấn quan sát phân tích hành vi chức năng Phân tích hành vi chức năng là một kỹ thuật bắt nguồn từ thuyết hành vi nhằm đánh giá nguyên nhân của vấn đề hành vi để từ đó đưa ra các khuyến nghị về cách thức can thiệp. Phân tích hành vi chức năng thường được sử dụng trong thiết kế chương trình dạy hành vi trong giáo dục đặc biệt hoặc tạo ra một kế hoạch thay đổi hành vi không thích nghi. Để tiến hành phân tích hành vi chức năng, người tiến hành cần xác định được những vấn đề như: Mô tả hành vi có vấn đề cụ thể một cách định lượng được bằng quan sát. Đánh giá mức độ trầm trọng của vấn đề hành vi để xác định điểm khởi đầu. Chỉ
rõ hành vi xuất hiện trong những điều kiện nào (gồm cả những sự kiện kích hoạt và củng cố hành vi). Đặt
giả thuyết những lý do hoặc nguyên nhân của hành vi (gồm cả yếu tố sinh học, xã hội, nhận thức, tình cảm và môi trường). Bốn vấn đề trên cũng chỉ là 4 bước tiến hành gồm (i) xác định hành vi có vấn đề một cách cụ thể có thể quan sát được; (ii) Tiến hành đo các hành vi có vấn đề để xác định điểm khởi đầu; (iii) Lượng giá các số liệu thu được và (iv) Phát triển các giả thuyết vì sao hành vi lại xảy ra. Bước 1: Để xác định hành vi có vấn đề một cách cụ thể có thể quan sát THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
105
được, chúng ta có thể sử dụng các công cụ hỗ trợ. Các công cụ hỗ trợ phổ biến có thể là bảng hói cấu trúc dành cho giáo viên, các bảng kiểm hành vi dành cho trẻ tự điền, mẫu phỏng vấn phân tích hành vi chức năng (xem bảng…) và các thang đo vấn đề hành vi cảm xúc chuyên biệt khác như lo âu, trầm cảm, rối loạn tăng động giảm chú ý… Bảng 7: Mẫu đánh giá phân tích hành vi chức năng MẪU ĐÁNH GIÁ PHÂN TÍCH HÀNH VI CHỨC NĂNG Họ và tên học sinh:. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tên người quan sát: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ngày tháng năm: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Giờ bắt đầu/kết thúc . . . . . . . . . . . . . . . . . . Thông tin về hoàn cảnh/tình huống/địa điểm ............................................................................ ............................................................................ ............................................................................ A Sự kiện kích hoạt xảy ra trước hành vi
B Hành vi xảy ra sau sự kiện kích hoạt
C Hệ quả: những gì xảy ra sau hành vi
9:30
Giáo viên đưa chỉ dẫn, chỉnh lại lỗi sai, từ chối không chấp nhận yêu cầu của trẻ, bạn bè có câu trả lời khác với trẻ
Trẻ đánh bạn; đá cặp của bạn, ném đồ dùng học tập; gào khóc; nhổ nước bọt; chạy ra khỏi chỗ; đóng sập mạnh cửa
Giáo viên chú ý; giáo viên tiến lại giúp đỡ; bạn bè chú ý; giáo viên thỏa mãn yêu cầu; trẻ tránh được việc phải học hay phải làm bài tập môn trẻ không thích
.......
.......
.......
.......
Thời gian
Nói tóm lại, sau bước này phải xác định được trẻ có vấn đề hành vi gì; những gì xuất hiện trước hành vi; những gì xuất hiện sau hành vi có thể củng cố hành vi không thích nghi; học sinh đã đạt được điều gì hoặc tránh được cái gì. Tốt hơn nữa là hành vi xảy ra ở đâu; khi nào và trong tình huống hoàn cảnh nào. 106
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Để xác định thế nào là hành vi cụ thể, định lượng và có thể quan sát được có thể xem minh họa ở bảng sau: Bảng 8: Minh họa hành vi cụ thể, định lượng, có thể quan sát sử dụng trong lập mẫu đánh giá hành vi Hành vi không định lượng không mang tính quan sát
Hành vi cụ thể, định lượng hơn và mang tính quan sát
Xâm kích
Trong giờ ăn trưa, khi học sinh khác chen ngang, thì đánh bạn
Hành vi gây rối
Học sinh liên tục trêu bằng lời hoặc bình luận gây cười trong giờ làm toán
Tăng hoạt động
Học sinh cựa quậy liên tục ở chỗ ngồi, luôn chân tay chơi với đồ dùng học tập, ra khỏi chỗ mà không xin phép trong lúc đang đọc bài
Bước 2: Tiến hành đo các hành vi có vấn đề để xác định điểm khởi đầu. Trong bước này, những vấn đề cần trả lời là (i) Độ mạnh của vấn đề hành vi (e.g., tần suất, độ dài, cường độ, etc.); (ii) Hành vi này so với hành vi của bạn đồng lứa thì ra sao; (iii) Hành vi thay đổi trong những hoàn cảnh khác nhau như thế nào (ở trường, ở nhà). Để trả lời được những câu hỏi trên, chuyên viên phải thực hiện nhiều việc trong đó có (i) Quan sát trong lớp học – biểu hiện khác nhau tùy vào hoàn cảnh và thời gian; (ii) Quan sát hành vi hệ thống, tập trung vào những môi trường mà hành vi xảy ra; (iii) Quan sát học sinh trong một vài bối cảnh khác nhau, trong một số hoạt động khác nhau và ở một số thời điểm khác nhau trong ngày. Bước 3: Lượng giá thông tin thu được. Trong bước này, những vấn đề chính cần trả lời là (i) Những khuôn mẫu của sự kiện kích hoạt hoặc hệ quả liên quan đến hành vi mục tiêu; (ii) Trẻ đạt được gì hoặc tránh được gì trên thực tế; (iii) Những sự kiện nào kích hoạt, những hệ quả nào củng cố hành vi (A-B-C’s); (iv) Liệu thiếu kỹ năng có góp phần tạo nên hành vi mục tiêu không. Bước 4: Phát triển các giả thuyết vì sao hành vi lại xảy ra. Trong bước này, chuyên viên cần (i) Đánh giá các dữ liệu, xây dựng giả thuyết nên cố gắng giải thích mối quan hệ giữa hành vi và tình huống xảy ra hành vi; (ii) Kiểm nghiệm và trả lời trên thực tế thì học sinh thực hiện hành vi được gì, hoặc thoát khỏi cái gì? Nếu có thì cần mô tả chi tiết; (iii) Kiểm nghiệm và trả lời trên thực tế học sinh thực hiện hành vi vì được hỗ trợ, khuyến khích như THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
107
thế nào? Nếu có thì nó là hỗ trợ, khuyến khích nào; (iv) Vấn đề hành vi của học sinh trên thực tế xuất hiện vì thiếu kỹ năng? Nếu có thì là kỹ năng cụ thể nào? Một số ý tưởng giúp suy nghĩ về giả thuyết gồm (i) Các yếu tố nhân khẩu học liên quan đến hành vi; (ii) Các yếu tố về môi trường có liên quan đến hành vi; (iii) Mục đích, chức năng của hành vi (trốn thoát, né tránh, kiểm soát); (iv) Cách thức người khác phản ứng lại hành vi; (v) Cha mẹ, thầy cô, giáo viên hiểu biết về hành vi đó như thế nào; (vi) Thái độ của học sinh về môi trường học tập (thích/không thích trường học); (vii) Thái độ của học sinh về cha mẹ; (viii) Nhận thức và động cơ của học sinh về việc thay đổi vấn đề hành vi; (ix) Những hỗ trợ từ gia đình, trường học đối với sự thay đổi. Hoàn thành xong bước này là đã hoàn thành xong những nhiệm vụ chính của phân tích hành vi chức năng. Tuy nhiên mục đích và cũng là bước tiếp theo của phân tích hành vi chức năng là phải đưa ra những khuyến nghị cải thiện hành vi. Để thực hiện điều này cần phải trả lời: (i) Những hành vi thay thế là gì; (ii) Hình thức thưởng, phạt nào có hiệu quả với học sinh; (iii) Cần những thay đổi gì để hạn chế hành vi tái xuất hiện và củng cố những hành vi tích cực; (iv) Thay đổi sự kiện kích hoạt và hệ quả như thế nào; (v) Học sinh cần học kỹ năng nào để thay thế những vấn đề hành vi hiện có bằng những hành vi thích hợp hơn; (vi) Những chiến lược hợp lý giúp giảm vấn đề hành vi không thích nghi và củng cố những hành vi tích cực là gì?
108
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
3. Kỹ năng tham vấn cơ bản 3.1 Kỹ năng chú tâm và quan sát Để xây dựng được nền tảng vững chắc cho bất cứ mối quan hệ hỗ trợ chuyên nghiệp nào, kỹ năng chú tâm và quan sát đóng vai trò quan trọng. Kỹ năng này yêu cầu sự chú ý, “hiện diện ý thức” ở thời điểm hiện tại, trong mọi tình huống, và có nghĩa là chuyên viên TVTLHĐ phải dành toàn bộ sự chú ý, lắng nghe thân chủ ở mọi thời điểm khi đang làm việc với thân chủ. Ý nghĩa của từ “chú tâm” Chú tâm có nghĩa là đồng hành với một người nào đó, và dành cho họ toàn bộ sự chú ý của mình đến những điều họ nói hoặc làm. Trong mối quan hệ hỗ trợ tâm lý, điều này (1) cho phép chúng ta hiểu biết được về thân chủ và cho thân chủ biết rằng họ được lắng nghe; (2) truyền thông điệp rằng chúng ta quan tâm đến họ. Chú tâm có nghĩa là chuyên viên TVTLHĐ chú ý và lắng nghe bất cứ điều gì họ nói và làm, phi lời và có lời. Điều này bao hàm cả việc quan sát ngôn ngữ cơ thể, chú ý đến những quãng lặng hoặc dừng nghỉ khi trao đổi. Lắng nghe tích cực không chỉ truyền đạt các thông tin và còn khuyến khích thân chủ tiếp tục nói. Cách nào để chú tâm Để bắt đầu và duy trì sự chú tâm, chuyên viên TVTLHĐ đầu tiên cần chào đón thân chủ một cách ấm áp. Giúp cho thân chủ cảm thấy thoải mái trong bầu không khí thân thiện và chuyên nghiệp sẽ giúp thân chủ cảm thấy không căng thẳng và chia sẻ những thông tin cá nhân về cảm xúc, tình cảm hay suy nghĩ của bản thân. Bằng cách duy trì giao tiếp mắt, chuyên viên TVTLHĐ chỉ rằng bạn coi trọng những điều họ đang nói. Nhìn vào thân chủ khi họ nói cũng chỉ rằng ta tôn trọng họ. Chuyên viên TVTLHĐ cũng ý thức được giọng nói khi đang nói chuyện với thân chủ. Hạ thấp giọng có thể giúp thân chủ cảm thấy thư thái hơn và không bị sức ép, không bị vội. Điều này cũng thể hiện rằng chuyên viên TVTLHĐ có thời gian đủ để lắng nghe lo lắng, bận tâm hoặc vấn đề của thân chủ. Nét mặt của chuyên viên TVTLHĐ cũng thể hiện sự quan tâm, thấu hiểu đến thân chủ. Chuyên viên TVTLHĐ cần thể hiện mình đang theo dõi dòng câu chuyện thân chủ đang nói bằng những cử chỉ phù hợp. Các dấu hiệu thể hiện sự chú tâm: THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
109
Tư
thế cơ thể tiếp mắt Biểu hiện nét mặt và cử chỉ điệu bộ Giao
Khoảng
cách giữa chuyên viên và thân chủ Âm điệu/giọng điệu Sự im lặng Chạm
Giao tiếp mắt: Giao tiếp mắt là chỉ số đầu tiên và quan trọng nhất của việc lắng nghe. Nó truyền đạt sự tự tin và sự tham gia của người trợ giúp (Ridley & Asbury, 1988). Người nói duy trì giao tiếp mắt với người nghe sẽ khiến người nói trở nên đáng tin cậy hơn và thu hút được sự quan tâm của người nghe (Young, 2017). Tư thế cơ thể: Tư thế của chuyên viên tham vấn khi tham vấn có thể là khía cạnh thường được chú ý nhất của ngôn ngữ cơ thể. Một tư thế thoải mái báo hiệu cho THÂN CHỦ biết “Tôi cảm thấy thoải mái với bản thân và tôi có thời gian để lắng nghe bạn”. chuyên viên tham vấn nên hơi nghiêng người về phía trước (không phải tay chân), không khoanh tay. Sự im lặng: Việc cho phép một khoảng thời gian im lặng nhỏ mang lại cho THÂN CHỦ những khoảnh khắc để suy ngẫm và chuyên viên tham vấn có thời gian để xử lý. Đôi khi, im lặng thường là phản ứng thích hợp nhất, chẳng hạn như khi thân chủ vừa trải qua một mất mát lớn. Nếu sử dụng quá nhiều hoặc quá sớm, nó có thể khiến thân chủ khó chịu và cảm thấy không được hỗ trợ. Tông giọng, giọng điệu của thân chủ: có thể cung cấp manh mối về trạng thái cảm xúc của họ. Từ tông giọng của thân chủ, có thể biết được vấn đề nào là nhức nhối nhất và đâu là nguồn động lực hay sự hứng thú của thân chủ. chuyên viên tham vấn có thể thể hiện sự quan tâm, bình tĩnh và sự thấu cảm bằng tông giọng và đôi khi nó phản ánh giọng điệu cảm xúc của thân chủ. Khi thân chủ đến nhờ giúp đỡ, dù là người lớn hay trẻ em, họ có thể rơi vào trạng thái cảm xúc đan xen, bất ổn. Chuyên viên tham vấn truyền cảm giác bình tĩnh và thấu cảm bằng tông giọng có thể giúp ổn định tình hình và tạo ấn tượng rằng chuyên viên tham vấn sẽ không bị vấn đề lấn át. Đôi khi, chuyên viên tham vấn sử dụng giọng nói để thông báo rằng họ hiểu mức độ nghiêm trọng của vấn đề mà thân chủ đang gặp phải. Khi chuyên viên tham vấn sử dụng giọng nói của mình để phản ánh cảm xúc của thân chủ, chuyên viên tham vấn nâng tông giọng một chút hoặc nhấn mạnh vào những từ truyền tải rằng trải nghiệm của thân chủ đã được chuyên viên tham vấn hiểu. Việc nâng giọng, nhấn mạnh khi nói có thể nhanh chóng cho Thân chủ biết chuyên viên tham 110
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
vấn đang lắng nghe rất kỹ, không chỉ sự kiện mà còn cả cảm xúc. Biểu cảm nét mặt và cử chỉ điệu bộ: chuyên viên tham vấn phải chú ý nhiều đến nét mặt, đặc biệt là phải xác định xem những tín hiệu này có khớp với lời nói của thân chủ hay không. Sự không giống nhau giữa nét mặt, cử chỉ và thông điệp bằng lời nói là manh mối của sự lừa dối, thiếu trung thực và mâu thuẫn. Bên cạnh việc quan tâm kỹ lưỡng đến biểu hiện của thân chủ, chuyên viên tham vấn phải cân nhắc xem họ đang gửi thông điệp gì thông qua biểu hiện nét mặt. Cử chỉ là những chuyển động cơ thể mà chúng ta sử dụng để truyền đạt cảm xúc hoặc nhấn mạnh những điểm quan trọng. Chuyển động quá mức có thể thể hiện sự bồn chồn, lo lắng, hay tư thế giống như một bức tượng bất động cho thấy sự xa cách. Việc bồn chồn, nghịch bút chì, gõ ngón tay liên tục, thường xuyên thay đổi vị trí cơ thể, kiểm tra đồng hồ và các chuyển động khác có thể được thân chủ diễn giải đó là lo lắng, thiếu kiên nhẫn hoặc không quan tâm đến thân chủ. Chuyên
viên tham vấn phản ứng vừa phải với nội dung và cảm xúc của TC sẽ có nhiều khả năng được xem là thân thiện, ấm áp, giản dị và tự nhiên. Ví dụ: gật đầu không thường xuyên để khích lệ, nét mặt thể hiện sự quan tâm và thích thú cũng như khuyến khích các cử động của bàn tay không làm mất tập trung cuộc hội thoại giữa chuyên viên tham vấn và thân chủ. Khoảng cách giữa chuyên viên tham vấn và thân chủ: Thông thường, khoảng 1 m là khoảng cách phù hợp, tạo sự thoải mái để tương tác cá nhân. Chuyên viên tham vấn lưu ý, khoảng cách vật lý càng nhỏ thì sự tương tác càng mang tính cá nhân. Các rào cản vật lý như bàn làm việc làm tăng khoảng cách và thêm cảm giác trang trọng cho mối quan hệ giữa chuyên viên tham vấn và thân chủ. Khoảng cách giữa chuyên viên tham vấn và thân chủ quá gần cũng có thể gây cảm giác sợ hãi và gây lo lắng. Chạm: Đây là việc mà chuyên viên tham vấn cần phải lưu ý khi sử dụng, đôi khi đó có thể chỉ là một cái vỗ vai, bắt tay, v.v. Tuy nhiên, việc chạm vào người khác có thể dẫn đến nhiều cách diễn giải khác nhau. Ví dụ, đối với một thân chủ từng bị lạm dụng tình dục, thân chủ có thể có cảm giác lo lắng, bị kích động khi bị chạm vào người dù theo bất cứ cách thức nào (Hunter & Struve, 1997). Chuyên viên tham vấn chỉ sử dụng chạm một cách hạn chế để truyền đạt sự động viên và quan tâm, nhưng cần ý thức rất rõ ràng rằng ngay cả những cử chỉ nhỏ cũng có thể gợi lên cảm giác không thoải mái, sợ hãi ở thân chủ. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
111
Chú tâm chọn lọc Chú tâm chọn lọc là khi chuyên viên TVTLHĐ chọn lựa để thể hiện sự chú ý đặc biệt đến một điều gì đó được thân chủ nói ra. Chuyên viên TVTLHĐ có thể tập trung đến cách thân chủ nói về vấn đề đó, chẳng hạn như bực tức, khó chịu, không thoải mái, hoặc về một nội dung, một ý hoặc một câu nào đó. Chuyên viên TVTLHĐ lắng nghe để hiểu được lý do thân chủ bộc lộ những cảm xúc đó, suy nghĩ đó và thu thập thông tin nhiều nhất có thể về thân chủ để có thể diễn giải được cảm xúc, suy nghĩ đó. Qua đó, chuyên viên TVTLHĐ hiểu được thân chủ và có thể hỗ trợ được thân chủ trong quá trình trao đổi. Kiểm soát sự tập trung Đôi khi kiểm soát thường trực sự tập trung không dễ. Chúng ta thường dễ bị sao nhãng bởi những thứ xung quanh và mất tập trung. Sự chú tâm đòi hỏi chuyên viên TVTLHĐ chú ý về cả tâm trí và thể chất trực tiếp hướng đến thân chủ trong suốt buổi làm việc cá nhân với thân chủ. Một số hành vi biểu hiện sự không chú tâm là: Cắt
ngang lời
Ghi
chép
Đưa
lời khuyên (chúng ta phải để thân chủ tự khám phá giải pháp)
3.2 Kỹ năng lắng nghe tích cực Khi giao tiếp, mọi người thường không lắng nghe tích cực. Chúng ta thường sao nhãng, nghĩ về vấn đề khác hoặc nghĩ (phán đoán) xem người kia sẽ nói gì tiếp theo, và điều đó không khuyến khích người nói chia sẻ. Với công việc của chuyên viên TVTLHĐ, lắng nghe và đáp trả một cách phù hợp cũng là hai trong số những kỹ năng cơ bản phải sử dụng trong các buổi tham vấn một-một với thân chủ. Lắng nghe tích cực (hay còn gọi là lắng nghe chủ động) là cách lắng nghe và đáp trả phù hợp, thể hiện sự lắng nghe, chú ý, quan tâm, thấu hiểu của chuyên viên TVTLHĐ đến thân chủ. Lắng nghe tích cực để hiểu được các thông điệp, cảm xúc của thân chủ cũng như quan điểm của thân chủ, làm tăng khả năng hiểu biết và tin tưởng lẫn nhau. Lắng nghe tích cực cho phép người nghe nhận, diễn giải thông điệp của người nói và đưa ra những đáp trả phù hợp. Chất lượng và số lượng Để giúp thân chủ cải thiện cuộc sống của họ bằng cách đào sâu những vấn đề, khó khăn và tạo ra sự thay đổi, chuyên viên TVTLHĐ phải biểu hiện sự 112
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
quan tâm của mình đến cuộc sống của thân chủ- sức khỏe thể chất và tinh thần, các vấn đề, các khó khăn của họ. Trách nhiệm của chuyên viên TVTLHĐ là dành cho họ toàn bộ sự chú ý của chúng ta trong suốt buổi làm việc trực tiếp một một. Tầm quan trọng của lắng nghe tích cực Lắng nghe khiến người đang nói cảm thấy mình có giá trị, được coi trọng và tôn trọng. Khi chúng ta dành cho ai đó toàn bộ sự chú ý, người nói đáp trả lại một cách tích cực bằng cách nói nhiều hơn, hé lộ những thông tin cá nhân được cất giữ và họ cảm thấy tự tin, thoải mái hơn. Khi chuyên viên TVTLHĐ dành chú ý đặc biệt đến điều mà thân chủ đang nói, chuyên viên TVTLHĐ đã khuyến khích thân chủ nói tiếp, cũng như đảm bảo cuộc nói chuyện vẫn cởi mở và tích cực. Lắng nghe tích cực giúp (1) xây dựng sự tin tưởng và tôn trọng; (2) tạo môi trường an toàn hỗ trợ cho giải quyết vấn đề; (3) cho phép người nói giải tỏa cảm xúc; (4) giảm căng thẳng; (5) khuyến khích khai thác sâu thông tin. Cách thức lắng nghe tích cực Lắng nghe tích cực không chỉ đơn thuần là nghe những điều thân chủ nói. Nó bao gồm cả việc quan tâm đến thân chủ, đảm bảo thân chủ cảm thấy thoải mái để chia sẻ những thông tin cá nhân, đáp trả (có lời và không lời) một cách hợp lý thể hiện chúng ta đang nghe và thấu hiểu họ, không phán xét họ. Điều này đòi hỏi thân chủ phải kết hợp những ngôn ngữ cơ thể, giọng nói, tốc độ nói, âm lượng. Chuyên viên tâm lý có thể thể hiện mình đang lắng nghe tích cực bằng: Đối
diện với thân chủ. Ngồi thẳng hoặc nghiêng người ra phía trước để thể hiện sự chú tâm. Duy trì giao tiếp mắt mắt, thể hiện chúng ta quan tâm đến họ và
những
điều họ nói. Cố gắng thấu hiểu cảm xúc của thân chủ, đằng sau những thông tin hoặc suy nghĩ mà thân chủ nói ra.
Đáp trả phù hợp, phi ngôn ngữ như, gật đầu, nhíu lông mày v.v và có lời
để khuyến khích thân chủ nói tiếp. Với đáp trả có lời, tập trung vào vấn đề then chốt giúp chuyên viên TVTLHĐ theo dõi được dòng câu chuyện.
Hạn chế đặt câu hỏi. Nghe nhiều hơn nói. Chuyên viên TVTLHĐ nói càng
ít, thân chủ có cơ hội nói thật nhiều. Đáp trả lại bằng cách nói lại những THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
113
điều thân chủ nói hơn là đặt câu hỏi. Chỉ đặt câu hỏi để làm sáng tỏ. Các kĩ thuật trong lắng nghe tích cực Lắng nghe tích cực là quá trình tương tác giữa chuyên viên TVTLHĐ và thân chủ, do đó nó bao gồm hành động đáp trả chứ không chỉ lắng nghe một cách thụ động. Thông thường, nếu chúng ta đáp trả bằng cách đặt các câu hỏi thì vai trò của người nói và người nghe sẽ bị đổi vai, người nghe thành người nói và ngược lại, và quá trình lắng nghe sẽ không còn nữa. Dựa vào cách đáp trả của người nghe, người nói sẽ muốn nói thêm hoặc không muốn nói thêm về vấn đề của mình. Các kĩ thuật trong lắng nghe tích cực cho phép người nói (thân chủ) vẫn cảm thấy mình được lắng nghe, được tôn trọng, không đổi vai giữa người nói và người nghe. Nhắc lại: Chú ý đến nội dung (một câu) mà thân chủ nói mà theo chuyên viên TVTLHĐ đánh giá là quan trọng và then chốt đối với vấn đề của thân chủ và nhắc lại nguyên văn điều thân chủ nói.
Ví dụ : Thân chủ (TC): “cháu rất bực mình với bạn A” Chuyên viên TVTLHĐ : “cháu rất bực mình với bạn A”. Diễn
đạt lại là sự thể hiện lại những gì người khác đã nói. Diễn đạt lại có thể tóm tắt một đoạn kể dài, làm rõ những gì trẻ kể, cho phép bạn kiểm tra lại ý của người nói và giúp bạn tiếp tục câu chuyện. Diễn đạt lại chỉ tập trung vào nội dung vừa kể mà không đưa ra một sự giải thích nào. Cho dù diễn đạt lại cơ bản là một sự trần thuật nhưng những từ ngữ được người nói sử dụng không nhất thiết phải được nhắc lại y nguyên. Diễn đạt lại khuyến khích thân chủ tiếp tục nói vì nó thể hiện chuyên viên TVTLHĐ đang lắng nghe và hiểu những gì họ đang nói. Diễn đạt lại cũng cho phép chuyên viên TVTLHĐ đảm bảo chắc chắn những gì mình hiểu đúng với điều thân chủ muốn nói. Có thể dùng các mẫu “tôi nghe thấy cháu nói…”, “có vẻ như là…”, “cháu nói là…”.
Ví dụ: TC “cháu ghét môn toán và cô dạy toán vì cô ý không bao giờ cho chúng cháu làm những việc hay ho trong lớp” (TC nam, 12 tuổi, lớp 6) Chuyên viên TVTLHĐ: “có vẻ như cháu đang gặp khó khăn với môn toán và môn toán làm cháu mệt mỏi và chán”. Phản
ánh. Chuyên viên TVTLHĐ nhặt ra những điều quan trọng thân chủ nói và nhắc lại cho thân chủ để thân chủ có thể nhìn nhận sâu hơn về điều đó. Chuyên viên TVTLHĐ không luôn dùng từ của thân chủ nhưng dùng từ có thể thể hiện được nội dung và ý nghĩa của câu chữ mà họ nói.
114
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Ở đây, chuyên viên TVTLHĐ như cầm một cái gương, để thân chủ soi lại những suy nghĩ, cảm xúc, niềm tin, giá trị của bản thân mình. Phản ánh bao gồm các yếu tố sau (Dalmar, 1981): Chú
tâm trong cuộc nói chuyện bằng cách giảm hoặc loại đi các yếu tố gây sao nhãng để tập trung toàn bộ vào cuộc trao đổi đang diễn ra.
Thấu
cảm quan điểm của thân chủ. Nhìn sự việc ở vị trí của thân chủ. Không phán xét thân chủ. Chú ý phản chiếu (gương) cảm xúc của thân chủ, phản ánh lại trạng thái
cảm xúc bằng lời và phi lời. Điều này đòi hỏi chuyên viên TVTLHĐ hoàn toàn tập trung để hiểu được cảm xúc của thân chủ vì cảm xúc đôi khi không được bộc lộ rõ ràng qua lời nói mà còn ở giọng nói, cử chỉ, nội dung. Phản ánh, nói lại những điều thân chủ vừa nói ở những tầng ngữ nghĩa,
cảm xúc khác nhau mà không lạc đề. Có thể phản ánh nội dung, cảm xúc Ví dụ 1: TC: “Cháu nhớ là bố mẹ cháu không khen cháu lần nào. Họ luôn phê phán cháu. Mẹ cháu luôn nói cháu không sạch sẽ và bố cháu nói cháu ngu ngốc”. Chuyên viên TVTLHĐ “có vẻ như là cháu buồn bực vì không làm được điều gì đúng ý cha mẹ cháu dù cháu đã rất cố gắng” (phản ánh cảm xúc); “có vẻ như cháu thấy mình không làm được việc gì tốt dù cháu đã rất cố gắng” (phản ánh nội dung) Ví dụ 2: TC: “Bạn bè ở trường rất chán. Các bạn ý gọi cháu là đứa xấu xí. Cháu luôn muốn biến mất”. Chuyên viên TVTLHĐ: “Cháu thấy mình kinh khủng đến nỗi cháu muốn biến mất” (phản ánh nội dung), “cháu cảm thấy thất vọng về bản thân mình và thấy cuộc sống không ý nghĩa nữa” (phản ánh cảm xúc) Phản ánh cảm xúc như thế nào? Gọi
tên cảm xúc. Cảm xúc này có thể bộc lộ qua những từ thực tế thân chủ đã sử dụng hoặc qua việc quan sát các hành vi không lời của thân chủ.
Sử dụng cấu trúc câu như: “Cháu có vẻ đang cảm thấy...”, “Tôi nhận thấy
rằng cháu đang cảm thấy...” và thêm vào cảm xúc trẻ vừa bày tỏ (trực tiếp hoặc không lời). Có thể sử dụng các diễn đạt lại để làm sáng tỏ hơn: “Dường như cháu cảm thấy----------khi -----------” hoặc “Cháu cảm thấy ----------bởi vì--------------”. Ở những câu kiểu này chúng ta có một sự kết hợp giữa THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
115
diễn đạt lại và phản ánh cảm xúc. Nếu không chắc chắn rằng mình gọi đúng những cảm xúc của thân chủ,
hãy kiểm tra lại: “Điều đó có sát thực không?”, “Điều đó có đúng không?”, “Đó có phải là cách cháu đang cảm nhận không?”. Những câu kiểu này thường mang lại cho thân chủ cơ hội để phản ánh, bổ sung thêm hoặc đính chính cách diễn đạt cảm xúc của chuyên viên TVTLHĐ. Tóm
tắt: Tóm tắt lại những điều được nói sau khi nói một chuyện dài. Tóm tắt là việc cô đọng và sắp xếp những ý chính những gì trẻ kể. Kỹ năng này liên quan đến việc lắng nghe trẻ trong một khoảng thời gian (từ ba phút đến một buổi nói chuyện hoặc hơn nữa), nhấn mạnh các mối quan hệ trong số các vấn đề chủ chốt và nhắc lại một cách chính xác với trẻ. Ví dụ: Chuyên viên TVTLHĐ: “Lan à, cháu nói rằng vài tuần vừa qua thật khó khăn khi cháu phải chăm sóc em của mình. Mặc dù cháu cảm thấy mệt mỏi và bị áp chế, cháu không muốn từ bỏ hay chia sẻ trách nhiệm này bởi vì cháu quan tâm đến gia đình. Điều này làm cháu bối rối và cháu muốn có sự thay đổi”. 3.3 Kỹ năng đặt câu hỏi Trong tham vấn, tư vấn, việc đặt ra các câu hỏi để thân chủ trả lời một cách tự nhiên, thoải mái và chia sẻ thông tin với bạn là rất quan trọng. Sử dụng câu hỏi đúng giúp bạn tránh được việc hỏi quá nhiều câu hỏi và cho phép bạn khai thác được nhiều thông tin hơn trong thời gian cho phép. Nếu bạn hỏi dồn dập các câu hỏi, bạn sẽ trở thành một "người chất vấn”, điều này có thể khiến học sinh THCS không thoải mái và phản ứng lại bằng cách im lặng. Học cách sử dụng chính xác các câu hỏi để khai thác thông tin từ học sinh THCS là một trong những kỹ năng quan trọng nhất mà chuyên viên tâm lý cần phải có. Các câu hỏi mở được sử dụng để khai thác những thông tin quan trọng, tạo điều kiện thuận lợi cho cuộc nói chuyện tạo bằng cách cho phép trẻ bày tỏ cảnh ngộ chúng đang gặp phải, trong khi các câu hỏi đóng thường quá nhấn mạnh nội dung thực tế trái ngược với các cảm xúc, thường thể hiện sự thiếu quan tâm tới những gì trẻ nói và có ảnh hưởng như một “sự áp chế” học sinh THCS. Sử dụng các câu hỏi để gợi mở cho một người chia sẻ những trải nghiệm cảm xúc bằng lời. Ví dụ, “cháu cảm thấy thế nào?”, “cháu cảm thấy gì khi nói về chuyện đó?”, “cháu cảm thấy thế nào khi chuyện đó xảy ra?”
116
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Dạng câu hỏi Các câu hỏi mở thường là những câu hỏi có hiệu quả nhất trong tư vấn/tham vấn bởi vì chúng hướng cho học sinh THCS trả lời một cách chi tiết và đầy đủ hơn. Những câu trả lời này sẽ cung cấp cho chuyên viên tham vấn nhiều thông tin hơn để từ đó tiếp cận hoàn cảnh của trẻ. Các câu hỏi này thường dùng với những từ "cái gì", "thế nào", "ở đâu", "tại sao", "có thể", "sẽ". Ví dụ: "Tình hình gia đình cháu thế nào sau cơn bão lũ?", “Cháu có thể kể cho cô nghe việc cháu đã phản ứng thế nào sau khi mẹ cháu đuổi cháu ra khỏi nhà không?”. Tóm lại, các câu hỏi mở không thể được trả lời một cách đơn giản "có" hoặc "không". Các câu hỏi đóng, nói chung là kém hiệu quả hơn, nhưng đôi khi nó cũng cần thiết để giúp nhà tham vấn thu được những thông tin nhanh và cụ thể, đưa lại sự rõ ràng, mạch lạc, giúp trẻ tập trung vào chủ đề của cuộc nói chuyện hoặc kết thúc những cuộc thảo luận dài dòng hoặc tản mạn. Các câu hỏi đóng thường bắt đầu với những từ "có phải", "có ... không", "đã" và được trả lời "có" hoặc "không". Mặt hạn chế của loại câu hỏi này là chúng không cho phép trẻ giãi bày về tiến triển của sự việc và trách nhiệm tiếp tục cuộc nói chuyện thuộc về chuyên viên tâm lý. Loại câu hỏi này thường xác định cho trẻ biết chuyên viên TVTLHĐ đang muốn nghe thông tin gì. Ví dụ, khi nhà tham vấn hỏi trẻ: "Cháu cảm thấy rất tồi tệ có phải không?" hoặc "Cháu không thất vọng chứ?" làm cho trẻ hiểu rằng chúng "nên" nghĩ, cảm xúc và xử sự như thế nào (có thể chuyển những câu hỏi đóng này thành câu hỏi mở như thế nào; Ví dụ: “Bạn cảm thấy thế nào?” thay vì hỏi “Bạn cảm thấy rất tồi tệ có phải không?”). Nếu bạn hỏi một bà mẹ: "Chị có phạt con mình không?" và bà mẹ trả lời: "Có", bạn vẫn không biết người mẹ đã phạt con của chị ta như thế nào hoặc chuyện gì đã xảy ra trước, trong, và sau sự trừng phạt đó. Điều này có thể làm bạn thấy chán nản, cảm thấy người mẹ này không sẵn lòng cung cấp thông tin. Nhưng trách nhiệm giao tiếp trong những tình huống như thế này thuộc về bạn, chuyên viên TVTLHĐ. Loại câu hỏi bạn sử dụng sẽ quyết định mức độ thông tin bạn thu được. Thông thường, các câu hỏi mở có vẻ có hiệu quả hơn trong việc xác định vấn đề của trẻ và khai thác các giải pháp. Cách đặt câu hỏi Lựa chọn cẩn thận câu hỏi vì người đặt câu hỏi là thường là người trong kiểm soát cuộc nói chuyện; quá nhiều câu hỏi biến buổi tham vấn thành phỏng vấn. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
117
Sử
dụng câu hỏi mở
“Cái gì” : sự kiện “Thế nào”: quá trình hay cảm xúc “Điều gì khiến…”: nguyên nhân “Có thể”: bức tranh tổng quan. Câu hỏi tập trung vào thân chủ (quá khứ, hiện tại, tương lai, vấn đề, giải pháp). Có
thể hỏi các câu hỏi có giả định, chẳng hạn các thay đổi tích cực nào họ có để ý trong tuần qua. Điều này giả định là có thay đổi tích cực và hướng sự chú ý đến sự thay đổi. Những lưu ý khi sử dụng câu hỏi. Trong khi câu hỏi chứa đựng những giá trị to lớn thì chúng ta cũng phải luôn cân nhắc đến những vấn đề của chúng. Một số vấn đề cụ thể đó là: Hỏi tới tấp, tra hỏi: Quá nhiều câu hỏi sẽ đẩy người ta vào thế tự vệ, đồng thời cũng tạo cho người phỏng vấn quá nhiều sự kiểm soát. Hỏi nhiều câu hỏi một lúc: Người phỏng vấn có thể sẽ làm trẻ lẫn lộn bằng cách cùng một lúc tung ra nhiều câu hỏi. Đây thực chất cũng là một dạng của hỏi tới tấp, mặc dù có lúc nó cũng có ích đối với những trẻ ít nói. Các câu hỏi có chức năng như những lời khẳng định: Một số người phỏng vấn có thể sử dụng các câu hỏi gắn với quan điểm của chính họ, như: “Cháu không nghĩ là học hành siêng năng hơn sẽ giúp ích cho cháu rất nhiều hay sao?”. Một quy tắc rất quan trọng - nếu bạn đưa ra một lời khẳng định thì không nên sử dụng dạng câu hỏi. Câu hỏi “tại sao”: Hầu hết chúng ta đã từng đặt câu hỏi: “Tại sao cháu lại làm như thế" với trẻ. Đặc biệt trong tham vấn, câu hỏi "tại sao" thường đặt người ta vào thế tự vệ và có thể tạo nên sự không thoải mái. Các câu hỏi và sự kiểm soát: Hãy ghi nhớ rằng, người đặt ra các câu hỏi thường nắm quyền kiểm soát cuộc phỏng vấn. Người đó sẽ quyết định ai sẽ nói về cái gì, bao giờ thì bắt đầu nói và sẽ thực hiện nói chuyện trong hoàn cảnh như thế nào. Có những lúc câu hỏi dạng này rất có ích khi cần kiểm soát những trường hợp khó kiểm soát và đưa ra định hướng. Tuy nhiên, người phỏng vấn có thể sử dụng các câu hỏi kiểu này một cách không công bằng nhằm phục vụ cho mục đích của mình hơn là cho trẻ. 3.4 Thấu cảm Thấu cảm (empathy) là năng lực và phẩm chất cho phép người ta cảm
118
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
nhận và thấu hiểu những gì kẻ khác đang trải nghiệm. Về mặt chữ nghĩa, nó hàm ý “cùng với [em-] nỗi đau đớn [-pathos]” như nỗi đớn đau mà ai đó đang gánh chịu. Thấu cảm không thuần túy chỉ là nỗi đớn đau về mặt cảm xúc; nó còn là sự thấu hiểu rất ý thức những gì đang diễn tiến ở người khác như, mình ở vị trí của họ để nhìn nhận, hiểu, cảm những lo lắng, bận tâm của họ. Thấu cảm là nhân tố chính trong công tác hỗ trợ tâm lý, cùng là trách nhiệm của chúng ta có thấu cảm với người khác (không chỉ là những cảm nhận thụ động hoặc không có cảm nhận gì). Thấu cảm giúp chuyên viên TVTLHĐ: Hiểu
thân chủ ở cả mức độ nhận thức (họ đang nghĩ gì) và mức độ cảm xúc (họ đang cảm thấy gì)
Quan
tâm thực sự đến thân chủ.
Chấp
nhận thân chủ không phán xét.
Có thể truyền đạt các kinh nghiệm của bản thân đến thân chủ theo cách
đúng đắn và tế nhị. Trung thực là một thái độ, một phẩm chất của chuyên viên hỗ trợ tâm lý. Thân chủ biết khi chúng ta không trung thực và không chú tâm. Chỉ bằng sự trung thực, chuyên viên TVTLHĐ mới có được niềm tin từ thân chủ. Trung thực có nghĩa là: Luôn
đáp ứng thân chủ theo cách chân thực, tinh khiết nhất để truyền tải tôn trọng, hứng thú và chấp nhận. Trung thực về chi phí, thời gian và các khả năng cũng như hạn chế của mình.
Các bước để thực hiện kỹ năng thấu cảm: (1) Xác định cảm xúc của người đối thoại bằng cách quan sát và lắng nghe tích cực. Nếu không thể xác định được cảm xúc của người đối thoại, hãy cố gắng đặt mình vào vị trí của họ. (2) Chỉ ra, đặt tên cho những cảm xúc ẩn chứa mà chúng ta cảm nhận được trong câu nói, cách nói và các biểu hiện phi ngôn từ khác của họ. (3) Thể hiện sự thấu cảm bằng cách Gọi
tên cảm xúc chúng ta cảm nhận được ở người đối thoại và nói lên lý do vì sao họ có cảm xúc như thế. Để thực hiện điều này chúng ta có thể dùng mẫu câu: "Em/Con cảm thấy … khi … "; hoặc " Bạn/hoặc anh/chị THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
119
cảm thấy … vì…". Ví dụ: Em cảm thấy thất vọng vì bạn A đã không giữ lời hứa với em. Thể hiện để họ hiểu rằng cảm xúc của họ là hợp lý với họ, trong hoàn cảnh
của họ và bạn hiểu cảm xúc đó của họ. Bình
thường hóa cảm xúc của họ : Chúng ta có thể làm điều này bằng cách nói với họ rằng nhiều người trong hoàn cảnh của họ cũng có cảm xúc giống họ; và cảm xúc, cảm giác họ đang trải qua là có thể lý giải được trong hoàn cảnh của họ. Ví dụ : "Nhiều người ở trong hoàn cảnh của em cũng từng có cảm giác giống em bây giờ"; "Nếu tôi ở trong hoàn cảnh của em, có lẽ tôi cũng khó tránh khỏi cảm giác buồn tủi và cô đơn như em đã trải qua".
Làm cho người đối thoại cảm thấy có giá trị: "Tôi cảm nhận rằng em đã rất
lo lắng và tức giận khi em trai em trốn học đi chơi điện tử. Chỉ những người chị yêu thương và quan tâm cho em trai mới có những cảm xúc như vậy". 3.5 Thư giãn Dành thời gian nghỉ ngơi và thư giãn là cách giúp học sinh phục hồi năng lượng sau thời gian học tập căng thẳng. Đây cũng là cách giúp học sinh có thể kiểm soát được stress, tâm trạng tiêu cực. Chuyên viên tham vấn có thể hỗ trợ, hướng dẫn học sinh thực hiện các bài tập thư giãn, với mục tiêu tạo ra phản ứng thư giãn tự nhiên của cơ thể, được đặc trưng bởi thở chậm hơn, giảm huyết áp và tăng cảm giác khỏe mạnh hơn. Các kỹ thuật thư giãn gồm: Thư
giãn căngchùng cơ
Hình
ảnh hóa tích cực
Thực
hành thở chậm
Thư giãn căngchùng cơ giúp học sinh cảm thấy bình tĩnh và thoải mái về thể chất. Khi học sinh bình tĩnh và thư giãn, điều đó sẽ tốt cho sức khỏe tổng thể của em ấy. Cảm giác bình tĩnh cũng giúp học sinh có khả năng phán đoán tốt và đưa ra quyết định tốt hơn. Thư giãn căng chùng cơ cũng có thể giúp học sinh bạn giảm bớt hoặc kiểm soát căng thẳng. Dưới đây là một ví dụ thực hành thư giãn căngchùng cơ trong tham vấn cho nhóm học sinh. Mục tiêu của phần này là huấn luyện các thành viên trong nhóm cách hít thở sâu, hình ảnh hóa tích cực và thư giãn căng chùng cơ. 120
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Chuyên viên đưa ra hướng dẫn như sau: “Căng thẳng làm cho cơ thể chúng ta mệt mỏi, và cảm giác lo lắng hoặc buồn bực làm cho cơ thể thậm chí trở nên tồi tệ hơn. Nhưng có những cách thư giãn cơ thể sẽ giúp chúng ta cảm thấy bình tĩnh hơn. Hôm nay, tôi sẽ dạy các em một cách để thực hiện điều đó” Yêu cầu các thành viên trong nhóm ngả lưng vào ghế (hoặc nằm trên sàn nếu cảm thấy thoải mái hơn), nhắm mắt và làm theo hướng dẫn của chuyên viên. Học sinh thấy buồn cười là bình thường khi thực hiện các bài tập thư giãn. Nói với học sinh rằng ban đầu các em có thể thấy buồn cười, nhưng chúng nên cố gắng thư giãn và tập trung vào giọng nói của chuyên viên. Nếu các thành viên trong nhóm khó tập trung, hãy di chuyển đến từng người một và đặt tay lên vai họ để giúp họ tập trung. Hướng dẫn học sinh: “Tôi muốn các em bắt đầu bằng cách nghĩ đến một nơi nào đó khiến em thực sự thoải mái, chẳng hạn như một chiếc ghế êm ái hoặc bãi biển. Hãy tưởng tượng rằng bạn đang nằm ở đó hoặc ngồi một cách thoải mái. Hít vào [đợi 3–4 giây] và thở ra [đợi 3–4 giây], hít vào. . . và thở ra. . . hít vào . . . và thở ra. Cố gắng tiếp tục thở theo cách này khi chúng ta tiếp tục. Và tiếp tục suy nghĩ về nơi em thấy thoải mái nhất. Bây giờ tôi muốn bạn nắm tay và siết nó thật chặt. Em có thể mở mắt và xem cách tôi đang thực hiện nếu bạn không chắc chắn về cách thực hiện. Giữ chặt. Bây giờ hãy thả lỏng hoàn toàn và xòe tay ra. Làm lại lần nữa; nắm tay. Bây giờ hãy thả lỏng hoàn toàn. Em có thể cảm nhận được sự khác biệt giữa cảm giác lúc căng cơ và bây giờ khi được thả lỏng không? Hãy làm tương tự với phần còn lại của cánh tay của em. Căng hết mức toàn bộ cánh tay của em. Bây giờ hãy thả lỏng hoàn toàn. Làm lại lần nữa. Căng hết cỡ, bây giờ giãn ra. Bây giờ chúng ta chuyển sang vai của em. Đưa vai lên gần tai và siết chặt. . . giữ lấy nó. Bây giờ hãy thả lỏng. Làm lại. Đưa vai lên gần tai. . . giữ lấy nó . . . bây giờ thả lỏng hoàn toàn. Đảm bảo rằng bàn tay, cánh tay và vai của em được thả lỏng hoàn toàn. Hít vào . . . và thở ra . . . hít vào . . . và thở ra.
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
121
Bây giờ tiếp tục với khuôn mặt của bạn. Nhíu mặt lại hết mức có thể, nhắm chặt mắt, nhếch miệng và giữ nó. Bây giờ hãy thả lỏng ra. Hãy thử lại lần nữa. Căng toàn bộ khuôn mặt của bạn và giữ nó. Bây giờ hãy thả lỏng. Tiếp tục thở như chúng ta đã làm trước đây. . . hít vào . . . và thở ra . . . hít vào . . . và thở ra. Tiếp theo là cơ thể của bạn. Cong lưng hết mức có thể và đẩy vai về phía sau, giống như tôi đang làm. Giữ lấy nó. Bây giờ hãy thả lỏng. Tiếp theo, khuỵu gối về phía trước và cong lưng theo hướng ngược lại, đồng thời hóp bụng hết mức có thể. Giữ lấy nó. Bây giờ hãy thả lỏng. Làm lại . . . giữ nó, và thả lỏng. Tiếp tục thở. . . hít vào... thở ra.... hít vào... thở ra.” Hãy tiếp tục với chân và bàn chân của bạn. Duỗi thẳng chân lên, co các ngón chân. Căng hai chân. Bây giờ giữ nó. Thả lỏng. Làm lại . . . giữ nó, và bây giờ thả lỏng. Tiếp theo, hướng các ngón chân ra xa nhất có thể, và lại căng cơ chân của bạn. Giữ lấy nó. Bây giờ hãy thả lỏng. Làm lại . . . giữ nó và thả lỏng. Hít vào. . . thở ra.... hít vào... thở ra. Nghĩ về tất cả các bộ phận trên cơ thể và thả lỏng bất kỳ bộ phận nào bị căng ngay bây giờ. Hãy để mọi căng thẳng ra khỏi cơ thể bạn. Hít vào. . . thở ra.... hít vào... thở ra. Bây giờ hãy mở mắt ra, ngồi dậy và trở lại là một thành viên của nhóm.”
4. Các hoạt động tham vấn trong trường học 4.1 Tham vấn cá nhân Mặc dù chuyên viên TVHĐ không tham vấn trong thời gian dài hạn cho cá nhân học sinh trong trường học để giải quyết các rối loạn tâm lý, họ vẫn phải sử dụng các phương pháp để tham vấn cá nhân. Chuyên viên TVHĐ cần phải lưu ý rằng một trong những sứ mệnh quan trọng của trường học là thúc đẩy sự thành công trong học tập của học sinh, do đó, những biện pháp can thiệp (trẻ phải rời lớp học để nhận can thiệp đó) có khả năng sẽ cản trở việc học tập của học sinh. Vì vậy, chuyên viên TVHĐ cần cố gắng giảm thiểu việc học sinh phải rời lớp học của các em bằng cách lên lịch cho các buổi tham vấn cá nhân ít ảnh hưởng đến giờ học của học sinh nhất. Mỗi buổi tham vấn cá nhân thường diễn ra trong khoảng 10 – 30 122
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
phút, thời lượng thường được quy định theo lịch trình của trường. Ví dụ: khi một học sinh tìm cách nói chuyện với chuyên viên TVHĐ, chuyên viên cần cố gắng hỗ trợ học sinh, giúp học sinh nhận diện vấn đề, tiếp cận vấn đề vào lúc cuối giờ học hoặc thời gian nghỉ/chuyển tiếp sang giờ học khác. Do đó, chuyên viên TVHĐ chỉ có khoảng 10 phút để hỗ trợ học sinh giải quyết vấn đề. Khi lắng nghe học sinh nói và thu thập thông tin về vấn đề, chuyên viên cần phải đánh giá thời gian và số buổi có thể cần để hỗ trợ học sinh giải quyết vấn đề, hoặc xem có cần chuyển tuyến, giới thiệu học sinh ra những cơ sở hỗ trợ bên ngoài trường học hay không. Chuyên viên TVHĐ cần tìm cách truyền cho học sinh cảm giác được trao quyền, đưa ra thông điệp rằng học sinh có đủ các nguồn lực để giải quyết bất kỳ vấn đề nào mà học sinh đang trình bày. Nếu học sinh và chuyên viên đồng ý gặp lại vào buổi khác, chuyên viên nên yêu cầu học sinh xác định thời gian cho các buổi gặp khác mà thời gian đó ít ảnh hưởng đến việc học của học sinh (Kolbert và cộng sự, 2016). Trong phần này, chúng tôi giới thiệu một số lý thuyết và kỹ thuật tham vấn sử dụng trong tham vấn cá nhân. Tham vấn tập trung vào cá nhân (Person-Centered Therapy) Hầu hết tất cả các lý thuyết tham vấn đều chú trọng vào việc chuyên viên tham vấn cần xây dựng mối quan hệ tích cực với học sinh. Lý thuyết thân chủ trọng tâm (lấy con người làm trung tâm) của Rogers là lý thuyết duy nhất cho rằng bản thân mối quan hệ là đủ và cần thiết để tạo ra sự thay đổi/phát triển tốt hơn ở thân chủ. Rogers tin rằng con người vốn có định hướng phát triển nhưng nó bị trở nên sai lệch khi họ phủ nhận hoặc bóp méo các trải nghiệm của họ. Mọi người thường chối bỏ các trải nghiệm để duy trì hình ảnh lý tưởng của họ. Ví dụ, nam giới nhìn chung thường sợ bản thân tỏ ra yếu đuối, do đó họ có thể phủ nhận hoặc bóp méo những cảm xúc tiêu cực như buồn bã, bị từ chối, v.v. Sự thiếu hợp nhất đó giúp họ duy trì hình ảnh lý tưởng nhưng đổi lại, họ không thể thể hiện hoặc tích hợp vào trong những trải nghiệm của họ, dẫn đến sự sai lệch ngày càng nhiều hơn. Chuyên viên tham vấn lấy con người làm trung tâm tạo điều kiện cho học sinh có một môi trường có tính quan tâm, dân chủ, không phán xét, không chỉ đạo cho phép học sinh nhận thức đầy đủ hơn về các khía cạnh khác nhau trong trải nghiệm của mình, do đó kích hoạt khuynh hướng phát triển sẵn có của học sinh. Việc chấp nhận thân chủ không có bất cứ sự đánh giá phán xét nào về suy nghĩ, cảm xúc, động cơ, v.v. của học sinh tạo điều kiện cho học sinh xác định và tích hợp vào trải nghiệm của các các em những gì các em đang mâu thuẫn, chối bỏ hoặc né tránh (Kolbert và cộng sự, 2016). THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
123
Các chuyên viên tham vấn áp dụng cách tiếp cận này với trẻ em và thanh thiếu niên cần lưu ý đến các yêu cầu đối với mối quan hệ tham vấn như: chuyên viên và học sinh đều nhận diện được rằng họ đang cùng ở trong một mối quan hệ trị liệu; học sinh đang trải qua những sự trái ngược ở bên trong tâm lý; chuyên viên quan tâm tới học sinh một cách tích cực, thấu cảm, việc thấu cảm giúp chuyên viên bước vào được thế giới của học sinh, cảm nhận được các cảm xúc tức giận, sợ hãi, bối rối, v.v. của cá nhân học sinh (Wright, 2011). Chuyên viên tham vấn sử dụng các câu hỏi mở để giúp thân chủ tham gia vào cuộc đối thoại. Những câu nhắc mở đầu như “Hãy cho tôi biết điều gì đã xảy ra trong cuộc sống của em trong tuần này” sẽ ngăn học sinh đưa ra câu trả lời một từ và khuyến khích học sinh kể lại. Lắng nghe tích cực là một phần quan trọng trong cuộc đối thoại giữa chuyên viên và học sinh. Chuyên viên tham vấn tập trung toàn bộ sự chú ý vào học sinh và những gì học sinh đang thể hiện. Chuyên viên tham vấn phải có khả năng nhận biết chính xác những gì học sinh đang thể hiện và có khả năng phản ánh được những cảm xúc đó. Ví dụ, khi một học sinh nói về câu chuyên em đó bị bạn bè cô lập, tẩy chay, chuyên viên tham vấn có thể nói: “Tôi nghe thấy em nói rằng em cảm thấy cô đơn ở trường học”, hay khi một học sinh phàn nàn về việc quản lý của phụ huynh đối với em, chuyên viên có thể nói: “Có vẻ như em đang tức giận với những quy tắc, giới hạn mà mẹ em đặt ra cho em”. Thông qua những câu này, chuyên viên cũng có thể làm rõ được cảm xúc của học sinh, cũng như những gì đang gây xung đột, mâu thuẫn. Phản hồi của chuyên viên luôn luôn phải phù hợp với cảm xúc và nội dung suy nghĩ của học sinh. Việc truyền tải được thể hiện ngay cả ở trong giọng nói của chuyên viên. Học sinh đang được trợ giúp sẽ nhận ra và chấp nhận sự thấu cảm của chuyên viên. Chuyên viên TVHĐ có thể hiểu và cảm nhận thế giới quan của học sinh (Wright, 2011). Lý thuyết lấy con người làm trung tâm có thể được coi là cách tiếp cận ưu tiên khi làm việc với những học sinh có năng lực giải quyết vấn đề và phát triển những hiểu biết phức tạp về quan niệm, giá trị và khuôn mẫu của bản thân về mối quan hệ của học sinh đó với người khác. Vai trò của chuyên viên tham vấn sử dụng cách tiếp cận này là của một người hỗ trợ bằng cách cung cấp cho học sinh một môi trường an toàn để khám phá những suy nghĩ và cảm xúc khác nhau của mình, và tăng sự rõ ràng trong quan điểm của mình. Trình tự lắng nghe cơ bản (Basic Listening Sequence) Đây là một khung trình tự logic giúp chuyên viên tham vấn có thể sử dụng 124
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
để hướng dẫn học sinh trong quá trình giải quyết vấn đề. Khung này gồm 5 giai đoạn chính: (1) Giai đoạn thiết lập mối quan hệ: xây dựng sự tin tưởng và giải thích các kỳ vọng/mong đợi Đây là giai đoạn đầu tiên. Chức năng cơ bản của giai đoạn này là thiết lập mối quan hệ tích cực và giải thích về quy trình tham vấn với học sinh. Việc xây dựng lòng tin là rất cần thiết để học sinh chia sẻ suy nghĩ và cảm xúc. Học sinh được giới thiệu đến tham vấn thường miễn cưỡng tiết lộ về bản thân. Chuyên viên có thể tăng sự thoải mái cho học sinh bằng cách giải thích về quy trình tham vấn. Học sinh thường không quen với việc tham vấn và có thể yêu cầu giải thích, chuyên viên cần sẵn sàng giải thích bằng ngôn ngữ phù hợp với trình độ của học sinh về mục đích tham vấn và những gì được mong đợi ở nhà trường và học sinh. Ví dụ: “Học sinh thường trò chuyện với tôi khi các em gặp những cảm xúc mạnh, chẳng hạn như tức giận, bối rối, đau buồn, hoặc khi các em có những mục tiêu lớn muốn đạt được như đạt được điểm số tốt hơn, hay là có thêm nhiều bạn hơn. Tôi giúp học sinh hiểu rõ hơn về suy nghĩ, cảm xúc, mục tiêu của các em và chúng ta cũng cùng nhau xây dựng kế hoạch để đạt được mục tiêu của em”. Đối với những học sinh được giới thiệu đến gặp chuyên viên TVHĐ, chuyên viên cần phải thảo luận với học sinh về lý do tại sao họ gặp học sinh. Chuyên viên không tự mặc định rằng học sinh nhận thức được sự lo ngại của người lớn như giáo viên, phụ huynh về hành vi hay sự vấn đề học tập của học sinh. Trong trường hợp chuyên viên tiếp nhận học sinh được giáo viên/phụ huynh giới thiệu, chuyên viên cần có được sự cho phép của người giới thiệu để chia sẻ về lý do nói chung, lý do người giới thiệu khuyến khích đứa học sinh gặp chuyên viên. Việc giao tiếp một cách trung thực và trực tiếp có khả năng làm giảm sự nghi ngờ và phòng thủ của trẻ, do đó giúp xây dựng lòng tin ở trẻ. Ví dụ, một học sinh đến phòng tham vấn do bố của em đó lo ngại về tình hình học tập ở trường của em. Trong tình huống như vậy, chuyên viên tham vấn có thể nói với học sinh, “Bố em gọi vì bố em lo lắng về điểm số của em và bố em nghĩ rằng tôi có thể giúp em”. Chuyên viên cũng có thể làm không khí của buổi tham vấn trở nên thoải mái hơn đối với học sinh bằng cách cùng với học sinh tham gia vào các hoạt động an toàn hoặc thảo luận về các vấn đề không gây xúc động trước. Ví dụ, sau khi giải thích quy trình tham vấn, chuyên viên có thể nói, “Tôi biết chúng ta chỉ mới gặp nhau vào đầu năm học và tôi hy vọng sẽ hiểu rõ hơn về em một chút. Em thích làm gì khi ở trường?”. Các hoạt động an THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
125
toàn khác bao gồm các trò chơi có tính tương tác, chuyên viên có thể sử dụng sở thích của học sinh để lựa chọn các hoạt động an toàn (Kolbert và cộng sự, 2016). (2) Giai đoạn lắng nghe câu chuyện và điểm mạnh: khám phá suy nghĩ, cảm xúc và các điểm mạnh/nguồn lực của học sinh Mục tiêu chính của giai đoạn này là thu thập dữ liệu bằng cách khám phá quan điểm, suy nghĩ, cảm xúc và điểm mạnh/nguồn lực của học sinh. Trong giai đoạn này, chuyên viên tham vấn không đánh giá, chỉ đạo, chủ yếu nên sử dụng các câu hỏi mở, diễn đạt lại hoặc phản hồi về mặt cảm xúc khi học sinh chia sẻ quan điểm của mình về vấn đề khiến học sinh tìm đến để được tham vấn. Chuyên viên tham vấn cần hiểu những suy nghĩ, cảm xúc, ý nghĩa, động cơ và giải pháp của học sinh khi phản ánh lại cho các em. Điều này có thể giúp học sinh hiểu sâu hơn về quan điểm của mình về tình huống mà các em đang gặp phải. Như đã đề cập ở trên, lý thuyết lấy con người làm trung tâm tin tưởng vào khả năng của học sinh trong việc đưa ra các giải pháp của riêng các em và thường trong giai đoạn này, học sinh sẽ có ý gợi ra các giải pháp cho tình huống của mình tùy thuộc vào cách học sinh thảo luận về vấn đề mà mình đang gặp phải. Ví dụ, một học sinh không hài lòng với điểm gần đây trong lớp có thể nói về việc em không thích giáo viên môn học mà em đó có điểm thấp. Theo lý thuyết lấy con người làm trung tâm, suy nghĩ của học sinh có thể liên quan đến việc em đó bỏ trách nhiệm của mình với việc bị điểm thấp. Mặc dù có thể là như vậy, nhưng nó cũng có thể ngụ ý rằng học sinh đó xem mối quan hệ của họ với giáo viên như một phần của vấn đề và do đó có thể là một phần của giải pháp (Kolbert và cộng sự, 2016). (3) Giai đoạn mục tiêu: xác định mục tiêu của học sinh Trong giai đoạn này, chuyên viên làm rõ mục tiêu của học sinh. Sau khi thu thập dữ liệu trong giai đoạn lắng nghe câu chuyện và khám phá các điểm mạnh của học sinh, chuyên viên tham vấn nên tóm tắt lại quan điểm của học sinh, sau đó hỏi học sinh: "Chúng ta đã nói chuyện được một lúc, hãy để tôi hỏi em một chút, em có mong muốn gì trong tình huống này?" Câu hỏi này giúp học sinh mô tả rõ hơn mục tiêu của các em. Chuyên viên có thể khuyến khích học sinh xác định mục tiêu bằng các câu hỏi cụ thể hơn gắn với tình huống của học sinh, ví dụ chuyên viên có thể hỏi: “Vậy cụ thể là em mong muốn đạt được điểm như thế nào vào cuối học kỳ?” (Kolbert và cộng sự, 2016). (4) Giai đoạn phục hồi: xây dựng các giải pháp hoặc quan điểm có thể giúp học sinh đạt được mục tiêu của mình 126
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Mục tiêu của giai đoạn này là phát triển các giải pháp hoặc quan điểm có thể hỗ trợ việc đạt được mục tiêu của học sinh. Chuyên viên khám phá các ý tưởng của học sinh, để học sinh tự đưa ra ý tưởng giúp học sinh đạt được mục tiêu của mình. Ví dụ, chuyên viên tham vấn có thể nói, “Em nói rằng em đã nghĩ đến việc nói chuyện với bạn của em về việc em nghĩ bạn ấy đã tung tin đồn về em, nhưng em cũng nói rằng em không chắc mình có muốn làm điều này hay không”. Câu này cho thấy một chức năng khác của giai đoạn này, đó là khám phá những điểm bất hợp lý hoặc tình thế "tiến thoái lưỡng nan" của học sinh. Trong ví dụ này, tình huống khó xử của học sinh là một mặt em ấy muốn nói chuyện với bạn của mình, nhưng mặt khác em ấy lại không muốn làm như vậy. Thông thường, học sinh đã đưa ra các lựa chọn, nhưng học sinh sẽ lo lắng về việc thực hiện một lựa chọn nào đó và sự lắng nghe tích cực của chuyên viên tham vấn sẽ cho phép học sinh xem xét những gì các em đang lo ngại đối với các lựa chọn khác nhau, từ đó giúp học sinh tự đưa ra quyết định. Trong những tình huống mà học sinh sẽ tương tác với người khác, chuyên viên tham vấn có thể cùng học sinh xem xét những gì mà học sinh tin là quan điểm/phản ứng của người khác. Quá trình này có thể giúp học sinh phát triển cái nhìn sâu sắc về phản ứng của mình đối với tình huống và học được cách khám phá xem người khác có thể phản ứng như thế nào nếu học sinh lựa chọn phản ứng như vậy. Trong giai đoạn này, chuyên viên tham vấn cũng có thể nêu bật những điểm mạnh hoặc nguồn lực mà học sinh đã đề cập hoặc xuất hiện ngầm ẩn trong giai đoạn trước, có thể liên quan đến việc học sinh đạt được mục tiêu của mình. Lý thuyết tập trung vào giải pháp có thể được sử dụng lúc này. Ví dụ: chuyên viên tham vấn cùng học sinh khám phá xem khi em ấy đã từng thành công trong việc giành được điểm cao, em ấy đã làm gì để đạt được?Khi có mâu thuẫn với bạn bè của mình, em ấy cảm thấy như thế nào, đã xử trí mâu thuẫn đó như thế nào, v.v. Chuyên viên TV cùng học sinh khám phá cách các kỹ năng hoặc kỹ thuật giúp học sinh đạt được thành công trong quá khứ có thể được sửa đổi hoặc sử dụng trong tình huống hiện tại (Kolbert và cộng sự, 2016). (5) Giai đoạn hành động: giúp học sinh chuyển thông tin hoặc chiến lược đã thảo luận trước đó thành các bước hành động cụ thể. Trong giai đoạn cuối, chuyên viên tham vấn giúp học sinh chuyển thông tin đã thảo luận, thu được hoặc làm rõ trong các giai đoạn trước bằng cách khám phá xem học sinh dự định làm gì với thông tin đó. Trọng tâm là giúp học sinh phát triển một kế hoạch hành động cụ thể để thực hiện (Kolbert và cộng sự, 2016). Liệu pháp thực tế (Reality Therapy) THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
127
Theo Mabeus và cộng sự (2016), liệu pháp Thực Tế là một dạng trị liệu ngắn được sử dụng trong môi trường học đường, xây dựng từ lý thuyết Lựa Chọn của William Glasser. Tiền đề cơ bản của Lý thuyết lựa chọn là mỗi cá nhân là người làm chủ các lựa chọn của chính mình và một mình họ chịu trách nhiệm về các lựa chọn và hành vi của mình (Banks, 2009). Lý thuyết Lựa Chọn cho rằng mỗi người được sinh ra với năm nhu cầu cơ bản: yêu thương /cảm giác thuộc về, vui vẻ, quyền lực /kiểm soát, sinh tồn và tự do (Glasser, 1999). Mỗi người tạo ra một bức tranh độc đáo trong tâm trí của họ (được gọi là thế giới chất lượng), về cuộc sống của họ sẽ như thế nào nếu tất cả các nhu cầu của họ được thỏa mãn; và khi cuộc sống ngày càng tiến bộ, thế giới chất lượng liên tục được tái tạo. Mỗi người có mục đích lựa chọn hành xử theo những cách phù hợp với hình ảnh trong thế giới chất lượng của họ (Glasser, 1999). Mason & Duba (2009) nói rằng bởi vì các mối quan hệ là thành phần quan trọng nhất trong thế giới chất lượng của một người, chuyên viên tham vấn phải thể hiện những phẩm chất của một người mà học sinh muốn có trong thế giới chất lượng của em ấy. Mối quan hệ trị liệu là nền tảng cho kết quả tham vấn tích cực và là một phần quan trọng của Liệu pháp Thực tế (Mason & Duba, 2009). Để thiết lập mối quan hệ tham vấn hiệu quả trong Liệu pháp Thực tế, chuyên viên tham vấn có thể sử dụng sự hài hước, tạo bầu không khí hỗ trợ và sử dụng cách tự bộc lộ bản thân khi thích hợp (Banks, 2009). Các giai đoạn WDEP của liệu pháp thực tế gồm: (W)ants:
Mong muốn
(D)irection
and Doing: Phương hướng và Hành động
(E)valuation: (P)lanning:
Đánh giá
Lên kế hoạch
Đầu tiên, chuyên viên tham vấn giúp học sinh xác định Mong muốn của mình bằng cách tiếp cận “Thế giới chất lượng”. Chuyên viên tham vấn giúp học sinh tạo ra hoặc mô tả Thế giới Chất lượng của mình thông qua hình ảnh có hướng dẫn, khám phá một ngày lý tưởng hoặc một tình huống mà học sinh sẽ cảm thấy tự hào. Các câu hỏi mà chuyên viên tham vấn có thể sử dụng: “Nếu em có thể vẩy một chiếc đũa thần và có được bất cứ thứ gì em muốn, nó sẽ như thế nào?”. Khi xác định được mong muốn của học sinh, chuyên viên tham vấn có thể giúp học sinh xác định những gì mà học sinh tin rằng sẽ là lợi thế của việc đạt được mục tiêu của mình, điều này thường dẫn đến việc khám phá thêm các ưu tiên của họ. Chuyên viên tham vấn có thể sử dụng câu hỏi như một thang đo để học sinh đánh giá mức độ cam kết đạt được mục tiêu của mình, bằng cách đặt ra loại câu hỏi sau: “Theo thang điểm từ 1 đến 10, với điểm 10 là điều em muốn nhất 128
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
và 1 là không quan trọng, em thấy thế nào về việc điểm của em tăng lên ít nhất là tất cả các môn đều được 8 điểm”. Việc đánh giá mức độ cam kết của học sinh sẽ nâng cao nhận thức về bản thân của học sinh và giúp chuyên viên tham vấn hiểu mức độ mà một chủ đề cần được tập trung vào trong buổi tham vấn. Tiếp theo, chuyên viên tham vấn yêu cầu học sinh xác định Phương hướng hoặc Hành động của mình, nghĩa là xác định những suy nghĩ và hành vi khác liên quan đến vấn đề này. Chuyên viên tham vấn có thể sử dụng để học sinh thoải mái suy nghĩ trong giai đoạn này, chuyên viên tham vấn có thể yêu cầu học sinh viết ra những suy nghĩ và hành vi của mình về mục tiêu/mong muốn của mình hoặc yêu cầu học sinh lập danh sách hàng ngày các hoạt động cuối cùng sẽ được so sánh xem những hoạt động đó có liên quan đến mục tiêu mong muốn như thế nào. Trong giai đoạn tiếp theo, chuyên viên tham vấn yêu cầu học sinh Đánh giá mức độ mà học sinh cho rằng các hành vi và suy nghĩ khác mà học sinh đã xác định là “giúp đỡ” hoặc “cản trở” quá trình đạt được mục tiêu của học sinh. Việc làm này cho phép học sinh xác định những hành vi và suy nghĩ mà em ấy muốn tăng hoặc giảm hoặc loại bỏ hoàn toàn. Chuyên viên tham vấn không nên đưa ra lời khuyên, bất kể ý tưởng của học sinh còn non nớt như thế nào, chuyên viên tham vấn nên nhận thức được vai trò của mình là hỗ trợ học sinh giải quyết vấn đề. Ví dụ, sẽ có thể có trường hợp học sinh nam xác định sử dụng bạo lực là một lựa chọn để đạt được mục tiêu của mình. Ở vai trò của mình, chuyên viên TV không trực tiếp ngay lập tức từ chối lựa chọn này mà thay vào đó, chuyên viên nên hỗ trợ học sinh khám phá, phân tích những hệ quả tiềm ẩn của việc sử dụng bạo lực để giải quyết vấn đề. Mục tiêu của quá trình này là giúp cho học sinh học được quá trình giải quyết vấn đề. Trong giai đoạn Lên kế hoạch, chuyên viên tham vấn hỗ trợ học sinh sắp xếp các mục tiêu và ý tưởng của mình để phát triển kế hoạch đạt được mục tiêu. Chuyên viên tham vấn có thể dạy học sinh về các đặc điểm của việc lập kế hoạch hiệu quả thông qua từ viết tắt SAMIC: (s)imple (đơn giản), (a)ttainable (có thể đạt được), (m)easurable (có thể đo lường được), (i)mmediate (tức thời), (c)ontrolled (kiểm soát được), (c)ommitted (được cam kết), và (c)onsistent (nhất quán). Các cuộc gặp tiếp theo sẽ xem xét việc thực hiện kế hoạch của học sinh. Sự thay đổi, tiến triển của học sinh với kế hoạch đó có thể bị tác động bởi việc học sinh thiếu cam kết. Trong trường hợp này, chuyên viên có thể xem xét môi trường xung quanh của học sinh, xác định các mục tiêu khác mà học THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
129
sinh muốn theo đuổi hơn hoặc khám phá hệ quả tiềm ẩn của việc không có sự thay đổi, tiến triển đó đối với học sinh. Ví dụ: nếu học sinh bị áp lực từ giáo viên hoặc phụ huynh trong việc cải thiện thành tích của mình, chuyên viên tham vấn có thể giúp học sinh đoán phản ứng của phụ huynh hoặc giáo viên của em với sự thiếu tiến bộ của em, và sau đó học sinh có thể xem xét sự sẵn sàng chấp nhận hệ quả của người đó. Tình trạng học sinh ít có sự thay đổi, tiến triển cũng có thể cho thấy rằng mục tiêu của học sinh là không thực tế. Ví dụ: một số học sinh muốn được nổi tiếng khắp toàn trường nhưng tình trạng của học sinh đó có thể rất khó để thay đổi; chuyên viên tham vấn có thể dẫn dắt học sinh xác định lại mục tiêu nổi tiếng là có thêm một số bạn. Ngoài ra, một lý do phổ biến cho tình trạng ít thay đổi, tiến triển là do kế hoạch không đầy đủ, chưa phù hợp. Trong các trường hợp này, chuyên viên tham vấn tiếp tục sử dụng các giai đoạn WDEP để giúp học sinh sửa đổi kế hoạch của mình (Kolbert và cộng sự, 2016).
T là học sinh lớp 8, 13 tuổi, em mới chuyển tới trường. T đến phòng tham vấn theo yêu cầu của mẹ em. Em nói rằng em không có khả năng kết bạn và hình thành các mối quan hệ mới. Em cũng kể là điều này chưa bao giờ là vấn đề với em trước đây, em có nhiều bạn ở trường cũ của mình. Em nghĩ rằng việc không có bạn bè đang bắt đầu ảnh hưởng tiêu cực đến em và kết quả là điểm số của em đang dần giảm sút. T luôn là học sinh đạt điểm cao và giờ em đang bị điểm dưới trung bình trong hai môn học. Do điểm số bị giảm sút, mẹ em đã liên hệ phòng tham vấn học đường và mong rằng chuyên viên nói chuyện với T. Liệu pháp Thực tế sẽ là một cách tiếp cận hiệu quả đối với T vì em ấy đang đấu tranh để hình thành các mối quan hệ, và điều này khiến hạnh phúc và điểm số của em ấy giảm sút. Theo Kiefer, Alley và Ellerbrock (2015), mối quan hệ bạn bè có vai trò quan trọng trong việc hình thành động cơ học tập của thanh thiếu niên. “Thế giới chất lượng” của T không phù hợp do thiếu sự tương tác với bạn bè, để lại khoảng trống của nhu cầu cơ bản quan trọng nhất, tình yêu thương/sự thuộc về. T cần tìm cách đáp ứng nhu cầu được yêu thương /thuộc về để cô ấy có động lực học tập. chuyên viên tham vấn trước hết cần chào đón T đến với phòng tham vấn và thảo luận nhanh với em ấy về một ngày ở trường của em như thế nào và em cảm thấy thế nào.
130
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Chuyên viên tham vấn đảm bảo làm cho T cảm thấy thoải mái nhất có thể và đảm bảo với T rằng thông tin được chia sẻ là bí mật trừ khi T tiết lộ rằng em muốn làm hại bản thân hoặc người khác hoặc ai đó đang làm hại T. Làm cho T cảm thấy em ấy đang ở trong một không gian an toàn là rất quan trọng, vì T không phải người tự tìm đến phòng tham vấn mà do mẹ của em muốn em đến. Ở cấp trung học, học sinh bắt đầu tự đưa ra lựa chọn, (Akos, 2005) độc lập với những lựa chọn mà cha mẹ đưa ra cho các em, điều này có thể khiến chuyên viên tham vấn gặp phải sự phản kháng. Xây dựng sự tin tưởng thông qua việc tránh phán xét, lắng nghe, sử dụng kỹ năng tự bộc lộ khi cần thiết và sử dụng các kỹ năng tham dự (Mason & Duba, 2009) là yếu tố then chốt trong trường hợp của T. Sử dụng mô hình WDEP là một kỹ thuật khả thi đối với T vì mô hình cho T cơ hội để khám phá mong muốn và nhu cầu của em ấy và đánh giá mức độ cam kết của em ấy tại thời điểm đó để cô ấy có thể đạt được điều mình muốn. Sau khi phát triển mối quan hệ giữa chuyên viên tham vấn và T, chuyên viên tham vấn đã cùng T khám phá xem em ấy muốn gì. Chuyên viên tham vấn khuyến khích T chia sẻ càng cụ thể càng tốt về mong muốn của em, để em có thể tập trung vào một mục tiêu tại một thời điểm và không bị quá tải. Sau khi tìm hiểu T có mong muốn gì, chuyên viên tham vấn đã tiến hành đánh giá mức độ cam kết của T để T đạt được điều mình muốn. Theo Banks (2009), có 5 mức độ cam kết: không cam kết gì cả, mong muốn chung chung, mức độ cam kết trung bình, mức độ cam kết cao hơn và mức độ cam kết cao nhất. Cần đánh giá mức độ cam kết của T trước khi chuyển sang giai đoạn tiếp theo của mô hình WDEP để chuyên viên tham vấn biết T sẵn sàng làm việc chăm chỉ như thế nào để đạt được mục tiêu của mình. Nếu T thể hiện bản thân ở mức độ cam kết thấp hơn (mức độ trung bình trở xuống), chuyên viên tham vấn đảm bảo để T biết rằng T có quyền kiểm soát cuộc sống và hành động của mình trước khi tiếp tục. Điều quan trọng là T phải thay đổi nhận thức của mình trước khi chuyển sang mô hình để em ấy có thể thấy rằng em ấy hoàn toàn chịu trách nhiệm về những lựa chọn của mình. Sự thay đổi trong nhận thức này đã thúc đẩy mức độ cam kết của T, giúp T có thay đổi trong quá trình tham vấn.
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
131
Theo mô hình WDEP, T cần xác định hướng đi của mình trong cuộc đời. Chuyên viên tham vấn đã nhắc T tìm hiểu xem T có hài lòng với cuộc sống của mình không nếu em ấy tiếp tục đi theo con đường mà em ấy đang hướng tới. Lời nhắc nhở này cho phép T hình dung ra một tương lai sẽ tồn tại nếu T tiếp tục đưa ra những lựa chọn tương tự khiến T không hạnh phúc ở hiện tại. Khám phá những gì T hiện đang làm cho phép T tập trung vào các hành vi hiện tại của em ấy và làm chủ hành động của mình. T cần xác định cách em ấy tương tác với bạn bè ở hiện tại để có thể thấy rằng những tương tác hiện tại của cô ấy như thế nào. Chuyên viên tham vấn đã giới thiệu về bản danh sách ghi lại các lựa chọn của T, để giúp T có chút thời gian để suy ngẫm về lựa chọn mà em ấy đã thực hiện trong suốt cả ngày ở cả trong và ngoài trường. Danh sách này phục vụ như một hình ảnh để T xem các lựa chọn của mình và để em ấy nhận ra mình đã thực hiện bao nhiêu lựa chọn trong ngày và em ấy đã hoàn toàn chịu trách nhiệm về những lựa chọn đó như thế nào. Sau khi T xác định được các hành động của cô ấy, chuyên viên tham vấn đã chuyển T sang giai đoạn đánh giá của mô hình WDEP. Giai đoạn đánh giá rất quan trọng trong việc khiến T thay đổi suy nghĩ và hành động của mình. Trong giai đoạn này, chuyên viên tham vấn đã giúp T nhận ra rằng những lựa chọn mà em đang đưa ra không mang lại cho em những gì em mong muốn. Nếu T có thể đánh giá hiệu quả các hành vi của T và thấy rằng chúng đang khiến em ấy trì trệ, thì thay đổi sẽ có khả năng xảy ra. Trong giai đoạn đánh giá, chuyên viên tham vấn đã xem xét lại các hành vi mà T đã đề cập trong giai đoạn “hành động”. Chuyên viên tham vấn xác định từng hành vi và hỏi T xem em nghĩ rằng hành vi đó giúp ích hay gây tổn hại cho em. Trong giai đoạn này, chuyên viên tham vấn không để T bào chữa cho hành động của mình. T cần phải chịu hoàn toàn trách nhiệm về hành động của mình để khi T xác định một hành vi là tiêu cực, T hiểu rằng T phải chịu trách nhiệm về những lựa chọn đang gây tổn hại và cản trở em ấy kết bạn.
Giai đoạn cuối cùng của mô hình WDEP là lập kế hoạch. Chuyên viên tham vấn đã hướng dẫn T thực hiện kế hoạch của em ấy nhưng cuối cùng các quyết định đều phụ thuộc vào T. Điều này 132
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
cho phép T kiểm soát cuộc sống của chính mình và theo hướng mà em nghĩ là có lợi nhất cho mục tiêu của mình. Chuyên viên tham vấn đảm bảo rằng mục tiêu của T là có thể đạt được và có thể đạt được trong một khoảng thời gian ngắn. Ngoài ra, chuyên viên tham vấn cùng T soạn một kế hoạch chắc chắn và nhất quán. Chuyên viên tham vấn khuyến khích T bắt đầu từ kế hoạch nhỏ vì nó liên quan đến tương tác xã hội. Chuyên viên tham vấn đã theo dõi T trong một tuần để xem liệu T có thực hiện đúng kế hoạch của mình hay không. Chuyên viên tham vấn nhận thấy T không thể thực hiện theo đúng kế hoạch của em ấy, vì vậy họ đã xem xét lại giai đoạn đánh giá vì nhiều khả năng việc đánh giá lựa chọn của em ấy còn yếu trong buổi đầu tiên. Sau khi đánh giá lại, chuyên viên tham vấn yêu cầu T lập một kế hoạch ngắn hạn mà em có thể thử nghiệm trong vài ngày tới. Điều này đã thúc đẩy T thử kế hoạch ngay lập tức và cho phép T đánh giá xem kế hoạch có hiệu quả với T hay không. Chuyên viên tham vấn đã gặp T sau vài ngày để kiểm tra xem T có tuân thủ kế hoạch ngắn hạn đó hay không. Chuyên viên tham vấn nhận thấy rằng Ta đã thay đổi hành vi của mình và tìm đến những người bạn cùng lứa. Điều này cuối cùng đã cho T cơ hội để hình thành các mối quan hệ mới và thỏa mãn nhu cầu cơ bản của cô ấy về tình bạn và sự thuộc về. Chuyên viên tham vấn tiếp tục theo dõi điểm số của T và hy vọng chúng sẽ cải thiện khi đời sống xã hội của em ấy được cải thiện. (Mabeus & Rowland, 2016) Liệu pháp thực tế là một hình thức trị liệu hiệu quả cho học sinh trung học vì nó tạo cho học sinh cơ hội kiểm soát các lựa chọn và hành vi của bản thân, giúp trao quyền cho học sinh trong quá trình này. WDEP đóng vai trò như một công cụ để chia nhỏ các lựa chọn và thúc đẩy học sinh thay đổi nhận thức cá nhân của các em. Học sinh có thể thấy rằng các hành vi và hành động hiện tại của học sinh không đạt được những gì các em muốn, và học sinh học cách chịu trách nhiệm về những hành động cá nhân của mình. Ngoài ra, học sinh cũng được học cách đánh giá xem hành động của mình có giúp đạt được một mục tiêu cụ thể hay không. Cuối cùng, học sinh lập kế hoạch ngay lập tức của riêng mình để có thể nhanh chóng nhận được kết quả tích cực (Banks, 2009). Điều này thúc đẩy học sinh tiếp tục đưa ra các lựa chọn cho phép các em tiếp tục thành công và THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
133
chịu trách nhiệm cá nhân về các hành vi trong tương lai (Mabeus & Rowland, 2016). Tham vấn tập trung vào giải pháp Lý thuyết tập trung vào giải pháp được các chuyên viên TV sử dụng rộng rãi cho cả tư vấn và tham vấn, vì nó được thiết kế ngắn gọn và chú trọng vào điểm mạnh của học sinh. Lý thuyết tập trung vào giải pháp tương tự như lý thuyết lấy con người làm trung tâm ở chỗ nó giả định rằng con người là những người có định hướng phát triển và có thể tự chữa lành một cách chủ động (Murphy, 2008). Nguyên lý cơ bản của lý thuyết tập trung vào giải pháp là mỗi người đều có nguồn lực riêng để đạt được mục tiêu của họ và những nguồn lực này nằm trong lịch sử cá nhân của họ (Kolbert và cộng sự, 2016). Tương tự như lý thuyết lấy con người làm trung tâm, ban đầu, chuyên viên TV tìm cách hiểu thế giới quan của học sinh, chăm chú lắng nghe học sinh, tìm cách nhấn mạnh hoặc củng cố các thông tin ẩn chứa những gì mang tính tích cực của học sinh. Cuối cùng, chuyên viên sử dụng một số câu hỏi hoặc kỹ thuật được thiết kế để giúp thay đổi quan điểm của học sinh (Murphy, 2008). Các câu hỏi tìm kiếm “trường hợp ngoại lệ” được sử dụng. Các câu hỏi này nhắm đến việc yêu cầu học sinh xác định các thời điểm mà em ấy đã thành công trong việc giải quyết vấn đề tương ứng. Ví dụ, chuyên viên tham vấn có thể yêu cầu học sinh mô tả thời điểm mà em tin rằng em đã kiềm chế được cơn giận một cách hiệu quả, giải quyết mâu thuẫn với bạn bè hoặc người lớn, hoàn thành bài tập về nhà, hoàn thành tốt bài kiểm tra, v.v. Các câu hỏi tìm kiếm “trường hợp ngoại lệ” này được nối tiếp với “những câu hỏi hỏi thông tin chưa được biết tới”, trong đó chuyên viên giúp học sinh phân tích chi tiết những điều mà em ấy đã làm để đạt được thành công như vậy, khám phá những suy nghĩ, hành vi, bước đi, động cơ cụ thể, v.v., mà học sinh đã sử dụng (Kolbert và cộng sự, 2016).
Học sinh A, 16 tuổi, em được giới thiệu đến phòng tham vấn vì các vấn đề về học tập và hành vi. Hầu hết các vấn đề xảy ra trong lớp toán của thầy T. Thầy T mô tả A là "bướng bỉnh và không có động cơ học tập", thầy cũng nói thêm rằng A đã bị điểm kém ở bài kiểm tra giữa kỳ môn toán của thầy dù A là học sinh có khả năng học tập. Thầy T nói rằng thầy "cảm thấy thất vọng và hết cách". Khi buổi gặp giữa giáo viên và phụ huynh về các vấn đề ở trường của A diễn ra, 134
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
A tỏ thái độ và nói những điều như: “Đó không phải là vấn đề của con”, “Toán là môn vớ vẩn”, “Không ai hiểu con” và “Con ước mọi người hãy để con yên”. Mỗi cuộc nói chuyện của cha mẹ với A đều thường kết thúc bằng tiếng cãi lại, hoặc tiếng la hét. Mọi người đều thất vọng và mệt mỏi vì vấn đề của A. Cha mẹ và giáo viên của A đã yêu cầu chuyên viên tham vấn của trường gặp A và “làm cho con hiểu” những gì A đang làm. Họ cũng muốn biết tại sao A không chịu chăm chỉ hơn và cư xử tốt hơn khi ở trường. A đến phòng tham vấn, ngồi xuống ghế và nhìn chằm chằm xuống sàn nhà. Chuyên viên TV: Cô đã nói chuyện với bố mẹ và giáo viên của cháu, do đó cô khá biết về những gì đã xảy ra, nhưng cô cần cháu giúp, bởi vì cô muốn nghe mong muốn của cháu với những chuyện đó. A: Cháu sẽ nói với cô, nhưng có thể cô sẽ không tin cháu Chuyên viên TV: cháu cứ nói đi A: Vâng. Cháu muốn đạt được điểm cao hơn trong môn Toán. Không ai tin cháu, nhưng cháu tin. Chuyên viên TV: Tại sao cháu lại muốn đạt điểm tốt hơn? A: Cháu không muốn bị điểm kém, bị ở lại lớp, cháu không thể chịu được. Chuyên viên TV: Điểm số của cháu đang thế nào? A: Toàn dưới trung bình ạ Chuyên viên TV: Tại sao cháu lại muốn điểm số của cháu khác đi? A: Ý cô là gì ạ? Chuyên viên TV: À, mỗi người đều có điểm khác biệt. Cô đã gặp một số học sinh, các bạn ấy cảm thấy ổn khi đạt điểm dưới trung bình, nhưng cũng có một số bạn muốn được điểm giỏi. Nên cô đang băn khoăn là mức điểm đạt được là bao nhiêu thì cháu cảm thấy hài lòng? A: Cháu mong điểm của cháu đều trên 8. Cứ điểm dưới trung bình như thế này… Chuyên viên TV: Cháu đã bao giờ được 8 điểm môn Toán chưa? Trong năm ngoái hoặc năm nay? A: Có ạ Chuyên viên TV: Khi nào? A: Bài kiểm tra ở học kỳ 1. Sau đó là toàn điểm dưới trung bình ạ. Chuyên viên TV: Học kỳ 1 của năm nay? THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
135
A: Vâng. Chuyên viên TV: Chỉ vừa mới vài tháng trước? A: Vâng. Chuyên viên TV: Ồ. Vậy điều gì đã xảy ra lúc ấy, khi mà cháu được 8 điểm? A: Cháu chỉ ngồi và tập trung làm bài của cháu, những giờ các bạn xung quanh nói chuyện, đùa nghịch làm cháu mất tập trung. Thầy đổ lỗi cho cháu và phạt cháu, nhưng thầy lại không phạt mấy đứa kia Chuyên viên TV: Có vẻ như cháu đang cảm thấy thầy đang không công bằng với cháu? A: Vâng đúng ạ. Chuyên viên TV: Ừ A: Thầy ấy gọi về nhà cháu, và nói với bố dượng của cháu về vấn đề của cháu ở lớp. Bố mắng cháu, cháu đã bảo là đấy không phải lỗi của cháu, nhưng bố bảo: “Bố không muốn nghe”. Cháu cãi lại bố. Chuyên viên TV: Vậy là những gì ở lớp Toán đã gây ra những vấn đề của cháu ở nhà và ở trường? A: Vâng. Đúng ạ. Chuyên viên TV: Có vẻ là như vậy. Vậy cháu đã từng cố gắng làm những gì để cải thiện điểm số của cháu, giúp cháu đạt được mục tiêu về điểm số và lên lớp? A: Hỏi nhiều câu hỏi hơn ạ. Chuyên viên TV: Có nghĩa là gì? A: Thi thoảng cháu sẽ hỏi thầy, cháu hỏi thầy cách làm bài và thầy sẽ nói: Hạ tay xuống, em chờ một chút”. Thầy băn khoăn là vì sao bọn cháu không làm bài. Chuyên viên TV: Vậy là việc đặt câu hỏi không có tác dụng gì? A: Không ạ. Chuyên viên TV: Ừ, cháu còn làm gì nữa không? A: Cháu đã cố ngồi chỗ khác và không nói chuyện gì Chuyên viên TV: Cách đó có tác dụng như thế nào? A: Tác dụng như thế nào là sao ạ? Chuyên viên TV: Cháu có bị phạt nhiều hơn hay ít hơn khi cháu ngồi và không nói chuyện gì? 136
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
A: Ít hơn ạ Chuyên viên TV: Như vậy là nó có tác dụng tốt hơn với cháu A: Nó có tác dụng vì cháu ngồi cách xa chỗ thầy đứng giảng bài Chuyên viên TV: Điểm số của cháu tốt hơn hay kém hơn khi cháu ngồi ở chỗ đó? A: Có vẻ tốt hơn, vì cháu tập trung chú ý hơn, và cháu cũng làm bài về nhà. Với cả khi cháu ngồi ở chỗ đó, cháu không ngồi cùng các bạn, các bạn của cháu đôi khi hơi ồn ào. Chuyên viên TV: Ừ, vậy cháu có thể ngồi ở đó để học được không? A: Cháu không biết. Thầy không để ý việc cháu ngồi ở đâu đâu ạ. Chuyên viên TV và A tiếp tục thảo luận về cách A có thể làm nhiều việc hơn để giúp em ấy đạt điểm cao hơn, chẳng hạn như ngồi xa những người bạn đang ồn ào. Một số chiến lược để cải thiện điểm số đã được đưa ra và A đã thực hiện hầu hết các chiến lược đó. Việc bị phạt kỷ luật của A đã giảm khoảng 50% trong thời gian còn lại của năm học. Mặc dù không đạt được 8 điểm môn Toán, em ấy đã cải thiện điểm số đủ để lên lớp và chuyển sang lớp 11. (Murphy, 2015) Murphy (2015) đã so sánh các vấn đề ở trường học có thể dẫn đến các “cuộc thi kéo co giữa người lớn và học sinh”. Chúng ta càng cố gắng kéo học sinh về hướng suy nghĩ của chúng ta, thì học sinh có thể càng cố kéo lại theo hướng ngược lại. Trong khi đó, sự căng thẳng ngày càng lớn và nút thắt ngày càng chặt hơn. Cách tốt nhất để tránh những cuộc thi không mong muốn như vậy là ngay từ đầu là không kéo dây. Khi chúng ta thấy mình đang giật mạnh đầu kia của sợi dây bằng cách cố ép học sinh thay đổi, chúng ta có thể thả dây hoàn toàn và làm việc với học sinh chứ không phải cố chống lại, ép học sinh. Trong trường hợp của A, ví dụ nếu cố gắng phân tích rằng thầy không "trù" em, thầy phạt do thấy nhóm em nói chuyện gây ồn ào, v.v. tình hình có thể càng trở nên căng thẳng với A. Suy cho cùng, sẽ không thể có một cuộc giằng co như vậy nếu không có ai kéo đầu dây bên kia. Câu chuyên vi chuyện của A minh họa một số lý do tại sao tham vấn tập trung vào giải pháp lại phù hợp với học sinh, trường học. Hầu hết học sinh có thể không tự đến mà được người lớn giới thiệu xuống phòng tham vấn. Như trong trường hợp của A, chuyên viên tham vấn tập trung vào giải pháp gặp A ở điểm mà A đang khúc mắc, bằng cách hợp tác với cách nhìn nhận vấn đề của A, thay vì cố ép A nhìn mọi thứ theo cách THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
137
khác. Khám phá những điểm mạnh và thành công của học sinh đang gặp khó khăn sẽ thu hút sự chú ý của học sinh, bởi vì hầu hết các cuộc trò chuyện liên quan đến trường học với người lớn đều tập trung vào những gì có vấn đề với học sinh. Khía cạnh tích cực của tham vấn tập trung vào giải pháp cũng đem lại hiệu quả với phụ huynh và giáo viên, nhiều người trong số họ cảm thấy nhẹ nhõm và có động lực khi họ nhận ra rằng họ - và con cái của họ - đang làm điều gì đó đúng đắn. Câu chuyện của A cũng minh họa hiệu quả của tham vấn tập trung vào giải pháp — hiệu quả có được từ việc xây dựng dựa trên những gì đã có trong cuộc sống của học sinh (Murphy, 2015). Có thể thấy, các câu hỏi mà chuyên viên TV đặt ra cho học sinh là rất quan trọng. Câu hỏi được đặt ra đúng lúc, đúng chỗ sẽ giúp cho học sinh nhận diện được vấn đề cũng như những nguồn lực mà học sinh có, hướng sự tập trung của học sinh vào các giải pháp cho vấn đề. Trong phần này, chúng tôi giới thiệu một số câu hỏi dùng trong cách tiếp cận này. Những
câu hỏi tìm kiếm “trường hợp ngoại lệ”: đây là những câu hỏi giúp học sinh xác định thời điểm có vấn đề xảy ra nhưng học sinh đã kiểm soát/xử lý tốt vấn đề
Những câu hỏi có tính đo lường: đây là những câu hỏi giúp học sinh dán
nhãn được mức độ kỹ năng hoặc cảm xúc của học sinh theo thang đo từ 1 – 10, giúp dẫn dắt học sinh đến cách tăng mức độ trong thang đo này lên. Những câu hỏi kỳ diệu: đây là những câu hỏi giúp học sinh vượt ra khỏi
quan điểm đang có về vấn đề, có thể giúp học sinh nhìn nhận bản thân và tình huống theo một góc nhìn/khía cạnh khác, và có thể tạo ra những suy nghĩ, cảm xúc và ý tưởng mới giúp ích cho việc thay đổi vấn đề (Kolbert và cộng sự, 2016). Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) Aaron Beck đã sửa đổi mô hình REBT của Alfred Ellis bằng cách làm cho nó ít có sự đối đầu hơn và cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho các kỹ thuật của nó (Beck, 1979; Sussman, 2006). Beck đã đặt tên cho những suy nghĩ phi lý được Ellis mô tả là những suy nghĩ tự động. Phương pháp trị liệu của ông là hỗ trợ thân chủ đặt ra các mục tiêu và sau đó đạt được các mục tiêu ấy bằng cách thay đổi những sai lệch trong nhận thức hoặc suy nghĩ tự động. Những suy nghĩ tự động xảy ra và chạy song song với những tương tác đang diễn ra của một người trong thế giới. Ví dụ, một đứa trẻ nhìn thấy một số đứa trẻ khác đang cười và tự động có suy nghĩ là những đứa trẻ kia đang cười nhạo, nói xấu mình. Những suy nghĩ này dẫn đến 138
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
những cảm xúc tiêu cực, mất tự tin và các hành vi đánh bại bản thân, chẳng hạn như né tránh người khác (Wright, 2011). Can thiệp theo lý thuyết nhận thức hành vi tập trung vào mối quan hệ giữa suy nghĩ, cảm xúc và hành vi và thúc đẩy việc thu nhận kỹ năng thông qua các buổi thực hành và làm mẫu (Kolbert và cộng sự, 2016). Theo mô tả của Wright (2011) về việc sử dụng CBT trong tham vấn, khi bắt đầu tham vấn, giống như những cách tiếp cận khác, chuyên viên TV cũng bắt đầu bằng việc xây dựng mối quan hệ tin cậy giữa mình và học sinh. Buổi tham vấn đầu tiên là thời gian để chuyên viên cùng với học sinh đặt ra các mục tiêu cho buổi tham vấn. Những câu hỏi như: “Khi kết thúc buổi tham vấn, em muốn mình khác với hiện tại như thế nào?” Các mục tiêu này sau đó được sắp xếp ưu tiên và xây dựng kế hoạch (Sussman, 2006). Chuyên viên bắt đầu buổi tham vấn bằng cách xem xét kế hoạch và xác định các mục tiêu cho can thiệp. Các chuyên viên TV cũng thường đặt những câu hỏi mở hoặc lời nhắc như, “Chuyện gì đã xảy ra với em trong tuần này?” hoặc “Em hãy tả mọi việc em làm trong một ngày từ khi thức dậy cho đến khi đi ngủ” hoặc “Em hãy mô tả trạng thái tâm trạng của em lúc này”. Điểm quan trọng nhất ở đây là chuyên viên TV dạy học sinh thách thức những niềm tin không hợp lý. Một kỹ thuật là dạy học sinh cách suy nghĩ như các nhà khoa học. Ví dụ, với trường hợp học sinh tin rằng mình bị cười nhạo, chuyên viên sẽ hỏi học sinh làm thế nào để biết điều đó là đúng, với câu hỏi như: “Có khả năng các học sinh đó đang cười vì một trò đùa hay một thứ gì đó khác hay không?” Bằng cách học cách suy nghĩ mới thông qua các tình huống, học sinh sẽ học được cách tiếp cận vấn đề mới, tích cực hơn. Cách tư duy mà học sinh đã được học sau đó phải được thực hành giữa các buổi tham vấn. Lúc này, chuyên viên giao “bài tập về nhà”. Học sinh nên viết ra tất cả các sự việc xảy ra và thách thức suy nghĩ tự động cũ với cách hiểu khoa học hơn về những gì đã xảy ra. Trong buổi tham vấn tiếp theo, chuyên viên cùng học sinh xem lại bài tập về nhà, việc này giúp cung cấp thông tin để tham vấn thêm. 4.2 Tham vấn nhóm Các nghiên cứu đã cho thấy can thiệp sử dụng tham vấn nhóm có thể giúp tăng thành tích của học sinh cũng như xử lý một cách có hiệu quả các vấn đề hành vi và cảm xúc của học sinh trung học (Gerrity & DeLucia-Waack, 2006; Zinck & Littrell, 2000; Firman, Karneli & Hariko, 2018; Adriani, Jannah, & Tahlil, 2020; Grant và cộng sự, 2021; Pranoto và cộng sự, 2016; Grant & Berkovitz, 1999; Hajhosseini, 2016; Putrikita, & Sari, 2020; Nelson và cộng sự, 1996; Ismail và cộng sự, 2010; Krisnanda, 2019; Bakhtiar & Rahmatia, 2018; Bemak và cộng sự, 2005). THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
139
Bảng 9: Tham vấn nhóm dựa vào trường học và tham vấn nhóm trị liệu tâm bệnh lâm sàng (Sink và cộng sự, 2011)
140
Nhóm dựa vào trường học
Nhóm trong trị liệu lâm sàng
Chú trọng các hoạt động và quy trình phòng ngừa và can thiệp để hỗ trợ học sinh phát triển lành mạnh và ứng phó tốt hơn với những khó khăn trong cuộc sống hàng ngày.
Chú trọng việc khắc phục và điều trị các vấn đề sức khỏe tâm thần tiềm ẩn của thân chủ.
Được thiết kế cho học sinh các cấp, bao gồm những học sinh tìm cách nâng cao các phẩm chất và năng lực cá nhân; đang trải qua sự lo ngại ngắn hạn về trường học, cá nhân, mối quan hệ cá nhân hoặc gia đình; và có nguy cơ gặp phải các vấn đề khó khăn hơn (ví dụ: thất bại ở trường).
Đối với người có các vấn đề sức khỏe tâm thần lâu dài, có thể chẩn đoán được (tức là rối loạn tâm lý và hành vi nghiêm trọng).
Mục tiêu nhóm và học sinh tập trung vào các mục tiêu giáo dục /học tập, nghề nghiệp hoặc cá nhân /xã hội và giúp học sinh học cách định hướng lại cảm xúc, suy nghĩ và hành vi của mình để hướng tới sự phát triển và tương tác xã hội lành mạnh.
Các mục tiêu của nhóm và thân chủ tập trung vào việc tái cấu trúc và giáo dục để loại bỏ những cảm xúc, suy nghĩ và hành vi bị rối loạn chức năng.
Nội dung và tiêu điểm thường do chuyên viên tham vấn nhóm đặt ra dựa trên nhu cầu của học sinh và mục tiêu của nhóm.
Nội dung và tiểu điểm thường do nhà trị liệu tâm lý đặt ra dựa trên những gì họ ấy tin rằng sẽ tốt nhất cho các vấn đề của thân chủ (chẩn đoán /nhu cầu).
Thực hiện hàng tuần trong khoảng 6-8 tuần (ngắn hạn).
Được tiến hành trong thời gian dài, tức là vài tháng hoặc nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm.
Các phương pháp tham vấn nhóm có thể bao gồm các chiến lược giáo dục, phát triển (cảm xúc, nhận thức, hành vi) và các chiến lược có tính hệ thống, phù hợp với trường học.
Các phương pháp trị liệu tâm lý nhóm có thể bao gồm các chiến lược can thiệp sâu về nhận thức, cảm xúc, hành vi hoặc các chiến lược trị liệu hệ thống.
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Kolbert và cộng sự (2016) đã đưa ra một số câu hỏi cần cân nhắc khi xây dựng nhóm tham vấn tại trường học: (1) Tại sao nhóm này phù hợp/cần thiết với học sinh? (2) Nhóm này được tạo ra nhằm phục vụ cho đối tượng nào (lứa tuổi, cấp lớp, các vấn đề được giải quyết và số lượng học sinh)? (3) Đây sẽ là một nhóm đồng nhất hay không đồng nhất, sắp xếp dựa trên tiêu chí nào? (4) Bạn sẽ tuyển thành viên cho nhóm như thế nào? (5) Làm thế nào bạn sàng lọc được để đưa các thành viên phù hợp vào nhóm? (6) Nhóm sẽ gặp nhau bao lâu một lần và trong khoảng thời gian nào (sáu tuần, mười hai tuần, v.v.)? (7) Vị trí của nhóm sẽ là gì? (8) Cấu trúc của các cuộc họp nhóm sẽ như thế nào? (9) Bạn sẽ đánh giá hiệu quả của nhóm như thế nào? Sàng lọc thành viên tham gia nhóm Chuyên viên cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa hợp lý để bảo vệ các thành viên khỏi tổn hại về thể chất và tâm lý do tương tác trong nhóm. Chuyên viên cần lưu ý đến những học sinh có các xung đột hoặc vấn đề nghiêm trọng về hành vi. Các câu hỏi trong quá trình sàng lọc có thể bao gồm: Học
sinh này có làm việc nhóm tốt không?
Học sinh có khả năng hiểu được nội dung mà nhóm sẽ thực hiện không? Phương
hướng, ý định và mục tiêu của nhóm này có phù hợp với học sinh này không?
Không phải tất cả học sinh đều cần được hưởng lợi từ việc tham gia vào các nhóm nhỏ, vì các kỹ năng xã hội của học sinh có thể không đáp ứng được theo nhóm. Việc sàng lọc này cũng là một cơ hội để đánh giá xem nhu cầu của cá nhân học sinh có thể được giải quyết một cách hiệu quả thông qua việc tham gia vào nhóm hay không. Sự thành công và hiệu quả của nhóm có thể bị giảm hoặc mất đi do thiếu bước sàng lọc này. Sự chấp thuận tham gia nhóm Chuyên viên có thể hỏi học sinh và phụ huynh về việc đồng ý tham gia vào nhóm hay không tại thời điểm làm sàng lọc. Chuyên viên cần phải thông báo cho học sinh về mục đích, và các kỹ thuật sẽ được sử dụng trong các phiên họp nhóm. Chuyên viên cũng thông báo về cách học sinh được chọn vào THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
141
nhóm, những gì học sinh sẽ nhận được khi nhóm kết thúc, các kỹ thuật và cách tiếp cận lý thuyết, và các vấn đề về bảo mật (Kolbert và cộng sự, 2016). Các giai đoạn của nhóm Về số lượng học sinh trong một nhóm, các nhóm có thể khác nhau về quy mô, tùy thuộc vào mục đích và phạm vi. Các nhóm như những nhóm giúp học sinh gặp khó khăn cá nhân, có thể bao gồm từ hai đến mười thành viên. Lập kế hoạch tham vấn nhóm: Chuyên viên cần xác định: Nhu cầu: các mối quan tâm, lo ngại và vấn đề cụ thể đối với nhóm và cá nhân tham gia. Mục đích: trọng tâm và ý định của nhóm. Thành phần: các thành viên tham gia nhóm và người điều khiển nhóm. Cấu trúc: thời gian và địa điểm cho các phiên họp nhóm, xem xét sự an toàn về thể chất và tinh thần của nhóm. Nội dung và Chương trình: phương tiện để đạt được mục đích đặt ra. Quy trình sàng lọc: đánh giá sơ bộ và mời học sinh Bối cảnh: văn hóa và bầu không khí trong nhóm. Các giai đoạn của nhóm được mô tả như sau: Giai đoạn
Thiết lập
Nội dung Khi nhìn vào cấu tạo của một nhóm, cần thận trọng để quyết định những đặc điểm mà bạn muốn đưa vào. Có hai loại nhóm, nhóm bao gồm các thành viên có khó khăn giống nhau và nhóm có khó khăn khác nhau. Chuyên viên có nhiệm vụ quyết định loại nhóm nào sẽ được tạo ra và cách các thành viên sẽ được lựa chọn. Sau khi quyết định được đưa ra, các thành viên có thể được tuyển vào nhóm dựa trên nhu cầu và sự phù hợp với từng nhóm. Chuyên viên thiết lập thời gian và địa điểm họp, mời và sàng lọc các thành viên tiềm năng, có được sự đồng ý tham gia và lập kế hoạch cho mỗi phiên. Học sinh trong nhóm ở thời điểm này có thể lo lắng, tò mò, hy vọng và kỳ vọng như những gì mà các em biết về mục đích của nhóm.
142
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Định hướng
Các thành viên tiến tới mức độ hiểu biết sâu hơn về quy trình của nhóm. Thành viên có thể bắt đầu có cảm giác không tin tưởng, lo lắng và hoài nghi. Chuyên viên có trách nhiệm tạo ra một môi trường an toàn và thân thiện cho các thành viên trong nhóm. Chuyên viên điều phối để các thành viên giới thiệu bản thân, làm quen với nhau và giúp cả nhóm biết đến các mục tiêu của nhóm. Đây cũng là thời điểm để các thành viên và chuyên viên nói lên về vấn đề và kỳ vọng đối với sự tham gia của nhóm. Chuyên viên cũng sẽ giải quyết các nhu cầu và sự lo ngại cụ thể của các thành viên trong nhóm, để tạo niềm tin và sự cởi mở trong quá trình giao tiếp trong nhóm. Đây là giai đoạn mà các thành viên trở nên ít sẵn sàng chia sẻ gánh nặng về mặt cảm xúc với nhóm vì sợ chuyên viên hoặc các thành viên khác tiết lộ quá mức hoặc bị trả thù. Nhóm bắt đầu xảy ra xung đột giữa các thành viên, khiến các thành viên có phản ứng “chiến hoặc biến” về những vấn đề mà các em cho là không thoải mái để thảo luận.
Chuyển giao
Vai trò của chuyên viên trong giai đoạn này là xác nhận và hỗ trợ cảm xúc lo lắng của các thành viên. Bình thường hóa cảm xúc, đồng thời nhận diện những phản ứng cảm xúc mạnh mẽ, sẽ giúp xây dựng lòng tin giữa các thành viên trong nhóm. Điều quan trọng là chuyên viên phải giữ thái độ khách quan và không cá nhân hóa những phản ứng mạnh của các thành viên. Bằng cách thừa nhận xung đột giữa các thành viên như một phần của quá trình của nhóm, và như một điều được mong đợi mà không phải lo sợ, các thành viên có thể bắt đầu bỏ qua sự lo lắng và bực bội đối với nhau và bắt đầu thực hành các kỹ năng mà chuyên viên đã hướng dẫn trong giai đoạn này.
Hoạt động
Giai đoạn này bắt đầu khi chuyên viên thấy các thành viên có vẻ có sự kết nối và tự do tương tác với nhau. Giai đoạn này được đánh dấu bằng việc các thành viên thách thức nhau thực hiện các mục tiêu cá nhân, đồng thời ghi nhận sự đóng góp của mỗi thành viên cho toàn nhóm. Chuyên viên tiếp tục mô hình hóa các kỹ năng ứng phó thích hợp, khi các thành viên bắt đầu thực hành các kỹ năng này trong và ngoài nhóm. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
143
Kết thúc
Kết thúc nhóm. Các thành viên sẽ phản ánh về thành tích và sự hài lòng với mục tiêu của mình. Một số thành viên có thể cảm thấy mâu thuẫn về việc nhóm chấm dứt, và những cảm giác này nên được bình thường hóa. Mỗi thành viên sẽ phản ứng với quá trình hợp nhất một cách khác nhau. Trong khi một số muốn ăn mừng thành tích, những người khác sẽ cảm thấy buồn và cô đơn khi nghĩ đến điều gì đó sẽ kết thúc. Chuyên viên hỗ trợ việc kết thúc này bằng cách cho mỗi thành viên cơ hội để nói về ý nghĩa của nhóm đối với họ, những gì họ đạt được, những gì họ có thể mong muốn làm với các kỹ năng mới và những gì họ sẽ làm để ngăn ngừa vấn đề tái phát. Chuyên viên cũng cung cấp thông tin về các nhóm sắp tới hoặc các nguồn lực khác trong cộng đồng có thể mang lại lợi ích cho các thành viên.
Đề tổ chức một nhóm hiệu quả, chuyên viên cần lưu ý: Kỹ
năng lãnh đạo nhóm: Chuyên viên đóng vai trò là người hướng dẫn, người làm mẫu, người điều phối, người hòa giải, người cố vấn, huấn luyện viên, người cổ vũ và người thiết kế, người có trách nhiệm xây dựng khung mà nhóm sẽ hoạt động (Brown, 2009).
Lập
kế hoạch xây dựng nhóm: Giai đoạn lập kế hoạch gồm tất cả các công tác chuẩn bị của việc thành lập một nhóm: đánh giá nhu cầu về các loại nhóm, chương trình giảng dạy và thiết kế nhóm, thời gian và địa điểm, xác định các thành viên trong nhóm và sự cho phép của phụ huynh, học sinh (Conyne, Crowell, & Newmyer, 2008). Trong trường học, các loại nhóm sau có thể được thực hiện:
Nhóm
phát triển học tập: Các vấn đề như quản lý thời gian, kỹ năng học tập, chiến lược làm bài kiểm tra và các vấn đề chuyển cấp (ví dụ như vấn đề do học sinh chuyển từ trung học cơ sở lên trung học phổ thông, trung học phổ thông lên đại học).
Nhóm
phát triển nghề nghiệp: Các vấn đề được giải quyết bao gồm thiết lập mục tiêu và ra quyết định, khám phá các lựa chọn, v.v. Nhóm
cảm xúc/xã hội: Các vấn đề được giải quyết bao gồm đau buồn và mất mát, nỗi sợ hãi và lo âu, xây dựng tình bạn lành mạnh, lòng tự trọng, ứng phó với sự hung hăng/gây hấn trong các mối quan hệ, chấp nhận em mới sinh hoặc học sinh đang sống trong gia đình đang giải quyết ly hôn hoặc xa cách cha mẹ (giam giữ, nhập viện, v.v.) (Kolbert và cộng sự, 2016).
144
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Đánh giá Chuyên viên nên tích lũy càng nhiều dữ liệu càng tốt để đánh giá tác động của nhóm, đồng thời nên tìm cách đánh giá nhận thức của học sinh và giáo viên cũng như những thay đổi trong dữ liệu học tập và hành vi. Học sinh nên được hỏi về hiệu quả của các buổi. Những câu hỏi như vậy có thể bao gồm "Buổi họp nhóm này em có đạt được các mục tiêu mình đặt ra trong ngày hôm nay không?", và "Em có học được điều gì mới trong nhóm hôm nay không?". Khi kết thúc nhóm, chuyên viên phải đánh giá sự hài lòng của thành viên nhóm, mức độ mà các thành viên tin rằng các mục tiêu của nhóm đã đạt được và những thay đổi trong hành vi hoặc nhận thức của các thành viên trong nhóm. Các câu hỏi có thể là: “Điều em thích nhất ở nhóm này là _____”, “Điều em không thích ở nhóm này là ____” . Giáo viên nên đánh giá các thành viên khi kết thúc nhóm, có thể sử dụng thang đo Likert sau: “5 = thay đổi /cải thiện rất nhiều, 4 = thay đổi /cải thiện nhiều, 3 = một số thay đổi /cải thiện, 2 = thay đổi /cải thiện ít, 1 = không thay đổi /không cải thiện, 0 = không thể nói /không quan sát thấy (Kolbert và cộng sự, 2016). 4.3 Phòng ngừa, can thiệp và phản ứng với khủng hoảng Khủng hoảng là gì? Khủng hoảng trong trường học là những sự kiện bất ngờ/tình huống khẩn cấp, không thể kiểm soát và cực kỳ tiêu cực, có khả năng ảnh hưởng đến toàn bộ cộng đồng trường học (Brock, 2002). Khủng hoảng trong trường học là khủng hoảng xảy ra trong và ngoài trường học. Ví dụ, đó là những thảm họa tự nhiên (động đất, núi lửa phun trào), phạm tội, bạo lực, khủng bố, chiến tranh, hỏa hoạn ở trường, tai nạn giao thông, dịch bệnh, tự sát, các thảm họa/sự kiện tai nạn khác, bắt nạt (Motomura, 2009). Người lớn và trẻ em có thể gặp nhiều biểu hiện vấn đề khác nhau sau một sự kiện khủng hoảng. Thông thường, 80–85% người tiếp xúc với một sự kiện khủng hoảng có biểu hiện đáng chú ý trong vòng 24 giờ; khoảng một nửa trong số những người này có thể tiếp tục bị ảnh hưởng trong ba tuần trở lên. Cường độ triệu chứng có xu hướng gắn liền với mức độ nghiêm trọng của sự việc, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Các biểu hiện có thể quan sát thấy ở trẻ em và người lớn bao gồm: Lo
âu, sợ hãi và lo lắng về sự an toàn của bản thân và những người khác
Cảm
giác tội lỗi
Mất
niềm tin, thu mình khỏi những người khác hoặc các hoạt động
Cáu
kỉnh, tức giận
Giảm
tập trung, chú ý THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
145
Tăng
xung động, các hành vi chấp nhận rủi ro, tăng động
Phản ứng quá mức hoặc kém đối với tiếng ồn, đụng chạm cơ thể, chuyển động đột ngột
Sang Rối
chấn bị tái hiện (ví dụ: ác mộng hoặc ký ức xáo trộn)
loạn giấc ngủ, khi ngủ có xu hướng dễ bị giật mình
Các hành vi né tránh (ví dụ: không chịu đến những nơi khiến họ nhớ về
sự kiện) Cảm
xúc tê liệt (ví dụ, dường như không có cảm giác gì về sự kiện này).
Phản ứng, can thiệp khủng hoảng Các cấp độ, hoạt động phản ứng và can thiệp khủng hoảng trong trường học được mô tả dưới đây: Sơ đồ 2: Các cấp độ can thiệp khủng hoảng trong trường học Can thiệp khủng hoảng được chỉ định Cung cấp cho những người có sang chấn cao
Bậc 3 Trị liệu tâm lý
Thường là thiểu số, phụ thuộc vào bản chất của khủng hoảng Can thiệp khủng hoảng được chọn lựa
Bậc 2 Can thiệp khủng hoảng cá nhân Can thiệp khủng hoảng dựa vào lớp học Giáo dục tâm lý cho học sinh theo nhóm
Cung cấp cho những người có sang chấn ở mức độ trung bình Với khủng hoảng cao, có thể gồm toàn trường Can thiệp khủng hoảng tổng quát Cung cấp cho tất cả học sinh, những em được đánh giá là có nguy cơ có sang chấn tâm lý Phụ thuộc vào bản chất của khủng hoảng, có thể bao gồm toàn trường 146
Bậc 1 Đào tạo, tập huấn cho người chăm sóc Các tài liệu phát tay, tờ rơi, thông tin Tái thiết lập hệ thống hỗ trợ xã hội Đánh giá sang chấn tâm lý Xây dựng nhận thức về an ninh và an toàn Xác nhận lại về sức khỏe thể chất Phòng ngừa sang chấn tâm lý
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
147
- Cơ sở phản ứng cụ thể
- Xây dựng các hướng dẫn phát hiện khủng hoảng
- Thành lập các quỹ/nguồn tài trợ Can thiệp tâm lý - Sơ cứu tâm lý
- Đoàn tụ với người chăm sóc, người thân
Hệ thống hỗ trợ
- Thành lập một đội đặc nhiệm
- Thành lập một nhóm phản ứng với khủng hoảng ở trường học
- Giảm thiểu tiếp xúc với khủng hoảng - Đảm bảo an toàn trong thực tế và trong nhận thức
Hồi phục Ngay lập tức sau khủng hoảng
Can thiệp y tế - Sơ cứu - Cách ly
Phòng ngừa ngay lập tức - Bảo vệ khỏi nguy hiểm
Tác động Trong khoảng thời gian khủng hoảng xảy ra
Lên kế hoạch cho khủng hoảng
- Lập kế hoạch khủng hoảng
- Diễn tập về khủng hoảng
- Giáo dục về khủng hoảng
Chuẩn bị cho khủng hoảng
Trước tác động Khoảng thời gian trước khi khủng hoảng xảy ra
- Sơ cứu tâm lý - Can thiệp khủng hoảng cho nhóm - Trị liệu tâm lý - Chuẩn bị/phòng ngừa khủng hoảng
- Quay trở lại trường học
- Đoàn tụ với bạn bè, giáo viên
- Đáp ứng nhu cầu y tế trước đó
Sau khủng hoảng 1 ngày/tuần sau khủng hoảng
- Chuẩn bị/phòng ngừa khủng hoảng - Hỗ trợ phản ứng hồi tưởng - Trị liệu tâm lý
Phục hồi 1 tháng /năm sau khủng hoảng
Bảng 10: Can thiệp khủng hoảng trong trường học trong các giai đoạn khác nhau của sự kiện khủng hoảng (theo Jimerson và cộng sự, 2005)
148
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
- Xây dựng kế hoạch hỗ trợ y tế
- Xây dựng kế hoạch xử lý nếu có tử vong
- Xây dựng hệ thống phổ biến thông tin
- Thiết kế công cụ, cơ sở vật chất, đồ dùng để xác định ứng phó với khủng hoảng
- Xây dựng hệ thống kết nối, giao tiếp
- Xác định chỗ ở và nơi trú ẩn
Trước tác động Khoảng thời gian trước khi khủng hoảng xảy ra
Tác động Trong khoảng thời gian khủng hoảng xảy ra
- Sàng lọc ban đầu
- Xây dựng tưởng nhớ
- Tham gia nghi lễ - Xây dựng tưởng nhớ
- Tham gia nghi lễ
- Sàng lọc cá nhân
- Chuẩn bị hồi tưởng - Tập huấn cho người chăm sóc - Cung cấp tờ rơi thông tin
Phục hồi 1 tháng /năm sau khủng hoảng
Nghi lễ và tưởng nhớ
- Sàng lọc theo diện rộng toàn trường
- Giới thiệu quy trình
- Sàng lọc cá nhân
- Các nhóm giáo dục tâm lý - Tập huấn cho người chăm sóc - Cung cấp tờ rơi thông tin
Giáo dục tâm lý - Các nhóm tâm lý – giáo dục - Tập huấn cho người chăm sóc - Cung cấp tờ rơi thông tin Sàng lọc và giới thiệu nguy cơ
Sau khủng hoảng 1 ngày/tuần sau khủng hoảng
Hồi phục Ngay lập tức sau khủng hoảng
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
149
Can thiệp y tế - Sơ cứu - Cách ly - Đáp ứng nhu cầu y tế trước đó
Phòng ngừa ngay lập tức - Bảo vệ khỏi mối nguy hại hoặc nguy hiểm - Giảm thiểu tiếp xúc với khủng hoảng - Đảm bảo an toàn trong thực tế và nhận thức
- Lập kế hoạch khủng hoảng
3. Phương pháp điều trị với các điều kiện y tế có sẵn được cung cấp.
2. Học sinh không bị thương được bảo vệ khỏi việc nhìn thấy học sinh bị thương.
1. Đáp ứng nhu cầu y tế khẩn cấp
3. Các quy trình an ninh được thực hiện theo cách trấn an học sinh về sự an toàn của các em
2. Học sinh được bảo vệ khỏi hình ảnh khủng hoảng.
1. Học sinh được rời khỏi các tình huống gây hại /nguy hiểm
Tác hại về thể chất và tinh thần được giảm nhẹ.
3. Nhân viên xây dựng một quy trình quản lý khủng hoảng để ứng phó với khủng hoảng và cung cấp các tài liệu và đào tạo phù hợp như vậy tất cả các thành viên trong cộng đồng trường học đều quen thuộc với kế hoạch và quy trình, thủ tục
2. Học sinh thực hành các hành vi cần thiết để ứng phó với khủng hoảng để giảm thiểu nguy hiểm.
1. Học sinh có được kiến thức cần thiết để ứng phó với khủng hoảng, giảm thiểu những nguy hiểm liên quan đến khủng hoảng và sang chấn căng thẳng.
- Giáo dục về khủng hoảng
- Diễn tập về khủng hoảng
Học sinh và nhân viên được chuẩn bị để ứng phó với khủng hoảng.
Mục tiêu
Chuẩn bị cho khủng hoảng
Hoạt động
Bảng 11: Can thiệp khủng hoảng trong trường học và mục tiêu của các hoạt động (Brock và Jimerson, 2004)
Mục tiêu của từng nhiệm vụ trên cụ thể như sau:
150
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
- Cung cấp tờ rơi thông tin
- Tập huấn cho người chăm sóc
- Các nhóm tâm lý – giáo dục
Giáo dục tâm lý
- Sàng lọc theo diện rộng toàn trường
- Giới thiệu quy trình
- Sàng lọc ban đầu
Học sinh, nhân viên và người chăm sóc có kiến thức giúp họ hiểu, chuẩn bị và ứng phó với khủng hoảng cũng như các vấn đề và phản ứng mà nó tạo ra. 1. Học sinh hiểu được khủng hoảng, được chuẩn bị cho các phản ứng khủng hoảng có thể xảy ra, có được các chiến lược tự chăm sóc và biết cách nhận được hỗ trợ. 2. Người chăm sóc hiểu được khủng hoảng, được chuẩn bị cho phản ứng khủng hoảng có thể xảy ra (cả bản thân và ở các học sinh), có được các chiến lược hỗ trợ học sinh và biết cách giới thiệu để được hỗ trợ thêm
Học sinh có nguy cơ và /hoặc có các biểu hiện bất thường được xác định và giới thiệu. 1. Từ các sự kiện khủng hoảng, học sinh có nguy cơ cao nhất được xác định và đưa ra biện pháp can thiệp tâm lý thích hợp. 2. Từ các can thiệp tâm lý ban đầu, học sinh có nguy cơ được xác định và giới thiệu can thiệp tâm lý chuyên sâu thích hợp. 3. Các thủ tục được thực hiện cho phép học sinh, nhân viên và những người chăm sóc khác tự giới thiệu và/hoặc những người khác can thiệp tâm lý, bao gồm các thủ tục theo dõi để đảm bảo rằng những người được giới thiệu nhận được hỗ trợ và được hỗ trợ phù hợp. 4. Các câu hỏi và /hoặc thang đánh giá được hoàn thành bởi tất cả các học sinh để xác định những em có nguy cơ để giới thiệu đến can thiệp tâm lý thích hợp
Các hỗ trợ xã hội được xác định và để học sinh đoàn tụ sau sự kiện khủng hoảng. 1. Cha mẹ và những người thân/người chăm sóc khác được xác định vị và đoàn tụ với con cái của họ. 2. Học sinh được đoàn tụ với bạn bè và giáo viên. 3. Các dịch vụ /hoạt động của các cơ quan và tổ chức cộng đồng được truyền đạt tới học sinh/gia đình 4. Học sinh quay trở lại trường học
Hệ thống hỗ trợ - Đoàn tụ với người chăm sóc, người thân - Đoàn tụ với bạn bè, giáo viên - Quay trở lại trường học
Sàng lọc và giới thiệu nguy cơ
Mục tiêu
Hoạt động
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
151
- Xây dựng sự tưởng nhớ
- Tham gia nghi lễ
Nghi lễ và tưởng niệm
- Hỗ trợ phản ứng hồi tưởng
- Chuẩn bị/phòng ngừa khủng hoảng
- Trị liệu tâm lý
- Can thiệp khủng hoảng cho nhóm
- Sơ cứu tâm lý
Can thiệp tâm lý
Hoạt động
Học sinh tham gia vào các hoạt động hỗ trợ lẫn nhau, được bày tỏ sự đau buồn và tưởng nhớ, và được giải thích các sự kiện khủng hoảng và hành động sống sót. 1. Học sinh có cơ hội tham gia vào các nghi lễ, nghi thức cho phép bày tỏ sự đau buồn và hỗ trợ lẫn nhau, tóm tắt và giải thích cuộc khủng hoảng, và bắt đầu quá trình kết thúc. 2. Học sinh có thể phát triển và thực hiện các khu vực tưởng niệm liên quan đến khủng hoảng một cách thích hợp.
Học sinh có thể thích ứng với các vấn đề và tác động từ sự kiện khủng hoảng, 1. Liên hệ hỗ trợ về tâm lý được thực hiện, các vấn đề khủng hoảng được xác định, ứng phó ngay lập tức được thiết lập lại, và các kết nối được thực hiện để các nguồn lực trợ giúp thích hợp tham gia. 2. Học sinh tham gia vào các hoạt động phòng ngừa và chuẩn bị khủng hoảng liên quan đến một số hành động cụ thể 3. Hiểu bản chất của khủng hoảng, kinh nghiệm và phản ứng phù hợp với khủng hoảng được chia sẻ /bình thường hóa, các hành động ứng phó được thực hiện (hoặc ít nhất là theo kế hoạch) và nhu cầu cần thêm các nguồn lực trợ giúp. 4. Thực hiện hỗ trợ sức khỏe tâm thần chuyên nghiệp khi cần thiết. 5. Sử dụng sơ cứu tâm lý, học sinh có thể ứng phó với các tác động của khủng hoảng liên quan đến ngày kỷ niệm/tưởng nhớ quan trọng
4. Học sinh, nhân viên và người chăm sóc được biết về những ảnh hưởng có thể có của ngày hồi tưởng/tưởng nhớ về khủng hoảng.
3. Phát tờ rơi thông tin được cung cấp (thông qua trường học và /hoặc phương tiện truyền thông) để tạo điều kiện hiểu về cuộc khủng hoảng và các tác động có thể có của nó, và xác định các nguồn hỗ trợ hiện có.
Mục tiêu
Sơ cứu tâm lý Sơ cứu tâm lý cho trường học (Psychological First Aid for Schools, PFA-S) là một mô hình can thiệp dựa trên bằng chứng để hỗ trợ học sinh, gia đình, nhân viên nhà trường và các đối tác của trường trong trường hợp khẩn cấp xảy ra ngay sau đó. PFA-S được thiết kế để giảm bớt sự lo lắng ban đầu do các trường hợp khẩn cấp gây ra, đồng thời thúc đẩy khả năng thích ứng và ứng phó trong ngắn hạn và dài hạn. Trong phần này, chúng tôi trình bày sơ lược hướng dẫn PFA-S của Trung tâm Quốc gia về rối loạn căng thẳng sau sang chấn, Mỹ, chuyên viên TVHĐ có thể tham khảo thêm tại: https://www.nctsn.org/sites/default/ iles/resources/pfa_for_schools_no_appendices.pdf. PFA-S giả định rằng học sinh và nhân viên của trường học có thể trải qua một loạt các phản ứng ban đầu (ví dụ: phản ứng về mặt thể chất, nhận thức, tâm lý, hành vi) sau tình huống khẩn cấp. Một số phản ứng này có thể gây ra sự lo lắng, cản trở việc ứng phó, thích ứng của người trải qua sang chấn, những sự hỗ trợ từ các chuyên gia có hiểu biết, nhân ái và quan tâm có thể giúp họ phục hồi sau những phản ứng này. PFA-S có khả năng hỗ trợ giảm thiểu sự phát triển của các vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng hơn hoặc những khó khăn lâu dài trong việc phục hồi bằng cách xác định những người có thể cần thêm các dịch vụ hỗ trợ và giới thiệu họ tới các dịch vụ đó nếu cần. Tại sao cần PFA-S? Trường
học thường là một trong những nơi đầu tiên hoạt động trở lại sau sang chấn/thảm họa /trường hợp khẩn cấp và có thể trở thành nguồn hỗ trợ chính của cộng đồng trong và sau sự cố.
Việc chuẩn bị cho các trường hợp khẩn cấp là rất quan trọng đối với tất
cả nhân viên của trường. Các
trường hợp khẩn cấp ảnh hưởng đến thành tích học tập và xã hội của học sinh
Đau buồn liên quan đến sang chấn có thể có tác động lâu dài nếu không được điều trị Những
can thiệp ngắn như PFA-S có thể tạo ra kết quả tích cực kéo dài
Sử dụng PFA-S khi nào? PFA-S có hiệu quả nhất ngay sau tình huống khẩn cấp (ví dụ: từ một giờ đến vài tuần sau một sự kiện). Trong một số trường hợp, giả sử sự an toàn của học sinh và nhân viên đã được đảm bảo, PFA-S có thể được bắt đầu trong khi sự cố vẫn đang xảy ra. 152
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Chuẩn bị cho quá trình sơ cứu tâm lý tại trường học Chuẩn bị nhân lực có thể thực hiện sơ cứu tâm lý Chuyên viên cần chuẩn bị cho mình: Kiến
thức về các kỹ thuật của PFA-S
Khả
năng đánh giá nhu cầu liên tục của học sinh, nhân viên và những người khác bị ảnh hưởng bởi sự kiện Khả
năng đưa ra các chiến lược can thiệp phù hợp với lứa tuổi và phù hợp với bối cảnh văn hóa
Các nguồn lực trợ giúp sẵn có mà bạn có thể giới thiệu cho những người trải qua sang chấn
Khả
năng chuyên môn của bạn và vai trò được chỉ định
Có khả năng chú ý đến các phản ứng cảm xúc và thể chất của chính bạn,
đồng thời rèn luyện khả năng tự chăm sóc bản thân Nhận diện đặc điểm của trường học Chuyên viên cần xác định các đặc điểm của trường học để thích ứng PFA-S. Chuyên viên có thể tham khảo các câu hỏi sau để nhận diện các đặc điểm của trường.
Đã có sự kiện khó khăn, sang chấn nào trước đây tại trường (ví dụ: đe dọa, bạo lực trong trường, nhân viên /học sinh tử vong, xung đột, v.v.) chưa? Những
sự kiện này có xảy ra gần đây và/hoặc thường xuyên không?
Nhà
trường đã có kinh nghiệm trước với bất kỳ can thiệp sau khi sự kiện xảy ra chưa? Nếu có, ban giám hiệu /nhân viên của trường có thấy các biện pháp can thiệp trước đây có tác dụng không? Tinh thần hiện tại của nhân viên và học sinh nhà trường, và môi trường, bầu không khí hiện tại của toàn thể cộng đồng nhà trường như thế nào? Có bất kỳ sự kiện nào sắp tới tại trường (ví dụ: tham quan dã ngoại, kỳ thi, tốt nghiệp, sự kiện thể thao, lễ kỷ niệm các sự kiện) có thể ảnh hưởng tích cực hoặc tiêu cực đến sự phục hồi của cộng đồng nhà trường không? Có
bất kỳ thay đổi nào gần đây đối với nhân viên trường học có thể ảnh hưởng đến các nỗ lực phản ứng/phục hồi không?
Mối
quan hệ hiện tại của nhà trường với cộng đồng như thế nào? Những mối quan hệ hợp tác, kết nối với các bên liên quan nào đang tồn tại để hỗ trợ nhà trường? THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
153
Xác định đặc điểm của tình huống khẩn cấp Trước khi tiến hành sơ cứu tâm lý, chuyên viên cần phải hiểu được đặc điểm của các tình huống đó bằng cách xác định: Các
vị trí, địa điểm nơi diễn ra tình huống
Thời
gian và thời lượng diễn ra tình huống
Mức
độ nghiêm trọng của tình huống:
o Số người bị thương hoặc chết o Đặc điểm của không gian diễn ra tình huống Các đặc điểm đáng lo ngại của sự kiện (ví dụ: lạm dụng tình dục, tử vong, phơi nhiễm hóa chất, v.v.)? Tác
động của tình huống tới cộng đồng
Nguyên
nhân xảy ra tình huống:
o Tai nạn o Thảm họa thiên nhiên o Cố ý (ví dụ: hành động sử dụng vũ khí, tự sát) Mức
độ tiếp xúc của mọi người với tình huống
Các
đặc điểm nổi bật của tình huống (ví dụ: tình huống xảy ra bất ngờ, không có cảnh báo trước, xảy ra sau sự đe dọa, các đặc điểm khác biệt và tương đồng với tình huống đã từng xảy ra (nếu có), v.v.)
Tin
đồn về tình huống
Nhận diện nhóm có nguy cơ Học sinh và nhân viên có nguy cơ đặc biệt bao gồm những người: Tiếp Đã
xúc trực tiếp với tình huống
bị thương
Đã từng trải qua mất mát hoặc thương tích nghiêm trọng của người thân, bạn bè, v.v.
Có
mối quan hệ cá nhân thân thiết với nạn nhân
Có
tiền sử trầm cảm hoặc có ý định tự tử, hoặc đã từng tự tử
Có
tiền sử lo lắng, nhút nhát, kém tự tin
Có
tiền sử về hành vi nguy cơ
Đã từng trải qua các sự kiện đau buồn trước đây và có nguy cơ hiện tại gồm:
o Những người tiếp xúc với bạo lực trong cộng đồng hoặc bạo lực gia đình o Những người có tiền sử lạm dụng và /hoặc bỏ bê 154
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
o Những người có khó khăn về kinh tế o Những người dễ bị tổn thương về mặt y tế o Những người đến từ các vùng bị thiên tai Chuẩn bị sẵn sàng cho việc sơ cứu tâm lý Chỉ hoạt động trong khuôn khổ của hệ thống ứng phó khẩn cấp mà trường học cho phép.
Trước khi bạn tiếp cận một cá nhân hoặc một nhóm, trước tiên hãy quan sát một cách lịch sự.
Chỉ
bắt đầu liên lạc sau khi bạn đã xác định rằng bạn không quấy rầy hoặc làm phiền.
Cung
cấp hỗ trợ thiết thực (thức ăn, nước uống).
Đặt những câu hỏi đơn giản, tôn trọng để xác định cách bạn có thể giúp đỡ. Luôn
linh hoạt và điều chỉnh theo mọi người và tình huống của họ khi cần thiết. Nói
một cách bình tĩnh, kiên nhẫn, nhạy bén.
Nói
chậm, bằng những từ ngữ cụ thể đơn giản, dễ hiểu
Lắng
nghe cẩn thận khi học sinh hoặc nhân viên muốn nói chuyện. Tập trung vào việc hiểu những gì họ muốn nói với bạn và lắng nghe xem bạn có thể giúp đỡ như thế nào.
Hỗ
trợ và củng cố các điểm mạnh và chiến lược ứng phó của người đó, bao gồm cả những điều tích cực mà họ đã làm để giữ an toàn cho bản thân.
Cung cấp thông tin trực tiếp giải quyết các mục tiêu trước mắt của người đó
Cung
cấp thông tin chính xác và phù hợp với lứa tuổi.
Đảm bảo với học sinh rằng người lớn luôn ở đó để bảo an toàn cho các em. Ghi
nhớ mục tiêu của PFA-S là giảm bớt sự lo lắng, hỗ trợ các nhu cầu hiện tại và thúc đẩy hoạt động thích ứng, chứ không phải để khơi gợi chi tiết về những trải nghiệm đau buồn và mất mát.
Ghi
nhớ mục tiêu của các trường là hỗ trợ thành tích học tập. Hỏi học sinh xem các em cần gì để có thể đi học hàng ngày, hoàn thành công việc ở trường, cũng như giữ an toàn trong cuộc sống bên ngoài trường học. Chuẩn bị sơ cứu tâm lý cho nhóm PFA-S có thể được thực hiện trong nhiều môi trường nhóm khác nhau, chẳng hạn như trong lớp học, với một nhóm nhỏ học sinh hoặc với nhóm nhân viên trường học. Khi làm việc với các nhóm, chuyên viên lưu ý THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
155
những điều sau: Điều
chỉnh cuộc thảo luận cho phù hợp với nhu cầu và mối quan tâm, vấn đề lo ngại chung của nhóm. Tập trung thảo luận vào việc giải quyết vấn đề và áp dụng các chiến lược ứng phó với các vấn đề trước mắt.
Trả lời các câu hỏi một cách trung thực, nhưng giới hạn thông tin trong
phạm vi những gì học sinh và nhân viên có thể xử lý. Không
để các cuộc thảo luận về vấn đề trở thành phàn nàn.
Chuyển
hướng cuộc thảo luận nếu nó chuyển sang mô tả các chi tiết sự khủng khiếp về trường hợp khẩn cấp. Nếu xuất hiện người trả lời với những thông tin có thể gây khó chịu, hãy nói với người đó rằng tại thời điểm này, thông tin sẽ không hữu ích cho mọi người, nhưng họ có thể thảo luận riêng về nó sau.
Nếu bạn cảm thấy rằng mọi người đang trở nên lo lắng hoặc đau khổ, hãy
ngắt lời và hướng dẫn nhóm một bài tập thư giãn (ví dụ: yêu cầu mọi người im lặng và thở chậm một vài hơi; sau đó tập trung lại cuộc trò chuyện). Nếu
một người nào đó cần hỗ trợ thêm, hãy đề nghị gặp họ sau cuộc thảo luận nhóm. Tập trung vào việc tạo ra một môi trường hỗ trợ lẫn nhau, với mục tiêu
chung là đưa trường học trở lại một môi trường học tập lành mạnh. Các hoạt động chính của PFA-S Hoạt động
156
Mục tiêu
[1]. Liên hệ và kết nối
Để bắt đầu liên hệ học sinh và nhân viên một cách hữu ích.
[2]. An toàn và thoải mái
Tăng cường sự an toàn ngay lập tức và liên tục, đồng thời mang lại sự thoải mái về thể chất và tinh thần.
[3]. Ổn định (nếu cần)
Làm dịu và định hướng cho học sinh và nhân viên bị choáng ngợp hoặc mất phương hướng về mặt cảm xúc.
[4]. Thu thập thông tin: Nhu cầu và sự lo lắng hiện tại
Để xác định các nhu cầu và những lo ngại tại thời điểm xảy ra tình huống, thu thập thông tin để bổ sung và điều chỉnh các can thiệp để đáp ứng những nhu cầu này
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Hoạt động
Mục tiêu
[5]. Hỗ trợ thực tế
Cung cấp sự trợ giúp thiết thực cho học sinh và nhân viên trong việc giải quyết các nhu cầu và những lo ngại của họ
[6]. Kết nối với các nguồn lực trợ giúp trong xã hội
Giúp thiết lập các mối liên hệ ngắn hạn hoặc liên tục với những người hỗ trợ chính hoặc các nguồn hỗ trợ khác, bao gồm gia đình, bạn bè, giáo viên và các nguồn lực khác của trường học và /hoặc cộng đồng
[7]. Thông tin về cách ứng phó
Cung cấp thông tin về phản ứng căng thẳng và cách ứng phó để giảm bớt sự lo lắng và thúc đẩy hoạt động thích ứng
[8]. Kết nối với các dịch vụ cộng tác
Kết nối học sinh và nhân viên với các dịch vụ sẵn có cần thiết trong và sau thời điểm tình huống xảy ra
Các hoạt động chính của PFA-S tạo thành các mục tiêu cơ bản của việc cung cấp hỗ trợ ban đầu trong vòng 1 giờ, ngày hoặc tuần sau một sự kiện. Chuyên viên hãy linh hoạt và căn cứ vào lượng thời gian bạn dành cho mỗi hành động cốt lõi dựa trên nhu cầu và sự lo ngại cụ thể của người trải qua sang chấn. [1]. Liên hệ và kết nối Tiếp cận ban đầu: Chuyên viên trả lời trước cho những người tìm kiếm bạn. Nếu nhiều người tiếp cận bạn cùng một lúc, trao đổi, kết nối với càng nhiều người càng tốt. Chuyên viên phản hồi ngắn gọn, thể hiện sự quan tâm, bình tĩnh. Giới thiệu bản thân/hỏi về nhu cầu cần trợ giúp: Giới
thiệu bản thân nếu bạn chưa được giáo viên hoặc nhân viên khác giới thiệu, mô tả vai trò của bạn.
Xin phép để giải thích về những hoạt động mà bạn thực hiện để trợ giúp. Nói
một cách bình tĩnh và chậm rãi.
Hỏi
về bất kỳ vấn đề cấp bách nào cần được quan tâm ngay lập tức. Ưu tiên cho các vấn đề cần sự hỗ trợ y tế khẩn cấp
Nếu bạn nói chuyện với một đứa trẻ đang gặp khó khăn nghiêm trọng, hãy
liên hệ với giáo viên, phụ huynh hoặc người chăm sóc càng sớm càng tốt. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
157
Dưới đây là một số cách giới thiệu: Chào anh/chị/em/bạn, tôi là_____. Tôi là chuyên viên TVHĐ, đang làm việc trong nhóm hỗ trợ. Nhân viên /phụ huynh
Tôi đang liên hệ với nhân viên /phụ huynh để xem tình trạng của họ như thế nào và để xem liệu tôi có thể trợ giúp không. Có ổn không nếu tôi nói chuyện với bạn trong vài phút? Liệu tôi có thể hỏi tên bạn là gì không? _____, trước khi chúng ta nói chuyện, bạn có thể cho tôi biết bạn cần được giúp đỡ gì ngay lúc này? Chào cháu, cô/chú là_____. Cô/chú là chuyên viên TVHĐ, đang làm việc trong nhóm hỗ trợ.
Học sinh
Cô/chú đang liên lạc với học sinh để xem các em các em cần trợ giúp những gì. Có ổn không nếu Cô/chú nói chuyện với cháu trong vài phút?
[2]. An toàn và thoải mái Đảm bảo an toàn về mặt thể chất: Tìm những người có trách nhiệm và quyền hạn thích hợp có thể giải quyết các lo ngại về an toàn nằm ngoài tầm kiểm soát của bạn, chẳng hạn như các mối đe dọa hoặc có vũ khí. Đồng thời, chuyên viên cần hỏi xem có ai cần chăm sóc y tế không. Nếu có, liên hệ với y tế trường học hoặc người thân của họ. Cung cấp thông tin về các hoạt động và dịch vụ: Cung cấp thông tin về: Việc
cần phải làm tiếp theo
Trạng
thái an toàn của các bạn cùng lớp, giáo viên, nhân viên khác của trường và người thân của họ, những người cũng có thể ở trong trường Những
gì đang được thực hiện để hỗ trợ họ
Những
gì hiện được biết về sự kiện đang diễn ra
Các
dịch vụ hỗ trợ có sẵn cho họ và gia đình của họ
Các
dịch vụ mà trường học cung cấp sẽ được tiếp tục khi nào và ở đâu
Cách
tốt nhất để nhận thông tin cập nhật về tình hình là trong vài giờ hoặc vài ngày tới
Xử 158
lý các vấn đề liên quan đến truyền thông và mạng xã hội
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Khi cung cấp thông tin, chuyên viên cần: Đảm
bảo rằng cơ quan quản lý trường học đã cấp phép chia sẻ thông tin cụ thể về sự kiện, chẳng hạn như hoàn cảnh của tình hình hiện tại, tên của những người bị ảnh hưởng trực tiếp bởi sự kiện và khi nào trường học sẽ hoạt động trở lại. Sử dụng ngôn ngữ rõ ràng và ngắn gọn trong khi tránh các biệt ngữ chuyên môn.
Sử dụng giọng nói bình tĩnh, trấn an và cho người đó thời gian và không
gian để nói chuyện. Cung Cân
cấp thông tin chính xác, bằng các thuật ngữ dễ hiểu,
nhắc khi nói chuyện với học sinh:
Việc
chia sẻ thông tin này có phù hợp với độ tuổi của học sinh không?
Liệu
em ấy có thể hiểu những gì bạn đang nói không?
Em
ấy đã sẵn sàng để nghe bạn nói chưa?
Ghi nhớ: Giải quyết các nhu cầu và sự lo lắng tại thời điểm đó để giảm bớt nỗi sợ hãi, trả lời các câu hỏi cấp bách và hỗ trợ họ thích ứng và ứng phó. Học
sinh, nhân viên và các thành viên trong gia đình có thể nhận được thông tin từ nhiều nguồn công nghệ (nhắn tin, Twitter, Facebook, TV, radio, điện thoại, Internet). Hỏi về những gì họ đã nghe hoặc đọc và giải quyết bất kỳ thông tin sai lệch nào.
Không
đoán hoặc bịa ra thông tin
Trợ giúp nhân viên/học sinh có mất mát đau thương: Những phản ứng đau buồn có thể xảy ra dữ dội và phổ biến ở những người trải qua việc mất đi một người thân yêu hoặc bạn thân. Họ có thể cảm thấy sốc, không tin, buồn và tức giận; cảm thấy có lỗi khi không ngăn chặn được cái chết; hối tiếc hoặc nhớ người đã khuất và mong muốn đoàn tụ (kể cả mơ gặp lại người đó). Theo thời gian, phản ứng đau buồn có xu hướng bao gồm những suy nghĩ và trải nghiệm dễ chịu hơn, chẳng hạn như kể những câu chuyện tích cực về một người thân yêu và nhớ về họ một cách an ủi. Một số người sẽ không thể mô tả cảm giác đau buồn của họ và có thể không nói chuyện với người khác về cảm giác của họ. Đôi khi các hoạt động gây sao nhãng như vẽ, nghe nhạc hoặc đọc sách sẽ giúp xoa dịu hơn THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
159
trò chuyện. Đối với những người muốn ở một mình, hãy cho họ một số quyền riêng tư nếu thấy an toàn. Khi học sinh muốn nói chuyện với bạn về người thân, hãy lắng nghe và không cần phải nói nhiều. [3]. Ổn định (nếu cần) Đối với người lớn và thanh thiếu niên, chuyên viên cần: Tôn
trọng quyền riêng tư của người đó và dành cho họ một vài phút trước khi bạn can thiệp. Chuyên viên sẽ có mặt nếu họ cần hoặc bạn sẽ kiểm tra lại ngay sau vài phút để xem tình trạng của họ như thế nào và liệu bạn có thể giúp gì vào thời điểm đó hay không.
Giữ bình tĩnh, thay vì cố gắng nói chuyện trực tiếp với họ, vì câu hỏi của
bạn có thể gây căng thẳng thêm cho họ. Đứng gần chỗ họ khi bạn nói chuyện với những người khác, làm một số
thủ tục giấy tờ hoặc làm các nhiệm vụ khác, quan sát xem người đó có cần hoặc mong muốn được giúp đỡ hay không. Đề
nghị hỗ trợ và giúp họ dựa trên việc tham vấn tập trung vào những cảm xúc, suy nghĩ và mục tiêu cụ thể có thể kiểm soát được.
Cung
cấp thông tin về môi trường xung quanh,
Làm
rõ bất kỳ thông tin sai lệch hoặc hiểu lầm nào về những gì đang diễn ra, đồng thời giúp giảm bớt tin đồn. Cố
gắng xác định những gì học sinh đang trải qua, từ đó bạn có thể xử lý những vấn đề khó khăn ngay tại thời điểm đó [4]. Thu thập thông tin: Nhu cầu và những điều gây lo lắng hiện tại Hiện tại bạn thấy thế nào? Bạn đang cần gì/lo ngại về điều gì ngay lúc này? - Học sinh và nhân viên có thể trải nghiệm trường hợp khẩn cấp bằng nhiều cách khác nhau. Bằng cách đặt những câu hỏi này, bạn sẽ tìm ra đâu là điều họ quan tâm, mong muốn, lo ngại cấp bách nhất. Ngoài ra, hãy hỏi xem họ có bất kỳ nhu cầu gì về y tế hoặc tâm thần, hoặc các vấn đề liên quan đến các nhu cầu cơ bản hay không. Lưu ý thể hiện chắc chắn rằng bạn sẵn sàng thảo luận về bất cứ điều gì họ muốn - một vấn đề lớn hoặc thậm chí một điều gì đó mà họ cho là tầm thường. Điều gì đã xảy ra với bạn trong sự kiện này? Nó ảnh hưởng tới bạn như thế nào? - Bạn sẽ muốn tìm hiểu xem người đó bị ảnh hưởng như thế nào bởi sự kiện này. Bạn có thể hỏi:
Bạn 160
đã ở đâu trong lúc tình huống khẩn cấp xảy ra?
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Bạn
có cảm thấy bị đe dọa không? Bạn có bị thương không?
Bạn
có còn cảm thấy bị đe dọa không?
Bạn
gặp vấn đề gì bây giờ?
Có
phải một người thân của bạn đã mất hoặc bị thương nặng?
Bạn
có bị mất liên lạc, hoặc bạn đang xa cách một người thân yêu?
Bạn
(hoặc gia đình bạn) có bị mất tài sản cá nhân nào không?
Thú
cưng của bạn có chết hay bị thương không?
Sự
kiện đã ảnh hưởng đến bạn, gia đình và bạn bè của bạn như thế nào?
Sau
vụ việc, bạn có băn khoăn gì không? Có điều gì khiến bạn bận tâm, lo lắng về tương lai của mình không? Bạn
có điều gì khác muốn chia sẻ không?
Can thiệp PFA-S theo các vấn đề sau ở học sinh trải qua tình huống khẩn cấp/khủng hoảng: Vấn đề
Câu hỏi
Các chiến lược can thiệp PFA
Bản chất và mức độ nghiêm trọng của các trải nghiệm
• "Cháu đã ở đâu khi vụ khủng hoảng xảy ra?" • "Cháu có bị đau không?" • "Cháu có thấy ai bị thương không?" • "Cháu đã sợ như thế nào?"
• Cung cấp thông tin về phản ứng sau khủng hoảng và cách ứng phó • Sắp xếp chăm sóc y tế cho những người bị thương • Mang lại cảm giác an toàn và bình tĩnh • Đề nghị một cuộc gặp tiếp theo
Mất đi người thân yêu
• “Những người thân thiết với cháu có bị thương hoặc mất do sự kiện này không? Ai bị thương hay mất? "
• Tạo sự thoải mái về tinh thần, hỗ trợ đau buồn • Kết nối với các nguồn lực trợ giúp, hỗ trợ từ xã hội • Đề nghị một cuộc gặp tiếp theo
Lo ngại về sự an toàn và bị đe dọa
• “Hãy nói với tôi về những gì cháu hiểu.”
• Giúp thu thập thông tin về mức độ an toàn • Cung cấp thông tin thu được từ những người quản lý về tình huống khủng hoảng cũng như các dịch vụ sẵn có
• “Cháu có lo lắng về sự an toàn của cháu hoặc sự an toàn của gia đình hoặc cháu bè của cháu không?”
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
161
Vấn đề
Câu hỏi
Các chiến lược can thiệp PFA
Lo ngại về sự an toàn và bị đe dọa
• “Cháu có lo lắng về sự an toàn của trường học không?”
• Báo cáo những lo ngại về an toàn cho cơ quan có thẩm quyền phù hợp
Lo ngại về sự an toàn của người thân
• “Hiện tại cháu có lo lắng về bất cứ ai thân thiết với mình không? Cháu có biết họ ở đâu không?" • “Có ai mà cháu quan tâm, chẳng hạn như một thành viên trong gia đình hoặc cháu bè, đang mất tích không?”
• Cung cấp hỗ trợ để kết nối mọi người với các nguồn thông tin và để giúp họ xác định vị trí, đoàn tụ những người thân yêu
Bệnh tật, các vấn đề sức khỏe tâm thần và nhu cầu y tế
• “Cháu có bất kỳ vấn đề sức khỏe nào cần được chăm sóc không?” • “Cháu có cần bất kỳ loại thuốc nào mà cháu không có không?” • “Cháu có thể liên lạc với bác sĩ hoặc cha mẹ của cháu không?”
• Cung cấp hỗ trợ để học sinh được chăm sóc y tế, tâm lý và thuốc men
Mất mát (nhà cửa. trường học, tài sản, vật nuôi, v.v.)
• “Trường học /nhà của cháu có bị hư hại nặng nề hoặc bị phá hủy không?” • “Có điều gì quan trọng mà cháu bị mất đi không?” • "Có phải thú cưng bị chết hoặc bị lạc không?" • “Nhà cửa hoặc vùng lân cận nơi sống của cháu có bị hư hại hoặc phá hủy nặng nề không?”
• Tạo cảm giác thoải mái • Hỗ trợ để giúp kết nối người đó với các nguồn lực trợ giúp sẵn có • Cung cấp thông tin về cách ứng phó tích cực và các nguồn lực hỗ trợ xã hội
Cảm giác tội lỗi và /hoặc xấu hổ tột độ
• “Cháu có cảm thấy rằng một số phần của sự cố là do lỗi của cháu không?”
• Tạo cảm giác thoải mái
• “Cháu có cảm thấy rằng nếu cháu làm một điều gì đó, mọi chuyện đã khác không?” 162
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
• Cung cấp thông tin về cách ứng phó với những cảm xúc đau buồn này
Vấn đề
Câu hỏi
Các chiến lược can thiệp PFA
Suy nghĩ về việc gây hại cho bản thân hoặc người khác
• “Đôi khi những tình huống như thế này có thể khiến chúng ta cảm thấy quá sức. Cháu đã từng có ý nghĩ gì về việc tự làm hại mình chưa?” • “Cháu đã từng nghĩ về việc làm hại người khác chưa?”
• Nhận hỗ trợ y tế hoặc sức khỏe tâm thần ngay lập tức • Ở lại với người đó cho đến khi nhân viên/người hỗ trợ thích hợp đến và đảm nhận việc chăm sóc họ
Hỗ trợ xã hội
• “Cháu có biết các thành viên gia đình, cháu bè hoặc các cơ quan cộng đồng nào có thể giúp giải quyết các vấn đề cháu đang gặp phải không?” • “Cháu có cảm thấy thoải mái khi nói chuyện với gia đình hoặc cháu bè khi cháu cần giúp đỡ không? Cháu có thể tìm đến ai để được giúp đỡ? ”
• Giúp người đó kết nối với các nguồn lực và dịch vụ sẵn có • Cung cấp thông tin về cách ứng phó và các nguồn lực hỗ trợ xã hội • Đề nghị một cuộc họp tiếp theo
Sử dụng chất
• “Cháu đã từng sử dụng rượu, ma túy hoặc thuốc kê đơn để ngừng suy nghĩ về sự kiện này chưa?” • “Trước đây cháu có gặp vấn đề gì với việc sử dụng rượu hoặc ma túy không?”
• Cung cấp thông tin về cách ứng phó và các nguồn hỗ trợ xã hội • Kết nối với các dịch vụ thích hợp • Đề nghị một cuộc gặp tiếp theo
Có trải nghiệm sang chấn và mất người thân
• “Đôi khi những sự kiện như thế này có thể gợi lại những tổn thương và mất mát trước đây. Cháu đã bao giờ ở trong tình huống tương tự chưa? ” • "Có điều gì không hay đã xảy ra với cháu trước đây không?" • "Cháu đã từng mất đi người thân?"
• Cung cấp thông tin về phản ứng sau khủng hoảng, cách ứng phó và các nguồn hỗ trợ xã hội • Đề nghị một cuộc gặp tiếp theo • Lưu ý những học sinh báo cáo sang chấn thương /mất mát trước đây, vì học sinh có thể gặp các vấn đề về học tập hoặc hành vi trong tương lai
Lo ngại về sự tác động của trải nghiệm
• “Có sự kiện đặc biệt nào sắp tới bị gián đoạn bởi sự cố này không?”
• Cung cấp thông tin về cách ứng phó và các nguồn hỗ trợ xã hội
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
163
[5]. Hỗ trợ học sinh, nhân viên và gia đình họ Bước 1: Xác định các nhu cầu ngay tại thời điểm đó: Chuyên viên cần tập trung vào các nhu cầu ngay tại thời điểm đó của học sinh/nhân viên/hoặc gia đình họ nếu họ chia sẻ với bạn. Tuy nhiên, sẽ có một số nhu cầu có thể xử lý ngay lập tức (ví dụ như gọi điện cho một thành viên trong gia đình để trấn an rằng học sinh hoặc nhân viên vẫn ổn) và cũng sẽ có những vấn đề khác cần nhiều thời gian và nguồn lực hơn để xử lý (ví dụ như tìm người thân đã mất). Chuyên viên cần trao đổi với người cần trợ giúp để giúp họ chọn ra các vấn đề cần trợ giúp ngay lập tức. Bước 2: Làm rõ nhu cầu: Chuyên viên cần nói chuyện với người cần sự trợ giúp để xác định vấn đề chính. Khi bạn đã giúp họ làm rõ vấn đề, bạn sẽ có thể xác định bước thực tế tiếp theo để giải quyết nó. Bước 3: Thảo luận về một kế hoạch hành động: Chuyên viên cùng người cần trợ giúp thảo luận về những gì có thể làm để giải quyết nhu cầu. Nếu chuyên viên biết thông tin về các nguồn lực trợ giúp, bạn có thể giúp họ có được thức ăn, quần áo, chỗ ở, dạy kèm, chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ tài chính, giúp xác định các thành viên gia đình hoặc bạn bè bị mất tích, v.v. Chuyên viên phải hiểu rõ về kế hoạch của cộng đồng và hệ thống trường học để ứng phó với các trường hợp khẩn cấp. Bước 4: Hành động để giải quyết nhu cầu: Hỗ trợ học sinh, nhân viên hoàn thành các thủ tục cần thiết để nhận được sự hỗ trợ từ trường học, cộng đồng (nếu có). [6]. Kết nối với các nguồn lực trợ giúp trong xã hội Chuyên viên cần hỗ trợ học sinh, nhân viên trường học và gia đình của họ, phát triển và duy trì các kết nối xã hội của họ càng sớm càng tốt. Kết nối xã hội đem lại những lợi ích sau: Tạo cơ hội chia sẻ kiến thức Tạo cơ hội cho các hoạt động hỗ trợ xã hội, bao gồm: Giải
quyết vấn đề thực tế
Thấu Chia
sẻ kinh nghiệm và các vấn đề lo ngại
Bình
thường hóa các phản ứng
Dạy 164
hiểu và chấp nhận về mặt cảm xúc
cách ứng phó
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
Hỗ trợ xã hội có thể thể hiện ở nhiều hình thức khác nhau: Hỗ
trợ về mặt tinh thần: lắng nghe, thấu hiểu, yêu thương, chấp nhận • Kết nối xã hội: cảm thấy mình phù hợp và có những điểm chung với người khác; có những người mà bạn có thể trò chuyện Cảm
thấy bạn quan trọng đối với người khác, cảm thấy bạn được đánh giá cao, hữu ích và làm việc hiệu quả và mọi người đánh giá cao bạn Cảm
thấy tự tin vào bản thân và khả năng của bạn, tin rằng bạn có thể ứng phó với những thách thức bạn phải đối mặt và giúp bạn nhớ lại những điều bạn đã làm được trong những tình huống khó khăn trước đây
Có mọi người trấn an bạn rằng họ sẽ ở đó nếu bạn cần họ và bạn có thể dựa vào họ để được giúp đỡ Lời
khuyên và thông tin: nhờ mọi người chỉ cho bạn cách làm điều gì đó, cung cấp cho bạn thông tin bạn cần, hoặc đưa ra lời khuyên hữu ích, và giúp bạn hiểu rằng phản ứng của bạn đối với sự kiện này là phổ biến; có những người là tấm gương tốt cho bạn có thể học cách ứng phó với những gì đang xảy ra theo những cách tích cực
Hỗ
trợ vật chất: có những người giúp bạn làm những việc như dọn dẹp lớp học, giúp bạn làm thủ tục giấy tờ, v.v.
Hỗ
trợ vật chất: có người có thể giúp bạn tiếp cận với thực phẩm, quần áo, chỗ ở, thuốc men, sách giáo khoa, dụng cụ học tập hoặc tiền bạc. [7]. Thông tin về cách ứng phó Chuyên viên cung cấp cho học sinh, nhân viên và gia đình của họ thông tin có thể giúp họ kiểm soát phản ứng căng thẳng của mình và ứng phó hiệu quả hơn với các vấn đề. Thông tin đó bao gồm:
Những
gì hiện được biết về sự kiện đang diễn ra
Những
gì đang được thực hiện để hỗ trợ họ
Hỗ
trợ gì, ở đâu và khi nào được thực hiện
Những phản ứng sau thảm họa có thể xảy ra và cách kiểm soát những phản ứng đó Điều
họ có thể làm để hỗ trợ tự chăm sóc bản thân, chăm sóc gia đình
Chuyên viên cần cung cấp cho học sinh, nhân viên nhà trường thông tin THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
165
về các phản ứng tâm lý thường thấy khi con người đối mặt với sự mất mát cà các trải nghiệm sang chấn khác. Đó có thể là các phản ứng biểu hiện ở cơ thể hoặc cảm xúc. Ví dụ, chuyên viên có thể hỏi học sinh về các phản ứng bằng câu hỏi như: “Cháu đang cảm thấy thế nào?”. Chuyên viên cần thảo luận với học sinh về cách ứng phó, đồng thời cung cấp các thông tin cơ bản về cách ứng phó: Nói
chuyện với ai đó (bạn bè, thầy cô, chuyên viên)
Tiếp
nhận các thông tin cần thiết
Nghỉ
ngơi đầy đủ, đảm bảo dinh dưỡng, tập thể dục
Tham Cố
gia vào các hoạt động tích cực (thể thao, đọc sách, v.v.)
gắng hết sức để duy trì một lịch trình như bình thường
Tự
nhủ với bản thân rằng việc buồn bã trong một khoảng thời gian là điều tự nhiên
Nghỉ Viết
giải lao; sử dụng các phương pháp thư giãn
nhật ký
Sử dụng các cách ứng phó mà họ đã thực hiện và thành công trong quá khứ Tập trung vào điều gì đó thiết thực mà mình có thể làm ngay bây giờ để
quản lý tình hình tốt hơn Mục đích của việc thảo luận về các hình thức ứng phó tích cực và tiêu cực là: Giúp Xác
học sinh và nhân viên xem xét các phương án ứng phó khác nhau
định và thừa nhận điểm mạnh trong cách ứng phó của cá nhân họ
Hướng dẫn học sinh và nhân viên xem xét, đánh giá hệ quả tiêu cực của
các hành động ứng phó không phù hợp Khuyến khích học sinh đưa ra các lựa chọn có ý thức, định hướng mục tiêu Nâng
cao ý thức kiểm soát cá nhân đối với các lựa chọn ứng phó của họ
Tham vấn cho học sinh có sang chấn Nhiều học sinh tiếp xúc với sang chấn do hệ quả của khủng hoảng xảy ra trong trường học hoặc cộng đồng, hoặc do các hình thức sang chấn khác (ví dụ, nạn nhân của lạm dụng tình dục, thể chất hoặc tâm lý, chứng kiến bạo lực gia đình, v.v.) có thể được hưởng lợi từ những hỗ trợ liên tục, 166
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
chuyên sâu hơn. Các nghiên cứu đã cho thấy các can thiệp theo lý thuyết nhận thức hành vi (CBT) hiệu quả hơn các phương pháp tiếp cận khác. Qua các nghiên cứu, một số yếu tố can thiệp tham vấn hiệu quả cho thanh thiếu niên từng bị sang chấn được đưa ra gồm giáo dục về các phản ứng thông thường đối với sang chấn, cung cấp cho học sinh các kỹ năng quản lý lo âu và các cảm xúc khác, học cách dán nhãn và xử lý các suy nghĩ và cảm xúc liên quan đến sang chấn, thảo luận và sắp xếp ký ức về sự kiện đau thương và giải quyết vấn đề liên quan đến an toàn và các mối quan hệ. 4.4. Stress, kiệt sức: Các chiến lược tự chăm sóc dành cho chuyên viên tham vấn Đôi khi bạn có thể gặp căng thẳng, cảm thấy quá tải trong công việc hoặc đời sống hàng ngày. Có nhiều định nghĩa về kiệt sức, kiệt sức là một hiện tượng tâm lý liên quan đến căng thẳng về công việc (Maslach, 2017). Kiệt sức xảy ra khi các chuyên viên không thể đáp ứng nhu cầu của chính họ cũng như nhu cầu của thân chủ trong một môi trường áp lực cao (Maslach, 2017). Freudenberger (1990) đã xác định các biểu hiện phổ biến của kiệt sức gồm có những thay đổi tiêu cực trong: (a) thái độ và việc ra quyết định của cá nhân; (b) các trạng thái thể chất; (c) sức khỏe tâm thần, cảm xúc và hành vi; và (d) động cơ nghề nghiệp. Tình trạng kiệt sức gây ra những hậu quả đáng kể, bao gồm sức khỏe thể chất bị tổn hại, tăng nguy cơ rối loạn sức khỏe tâm thần (ví dụ: trầm cảm, lạm dụng chất kích thích), hiệu suất công việc kém, nghỉ làm, suy giảm nghề nghiệp và lòng tự trọng thấp (Maslach & Leiter, 2016; Rosen và cộng sự, 2006). Tình trạng kiệt sức cũng có thể gây ra các vấn đề như mệt mỏi và mất ngủ (Armon, Shirom, Shapira, & Melamed, 2008; Söderström và cộng sự, 2004). Chuyên viên TVHĐ ở trong tình trạng kiệt sức có thể ảnh hưởng đến khả năng của họ trong việc cung cấp các dịch vụ tham vấn cũng như hiệu quả của các dịch vụ đối với học sinh (Kim và cộng sự, 2018). Nội dung phần này chia sẻ các ý tưởng để quản lý căng thẳng hiệu quả hơn, để bạn có thể ngăn chặn tình trạng kiệt sức và có thể có cho mình các chiến lược tự chăm sóc bản thân. Nếu bạn muốn ngăn không để cho sự căng thẳng kiểm soát bạn, bạn bắt buộc phải có lập trường tích cực trong việc nhận ra căng thẳng dẫn bạn đến tình trạng kiệt sức như thế nào. Bạn cần một kế hoạch hành động và cam kết thực hiện kế hoạch này, đưa ra một số quyết định về những cách cụ thể để bạn có thể quản lý căng thẳng tốt hơn trong cuộc sống của mình (Corey & Corey, 2020). Sau đây là một số ý tưởng Corey và cộng sự (2020) đưa ra về những gì THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
167
bạn có thể làm để không chỉ để ngăn chặn tình trạng kiệt sức mà còn để tự chăm sóc bản thân. Xem
xét hành vi của bạn để xác định xem những gì bạn đang làm có hiệu quả với bạn hay không. Hãy tự hỏi bản thân: “Liệu những gì tôi đang làm có phải là những gì tôi thực sự muốn làm không? Nếu không, tại sao tôi lại tiếp tục theo hướng này?”, “Điều gì tôi muốn làm một cách chuyên nghiệp nhưng tôi chưa làm được? Ai hay điều gì đang cản trở tôi?”, “Liệu những gì tôi đang làm có bền vững không?", "Nếu tôi tiếp tục với tốc độ này, cuối cùng tôi sẽ phải đối mặt với tình trạng kiệt sức hay không?”. Khi bạn đã trả lời một số câu hỏi này, hãy quyết định hành động cần thực hiện. Xem
xét kỳ vọng của bạn để xác định xem chúng có thực tế hay không. Hãy tạm lắng lý tưởng không thực tế của bạn để tránh bị thất vọng liên tục. Nhắc nhở bản thân rằng chỉ vì bạn có thể làm điều gì đó không có nghĩa
là bạn nên làm điều gì đó. Bạn
có thể mong đợi rằng bạn có thể làm tất cả mọi thứ cho tất cả mọi người, và bạn phải luôn sẵn sàng cho bất kỳ ai cần bạn. Bất kể bạn phải hỗ trợ cho người khác bao nhiêu, mọi việc đều có giới hạn cho những gì bạn có thể cho và những gì thân chủ sẽ nhận. Xác định giới hạn của bạn và học cách làm việc trong phạm vi đó.
Tìm
ý nghĩa sống ở nhiều nơi khác ngoài công việc. Bạn có nhận thấy ý nghĩa cuộc sống của mình từ việc tham gia vào các hoạt động dựa trên đức tin không? Bạn có thích thiên nhiên hay tham gia vào các hoạt động nhằm bảo vệ môi trường không? Bạn có tìm thấy niềm vui khi học được điều mới, hoặc học được những kỹ năng mới, tham gia các khóa học về các lĩnh vực chủ đề mới để thư giãn đầu óc không? Những hoạt động và sở thích này có thể giúp bạn tạm thời thoát khỏi những căng thẳng trong công việc và tạo sự cân bằng trong cuộc sống.
Chú
ý đến những gì cơ thể, tâm trí của bạn cần để giảm căng thẳng. Có thể kết hợp các hoạt động vận động thể chất, chế độ dinh dưỡng tốt, nghỉ ngơi và thư giãn đầy đủ, liên lạc với bạn bè và những người thân yêu, và một số hình thức thực hành chánh niệm. Hãy dành thời gian để thiền, ngay cả khi bạn chỉ trong một khoảng thời
gian ngắn. Về cơ bản, thiền chỉ đơn giản là tĩnh lặng, chú ý đến những suy nghĩ bên trong của bạn và cố gắng giải tỏa tâm trí của bạn. Chọn một hình thức tập thể dục mà bạn yêu thích và thực tế có thể thực
hiện thường xuyên và phù hợp với sở thích của bạn. 168
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Adriani, L., Jannah, S. R., & Tahlil, T. (2020). Effectiveness of group counseling improvement of body image in princess adolescents in the middle school. EAS J Nurs Midwifery, 2, 51-8. 2. American Psychiatric Association - APA (2000). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 4th Edition, Text Revision (DSM-IV-TR) 3. American School Counselor Association. ASCA Ethical Standards for School Counselors.(2016). 4. Armon, G., Shirom, A., Shapira, I., & Melamed, S. (2008). On the nature of burnout–insomnia relationships: A prospective study of employed adults. Journal of psychosomatic research, 65(1), 5-12. 5. Bakhtiar, M., & Rahmatia, R. (2018). The Effectiveness of Group Counseling Model through The Behavioral Rehearsal Approach to Overcome Student Social Anxiety. Journal of Education, Teaching and Learning, 3(2), 354-360. 6. Belser, C. T., Shillingford, M., & Joe, J. R. (2016). The ASCA Model and a Multi-Tiered System of Supports: A Framework to Support Students of Color with Problem Behavior. Professional Counselor, 6(3), 251-262. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
169
7. Bemak, F., Chung, R. C. Y., & Siroskey-Sabdo, L. A. (2005). Empowerment groups for academic success: An innovative approach to prevent high school failure for at-risk, urban African. Professional School Counseling, 377-389. 8. Brock, S. E. (2002). Crisis theory: A foundation for the comprehensive crisis prevention and intervention team. Best practices in school crisis prevention and intervention, 5-17. 9. Brock, S. E., & Jimerson, S. R. (2004). School crisis interventions: Strategies for addressing the consequences of crisis events. Handbook of school violence, 285-332. 10. Caldwell, C. D., & Cunningham, T. J. (2010). Internet addiction and students: Implications for school counselors. Retrieved February, 5, 2011. 11. Christie, D., & Viner, R. (2005). Adolescent development. Bmj, 330(7486), 301-304. 12. Corey, M. S., & Corey, G. (2020). Becoming a helper. Cengage Learning. 13. Desrochers, J. E., & Houck, G. M. (2014). Depression in children and adolescents: Guidelines for school practice. Silver Spring, MD: National Association of School Nurses. 14. Firman, F., Karneli, Y., & Hariko, R. (2018). Improving students’ moral logical thinking and preventing violent acts through group counseling in senior high schools. Advanced Science Letters, 24(1), 24-26. 15. Freudenberger, H. J. (1990). Caring for the caregiver: Recognizing and dealing with burnout. J., Nottingham, H. Nottingham,(Eds.), The professional and family caregiver—Dilemmas, rewards, and new directions, 20-27. 16. Gangwar, G., & Suwidha, D. (2016). A systematic review of literature on effect of internet addiction in adolescents. International Journal of Scientific Research in Science and Technology, 2(5), 172-179. 17. Gerrity, D. A., & DeLucia-Waack, J. L. (2006). Effectiveness of groups in the schools. The journal for specialists in group work, 32(1), 97-106. 18. Grant, D. S., & Berkovitz, I. H. (1999). Values of long term group counseling in middle and high school. Journal of Child and Adolescent Group Therapy, 9(1), 17-25. 19. Grant, K. L., Springer, S. I., Tuttle, M., & Reno, M. (2021). Small-group counseling intervention to support career exploration of rural middle school students. The Journal for Specialists in Group Work, 46(1), 108-127. 170
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
20. Gysbers, N. C. (2012). Embrace the past, welcome the future: A brief history of school counseling. American School Counselor Association,(Ed.).(2012). The ASCA national model: A framework for school counseling programs. Alexandria, VA: Author. 21. Hajhosseini, M. (2016). Effectiveness of group counseling based on reality therapy on academic procrastination and behavioral self-regulation of students. International Journal of Behavioral Sciences, 10(3), 119-124. 22. Hazen, E., Schlozman, S., & Beresin, E. (2008). Adolescent psychological. Pediatrics in review, 29(5), 161. 23. https://portal.ct.gov/-/media/SDE/Special-Education/bestpractices.pdf 24. https://www.nctsn.org/sites/default/ iles/resources/pfa_for _schools_no_appendices.pdf 25. https://www.oregon.gov/ode/educator-resources/standards/ comprehensive_school_counseling/Documents/2bene its.pdf 26. https://www.psychiatry.org/patients-families/internet-gaming 27. https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/ tools/TL200/ TL272/RAND_TL272.pdf 28. https://www.schoolcounselor.org/getmedia/ 2a38ea99-5595-4e6d-b9af-2ac3a00fa8c3/Why-High-School.pdf 29. https://www.schoolcounselor.org/getmedia/ 7ed7a427-a87a-4609-a4e1-ee8e5358df29/Why-Middle.pdf 30. Huberty, T. H. O. M. A. S. (2010). Depression: Supporting students at school. Helping children at home and school III: Handouts for educators. Bethesda, MD: National Association of School Psychologists. 31. Ismail, R., Aljunid, S. M. A. S., Latip, K. A., & Puteh, S. E. (2010). Effectiveness of group counseling in smoking cessation program amongst adolescent smokers in Malaysia. Medical Journal of Indonesia, 19(4), 273-9. 32. Kim, N., & Lambie, G. W. (2018). Burnout and Implications for Professional School Counselors. Professional Counselor, 8(3), 277-294. 33. Kolbert, J. B., Williams, R. L., Morgan, L. M., Crothers, L. M., & Hughes, T. L. (2016). Introduction to professional school counseling: Advocacy, leadership, and intervention. Routledge. 34. Krisnanda, V. D. (2019). Effectiveness of managing emotion techniques in group counseling to prevent aggressiveness of high school students. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
171
Sosio e-Kons, 11(2), 108-114. 35. Lajos, P. (2012). Case Study of 13-year-old Boy Suffering from Depression and Stuttering. Logopedia Silesiana, (1), 19-29. 36. Lê Minh Công (2011), Thực trạng nghiện internet ở học sinh THCS tại Tp Biên Hoà, Đồng Nai; Luận văn thạc sĩ Tâm lý học. 37. Leiter, M. P., & Maslach, C. (2016). Latent burnout pro iles: A new approach to understanding the burnout experience. Burnout Research, 3(4), 89-100. 38. Mabeus, D., & Rowland, K. D. (2016). Reality Therapy in a Middle School Setting: Altering a Student's Perception. Georgia School Counselors Association Journal, 23, 48-52. 39. Morgan, E., & Huebner, A. (2009). Adolescent growth and development. 40. Motomura, N. (2009). School Crisis Intervention in Japan. Health Behavioral Science 2006. 41. Murphy, J. J. (2015). Solution-focused counseling in schools. John Wiley & Sons. 42. Nelson, J. R., Dykeman, C., Powell, S., & Petty, D. (1996). The effects of a group counseling intervention on students with behavioral adjustment problems. Elementary School Guidance & Counseling, 31(1), 21-33. 43. Ockerman, M. S., Mason, E. C. M., & Hollenbeck, A. F. (2012). Integrating RTI with school counseling programs: Being a proactive professional school counselor. Journal of School Counseling, 10(15), 1–37. Retrieved from http:// iles.eric.ed.gov/fulltext/EJ978870.pdf 44. Pranoto, H., Atieka, N., Wihardjo, S. D., Wibowo, A., & Nurlaila, S. (2016). Group guidance services with self-regulation technique to improve student learning motivation in Junior High School (JHS). Educational Research and Reviews, 11(24), 2146-2154. 45. Putrikita, K. A., & Sari, E. P. (2020). Group counseling to reduce academic stress in senior high school students. Konselor, 9(4), 147-152. 46. Recommended citation: U.S. Department of Health and Human Services, Of ice of Population Affairs, Adolescent Development Explained. Washington, D.C: U.S. Government Printing Of ice, November 2018. https://opa.hhs.gov/sites/default/ iles/2021-03/adolescent-development-explained-download.pdf 47. Rosen, I. M., Gimotty, P. A., Shea, J. A., & Bellini, L. M. (2006). Evolution of sleep quantity, sleep deprivation, mood disturbances, empathy, and burn172
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
out among interns. Academic medicine, 81(1), 82-85. 48. Sanders, R. A. (2013). Adolescent psychosocial, social, and cognitive development. Pediatrics in review, 34(8), 354-359. 49. Sawyer, S. M., A i i, R. A., Bearinger, L. H., Blakemore, S. J., Dick, B., Ezeh, A. C., & Patton, G. C. (2012). Adolescence: a foundation for future health. The lancet, 379(9826), 1630-1640. 50. SCHIZOPH, E. C. (2011). Adolescence: Developmental stage and mental health morbidity. Adolescent Mental Health in Resource-Constrained Settings: A Review of the Evidence, 57(S1), 13-19. 51. SCHIZOPH, E. C. (2011). Adolescence: Developmental stage and mental health morbidity. Adolescent Mental Health in Resource-Constrained Settings: A Review of the Evidence, 57(S1), 13-19. 52. Sink, C. A., Edwards, C., & Eppler, C. (2011). School based group counseling. Cengage Learning. 53. Söderström, M., Ekstedt, M., Åkerstedt, T., Nilsson, J., & Axelsson, J. (2004). Sleep and sleepiness in young individuals with high burnout scores. Sleep, 27(7), 1369-1377. 54. Spelling, M. (2005). Helping your child through early adolescence. Washington DC: US Departerment of Education.a 55. Unicef (2017). Làm cho thế giới công nghệ số an toàn hơn cho trẻ em – đồng thời tăng cường khả năng tiếp cận trực tuyến nhằm mang lại lợi ích cho những em thiệt thòi nhất. URL: https://uni.cf/3iIEX2B. 56. Võ Kim Duy, Dương Thị Huỳnh Mai, Trần Nguyễn Giang Hương, Đặng Thị Thiện Ngân, Thái Thanh Trúc (2021), Nghiện internet và các yếu tố liên quan ở học sinh trung học cơ sở, trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh, Y Học TP. Hồ Chí Minh, Tập 25, Số 2. 57. Weiner, B. Irving và Roger L. Greene (2008). Handbook of personality assessment. John Wiley & Sons, Inc 58. World Health Organization. (2006). Orientation programme on adolescent health for health care providers. 59. Wright, R. J. (2011). Introduction to school counseling. Sage Publications. 60. Zinck, K., & Littrell, J. M. (2000). Action research shows group counseling effective with at-risk adolescent girls. Professional School Counseling, 4(1), 50. THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
173
PHỤ LỤC 1 Mẫu quan sát hành vi trẻ MẪU QUAN SÁT HÀNH VI Ngày/tháng/năm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Họ tên:. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Giờ bắt đầu/Kết thúc. . . . . . . . . . . . . .
Hành vi
1
2
nghỉ
3
4
Tập trung vào bài giảng
Hoàn thành bài tập được giao
Kiểm soát được xung động
Ứng xử thân thiện với bạn
Giơ tay khi phát biểu
Theo chỉ dẫn của giáo viên
Người
quan sát đánh dấu x vào các ô tương ứng với từng tiết học nếu học sinh thực hiện được các tiêu chí hành vi tương ứng
174
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
5
PHỤ LỤC 2 Mẫu phỏng vấn đánh giá trạng thái tâm thần PHỎNG VẤN ĐÁNH GIÁ TRẠNG THÁI TÂM THẦN Tên trẻ:. . . . . . . . . . . . . . Tuổi. . . . . . . . . . . . . .Giới. . . . . . . Nghề nghiệp. . . . . . . . . Địa chỉ:. . . . . . . . . . . . . . . . . .Chẩn đoán. . . . . . . . . .Ngày làm test. . . . . . . . . . . . . . A.
Đánh giá về định hướng: (nói đúng cho mỗi câu 1 điểm)
1.
Hãy nói cho biết hôm nay là ngày thứ mấy? ........................................................ 2. Hãy nói cho biết tháng này là tháng mấy? ........................................................ 3. Hãy cho biết mùa này là mùa gì? ........................................................ 4. Hãy cho biết năm nay là năm nào? ........................................................ 5. Hãy cho biết đây là buồng (tầng nào)? ........................................................ 6. Hãy cho biết đây là ở đâu? ........................................................ 7. Hãy cho biết đây thuộc quận (huyện) nào? ........................................................ 8. Hãy cho biết đây là nước nào? ........................................................ B. Đánh giá khả năng ghi nhận (trí nhớ tức thì) Đọc tên 3 đồ vật bất kỳ (quả táo, cái bàn, đồng xu…) một cách chậm rãi, rõ ràng; sau đó yêu cầu trẻ nhắc lại luôn (ghi 1 điểm cho mỗi câu trả lời đúng. Xin nhắc tên 3 đồ vật đó cho tới khi trẻ thuộc được cả 3) ........................................................ C. Đánh giá sự chú ý và tính toán: - Yêu cầu trẻ làm phép tính 100 – 7 liên tiếp (dừng lại sau 5 lần) (ghi 1 điểm cho mỗi lần trả lời đúng) ........................................................ - Nếu trẻ không làm được 5 lần nghiệm pháp 100 – 7, yêu cầu trẻ làm liệu pháp khác: đánh vần ngược 1 từ: HƯƠNG -> GNƠƯH. (Số điểm ghi bằng đúng theo thứ tự sắp xếp chính xác của từ) ........................................................
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG
175
D.
Đánh giá khả năng hồi ức nhớ lại:
Yêu cầu trẻ nhắc lại tên 3 đồ vật đã nêu ở phần B. (cho 1 điểm cho mỗi câu trả lời đúng.) ........................................................ E.
Đánh giá về ngôn ngữ:
1.
Gọi tên đồ vật: (cho 1 điểm cho mỗi lần gọi đúng tên đồ vật)
-
Đưa trẻ xem một chiếc đồng hồ và hỏi đó là cái gì? ........................................................
-
Đưa trẻ xem một chiếc bút chì và hỏi đó là cái gì? ........................................................
2.
Nhắc lại một câu (đánh giá tính lưu loát trong ngôn ngữ)
Yêu cầu trẻ nhắc lại câu “không thể, nếu, và hoặc nhưng, mãi” (nếu nhắc lại đúng hoàn toàn cho 1 điểm) ........................................................ 3.
Mệnh lệnh theo 3 giai đoạn:
Đưa một mảnh giấy trắng và yêu cầu trẻ bằng một câu “Cầm lấy tờ giấy bằng tay phải, gấp đôi tờ giấy lại và đặt nó xuống sàn nhà”. Ghi 1 điểm cho mỗi hành động đúng ........................................................ 4.
Đọc và làm theo sự chỉ dẫn:
Đưa trẻ một tờ giấy to có ghi rõ một mệnh lệnh (“Hãy nhắm mắt lại”). Yêu cầu trẻ đọc và làm theo: cho 1 điểm nếu làm đúng ........................................................ 5.
Viết:
Đưa trẻ một tờ giấy trắng và yêu cầu trẻ viết một câu bất kỳ (câu phải có chủ từ và động từ và phải có nghĩa, có thể sai về ngữ pháp, chính tả… cũng được). Cho 1 điểm nếu viết được ........................................................ F.
Đánh giá khả năng tưởng tượng, trừu tượng:
Yêu cầu trẻ vẽ lại một hình đã được vẽ sẵn, hình vẽ phải gồm 10 góc và phải có 2 góc lồng vào nhau. Cho 1 điểm nếu vẽ đúng ........................................................
176
THỰC HÀNH TỐT KHI LÀM VIỆC TRONG NHÀ TRƯỜNG