De bethelkerk van urk

DE BETHELKERK VAN URIC 1851 1981 Deel II van ’’Urker Uitgaven”

DE BETHELKERK VAN URK

DE BETHELKERK VAN URK

Deel II van ’’Urker Uitgaven”

© 1982 Gebr. Weerstand Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotocopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inleiding De Bethelkerk roept bij velen herinneringen op. Een groot deel van de Urker bevolking is er gedoopt en deed er openbare belijdenis. Weinigen zijn er slechts die er nooit een Zondagsschoolfeest, een Koninginnedagviering, een koorzanguitvoering of andere manifestaties hebben meegemaakt. In zekere zin is het gebouw van de gehele bevolking, hoe gevarieerd die in de jaren tachtig ook moge zijn.

De geschiedenis van de kerk is nauw verbonden met de historic van het eiland. Dat bracht enkele personen ertoe dit boekje over de Bethelkerk samen te stellen. Eenvoudig was dat niet, vanwege het onderzoek dat op korte termijn verricht moest worden en de grote hoeveelheid materiaal waaruit tenslotte moest worden gekozen. Het boekje geeft een beeld van de Bethelkerk midden in het Urker volksleven. Over de weinig bekende tijd van voor de oorlog wordt betrekkelijk veel meegedeeld, de tijd daama die zoveel verscheidenheid bracht en die nog zo bekend is, komt in dit uitgaafje haast niet aan bod. Ook op bouwtechnische zaken wordt niet ingegaan, maar het orgel laat van zich horen! Enkele anekdotes verlevendigen het geheel.

Geschiedenis van de Bethelkerk De oude hervormde kerk, ”het kerkje aan de zee”, dateert van 1786, zoals te lezen staat boven de hoofddeur. Het kerkje verving toen een ander gebouw op dezelfde plaats. (1714) De kerkgebouwen die voor die tijd op het eiland gestaan hebben zijn een prooi geworden van het water. Eeuwenlang (zeker wel duizend jaar) was er maar een kerk(je) voor de bewoners van het eiland en dat waren er in 1728 nog maar 3 8 9. In 1790 waren het er 540. Pas inde 19e eeuwnamde bevolking snel toe. Toen ook leidden kerkelijke moeilijkheden tot een scheuring: de Afscheiding van 1836. In de eeuwen daarvoor waren er ook wel emstige kerkelijke twisten geweest, maar die hadden geen blijvende breuk opgeleverd.

In 1836 hadden de Afgescheidenen dus een eigen vergaderplaats nodig en dat was aanvankelijk een daarvoor afgezonderd huis. In 1839 echter werd de herberg van Pieter Keuter in de Vinkenbuurt aangekocht, die eens het huis van de schout was geweest Het gebouw werd voor kerk ingericht. Er kwam zelfs 5

een ’’kraak” in, maar tien jaar later was dit kerkje toch te klein en werd er over vergroting gesproken. Men vreesde ook met de galerij, die niet zo sterk was, voor ongelukken. De diakenen moesten erop letten. Door de cholera-epidemie, waarbij dertig bewoners stierven, duurde het enige maanden voor opnieuw over kerkbouw kon worden gepraat. Er moest gekozen worden: of voor vergroting van het oude gebouw, of voor nieuwbouw op een andere plaats. Tot dat laatste werd besloten, maar zo’n kerk van 70 voeten lang en 48 voeten breed moest wel 2500 gulden kosten, en gezien de angstvallige tijd wilde men wachten tot ”de stichtelijkheid” het toeliet. Intussen moest onderzocht worden, of Lucas van Rees in Genemuiden op billijke voorwaarden geld wilde voorschieten voor de bouw....

Zo was door ’de zeer vreesselijke ziekte, cholera genaamt’ het plan voor de bouw van een nieuw kerkje door en voor de afgescheidenen vertraagd, maar in de herfst van 1849 kwam er weer schot in de zaak. Aan het nog in gebruik zijnde gebouw (de verbouwde herberg) viel niets meer te timmeren. Het kon niet dan met grote moeite en zware onkosten vergroot worden. Er moet iets gebeuren. Daarvan is ieder dan in januari 1850 overtuigd. Maar wat? Hoe bouw je een kerk? Het ene voorstel na het andere wordt in de kerkeraad besproken. Vooral de financien wegen zwaar in de discussies. Eindelijk wordt besloten om een brief te schrijven aan ds. S. van Velsen te Amsterdam met de vraag of hij een advertentie in de nieuwsbladen wil plaatsen ’ten einde van onze waarheidlievende landgenooten liefde-giften te vragen tot aanbouw van zoodanig gebouw, daar toch de gemeente van zichzelf onmachtig is’.

Intussen komen op de kerkeraadsvergaderingen ook heel andere zaken ter sprake. De verhouding tot de Hervormde gemeente is ronduit slecht. Er wordt geruzied over de opbrengst van de haardas en het gebruik van de klok bij begrafenissen. Het feit dat de Hervormden hun bid- en dankdagen op de zondag hidden, wordt sterk veroordeeld als zijnde een schrikkelijke zonde. Intussen zijn er ook nog interne moeilijkheden. Er zijn kerkleden die zich schuldig hebben gemaakt aan het achterhouden van uit schepen geborgen goederen.

Er worden 14 personen genoemd, waaronder een ouderling en diaken. Ze moeten zich van het avondmaal onthouden. Op 3 maart 1850 varen Jacob en Jan Visscher, vader en zoon, bij Lemmer op het ijs. De schuit zinkt en de mannen verdrinken.

6

Op het vinden van de lijken wordt een bedrag van 10 gulden gesteld en voor de weduwe en kinderen van Jan zullen per advertentie liefdegaven worden gevraagd. Ook de 3e man, Jan Willems, mindeijarig en hervormd, was verdronken. Hij werd gevonden en voor het aanbrengen van zijn lichaam werd tien gulden betaald.

Zulke zaken deden het andere even vergeten. In de herfst van 1850 zijn er, wat de kerkbouw aangaat, nog heel veel zwarigheden. De gemeente is niet in staat die te overwinnen. Een paar maanden later wordt toch opnieuw over een advertentie in de Nederlander en Het Algemeen Handelsblad gesproken. Vijf personen moeten erover met ds. Van Velsen praten. Men bedenkt ook, dat in een grotere kerk jaarlijks wel 7 5 gulden meer zal worden gecollecteerd, en dat de gemeente al duizend gulden bezit. Weer een paar maanden later blijkt, dat de advertentie in de bladen slechts de onkosten heeft opgebracht. Dan wordt toch beslist dat de kerk gebouwd zal worden, zij het op afbetaling. De kerkeraad verbindt zich, jaarlijks op Pinksteren, 200 gulden met de rente af te betalen. Er wordt een commissie benoemd: Dominee en burgemeester Nentjes, Willem Kramer en Lucas Brouwer. Zij zullen aannemers in Zwartsluis en Kampen bezoeken. De bouwkosten worden begroot op 4000 gulden. Het gaat er van komen.

In juni 1851 wordt een verzoek gezonden aan het Gemeentebestuur grond af te staan, om daarop een kerk te bouwen van 234 vierkante ellen, buiten alle bewoonde huizen, aan de zuidzijde, tussen haven en vuurtoren. De kerkeraad vreest dat het verzoek wel niet zal worden toegestaan ’omdat wij niet door de Hoverheid erkend zijn’. Daarop wordt er een commissie benoemd: ds. J. Nentjes, W. Kramer en K. Bakker. Als 2 particuliere personen de grond moeten kopen, zal dat gedaan worden. Dat blijkt inderdaad het geval en Kobus Bakker en Louwe C. Post kopen dan van het gemeentebestuur het stuk gemeentegrond dat voor de bouw nodig is, voor de somma van vijftig gulden. Dan maakt Lucas Brouwer het bestek voor de kerk en A. Slot, J. Beuker en J. Kerverhuisman te Zwartsluis nemen de bouw aan voor 4550 gulden, te betalen in termijnen, en het werk neemt een aanvang. Intussen zijn er geruchten over te verwachten tegenwerking om de bouw te beletten, maar er wordt toch doorgewerkt. Als dan door de Gouvemeur inderdaad meer dan eens gedreigd wordt met vervolging, wordt 7

besloten Mr. Groen van Prinsterer te raadplegen. Deze stelt de zaak in handen van een bekwaam rechtsgeleerde, die adviseert door te gaan, omdat volstaan kan worden met een belastbaar gewoon lokaal. De kerkeraad gaat door en de termijnen worden betaald. En hoewel medio november de kerk wel klaar, maar de verf nog niet geheel droog is, wordt toch besloten het gebouw op zondag de 16e in te wijden, omdat de vloot thuis is en men anders nog weer in een particulier huis moet vergaderen. De oude kerk (de voormalige herberg) is al verkocht aan S. Boetsma te Nieuwediep.

Het wordt een blijde dag. Gezongen wordt uit de psalmen 65 en 84, gelezen 1 Koningen 8 en gebeden wordt een gebed in de vorm van dat van koning Salomo. De tekst van de namiddagdienst is 2 Samuel 6 vers 13 en 14. Moeilijkheden zijn er ook.

De bouw is wel iets duurder geworden. Er was een bijbesteding van 450 gulden. De kopers van de grond worden op last van de commissaris van de koning voor de arrondissementsrechtbank gedaagd, als overtreders van een koninklijk besluit.

Van vervolging is verder niets gekomen gelukkig. En .... dat eerste kerkgebouw bestaat ook allang niet meer. In de noordmuur van de Bethelkerk herinnert slechts een gedenksteen er nog aan.

De afgescheiden gemeente had nu een eigen en voorlopig toch voldoende groot kerkgebouw. Maar over het gebruik van de zitplaatsen ontstond blijkbaar toch enige wrijving, want nog geen drie maanden later besloot de kerkeraad, dat degene die het eerst in een bank plaats nam, behoorde in te schuiven, en tevens dat geen mannen op de vrouwenplaatsen zouden mogen plaatsnemen en omgekeerd. Bij het uitgaan van de kerk moesten eerst de vrouwen het gebouw verlaten en daama pas de mannen.

Aan Pieter Nentjes en Pieter Snoek, die geld voor de nieuwe kerk hadden geleend aan de kerkeraad, werd reeds in februari 1853 elk honderd gulden terugbetaald met twintig gulden rente.

En een paar maanden later werd al besloten het wel bestede, maar nog niet gemaakte torentje te laten maken.

In 1851 kochten dus twee broeders van het gemeentebestuur met toestemming van de gedeputeerde Staten een stuk gemeentegrond en deden er een gebouw op stichten dat zij na de voltooiing overgaven voor de godsdienstige bijeenkomsten 9

dergenen die zich van ”het Hervormd Kerkbestuur opgerigt in 1816 hebben Afgescheiden”.

Zij werden deswege door de Commissaris des Konings vervolgd en voor de arrondissementsrechtbank gedaagd.

Toen wendden zij zich tot Zijne Majesteit den Koning met een adres en verzochten hem nederig en beleefdelijk om zijn tussenkomst, zodat ”zij voor veele nuttelooze kosten en moeite worden bewaardt”.

Het stuk eindigt aldus: "Adressanten meenen dit (verzoek) met te meer vrijmoedigheid te mogen doen, en in dezen Uwer Majesteits gunst verwachten, omdat bedoeld gebouw en gebruik, niemand der bewoners eenige hinder of last toebrengt of de openbare rust of orde stoort, en (zij) een onvervreembare vrijheid totdeze hunne Zaak op grand van Art. 165,166 en 168 der grondwet van 1848 (vermenen) te hebben.

Met de bede dat God Zijne zegeningen ruimschoots schenke over Uwe Majesteits persoon en huis! Uwer Majesteits gehoorzame onderdanen K. Bakker, L.C. Post.” (aldus een overgeleverd concept).

Het ging dus goed. De kerkgangers zaten nu wel wat ruimer, maar toen klaagde dominee Nentjes over zijn veel te kleine pastorie. Dominee had dat jaar (1853) wel meer te klagen trouwens. Hij kreeg onenigheid met de koster Lucas Brouwer.

Het verhaal is te vinden in ’’Geschiedenis van het Eiland Urk” op biz. 415, zij het zeer in het kort.

Het torentje was in januari 1854 nog niet gebouwd, en toen de predikant opnieuw klaagde over de te kleine pastorie, werd besloten aan de kerkaannemers te vragen in plaats van een kerktorentje te bouwen de pastorie maar te vergroten, dan zaten niet alleen de kerkgangers, maar ook de predikant en de zijnen wat ruimer.

Van de kerk van 1851 is niets meer over. Het was een klein gebouw op de plaats waar nu in de Bethelkerk het trouwhek en de ouderlingen- en diakenbanken zijn. Dat gebouw werd ook nog geen Bethelkerk genoemd, men sprak gewoon van ’de kark’ en als het gebouw van de Hervormde gemeente bedoeld werd, zei men: ’de grate kerk’. De gemeente was ook nog niet groot; bij de verkiezing voor ambtsdragers in 1854 werden 47 stemmen geteld. In dat jaar werd de Theologische school in Kampen opgericht. De kerkeraad zegde 25 gulden steun toe per jaar.

10

Zondags werd er ’s morgens en’s middags kerkdienst gehouden om te profiteren van het daglicht, maar bij bijzondere gelegenheden en midden in de winter kon verlichting toch niet gemist worden. Dan werden spaarzaam kaarsen gebruikt. Toen in hetzelfde jaar 1854 gesproken werd over het aanschaffen van olielampen en men hoorde dat die wel honderd gulden moesten kosten, besloot men maar bij kaarsen te blijven. Er was grote armoede. Het eiland kon niet zonder provinciale subsidie. Als die ontvangen werd, was er de doktersrekening voor de armen al afgetrokken. De koster verdiende 30 gulden per jaar. Datzelfde jaar 1854 eindigde met een ongeluk: Tromp de Vries verloor bij Terschelling zijn schuit. Andere rampen volgden in de komende jaren. Voor de kerk werd ondanks alle armoede toch blijkbaar wel gegeven: in het vooijaar van 1858 is de kerk afbetaald!

Ook groeide de gemeente. Er werd 6 jaar na de bouw al een galerijtje in de kerk aangebracht. Daarvoor werden toen wel twee lampen verkocht. Met de verkregen ruimte kon men tien jaar vooruit.

Die verbouwing in de jaren 1857 en 1858 was weer uitgevoerd door J. Korver Huisman, Jan Beuker en H. Slot en Zn. te Zwartsluis voor de som van / 817,99V£.

De tijd tussen de stichting van de eerste, als zodanig gebouwde, gereformeerde kerk (1851) en de eerste aanzienlijke vergroting (1867) is in onze ogen allesbehalve een aangename tijd. Er was veel armoede. Over het verdelen van de provinciale subisdie was nogal geharrewar. Daar de lijst van behoeftigen in 1855 zeer lang bleek, werd in de kerkeraad besloten verhoging van de subsidie te vragen. Om werk aan de werklozen te verschaffen werd er over gedelibereerd om een katoenfabriek op te richten.

Men wilde in dezen dan wel samenwerken met de hervormde gemeente, waarmee men in andere opzichten nogal van mening verschilde. Er waren kwesties over de opbrengst van de haardas, het kerkhof, de kerkklok en de school, die jaren de gemoederen bezig hielden. Het jaar 1855 was niet zo voorspoedig. De provinciale subsidie werd zelfs verminderd en ”de mazelziekte” eiste onder de kinderen slachtoffers. Ook in 1864 stierven veel kinderen aan roodvonk, keel- en oogontsteking en werd er in verband met de slechte maatschappelijke toestanden besloten tot een wekelijks biduur. In 1865 kwamen de pokken er nog bij, terwijl de andere ziekten voortduurden. In zulke omstandigheden bleek het moreel van de bevolking niet zo hoog te zijn. In 1856 werd rogge uit een bij het Vlie gestrand schip 11

gehaald. Daar waren 33 personen bij betrokken. Het stuk dat dominee Nentjes toen opstelde, werd tenslotte toch niet van de kansel voorgelezen. Er werden heel wat ’’redenen ter verschoning” aangevoerd. De gemeenteleden moesten zich wel een keer van het Avondmaal onthouden. Voortdurend moest ook nog gewaarschuwd worden tegen het verkopen van vis op zondag. (1856,1857,1858)Indatlaatstejaar(wevermeldden het reeds) werd de kerk afbetaald en kregen P. Snoek en P. Nentjes het door hen geleende geld terug. Toen werd er ook tenslotte censuur op de zondagsverkopers toegepast. Dominee Nentjes had het er maar moeilijk mee. Toen hij een beroep uit Harlingen ontving, wist hij niet wat hij doen moest. Maar ondanks alle rampen en strubbelingen bleef de gemeente toenemen. In 1858, toen de kerk schuldenvrij was, werd er meteen een portaal aangebouwd, ”bij de kleine deur”. In 1864 wordt er gesproken over kerkvergroting. Er werd in datjaar een nieuwe school op Urk gebouwd en Van der Maas, die daar opzichter bij was, maakte voor de kerkeraad een bouwtekening, maar vlot liepen de bouwplannen nog niet. Wel werd de verlichting verbeterd. Tweedehands konden tien lampen voor dertig gulden worden overgenomen, en dat was een hele verbetering. Het tijdperk van de kaarsen was voorbij.

Dominee Nentjes nam het beroep tenslotte aan, nadat hij het lot had laten beslissen. Niet alle breeders konden zich bij die beslissing neerleggen. Twee weigerden z’n attest te ondertekenen, maar Nentjes vertrok toch. Er volgden toen 13 kerkeraadsvergaderingen in de loop van een jaar. Er werden drietallen opgesteld en beroepen uitgebracht, maar ze hadden geen resultaat. In de tweede, vijfde en twaalfde vergadering werd dominee Nentjes opnieuw beroepen. De derde maal nam hij het beroep ook aan, maar moest vervolgens meedelen dat Harlingen hem na zo korte tijd (anderhalfjaar) geen attest wilde verlenen. Er gaat dan een commissie naar Harlingen en men vindt daar goed dat ds. Nentjes zelf zal beslissen. En wat doet hij? Hij bedankt!! Dan wordt ds. Bavinck van Bunschoten voor de tweede keer beroepen, maar die bedankt opnieuw. Tenslotte - het is al 1862 - beroept Urk ds. Nentjes voor de vierde keer en met succes. Ds. S. van Velsen bevestigt hem op 11 mei in zijn ambt en Nentjes begint aan een tweede termijn als Urker tussen de Urkers. De pastorie wordt tegen een ruimere woning geruild per 1 december 1862. Injanuari 1866 krijgtde predikant voor het eerst twee zondagen vakantie.

12

In hetzelfde jaar wordt er breedvoerig gesproken over de doop, namelijk dat daarin niet een onderwerpelijke, maar een voorwerpelijke verzegeling zou plaats hebben. Sommige breeders maakten hun opvatting en overtuiging bekend. Anderen verklaarden ronduit dat deze kwestie boven hun verstandelijke ontwikkeling ging.

Ook andere zaken hidden de mannen-broeders bezig: De opening van de nieuwe school en de geconstateerde partijdigheid van de burgemeester (Van Putten) en de hoofdonderwijzer.

De vraag of Waterloo-dag wel op een zondag herdacht mocht worden. Het voortduren van allerhande ziekten. Het plaatsen van advertenties om gaven te vragen voor op zee gebleven broodwinners. En ook - we komen weer bij het kerkgebouw - de vergroting van de vergaderplaats van de gemeente. Die vindt plaats in de loop van 1867 en men denkt daarbij ook aan een torentje met luidklok. Dat torentje en dat klokluiden zat sommigen hoog. In 1851 was er wel al een torentje aanbesteed en in 1853 had men wel besloten het dadelijk te laten bouwen, maar desondanks was er niets van gekomen. Maar nu, bij de vergroting in 1867, zou de toren er dan moeten komen. In 1870 bouwt architect A.F. van Wijngaarden van Medemblik een kerktorentje. Het werk werd uitgevoerd door timmerman G. Bregt voor zegge en schrijve f 313,23s. De kosten van loodgieter D. Tiljet werden begroot op 200 gulden. Aan wagenvracht en scheepsvracht en verven en het kostgeld voor de vreemde timmerlui kwam er nog 90 gulden bij, zodat de totale kosten bedroegen 663 gulden 23 en een halve cent!

Op foto’s van voor 1910 kunt u het torentje nog zien. Over de luidklok wordt niets vermeld. Het was een oude scheepsbel met gering vermogen, maar geen nood, het eigen luiden kon beginnen, en dat luidde ook het begin in van nieuwe moeilijkheden. Daarover later meer. Voorlopig kon de gemeente met de verbouwde kerk plus toren vooruit. Men was er zeer mee ingenomen: er was wat groots verricht. Dat blijkt ook wel uit de gekozen tekst. Wij laten die hier in de vorm van die tijd volgen: ’’Paralipopenon.. Chroniken, het29 Capittel, vers lb: ditwerck daerentegen is groot want ’t en is geen paleys voor eenen mensche maar voor Godt den HEERE”.

Zijn het woorden in geloof geciteerd? Laten we daarvan uitgaan. Maar C. de Vries is in zijn ’Geschiedenis van het eiland Urk’ juist over die tijd zeer kritisch. Hij spreekt over ’verdonkerd goud’ biz. 440 en 441.

13

Er was blijdschap bij de afgescheidenen. Ze waren ook in 1869 door de Overheid erkend. Wei hadden ze voor die erkenning een offer moeten brengen in de naam: niet alleen maar ’Gereformeerde Kerken’ dat mocht niet. Maar met een toevoeging mocht het wel, en het werd Christelijke Gereformeerde Kerk.

Wat het luiden betreft werd besloten: ’’Diacen Nijman zal des Zondags luijen en het dienstmeisje van de Leraar door de week”. Dat was dus geregeld.

Op zondag 2 oktober 1870 werd het klokje voor het eerst geluid.

Burgemeester Kagei was er boos over. Hij schreef ds. Nentjes een brief, waarin hij het gereformeerde luiden onder de hervormde kerkdienst verbood. Die dienst was namelijk eerder begonnen. Als de kerkdiensten tegelijk begonnen, zou men het kleine klokje niet geluid hebben, want zo was het in de kerkeraad besloten. Er was dus weer een kwestie bij, maar ds. Nentjes wist wat hij antwoorden moest: ’Niet hij, maar de kerkeraad had het luiden bevolen’. De overheid verbood het luiden ook niet langer.

De hervormde grote klok had ook wel onder de diensten van zijn gemeente geluid. Kortom, zonder nadere gronden zou het kleine klokje niet werkeloos blijven. En zo is het ook gegaan en gebleven. De kerkklok gaf daama geen moeite meer, het kerkhof echter nog wel. Dat was in 1871 aan de burgerlijke gemeente verkocht voor 800 gulden contant en een altijd durende jaarrente van 40 gulden, en daar wilde de Chr. Geref. gemeente ook haar deel van hebben om meer dan een reden. Eerst werd er een stuk opgesteld te richten aan het gemeentebestuur en in 1872 werd voor hetzelfde doel een stuk goedgekeurd dat aan de kantonrechter gezonden zou worden. Alles bleef echter vruchteloos. Ds. Nentjes werd korte tijd later emstig ziek en er kwamen nieuwe zorgen.

P.S. Die luidklok is momenteel nog te zien in het Visserijmusuem. Hij stond nog op de zolder van de Bethelkerk en is tijdelijk afgestaan aan het museum, samen met de oude gevelstenen van Samuel en de Van Alphenstichting.

In 1866 werden aan ’’geachte medechristenen” buiten het eiland liefdegaven gevraagd voor de bevordering van christelijke opvoeding en onderwijs, en in 1868 werd een bewaar- en handwerkschool opgericht. (Het lager onderwijs was en bleef openbaar). Eenjuffrouw Hofstra uit Sneek kon met60 kinderen beginnen en’s avonds leerden 40 meisjes breien en naaien. Er werd begonnen in een verbouwd woonhuis, maar jaren later 14

verhuisde het bewaarschooltje naar een lokaliteit, die tot stand gekomen was bij de verbouwing van de kerk in 1885. Bijna honderd jaar bleef deze zaal ”de bewaarschool” heten; overdag zaten er de kleuters, in de avonduren waren er vergaderingen.

Ook huwelijken werden er wel bevestigd en begrafenissen met nabetrachting in gehouden.

Op de foto zien we rechts Grietje Nentjes en Jannetjen van ’t skoeltjen, de toenmalige ’’tantes”. De dame in het midden is de vrouw van dokter Brouwer, geneesheer op Urk in het begin van deze eeuw. Jaren lang waren de christelijke bewaarschool en de openbare lagere school in gebruik als vergaderlokaliteit.

Van de kerkverbouwing van 1867 zijn maar weinig stukken bewaard gebleven. Een begroting van de kosten ten bedrage van 4559 gulden omtrent de vergroting, overeengekomen tussen de kerkeraad en Albert Brouwer. Laatstgenoemde, de timmermansbaas, zal ook het dagelijks opzicht waamemen en zorgen dat de arbeiders behoorlijk werken en zich ordelijk gedragen. Artikel 13 luidt: ” Wie van de arbeiders aan het karwij zich te buiten gaat in sterke drank, vloeken, sabbathschenden, spotten, etc. kan de kerkeraad van het werk weren”.

De lijst van uitgaven laat zien, dat geschoolde arbeiders als H. van Veen en Cs. en W. van Eerde 4 gulden 50 ct. in drie dagen verdienden, maar minder bedreven krachten het niet verder brachten dan 1 gulden of minder per dag. Er hebben ook 15

15 vrouwen aan de bouw meegewerkt. Zij verdienden niet meer dan 30 a 40 cent. P. Anker kreeg voor het inzetten der ruiten / 2,20 en 13 vrachten zand kostten slechts/ 3,25. De preekstoel kwam op 45 gulden. Toen de metselaars binnen de tijd met de muren op de goede hoogte waren, kregen ze samen 10 gulden. Ze kregen trouwens ook wel wat te drinken, op de nota staat nl. / 30,72 voor 48 fles of 38 kan jenever en 4 maatjes.

Vier stuks gegoten luchtroosters kostten 2 gulden 40 en 4 draaiende roosters 4 gulden 80 ct. Ter vergelijking: In die tijd verkocht Louwe P. Kramer, winkelier, aan Grietje Visser, weduwe van Willem de Jonge, een oud huisje voor 50 gulden contant.

De kerkeraadscommissie controleerde de rekening van de aannemer zorgvuldig en stelde de kerkeraad voor die met 300 gulden te verminderen, vanwege de prijs en de kwaliteit van de steen. Ook werd 8% verdienste te veel geacht.

In 1875 waseralweerruimtegebrekenwerdenergalerijeninde twee zijbeuken aangebracht en kon men weer een paar jaar vooruit, maar het was lapwerk. In 1882 wilde men de zaak dan ook forser aanpakken, wat leidde tot de grote verbouwing in 1885.

In 1885 is het oudste gedeelte (dat van 1851) afgebroken en vervangen door de grote ”bak” die er nu nog staat. Het deel van de kerk dat in 1867 was gebouwd, werd ingericht als consistorie en vergaderlokaal. Architect was opnieuw A.P van Wijngaarden uit Medemblik en aannemer Pieter M. de Vries uit Lemmer voor de som van 25.833 gulden. De rekening voor meer geleverd werk bedroeg/ 972,95.

Van Wijngaarden had al in 1882 een plan gemaakt en dat later nog veranderd. De uitvoering ging niet door vanwege de ramp in 1883. Een jaar later kwam de architect met een derde plan. Hij vroeg, als broeder, niet 5 maar 4% beloning en voor de eerste plannen niets. Dat derde plan werd uitgevoerd. R. de Boer van der Ley, de havenmeester, kreeg voor het dagelijks opzicht 350 gulden. Pieter Hoekstra leverde 25 lampen voor in totaal / 184,75. Evert Hakvoort ging over het geld. Het vernissen van de nieuwe stoelen kostte / 57,50. Onder de gaanderijvloeren kwam zaagmeel en op de bewaarschoolzolder werden lampenrekken getimmerd. De architect was blij dat hij voorbetrekkelijk weinig geld zo’n flink gebouw had kunnen ’’daarstellen” en ook een beetje trots op zijn werk. Hij verzocht prof. Bavinck van Kampen, die op Urk kwam preken, om diens oordeel en deelde 16

datdekerkeraadmee. Bavinckschreefo.m.: ”De kerkopUrkis mij en op zichzelve als gebouw en in het spreken uitstekend bevallen. Men wordt in die kerk bepaald kerkelijk gestemd.

Ze paart eenvoud aan netheid, mist alle overlading en ontbeert toch niets noodzakelijks. Ook in het spreken heeft zij mij zeer voldaan. De grootte natuurlijk in aanmerking genomen spreekt ze zeer gemakkelijk. Ik was na twee beurten niet meer dan in een kleine kerk vermoeid”.

Van Wijngaarden besluit zijn brieven steeds met stichtelijke heilwensen. Veel bescheiden zijn er van die verbouwing overigens niet bewaard gebleven, helaas.

Bij de renovatie van 1981 bleken op de afgebikte muur de omtrekken van de kerk van 1851 nog zichtbaar, zoals op de bijgaande tekening is aangegeven.

De verbouwing van 1910 bestond uit het gedeeltelijk afbreken van de oude consistorieruimten en het maken van een orgelgalerij, schoollokaal, kerkeraadskamer en vergaderzaal.

Architect was Tjeerd Kuipers van Amsterdam en aannemer Hendrik C. Kramer voor de som van / 4.075,- maar met de bijrekeningen kwam het geheel toch op ruim 5000 gulden. Het arbeidsloon van een timmerman was destijds 18 cent per uur.

Overigens schijnen verbouwingen maar zelden helemaal vlekkeloos te kunnen verlopen, er zijn teveel personen en teveel uiteenlopende belangen bij betrokken. Dat was in 1910 zo, 17

maar ook bij de voorgaande en volgende verbouwingen bleken er wel enige oneffenheden te zijn. Meestal haalt een bouwcommissie verlicht adem als alles gereed en verleden tijd is.

De toestand van voor 1910 is op oude foto’s nog te zien. Niet alleen kwam er in de kerk een orgel, maar op het ’’bewaarschool”dak verrees een hogere toren, met daarin een zwaardere luidklok.

Van de verbouwing bleven maar weinig paperassen bewaard. In de volgende veertig jaren werd er weinig aan het kerkgebouw en het orgel gedaan. Zich voordoende gebreken werden met lapwerk wat opgeknapt en langzamerhand was de kerk werkelijk toe aan een grote beurt. En dat werd de restauratie van 1951, toen de galerijen een ander aanzien en andere opgangen kregen, de drie ramen in de noordmuur door een groot rond venster van gekleurd glas werden vervangen en het stoelenbestand werd opgeruimd.

Over die grote restauratie van 1951 zou veel te vertellen zijn, maar we willen ons toch wat beperken; veel is nog algemeen bekend. En ook de geschiedenis er omheen laten we rusten. De Bethelkerk heette toen nog Zuiderkerk. Architect C. van der Bom maakte een plan, dat in vereenvoudigde vorm werd aangenomen. Het omvatte: wegneming van het alle muren bedekkende board, het afbikken en behandelen der buitenmuren, het plaatsen van nieuw meubilair en lambrizering, verbouwing van de portalen en middenopgangen naar de gaanderijen, het maken van een groot rond glas-in-lood-raam in de noordgevel, elektrische voetverwarming en restauratie van het orgel. De totale kosten werden begroot op 125.000 gulden, voor die tijd een heel bedrag. De aanbesteding vond plaats op 12 juli 1951. De aannemers waren de firma’s Jacob Kale, Jan Oost, KolkmanWierden, en Karel Coenen en voor het orgel later de firma J.C. Sanders in Utrecht. Op 19 augustus hield dr. Van der Meulen van Scheveningen de laatste dienst, met een merkwaardige tekst uit Zacharia 4. Thema: Gebouw, Bouw en Bouwers.

Daama ging de gemeente in de verstrooiing.

Het dagelijks opzicht had br. J. v.d. Spek. Het werk duurde ruim 3 maanden, de orgelrevisie wat langer.

De wederingebruikneming van de kerk vond plaats op vrijdag 14 december 1951, een eeuw na het openen van het eerste kerkje op dezelfde plaats, en met ongeveer dezelfde liturgie.

J.H. van Doom, jarenlang scriba en administrateur van het ledenbestand en secretaris van de Commissie van Beheer, gaf 18

Het doopvont, een geschenk.

19

een uitvoerig verslag van de restauratie en ook een historisch overzicht met allerhande bijzonderheden.

Maar dertig jaar later bleek al weer een groot ingrijpen noodzakelijk om het gebouw te bewaren.

Het verhogen van het dak van de kerk in 1885 had een onvermoed gevolg. Het vuurtorenlicht werd er naar het oosten toe door onderschept en dat bracht enige jaren later dan ook een verhoging van de vuurtoren mee.

In het inwendige van de kerk is weinig te vinden dat werkelijk oud is. Het smeedwerk van het doophek moet nog afkomstig zijn uit de kerk van 1851. Vroeger was het eenvoudige doopbekken aan de kansel bevestigd. Het huidige doopvont dateert uit de jaren dertig. Het geld voor de kroonluchters werd bij de vorige restauratie door een bazar bijeengebracht. Ook het mooie Avondmaalstel is niet oud. Met de kanselbijbel ligt het anders.

Die is nog afkomstig van ds. Nentjes. Die schonk hem aan de kerk toen hij 25 jaar het Evangelie had gebracht. Op 21 oktober 1872 werd ”de Bijbel met volledige kanttekeningen, volgens de uitgave van Hendrik, Jacob en Pieter Keur, in druk bezorgd door S. van Velzen Jr. te Kampen in 1868, nagezien door S. van Velzen, A. Brummelkamp en H. de Cock” op de kansel gelegd, met een hartelijke bede voor gebruik tot in lengte van dagen.

Het Bethelkerkorgel In de vorige eeuw werd de gemeentezang nog niet begeleid door een orgel. De koster, die een machtig stemgeluid had, was voorzanger in het gebouw met twaalf honderd zitplaatsen.

Dreigde er iets mis te gaan, dan versterkten zangers van ”Oud Hallelujah” met hun krachtige stemmen zijn begeleiding.

Maar in 1898 werd er een handtekeningactie in de gemeente gevoerd om te komen tot de aanschaffmg van een kerkorgel. De kerkeraad ging er toen niet op in en in datzelfde jaar werd ook het aanbod van een gratis orgel van de hand gewezen. Toen kreeg in 1905 de hervormde gemeente als eerste kerk een orgel en denkelijk had dat invloed, want in oktober 1909 werd in de kerkeraad overwogen of het toch niet wenselijk was ook zo’n instrument aan te schaffen. Een paar maanden later werd besloten de gemeente te laten beslissen, en dat gebeurde ten gunste van een orgel op 28 maart 1910. Een benoemde commissie ging aan de slag. Ze kreeg contact met een leveran20

cier die o.m. handelde in gebruikte pijporgels en deze ook veel verkocht aan gereformeerde kerken, al of niet na verbouwing.

Het was de firma Mart Vermeulen in Woerden. Die had wel wat voor Urk, maar dan moest er vlug beslist worden, want ook op de Veluwe had hij een potentiele klant. Er werd beslist, maar het plaatsen zou geen eenvoudige zaak zijn. De zgn. ’’bewaarschool” moest verbouwd en verhoogd worden en voorzien van een orgelgalerij, en dat gebeurde nog datzelfde jaar. Daar werd het orgel geplaatst door de meesterknechts van Vermeulen, de heren Wisse, Apeldoom en Bouman. De ingebruikneming vond plaats in 1911 toen het 75 jaar geleden was dat de gemeente zich afgescheiden had van het hervormde kerkbestuur. Er werden twee organisten benoemd, de onderwijzer J.H. van Doom en W. Metz, de hellingbaas, en later ook C. Koffeman en A. van Urk. Als de hervormde gemeente eens zonder organist zat, namen ze ook daar de dienst waar.

Zeker tien jaar lang werd het orgel jaarlijks door Vermeulen gestemd. Orgeltrappers zorgden tot 1925 voor de nodige lucht, maar toen werd door de firma Bernard Koch in Apeldoom een elektrische windmachine geleverd en was het met voeten treden van de magazijnbalgen afgelopen.

Aan het onderhoud van het kerkorgel werd weinig aandacht en geld besteed en mede door de hoge vochtigheidsgraad in het grote gebouw ging de kwaliteit langzaam maar zeker achteruit.

In 1943 werd de gereformeerde organistenverenigingom advies gevraagd en de heren Joh. M. Vetter en R. Kamp stelden een rapport op. Er werd zelfs een restauratieopdracht gegund aan de firma J. de Koff en Zn. te Utrecht, maar door de oorlogsomstandigheden ging het niet door.

In 1950 slaan de organisten van het Bethelkerkorgel alarm en opnieuw stelt de G.O.V. een onderzoek in en komt met een rapport. Uiteindelijk wordt de restauratie opgedragen aan de firma J.C. Sanders in Utrecht. Het pijpwerk werd schoongemaakt, de windladen werden hersteld en de tractuur en het regeerwerk eveneens. De oude registerknoppen werden vervangen en ook kwam er een nieuw pedaalklavier, en voor de Aeoline 8’, een strijkende stem van het bovenwerk, kwam een Nasard 3’ in de plaats. De restauratie viel samen met een grote, algemene opknapbeurt van het gehele kerkgebouw. Daarbij kreeg de orgelkast een okerbruine kleur, terwijl voorheen het 21

orgel geschilderd was in een glimmende imitatie-eikenachtige tint. De firma Sanders, die in 1956 ook het Petrakerkorgel bouwde, had het onderhoud en de jaarlijkse stemmingen, later overgenomen door de firma K.B. Blank en Zn. Maar desondanks ging de toestand van het orgel door met name de vochtigheid weer sterk achteruit. In de wintermaanden was het soms nauwelijks bespeelbaar. Weer werd door de G.O.V. een rapport uitgegeven, uitgebracht door de heren Chr. Hanegraaf en Joh. van Dommele. Dat was in 1968 en het kwam er op neer, dat maar beter een nieuw instrument aangeschaft zou kunnen worden. Immers, bij het orgel was geen sprake van klankmenging door de te diepe orgelkas. De tractuur was versleten en de windladen spraken door. De dispositie liet veel te wensen over en het pijpwerk was van slechte kwaliteit. Dat was te dun van wand en telde vele beschadigingen, sprak slecht aan en had een ongelijk toonkarakter. En... omdat het orgel te hoog stond, zou het in ieder geval verplaatst moeten worden naar de achtergalerij!

De kerkeraad stond voor een moeilijk dilemma, en boog zich zelfs over een offerte voor een nieuw orgel van 25 stemmen van de firma Van den Berg en Wendt, datbijna 100.000 gulden zou kosten. De G.O.V. drong aan op een beslissing: nieuwbouw of restauratie. Toen besloot de kerkeraad in principe het orgel te restaureren. Het plan daartoe van de firma Pels en Van Leeuwen te Waardenburg werd aangenomen en eind 1969 begon het werk. Eerst werd het orgel geheel gedemonteerd. De laden werden gerestaureerd, maar bijna het gehele mechanisme werd vemieuwd. Het pijpwerk werd hersteld en opnieuw gei'ntoneerd. De houten bazuin 16’ van het pedaal werd vervangen door een koperen. (30 pijpen). Verder werden geen dispositiewijzigingen of uitbreidingen aangebracht, maar wel nieuwe handklavieren en een voetpedaal. De gebruikte moderne materialen moesten bestemd zijn tegen vochtigheid en wisselende temperatuursinvloeden.

Met een bespeling door Jan Bonefaas werd het orgel op Biddag 1970 in gebruik genomen. De restauratie had wel ongeveer 80.000 gulden gekost, maar de kerk behield gelukkig het oude instrument met zijn mooie oude klank, die toch nooit in een nieuw orgel terug te vinden zou zijn, althans niet in die tijd, toen het nog mode was orgels te bouwen met een vrij scherpe klank, georienteerd op het klankideaal van de barok.

22

Nu waren er in de jaren zestig een paar Urker knapen die zeer geinteresseerd waren in de herkomst van het Bethelorgel en elkaar nogal eens spraken in een plaatselijke schoenmakerij.

Die herkomst immers was altijd een mysterie gebleven.

Contacten werden gezocht met oudere plaatsgenoten en met de firma Vermeulen. Het bleef bij geruchten, dat het oude orgel afkomstig zou zijn uit een oude rooms-katholieke kerk. Correspondentie werd gevoerd met mensen van de G.O.V. (Joh. M. Vetter en A. van der Zee) en met de orgelhistorici dr. M.A. Vente en mr. A. Bouwman. Laatstgenoemde zag in het orgelfront ’’Meere-trekken” en meende dat het wel eens rond 1825 gebouwd kon zijn.

Toen de knapen mannen waren geworden, had de oude jeugddroom hen nog niet losgelaten en zij grepen hun kans in 1981.

Voor de grote en ingrijpende renovatie van de kerk moest het orgel veiligheidshalve geheel worden gedemonteerd. De ca.

1500 pijpen en pijpjes werden op een zolder op Urk opgeslagen.

Als dan in oktober 1981 de kerk zo goed als gereed is, wordt het weer opgebouwd door twee vakbekwame mannen van de firma Pels en Van Leeuwen, de heren W. Molenaar en J. Poldervaart, mensen ook met historische belangstelling. Met hen wordt een antwoord gezocht op de vragen van het verleden. Theorieen en hypothesen worden opgezet en soms ook weer verworpen, maar ontdekt wordt toch het volgende: Uit de laden blijkt dat de prestant 8’ vroeger dubbelkorig is geweest en ook dat de mixtuur tertskoren heeft be vat. De comet 5 st. (verhoogd op bank) heeft eertijds gewoon op de lade gestaan en was ook van een andere samenstelling: het kan een carillon of een comet 4 st. geweest zijn. Er wordt ook nog een andere belangwekkende ontdekking gedaan. De orgelbouwers vinden namelijk op enig pijpwerk met een scherp voorwerp aangebrachte inscripties, te weten het woord ’’IJsselstein”. Het wordt aangetroffen op G-2 van prestant 8’, groot Cis van octaaf 2’ en groot D van mixtuur.

Dat is mogelijk een nieuw aanknopingspunt. Na onderzoek van het tegenwoordige en (veel belangrijker) het voormalige orgelbestand in IJsselstein (Utrecht) konden enige conclusies worden getrokken: In de 18e eeuw belegden de rooms-katholieken in IJsselstein hun diensten in een zgn. Schuilkerk. Omstreeks 1780 werd een tweede schuilkerk in gebruik genomen. De toenmalige pastoor beijverde zich zeer dit gebouw te verfraaien. Zo werd er een preekstoel uit de stad Gent aangevoerd en ook een 23

mooi altaarstuk. En in 1792 bouwde de toen nog vrij jonge Abraham Meere voor die kerk een orgel. Meere leefde van 1761 tot 1841 en vestigde zich in 1779 als orgelmaker in Utrecht.

Hij werd een vermaard vakman, die vooral in de eerste helft van de vorige eeuw vele en belangrijke orgels bouwde en in zijn tijd zeker tot de beste en bekendste orgelbouwers behoorde.

Meere bouwde in Rotterdam het destijds grootste orgel van Nederland (verloren gegaan in 1940) en in de hervormde kerk van Maarssen een orgel dat qua front een treffende gelijkenis vertoont met ons Bethelkerkorgel, maar dit terzijde.

Omstreeks 1800 breidde Meere het orgel in IJsselstein uit met twee houten registers (fluit 4’ en holpijp 8’ op het bovenwerk).

Dan wordt in 1887 dit orgel overgebracht naar de grote nieuwe basiliek in IJsselstein door de firma Gabry uit Gouda. Daarbij worden twee nieuwe blaasbalgen geplaatst en de nodige reparaties uitgevoerd voor de som van 700 gulden. Dat orgel blijft dan in gebruik tot 1907. Dan is er een vemieuwingsdrang en men wil een nieuw en groter orgel. De Utrechtse orgelbouwer Maarschalkerwaard krijgt daartoe de opdracht. Het kost bijna 10.000 gulden en wordt in december 1908 in gebruik genomen.

Het oude orgel wordt verkocht aan een orgelhandelaar. En dat is dan (ongetwijfeld) de op 12 km. afstand van IJsselstein wonende firma Mart Vermeulen. Die had toch wel enige naam en ook vakkundig personeel. Hij plaatste o.m. in Scherpenisse een tweedehands orgel en breidde dat uit in 1907. In Woerden breidde hij het orgel van de hervormde kerk uit met een derde klavier van acht stemmen, en het is nu vrijwel zeker dat hij voor Urk het oude Meere-orgel van IJsselstein uitbreidde met materiaal van Laukuff (Duitsland) tot de dispositie die het orgel bij plaatsing in de Bethelkerk in 1910 had. Bij vergelijking van de oude Meere-dispositie en die van 1910 kunt u zien welke registers het betrof.

Zeventig jaar is er al orgelmuziek in de Bethelkerk geweest, en nu menen de onderzoekers er dan achter gekomen te zijn, wat hen tot grote voldoening en dankbaarheid stemt, dat het Bethelorgel een uiterst waardevol instrument is, waarvan de kern gebouwd is door de beroemde Abraham Meere.

De waarde is nog weer gestegen, nu de kerkeraad er in heeft toegestemd het orgel met drie stemmen te laten uitbreiden, nl. op het hoofdwerk een fagot 16’, op het bovenwerk een sesquialter 3 st. en op het pedaal een roerquint 6’.

24

De dispositie van het orgel in 1982: Hoofdwerk: Bovenwerk: Pedaal: *Prestant 8’ Subbas 16’ *Bourdon 16’ Holpijp 8’ Open bas 8’ *Prestant 8’ Viola 8’ Roerquint 6’ (4) *Holpijp 8’ Celeste 8’ Octaaf 4’ *Quintadeen 8’ *Gemshoom 4’ Bazuin 16’ FI. Harmon. 8’ Fluit 4’ *Octaaf 4’ Nasard 3’ (3) *Roerfluit 4’ (1) *Woudfluit 2’ *Quintfluit 3’ (2) Sesquialter 3 st. (4) *Octaaf 2’ *Mixtuur 3-6 st.

Vox Humana 8’ Comet 5 st. (din) (5) Tremulant * Flageolet 1’ Trompet 8’ Fagot 16’ (4) Noten: 1) in vorige disposities werd ten onrechte Fluit 4’ vermeld.

2) in vorige disposities werd ten onrechte Quint 3’ vermeld.

3) in 1951 kwam Nasard 3’ in de plaats van Aeoline 8’.

4) uitbreidingen in 1982.

5) oorspronkelijk Comet 4 st.; Comet 5 st. is van 1911.

De registers van Meere van 1792 zijn door een sterretje aangegeven.

Dit orgelverhaal werd verteld door Klaas de Boer (Hofstee 5) en Tjalling Ruiten (Schelpenhoek 44). Zij weten nog wel meer mee te delen en hebben ook een uitvoerige bronvermelding, daar zij diverse archieven en publicaties raadpleegden en spraken met tal van kenners, maar in verband met de beschikbare ruimte moeten wij het hierbij laten, onder dankzegging aan de heren onderzoekers voor hun volhardend speur- en schrijfwerk.

Wist u - dat in 1900 voor ”het lezen bij de doden” aan de lezer 20 gulden per jaar werd uitgekeerd?

- dat schipper H. Romkes in 1906 voor/ 14,75 inschreefom de huisboedel van ds. Van der Vegte van Edam te halen?

- dat ”het verslag” van Samuel altijd heel gezellig was en daar voor het eerst ’’lichtbeelden” werden vertoond?

25

Dominees van Urk Predikanten die de Gereformeerde Kerk van Urk hebben gediend en intussen overleden zijn: Pier Schaap (1836) 1842 - 1843 J. Nentjes 1846 - 1859 en 1862 - 1873 W. Visser 1873 - 1891 J. van Anken 1891 - 1905 G.H.A. van der Vegte 1906 - 1915 T. Rispens 1917 - 1920 J.J. Bouwman 1921 - 1928 W. Doorenbos 1931 - 1952 K. S.G. Zijlstra (hulppr.) 1938 - 1942 L. Hartholt 1971 - 1972 Hun portretten hingen in de consistorie, behalve dat van de eerste predikant. Van hem bleek later geen afbeelding (meer) te bestaan.

Verder hebben op Urk gestaan de predikanten G. Spijker, P. Homburg, J. Wolven, H. Veenstra, H.R. Groenevelt, A.W. Bol, J. Koppe, J.B. van Mechelen, K. Kramer en W. Feenstra, alle vertrokken ”naar elders” op ds. H. Veenstra na.

Op 20 nov. 1846 werd ds. Jacob Nentjes Wz. in zijn geboorteplaats predikant. Zijn voorbereidende studie had hij genoten bij ds. Wolter Kok in de Bergen bij Ruinerwold. Hij heeft de gemeente gevormd. In 1852 telde ze reeds 700 zielen. Hij was een geliefd prediker, degelijk en emstig en van nauwgezette levenswandel. Er ging invloed van hem uit op oud en jong. Hij was accuraat en van meer dan plaatselijke betekenis. Wei een veertigtal beroepen werden op hem uitgebracht en hij ontving een stroom van preekverzoeken. Soms kwamen er op de kerkeraad 4 of 5 tegelijk ter sprake. Die nam toen zelfs het besluit dat vooraf 8 gulden in de armenkas moest worden gestort als men ds. Nentjes wilde hebben te preken. Hij heeft de gemeente 26 jaar gediend. Van 1859-’62 stond hij in Harlingen. Hij nam het vierde beroep naar Urk weer aan en nam in Harlingen afscheid met de woorden: Ik zal henengaan en wederkeren tot mijn vorigen man, want toen was het mij beter dan nu.

(Hosea 2 vers 6).

(Men zie verder in de ’’Geschiedenis van het eiland Urk”, biz. 398-444).

26

Ds. Willem Visser van Middelhamis deed, 55 jaar oud, op 1 augustus 1873 zijn intrede. Ruim 18 jaren heeft hij de gemeente trouw gediend. Hij was een zacht man, vriendelijk van karakter en minzaam in de omgang. Hij wist bijzonder gepast een woord te rechter tijd te spreken. Men hield van hem als van een vader.

Met de treurenden was hij bedroefd, met de blijden blijde. De nodige doortastendheid in de leiding ontbrak meermalen. Zijn arbeid werd door God rijk gezegend. Hij mocht het beleven dat in 1885 de grote, nieuwe kerk werd gebouwd. Toen hij oud werd, begon hij naar rust te verlangen en hij ontving emeritaat op 1 mei 1891. Tot 7 februari 1896 heeft hij in het midden der gemeente van die rust mogen genieten.

Treffende bijzonderheid: de eerste drie predikanten zijn in het midden der gemeente ontslapen en rusten met de kudde die zij weidden op de akker der doden tot de dag van onze Here Jezus Christus.

(Aldus ds. Van der Vegte in 1911.)

Op 20 sept. 1891 deed ds. Jan van Anken, oud 53 jaar en komende van Genemuiden, zijn intrede. Een gans andere persoonlijkheid als ds. Visser. Zijn gezonde en degelijke prediking overwon het vooroordeel waarmede hij in het begin had te kampen. Zijn optreden was streng en ietwat koel. Hij gaf zich niet spoedig. Maar achter dat strenge gelaat en die forse blik, wat soms herinnerde aan het handwerk, dat in z’n jeugd door hem in de smederij was beoefend, school een gemoed van toegenegenheid en klopte een hart vol liefde voor de dienst des Heren. Velen die hem eerst niet hadden begrepen, werden zijn beste vrienden. Na bijna 14 jaar de gemeente met trouw en ijver te hebben gediend, deden de ouderdom en de lichaamsgebreken zich dermate gevoelen, dat hij de roeping naar het kleine Wezep bij Zwolle aannam. Hij nam afscheid van Urk op 17 juli 1905 en sprak een jaar later bij de intrede van Van der Vegte: ’’Was ik 50 jaar geweest, dan had u daar niet gestaan”. (nl. op de kansel van de Bethelkerk).

(Uit de notities van J.H. van Doom.)

Ds. Taede Rispens, geboren 5 maart 1866, overleden 22 nov.

1920, was geliefd en geacht, zelfs bij hen die niet tot de gereformeerde kerk behoorden, dankzij zijn guile vriendelijkheid en onberispelijke levenswandel. Toen de vlektyfus op het eiland zoveel slachtoffers maakte, gaf hij met de meeste welwillendheid leiding en troost, ook bij de begrafenis van hen die 27

bij de hervormde kerk waren, omdat hun predikant, die eveneens door de gevreesde ziekte was aangetast, machteloos temeder lag. Onvermoeid en met hoge bezieling verrichtte hij in die bange dagen zijn dubbel zware arbeid. Hij was fors van gestalte en voor mensen niet vervaard. Hij wist wat hij wilde en wilde wat hij wist. Toch dacht hij klein van zichzelf. Hij was inzonderheid een man voor het praktische geloofsleven en een stevige, kalme leider van de vergaderingen. Hij was een man van de werkelijkheid. Hij liet zich niet gemakkelijk iets wijs maken. In het wegscheuren van elk masker en elke valse schijn kon hij soms hard en onbarmhartig wezen. Hij liet ze ook voor zichzelf niet gelden.

(Uit een ”in memoriam”.)

"Ds. v.d. Vegte is heengegaan.” Dit bericht verspreidde zich dezer dagen over het eiland. Voor de ouderen was het een aanleiding om even terug te blikken naar de tijd dat hij op Urk werkzaam was. Op 8 juli 1906 deed hij zijn intrede met de tekstwoorden uit Psalm 71 vers 16. Bijna 9 jaar mocht hij op Urk arbeiden en zondag aan zondag verkondigde hij met een machtige stem het Evangelie.

Het eerste, voor onze vissersbevolking zo angstige jaar van de grote wereldoorlog heeft Zijne Eerwaarde hier meegemaakt en vaak heeft hij de bevolking opgebeurd door te wijzen op de bescherming van de machtige God. Er wordt van ds. Van der Vegte verteld, dat hij het eerste jaar toen hij op Urk was met ds. Van der Linden afsprak over welke tekst ze zouden preken om het over en weer lopen van gereformeerden en hervormden tegen te gaan. Op 4 april 1915 nam hij afscheid van de gemeente met de woorden uit Handelingen 20 vers 32 en vertrok toen naar zijn laatste standplaats Groningen.

(Uit de ’’Oprechte Urker” in 1936.)

DomineeJ. Bouwman stond van 1921 tot 1928 op Urk. Hij was zeer impulsief en leefde in lief en leed sterk met de bevolking mee. Als het storm weer was, zagje hem vaak naar de vuurtoren gaan om te zien of er ook vissers naar de haven kwamen. Ook ging hij de averij zien die de ansjovis- en haringnetten door de storm geleden hadden. Hij kon goed preken, helemaal uit het hoofd, en heeft ook zelf een catechisatieboekje geschreven dat verre van gemakkelijk was. Hij was al een half jaar van Urk weg, toen we eens met de hotter in Amsterdam aan de De Ruyter28

kade lagen. Ds. Bouwman kwam met de trein, zag ons liggen en kwam direct naar ons toe, om eens te horen hoe het op Urk ging.

We zouden net eten, dus hij kon meteen meeeten en bleek vol belangstelling. Toen er bij Terschelling een hotter was vergaan in februari ’28 moest mijn broer Klaas, die bij hem op de belijdeniscatechisatie was, op de vloer van zijn studeerkamer de situatie uittekenen en de plaats aangeven waar die hotter was gebleven. Zo leefde hij mee. Aldus br. M. Kramer Kz. Ds. W. Doorenbos kreeg om gezondheidsredenen op 1 maart 1952 emeritaat. In September van het volgende jaar nam hij in de Bethelkerk afscheid van de gemeente die hij 22 jaar had gediend. Hij vertrok voor een rustige levensavond naar Apeldoom en overleed daar op 5 juli 1957.

Hij nam in 1930 het tweede door Urk op hem uitgebrachte beroep aan en gaf vervolgens al zijn krachten aan de gemeente.

Hij was niet gauw van z’n stuk te brengen en kon goed leiding geven. Hij kon wel een meester in de rechten zijn, zei de volksmond, en hij kon ook goed preken. Hij was en bleef de dominee tot het laatst toe, ook toen de kerk bij het catechisatiewerk gebruik kon maken van de hulp van ds. Zijlstra. Trouwens ook veel ouderlingen namen in die tijd veel werk op zich. Zonder dat had ds. Doorenbos niet zo lang de enige predikant in een zo grote gemeente kunnen blijven. Hij hielp de gemeente door moeilijke jaren van economische crisis, droogmakingsperikelen en oorlogsomstandigheden heen.

CandidaatK. S. G. Zijlstra was 4 jaar hulppredikant op Urk. Hij preekte 13 September 1942 in het hulpkerkgebouw (Patrimonium) afscheid. Zijn tekst was Matth. 9 vers 36-38. Hij sprak van een bewogen Herder, een vermoeide kudde, een grote oogst en het gebed om meer arbeiders voor het binnenhalen van des Heren grote oogst.

Ds. Zijlstra was zelf oogstknecht van Christus geweest en ontmoette naast distels die hem staken ook bloemen die hem verkwikten. Hij betreurde het, dat het nooit tot om-en-om preken gekomen was, maar verheugde er zich in, dat de tweede plaats van samenkomst nu wel bevestigd was en het voorbereidende werk van een hulpprediker afgelopen, en het beroepingswerk voor een tweede dienaar des Woords reeds voortgang vond. De scheidende predikant eindigde met de wens, dat er spoedig een tweede dominee zou komen. ”En dat zeg ik, gemeente van Urk, omdat ik u lief heb, om Christus’ wil, 29

J. Nentjes

W. Visser

J. van Anken

T. Rispens

30

L. Hartholt

K.S.G. Zijlstra 31

wiens gemeente gij zijt. Daarom, ik heb u lief met de liefde des geloofs, die het welzijn der gemeente stelt boven eigen belang.”

Ds. Hartholt deed intrede op 12 december 1971 in de Bethelkerk. In de herfst van 1972 werd hij ziek, maar op zondag 5 november ging hij weer voor in de Petrakerk met als tekst Prediker 12:8. Als voorbeeld voor het vergankelijke mensenleven nam hij de vallende en nog zo kleurige bladeren. Kort voor het eind van de preek werd hij onwel en overleed kort na zijn aankomst in het ziekenhuis.

"Hij werd alom geprezen, door velen reeds bemind, Slechts kort mocht hij hier wezen, toen haalde God zijn kind.

Hij was een der getrouwen die niet op eigen kracht, maar op genade bouwen, op Jezus, die ’t volbracht.”

Hij werd op 9 november 1972 in zijn geboorteplaats Donkerbroek ter aarde besteld. Hij had een goede ingang in de gemeente gehad en leefde sterk met de visserij mee. Hij voer zelfs enige weken met de UK 176 mee, om het vissersbedrijf te leren kennen. Geen wonder, dat een ieder bij zijn plotseling verscheiden verslagen was.

Dominee van Urk te zijn (geweest) geeft onuitwisbare indrukken. Jaren nadat ds. Zijlstra op ”het eiland” had gearbeid bracht zijn werk als predikant onder de zeevarenden hem op vele eilanden in de West. Het gebeurde hem op een van die eilanden, dat hij in een preek in vervoering uitriep: ”Ja, gemeente, zoals wij hier op Urk...” Wei een sprekend bewijs hoe dat eiland nog voortleefde in zijn gedachten.

Bij de Urker familie Jeka op Makasar hoorde hij de stem van broeder Metz op de bandrecorder, en zijn hart ging open.

Er waren ook steeds dominees van buiten Urk die een zwak voor de gemeente en de Bethelkerk hadden en er graag preekten.

In de strenge winter van 1929 kwam ds. Hoek van Enkhuizen over het ijs naar het gei'soleerde eiland en doopte in een dienst in de Bethelkerk toen veel kinderen.

Tot nu toe heeft de Gereformeerde Kerk van Urk reeds 24 predikanten gekend. Er zijn in het midden van de gemeente ook 32

predikers gekweekt, mannen die een stichtend woord konden spreken, ’’lerend ouderling” werden of ’’dominee op artikel acht”, of ook de theologische hogeschool in Kampen bezochten.

Van de overledenen noemen we Jacob Snoek, Kobus de Vries, Jan Post, Lubbert van Urk en Johannes Romkes, en ouderling Wypke Metz, die tot op hoge leeftijd in de gemeente arbeidde en wel ”de dominee van Oosterwerf” werd genoemd, omdat hij, toen Urk nog een eiland was en in vakature-tijd, welhaast een predikant kon vervangen. Voor hem had Willem de Vries een belangrijke taak gehad. Bij een schipbreuk verloor hij zijn schuit en werd toen bakker-veehouder-winkelier en later voorzitter van de kerkeraad en wethouder. In vakature-tijd logeerden predikanten-van-elders bij hem en dat bei'nvloedde zijn taalgebruik. Toen hij eens, lopend door de kerk, tegen een oud vrouwtje stootte, zei hij: ’’pardon”; waarop Bape tegen haar buurvrouw opmerkte: ’’Had jie nou edocht, dat Willem van Tromp zo vloeken zou, in dat nog wel in de kark?”

De kerkdiensten duurden meestal anderhalf uur en de dominee verdeelde zijn preek gewoonlijk in drie punten. Twee gedeelten verklaarde hij voor de tussenzang en een er na. Dominee Visser legde dan zijn aantekeningen terzijde en sprak ”een woordje van hart tot hart”, zoals hij dat noemde.

Ds. van Anken liet bij het beeindigen van de catechisatie steeds zingen: Zijn naam moet eeuwig eer ontvangen (Psalm 72 vers 11.)

Ds. van der Vegte was kort aangebonden. Jurie Brouwer moest eens zijn vraag betreffende de drie formulieren van enigheid ’’opzeggen”. Hij begon: Wij belijden en geloven... en toen weer: wij geloven en belijden... en de derde keer dito. Toen was het geduld van de catechiseermeester op en vulde deze aan... dat jij er geen snars van geleerd hebt.

Toen hij naar Groningen was vertrokken, leek hij daar later wel spijt van te hebben. Hij zei eens: ”Op Urk was ik de dominee, daar ben ik een dominee.”

Over dominees en kerkmensen bestaan heel wat anekdotes.

Toen eens een predikant de Bethelkansel was afgedaald zei een broeder in de consistorie tegen hem: ’’Dominee, die preek was mij geen cent waard”, waarop de predikant lakoniek antwoordde: ”Dat is dan jammer broeder, hij heeft mij nog een blauw schrift van een stuiver gekost”.

Een poosje later had de man in de ogen van die broeder een 33

voortreffelijke preek gehouden, en ook dat zei hij onomwonden. ’’Bedankt breeder”, sprak de predikant, ”dat heeft de duivel mij, toen ik amen zei, ook al gezegd”.

Weet je hoe ds. A. weleer zijn jeugdige catechisanten ontving?

Als het seizoen weer begon, stond hij met een vragenboekje in de deur van de consistorie. Elke nieuwe leerling die zich meldde, hield hij het boekje voor en liet hem enige regels lezen.

En als dat niet vlot genoeg ging, kon de adspirant catechisant voorlopig rechtsomkeert maken.

In de consistorie werd door een enkele breeder wel eens ellenlang gebeden. Een dominee kon dat maar moeilijk verdragen. Als hij vond dat het welletjes was en een kuchje niet hielp, tikte hij met z’n schoen op de vloer. Toen op een keer ook dat niet hielp, zei hij zelf maar duidelijk ’’amen”, en dat bleek een goede leer voor een volgende keer.

Bij een zachtmoedige predikant greep eens een ongeduldige visser op minder luidruchtige wijze in door zijn rode zakdoek in het gezicht van de te uitvoerige bidder te werpen, en ook dat bleek een probaat middel.

En toen op een keer de voorlezer veel meer las dan de dominee had opgegeven, werd hij in de ouderlingenbank ontvangen met de halfluide mededeling: de maat is kostelijk, breeder.

En ”’t is uut, zei Kok” was jarenlang een gevleugeld gezegde.

Wist u dat in 1931 het veertig-jarig jubileum van Samuel met een grote samenkomst in de Bethelkerk werd gevierd?

- dat onder leiding van Douwe Gnodde rend 1924 een nieuwe vereniging was gesticht met de naam Immanuel?

- dat onder leiding van ds. Bouwman in die tijd een christelijke leesbibliotheek werd opgericht met wel 1000 boeken?

- dat het boekenbezit van Samuel daarin werd ondergebracht en dat elk boek daarvan met een S gemerkt was?

- dat de kerk de Van Alphenstichting ovemam voor 4000 gulden en er een jeugdgebouw van maakte?

- dat een zendingsfilm met enig ’’bloot” destijds grote opschudding veroorzaakte?

- dat er voortdurend klachten op de kerkeraad waren over het zgn. zondagsvissen? (d.w.z. netten op zondag in zee).

-

34

Gevelstenen spreken De bouwgeschiedenis van de kerk is gedeeltelijk te volgen als we de opschriften van de gedenkstenen volgen. Aan de oostmuur een steen uit 1867 en aan de noordgevel twee uit 1885. In het kerkportaal bevindt zich eveneens een mededeling.

ICV»ebenhaezer

y

DEN 2 SEPTEMBER 1J f WERD DE EERSTC STEEN 1 VAN HET CERSTE HERKCI DER CNR. CER GCMCENTE DOOR

P.K.SNOEK ONDER LEIDINC VAN OEN WELE

JAKOB NENTJI BUNA 1/4 EEUW PREDIKANT DEZE1 OIT CEBOUW IS IN 1885 AFCCBRC TCCENWOORDtCE VCNWERKT EN DICK FDNDEMENT WAARQP NET MICUWE SC

BETH.EL

v

DEN 27 APRIL 188 WERD DE EERSTE SI VAltDIT CODSHUIS Cl DOOR DEN WKLEERW HE

WILLEM VISJ! SEOERT 1873 PREDIKANT DRIER CE» 0 HCER! WOON III DIT HU1S.MCT OWEN N TROOSTO0SR BW BIIMAAR WOOfie.HEM SIC I Ilaat AL T VERLOSTE VOLK.met hart en * EM LEIQ NENSTRAKS IN VREE NAA8 T VA0ER1

35

We laten hier ook zien welke stenen zich in de muur van de Van Alphen Stichting (het oude mannenhuis) en het gebouw Samuel (van de jongelingsvereniging) bevonden. Deze twee gebouwen zijn er niet meer, maar de stenen zijn nog te zien in het museum.

De gevelsteen van ”het oudemannenhuis” spreekt voor zichzelf. Oude vissers konden er zich, warm en droog, bezig houden met het herstellen van netten tegen een kleine vergoeding.

Maar, omdat het Urk van toen een groot tekort had aan vergaderruimte, werd het gebouw voor vele doeleinden gebruikt. Vissersverenigingen hielden er hun vergaderingen, jeugd verenigingen evenzo. Toen er een epidemie uitbrak, was het een tijdlang een soort ziekenhuisje. Ook begrafenissen hadden vanuit het gebouwtje wel plaats. De kerk was er nauw bij betrokken en kreeg het ook in eigendom en maakte er het eerste jeugdgebouw van, waarvan eerst Jacob Nentjes en later Pieter Loosman de leider was en daama A. VerhoefF. De jongelingsvereniging ”De jonge Samuel” streefde in de vorige eeuw naar een eigen vergaderlokaal. Het plan kon 36

*rm jar* *««« is mm

VtT UfcVlIKLAVEN CEST1CBT.

'|

TBN BEHOL'VK VAN ny>DKROKV^DK OliUENVAN DACKN ONDKH mr B«STU« VAN

jus m o.£.va« alphen j.nkntjes scdkrt ovm.L.KH4IHil Muk VRIES T.S SVIIIIIlIIC VH KfUMKft. J pBOTEUKOUfEKJCF.F0ST.C MOST*;*

pg

iLwwvmm.

gerealiseerd worden in 1891. Het werd een kerkje in het klein, plaats biedend aan ruim 80 bezoekers. R. de Boer van der Ley, de havenmeester, maakt o.m. de bestedingsstukken en hield toezicht op de uitvoering van het werk door J.H. Klein. De kosten gingen de duizend gulden niet ver te boven. Een ontwerp bleef bewaard. Het gebouwtje zelf werd in 1964 afgebroken om ruimte te maken voor de zaak van Geert Oost.

37

In ’’Samuel” leerden de jonge mannen praten, en er werden toekomstige zondagsschoolonderwijzers en ouderlingen gekweekt. Deze vereniging heeft lange tijd bij de kerkeraad een streepje voor gehad, tot door ’’Filippus” en ’’Pro Rege” het monopolie ten slotte werd doorbroken.

Wist u dat voor de oorlog de kerk van Urk (al sedert 1629) tot de classis Enkhuizen behoorde?

- dat dat nu de classis Emmeloord is?

-

38

Pastorieen ”In den jare 1806 werd te dezer plaatse, zijnde de toenmalige Vinkebuurt, bewoond door Grubbelt Brands, schout van Urk, een huis dat door grootte en bouwstijl zeer uitstak boven de nederige visschershutten er omheen. In 1823 ging het over in handen van den herbergier Pieter Keuter, die er lange jaren zijn bedrijf uitoefende. Omstreeks 1840 werd het aangekocht door de Afgescheiden gemeente en tot kerkgebouw gebruikt. Na den bouw eener nieuwe kerk in 1851 werd de oude verkocht en achtereenvolgens bewoond door Ellen Tiemen en Siets Boetsma, de laatste uitFriesland afkomstig. In hetjaar 1861 kochtde Christelijke Gereformeerde Gemeente de woning terug tot een pastorie voor hare predikanten. Vanl861-1873 woonde er Ds. J. Nentjes, van 1873-1891 Ds. W. Visser en van 1891-1905 Ds. J. van Anken. Nu deed zich langzamerhand de behoefte aan eene nieuwe pastorie gevoelen, en nadat de Raad der Kerk reeds in 1900 het aangrenzende perseeltje, Wijk 5 no. 3, van Okke de Boer had aangekocht, werd in het vooijaar van 1906 tot den bouw eener nieuwe en grootere pastorie besloten.

Een bouwcommissie van 7 leden werd benoemd, uit en buiten den kerkeraad. De architectuur werd opgedragen aan den bouwkundige H.J. van Werven van Kampen, het dagelijks opzicht aan H. Kagei Sr. van Urk, de uitvoering aan den laagsten inschrijver Egbert Brouwer van Urk. Groot was de belang-

Links pastorie 1906, rechts "Samuel”.

39

Oude pastorie met ds. Van Anken en vrouw.

40

stelling, toen op woensdag 11 juli, door den’s Zondags te voren bevestigden Leeraar Ds. G.A.H. v.d. Vegte de eerste steen tot den bouw werd gelegd, welke plechtigheid plaats had onder psalmgezang en gebed.”

Zo was een schoutshuis, na herberg en kerk geweest te zijn, pastorie geworden, waar achtereenvolgens woonden de predikanten Van der Vegte, Bouwman en Doorenbos. Daama werd de pastorie ingericht als jeugd- en buurtgebouw, waarin activiteiten voor jong en oud ontplooid werden. Toen deze in ”De Poort” konden worden ondergebracht, vond de koffiebar er nog enige tijd onderdak, tot het gebouw werd verkocht. Nu zetelt er assurantiekantoor Hoekstra.

Kosters Over kosters uit de vorige eeuw weten we niet veel, maar in 1853 was dat L. Brouwer, de timmerman. Hij kreeg een woordenwisseling met ds. Nentjes en weigerde hem daama de broederhand. Het werd een kwestie voor de kerkeraad. Na vele gesprekken volgt toch het ’’vergeven en vergeten” en geven de mannenbroeders elkaar de broederhand en broederkus.

Een van hun taken was het luiden, hoewel, het klokketouw is ook wel in andere handen geweest.

Zo ontvangt op 15 januari 1872 Jacob de Boer uit handen van diaken Tromp de Vries de som van 35 gulden voor het luiden van de klok gedurende het jaar 1871.

Er is ook een tijd geweest dat het luiden gedeeltelijk het werk was van het dienstmeisje van de dominee. Ook voor de aanvang van de catechisaties werd even aan de bel getrokken.

Ze zullen de luidster wel niet het bellemeisje genoemd hebben.

Een bekend koster-voorzanger-voorlezer was Jacob Nentjes Pz. (1894-1926). Zingen was zijn lust en leven en het voorzingen ging hem tot 1911, toen het orgel z’n taak ovemam, in het algemeen goed af. Hij had een ware stentorstem. Ook werd hij medeoprichter van de koren Halleluja en Excelsior. Van beroep was hij bakker, met roggebrood als specialiteit, maar daamaast spande hij zich met het hele gezin in voor de Bethelkerk. Dat leverde hem aanvankelijk / 4,25 per week op, tot ds. Rispens ervoor zorgde dat het 7 gulden werd. Naast het schoonhouden van kerk en lokalen en de zorg voor lampen en stoven moest hij ook heel vaak de klok luiden. ’ Zondagsmorgens om half negen, 41

Koster J. Nentjes en vrouw.

In het midden koster J. Hennink en vrouw. kwart over negen en tien uur en’s middags om half vier, kwart over vier en vijf uur en ’s zaterdagsavonds de zgn. zevenuursklok. En ook wel voor de ”lare” of anderszins. Mariap van Urk schreef in haar bundel ”Urk is zo mooi” een waarderende schets over deze man ’’Jaawk van Pieter”.

42

Jochem Hennink was koster van 1926 tot 1951, in het begin voor 10, later voor 14 gulden per week. Ook hij heeft heel veel werk voor de kerk verzet. Omdat in de bijlokalen bewaarschool en vergaderingen gehouden werden, moest er eindeloos met stoelen en banken worden heen en weer gesjouwd. In ”de poort” van de kerk werden allerhande manden door hem vervaardigd om er wat bij te verdienen. Hij maakte de tweede wereldoorlog met z’n razzia’s mee, en wist verschillende keren jongens uit de handen van de bezetters te houden door ze boven op de zolder en in en onder de preekstoel te verbergen. Op de zolder werd ook naar radio-Oranje geluisterd. Een keer liep dat mis en konden de luisteraars zich maar net door een snelle vlucht redden. Mooi was het, dat de olielampen door elektrisch licht konden worden vervangen. Ook met de kachels was veel werk.

Het plaatsen van kachels ”op de kraak” werd begrijpelijkerwijs geen succes.

Over kaarsen en lampen het volgende: In de vorige eeuw werd zoveel mogelijk bij daglicht gekerkt. Ging dat een enkele keer niet, dan stonden er kaarsen op de banken. Eerst in 1857 werden er twee lampen aangeschaft. In 1919 kwam er elektrische verlichting. De koster had het maar druk met de vele petroleumlampen. Wekelijks vroegen die hun onderhoud. ’s Middags, in de winter, werden ze eerst laag aangestoken; tegen kerktijd klom de koster op trap of bank en draaide de pitten hoger. Er brak wel eens een glas tijdens de dienst, of er ging een lamp walmen, en dan moest de koster er bij.

Aan elke zijde van de preekstoel hing ook een lamp, en als daar wat mee was, stopte de dominee even met de preek en beklom de koster de kansel om wat meer licht te brengen. Het was een eer voor hem, als er gedurende een lange kerkdienst met geen enkele van de talrijke lampen ook maar iets aan de hand was.

Wat deden ze veel werk voor weinig loon in ’’die goede oude tijd”, de kosters.

De verwarming gaf grote problemen. In de vorige eeuw was er geen verwarming in de kerk. Veel vrouwen, en ook wel mannen, gingen’s winters met een stoof naar de kerk. Daar zat dan een gloeiende kool in. Het werd wel eens wat rokerig door al die stoven en je kon het ook goed ruiken, maar je voeten bleven tenminste warm. Later kwamen er twee enorme kachels in de kerk met pijpen over de galerijen heen. Ze werden zaterdags al 43

aangelegd en stonden zondags soms roodgloeiend. Wie er vlakbij zat kon zweten, maar in de verste hoeken kon je het wel vergeten. Er werd door rook en ongelijke temperaturen dan zo gehoest in de kerk, dat de dominee wel eens vriendelijk verzocht om matiging. Geen wonder ook, dat er wel eens iemand een flauwte kreeg.

In 1951 kwam er een elektrische voetverwarming en in 1981 centrale verwarming met in de kerkzaal vloerverwarming.

Zo is er in bijna elk opzicht veel veranderd, en ook verbeterd.

Singuliere mannen heeft de kerk in het verleden zeker gekend.

Pieter J. Nentjes scheen wel alle preken te kunnen onthouden en wist naam en datum, tekst en preekverdeling van jaren her te reproduceren.

De jongens van ”de lare” evenwel bleken zelfs moeite te hebben met het onthouden van de opgegeven catechismuszondag. Toen er een inventieve knaap aan de beurt was, begon hij het aan de orde zijnde stukje dogmatiek in eigen woorden weer te geven, maar bleef al gauw in de moeilijke materie steken, waarop ds. Doorenbos kalmpjes reageerde door op te merken: ”Ja, Koffeman, een catechismus leren valt wel niet mee, maar er een maken nog veel minder, vind je niet?”

Onder de mannen met gaven zijn te rekenen vele voortreffelijke ambtsdragers, befaamde zondagsschoolonderwijzers, welbespraakte voorzitters van ’’Samuel”, bekwame (schoon niet gediplomeerde) jeugdleiders, en ook de sprekers die door hun oppositie telkens weer voor leven in de kerk zorgden.

Het noemen van mensen die met de Bethelkerk van doen hebben en hadden bleek een onbegonnen werk. We moesten een keuze maken en hebben ons met name beperkt tot de overledenen en derhalve de levenden laten rusten. Maar uitzonderingen mogen en moeten er zijn. We noemen de organisten Louwe Kramer en Lourens Metz, die ieder meer dan veertig jaar het Bethelkerkorgel hebben bespeeld, en ook Teunis Nentjes, na Jochem Hennink vele jaren een toegewijd koster.

Over de nog levende en elders wonende predikanten zou heel veel (goeds) mee te delen zijn. Dominee van Urk zijn was geen sinecure, maar ook geenszins zonder bekoring. Dominee Nentjes en dominee Groenevelt namen tweemaal een beroep naar Urk aan. De laatste viel niet alleen op door zijn rijzige gestalte, maar ook door zijn preektrant en optreden. Al bleek ”de houten 44

45

broek” hem wel eens wat te eng, en al dwarrelden zijn preeknotities soms naar beneden, hij was een man van het Woord en van het woord en bleef er niet in steken.

Activiteiten De Bethelkerk is in de loop der jaren een plaats van velerhande activiteiten geweest. Naast de bediening van Woord en Sacramenten zijn er, met name in de vergaderlokaliteiten, heel wat initiatieven genomen die het geestelijke en culturele leven ten goede moesten komen.

We noemen de Bewaarschool, de Zondagsschool en het Jeugdgebouw. Maar ook een reeks van verenigingen werd er opgericht en hield er vergadering. Foto’s werden voorde oorlog weinig of niet genomen. Er is geen enkel portret van een kerkeraad of een bewaarschoolklasje. Wel zijn bij het 50-jarig bestaan van de Zondagsschool alle kinderen op de foto gezet en op een gedenkplaat verenigd. De oprichters werden in het midden gezet.

Koren als Halleluja en Excelsior lieten er zich horen en portretteren. De Van Alphen-stichting werd op den duur Jeugdgebouw.

In 1876 werd de Gereformeerde Zondagsschool opgericht en elke 25 jaar werd een jubileum gevierd.

Heel wat ambtsdragers en toekomstige ambtsdragers van de Bethelkerk hebben onverdroten hun beste krachten aan dit werk gegeven. Eerst was alles in handen van mannen. Met Riene van Anken, Jantje Hoekstra, Neeltje Nentjes en Tjaltje Metz deden, in het begin van deze eeuw, de dames hun intrede. De school was begonnen vlak bij de kerk, op de plaats waar nu het raadhuis staat. Nu zijn de lessen over verschillende scholen verspreid. In de winter werd er vroeger om half drie kerkdienst gehouden, en dan was er meteen zondagsschool, een soort kindemevendienst dus, maar in verschillende gebouwen. De kerstfeestvieringen waren plaatselijke hoogtepunten. Het vertellen moest aldoende geleerd worden. Soms ging een aspirant-verteller in weer en wind de eenzaamheid van het Top op om zich te oefenen, om dan toch nog voor de klas in het verhaal te blijven steken. Maar anderen bleken geboren vertellers. Reeksen anekdotes vonden in de zondagsschool hun oorsprong.

46

Excelsior buiten de Bethelmuren.

De jongelingsvereniging ’’Samuel”.

Er valt meer te weten dan wij u kunnen meedelen, maar wist u dat in 1851, het jaar van de eerste kerkbouw, de waterstand op Urk bijzonder hoog was?

- dat er toen 125 vaartuigen waren, maar met zeer geringe tonnenmaat?

- dat Urker dominees epidemieen hebben meegemaakt, waarbij zij zelf emstig gevaar liepen?

47

GELDLEENfNG TEN BEHOEVE PER

Gereformeerde Kerk te URK. ';,

AANDEEL N2 1.

Groot TWEEHONDERDV1JFTIG GULDEN IN DB GbI.DLKENING

J

voor het bouwen eener Pastorie VOOK DE

Qereformecrde Kerk te URK

$roof f 60*00.-verdeeld in 24 aandeelen van f250.■ ieder rentende 4 ten honderd gulden in het jaar.

Do rente 2a! ieder halfjaar op 1 Jatiuarl cn 1 Jull door den Admiuistrateur Peimingmeester worden uitbetaald, en jaarlijks zal ercen of rneef nuroniens worden uitgeloot ter aflossing der sehuld en op 1 Januari of 1 Jull door genoeuiden Pemtingmeester worden uitbetaald.

De Kerkermd, Praes-

URK, 1 dull 1906.

De Adminiximteur Penmm/meeeter,

48

De oprichters van de Zondagsschool.

Kerk en Dorpsleven In de Bethelkerk hangt het model van een vissersschip: een schuit oftewel schokker, een scheepstype dat in heteerste kwart van deze eeuw van de zee verdween.

Het model draagt als nummer U.K. 34 en werd gebouwd in 1860 door Jelle A. Loosman, eerstvisser, later dorpsomroeper.

Hij schonk het aan de kerk ter gelegenheid van zijn openbare belijdenis. Bij de kerkrestauraties van 1951 en 1981 werd ook het schip geheel opgeknapt, in 1951 door G. Ekkelenkamp en in 1981 door A. Hakvoort en J. Koffeman.

Het scheepje is een hangend spantmodel Noordzeeschokker, geheel gedekt, eikenhout, lengte 98 cm, masthoogte 110 cm, breedte bij de mast 35 cm, holte bij de mast 14 cm, totale lengte van de fok tot de helmstok 146 cm, met kluiffok, fok, zeil en bezaan en een boomkor uitgerust, met de steven naar de kansel gericht. In alle Urker kerkgebouwen bevinden zich modellen van het een of ander scheepstype.

Bij de Bethelkerk waren drie grote regenwaterbakken. Een bak stond ter beschikking van de koster, de twee andere werden verhuurd aan weduwvrouwen, om in dagen van waterschaarste 49

water uit te verkopen. Er werd 2 cent voor een emmer water gevraagd, maar later werd dit wel een stuiver.

Heel wat vrouwen gingen voor de was om ”een gang” water naar ”de armenbak”. De koster gebruikte zijn water voor de grote schoonmaak. Dan werden alle stoelen een voor een in een grote teil afgeboend en te drogen gezet. Ook banken en ramen kregen regelmatig een grote beurt. Het hele gezin van de koster was erbij betrokken, en ook op vrouwen uit de gemeente werd een beroep gedaan. Het eiland Urk had vaak te maken met wateroverlast, maar, vreemd genoeg, meer nog met water50

gebrek. Er werd met schepen zelfs water uit de IJssel aangevoerd. Dat was toen blijkbaar nog niet verontreinigd. In 1925 kwam er een eerste (gebrekkige) waterleiding. Eerst na de oorlog en de droogmaking kwamen er enorme verbeteringen op velerlei terrein.

De Bethelkerk stand midden in de gemeenschap. De kerkebakken voorzagen in droge tijden velen van het zo nodige water.

Aan de kerkehekken hingen vaak netten te drogen. De bede- en dankdagen voor de visserij werden in de kerk gevierd, en als er ’’tinge” moest worden gebracht, was dat de droeve taak van predikant en ouderling.

Toch ging het er een halve eeuw geleden nog niet zo "democratisch” toe. Stoelen en banken werden verhuurd in verschillende prijsklassen en er waren ook ’’armenblokjes”. Begraven vanuit de kerk was een privilege voor bijzondere personen en gevallen. De grote drie of vier (nl. burgemeester, dominee, dokter en schoolhoofd) konden onderling heel wat bedisselen in de kleine gemeenschap van toen.

De na-oorlogse ontwikkelingen (de afsluiting van de Zuiderzee en de droogmakingen, de opbloei van de Noordzeevisserij, de schaalvergroting en de ontstane kerkelijke verscheidenheid) brachten grote veranderingen teweeg. Of het alle verbeteringen waren, zullen we hier in het midden laten.

51

Voor 1951 stonden er in het middenvak en gedeeltelijk in de zijvakken stoelen voor de vrouwen. Mannen en vrouwen zaten gescheiden. Op de galerij zaten alleen jongens. Voor de gemeenteraad en het gezin van de dominee was er een aparte bank, vooraan tegen de oostmuur.

Bij het uitgaan van de kerk verlieten eerst de vrouwen het gebouw. De zitplaatsen werden verhuurd voor (al naar gelang de plaats) 3 gulden, een rijksdaalder of minder. Twee keer per jaar haalden de diakenen de bijdragen op, met Pasen en Pinksteren. De ene keer kwamen ze om het stoelen- en bankengeld, de andere keer liepen ze voor het tractement van de dominee.

Het verloten van de stoelen verliep niet altijd even stichtelijk, evenmin als het verlaten van de kerk als de vrouwen te snel weg wilden om koffie te zetten.

Het was van ”de kraak”, onder de dienst, een fraai gezicht, een zee van witte hullen; weduwvrouwen droegen een rouwhoedje.

Alles verleden tijd, ook de mooie kerkdracht van destijds.

Hoogtepunten De Bethelkerk heeft tussen 1851 en 1981 uiteraard heel wat bijeenkomsten gekend van allerlei aard: intrede, afscheid, herdenking, jubileum, koorzang, enz.

We noemen een politiek debat op een avond in 1905 tussen Mr. H. Smeenge en een aantal opponenten (o.a. meester Jansma) o.l.v. ds. Van Lummel van Zuidland, over o.m. de Tariefwet van die dagen.

We noemen Hervormingsdag 1917 toen door de drie plaatselijke kerken de Reformatie van 1517 werd herdacht in grote eensgezindheid.

We denken aan de massale vieringen van de Bevrijding in 1945 en aan vele Koninginnedagen.

We denken ook aan de morgen van 11 mei 1968. In 1968 was het eiland Urk duizend jaar in de oorkonden bekend. In dat jaar kwam koningin Juliana op Urk en onthulde daar het monument voor in zee gebleven vissers. Tevoren was er een korte herdenkingsdienst in de Bethelkerk. Dominee H. Veenstra sprakn.a.v. detekstuit Openbaring 21 vers 1: ”... ende zee was niet meer”. Die woorden staan ook op het momument, dat een vissersvrouw voorstelt, die nog eenmaal omziet naar de zee vanwaar haar geliefden hadden moeten komen.

52

Kerkdracht voor 50 jaar.

53

Netten tanen onderaan de hoogte.

54

De foto toont het voomame gezelschap na het verlaten van de kerk op weg naar het monument op de hoge oever van Urk. Menigmaal hebben vorstelijke personen het pittoreske Urk bezocht. Zo waren op 6 mei 1972 prinses Beatrix en prins Claus in de Bethelkerk om een zangavond van het Chr. Mannenkoor Crescendo bij te wonen. Dat koor ontving op die avond namelijk ”de gouden tulp”, als waardering voor het aandeel in het geestelijk lied op de plaat.

Enige maanden eerder had het koor in Uddel medewerking verleend aan de Kerstviering van de koninklijke familie en in dat ongedwongen samenzijn toen spontaan de uitnodiging voor de zangavond gedaan en daar was even spontaan op gereageerd.

55

Bij de hoogtepunten in de geschiedenis van de Bethelkerk behoort ook de radio-uitzending die voor de N.C.R.V. op Urk plaats vond op 12 maart 1928 in de ’’bewaarschool”.

Sprekers waren o.m. burgemeester Gravestein, dominee Bouwman, ouderling J.K. Koffeman en ouderling W. Metz, die de leiding had. Zang en muziek werden verzorgd door ’’Halleluja”, ’’Excelsior” en ’’Valerius”.

Het mannenkoor stond onder leiding van Gerrit de Boer (Garret Bakker, de schipper van de ijsloper). Als psalm werd aangeheven: Verhoog, o Heer, Uw naam en kracht (psalm 21 vers 13). De UK 152 haddeomroepervanEnkhuizengehaald.

De avond werd een succes. Zelfs uit Brussel kwamen dankbetuigingen. Urker dienstmeisjes, die ”aan de wal” de uitzending voor de radio volgden, constateerden dat die avond de hun zo goed bekende klok in de consistorie van slag was.

Hoogtepunten waren het als met hoogtijdagen dienstmeisjes, loggerlui en oud-Urkers op het eiland kwamen en de Bethelkerk plaatsen te kort kwam. Dat gebeurde ook als ’’mannen van naam” er voorgingen, bijvoorbeeld als prof. Tj. Hoekstra uit Kampen er preekte. Hij was een kleinzoon van ds. Visser en zoon van de oprichter van de Zondagsschool Pieter Hoekstra.

Tjeerd gaf als student al catechetisch onderwijs en maakte zich geliefd bij de eilanders. Hij preekte later graag op Urk en over zijn preken werd lang nagepraat. Hij koos zijn stof uit de kleine profeten (Amos o.a.) en het boek Openbaring. Zijn oudejaarstekst in 1905 was Job 13 vers 9: ”Zal het goed zijn, als Hij u zal onderzoeken?”

Zijn ijver voor het zingen van het nieuw-testamentische lied naast de psalmen had in de kerken resultaat. In de Bethelkerk ging men in 1949 tot het zingen van gezangen over bij de feestdagen.

Na het overlijden van de professor in 1936 is er door familie en vrienden nog lang over ”hun Tjeerd” gepraat.

Wie praat over hoogtepunten, weet dat er ook dieptepunten zijn. Nu, ook die heeft de Bethelkerk overvloedig gekend.

Landelijke en plaatselijke meningsverschillen en tegenstellingen leidden tot kerkstrijd en -scheidingen, met wonden die nog altijd pijn doen. De Bethelkerkgemeente, die eens meer dan vier-vijfde deel van de plaatselijke bevolking omvat had, zag dat aandeel tot ruim een derde gereduceerd. Honderd jaar geleden waren er twee kerkelijke gemeenten op Urk, nu zijn het er meer 56

dan tien. Het is een stuk kerkgeschiedenis dat zich nog moeilijk laat beschrijven, en zeker niet in dit jubileumboekje.

Bid- en Dankdagen Op 31 januari 1848 deed de praeses van de kerkeraad, ds. J. Nentjes, het voorstel jaarlijks in het vooijaar een gemeentelijke biddag te houden, aleer de vissers de Noordzee bevaren, en een dankdag in het najaar, als zij weer voor de winter thuis komen. Het voorstel werd aangenomen en sindsdien kent Urk een vaste biddag en een dankdag. Na wat verschuivingen in het begin werd de biddag gefixeerd op de tweede woensdag in februari en de dankdag op de laatste dag van het jaar. Ook de hervormde gemeente sloot zich hierbij aan, en later alle andere kerken.

In de biddagweek werden op den duur allerlei activiteiten op sociaal en cultureel terrein ontplooid, en dan waren alle zalen van de Bethelkerk voortdurend in gebruik. Voor de oorlog was er een nijpend gebrek aan vergaderruimte.

De Bid- en Dankdagen behoorden (en behoren nog) tot de hoogtepunten van het kerkelijke leven. Maar het belangrijkste bleef toch de onafgebroken ’’Dienst des Woords” zondag na zondag, jaar najaar, eeuw uit eeuw in. Voor de Bethelkerk al van 1851 tot 1981.

Het uitgaan van de kerk op een Biddag.

57

Bij de ramp van 1868 verloren op een dag 26 mannen het leven.

Zo’n slag was er ook in 1883. Dat legde een zware druk op de gemeente. Erwerden toenjaren lang veel rouwhoedjes gezien in het stoelenvak in het schip van de kerk waar de vrouwen zaten.

In en na 1883 is toen herhaaldelijk het volgende lied in de kerk biddend aangeheven: Schenk, o Here, Uwen zegen Aan de Urker vissersvloot, Blijf hen bij op al hun wegen, Help hen in gevaar en nood; Ach, wanneer de golven woeden, Om hun schepen henenslaan, Wil ze dan, o Heer, behoeden, Hoor hun bee goedgunstig aan.

Er volgden nog twee coupletten. Het lied (van een Urker dorpsdichter) werd gezongen op de wijs van het toen ook bekende Oudejaarsgezang: Uren, dagen, maanden, jaren....

Orgel en Kerktelefoon In 1911 kwam er een orgel. De familie Hessel Snoek was er op tegen. Een aantal leden onttrok zich deswege aan de gemeente.

Snoek schreef een ’’Waarschuwing tegen’t gebruik van muziek bij den Godsdienst”. Ook zijn grafsteen geeft een waarschuwing te lezen: ”Een troostwoord uit den hemel voor de geloovigen: Die door den Geest geleid worden, zijn kinderen Gods, voomamelijk in zingen en bidden. Een waarschuwend woord uit de aarde voor diegenen, die in hun godsdienst, bij het zingen, gebruik maken van orgels of andere muziekinstrumenten, die zijn hoogstens gelijk aan de slapende maagden. Door des Heeren Geest mij aldus geopenbaard.”

De orgelkast is meermalen geschilderd. In 1981 met als hoofdkleur baskisch rood afgezet met vermiljoen, groene aarde en bladgroen. Ook het lof- en snijwerk is opnieuw verguld met bladgoud, evenals de labia van de frontpijpen. De oorspronkelijke kleur van het orgel was albast, wat kwam vast te staan na een kleuronderzoek van de heer Roebers.

In 1924 kwam er doventelefoon in de kerk. Een oude, stokdove vrouw vroeg eens aan koster Nentjes of hij het horentje wilde doorprikken, omdat het verstopt was. Ze had niets gehoord.

Later kwam er uitbreiding over het dorp. De eerste aansluitingen kwamen in de buurt van de Bethel bij oude vrouwen: de weduwe van Evert Hakvoort en die van Lukas Brouwer en bij de vrouw van meester Jansma.

Bij het proberen gebeurde het volgende: De jonge L. Metz ging voor het bordje staan om een stukje uit de bijbel voor te lezen en in de consistorie werd de telefoon aangezet. Thuis zaten de luisteraars al met hun telefoon aan het oor. Lourens riep: ”Wat moet ik lezen?” niet wetend, dat er al contact was. Een oude vrouw meende dat ze antwoorden moest en zei in de horen: ”Nou, jongen, lees maar een psalm”. En toen er inderdaad een psalm gelezen werd, zei ze: ”Zie je nou wel, dat hij mij verstaan heeft?”

De kerktelefoon is nadien voor zeer vele zieken en bejaarden van grote betekenis geweest.

Wist u - dat er veel meer wetenswaardigs valt mee te delen dan in dit boekje aan de orde komt?

- dat de samenstellers zich voor op- en aanmerkingen houden aanbevolen?

59

Herinneringen Meelevende mensen als de bejaarde breeder Frans de Jong weten zich heel wat van vroeger te herinneren. Egbert Brouwer was jarenlang lezer bij begrafenissen vanuit ”de bewaarschool”. Nooit werd verzuimd een aantal kapittels, waaronder steeds psalm 90, te lezen. De Jong maakte nog mee, dat er zonder orgelbegeleiding gezongen werd. Dreigde het mis te gaan bij een moeilijke psalmwijs, dan schoten voormannen van het Halleluja-koor te hulp. Gerrit Bakker, de schipper van de ijsvlet, sprang er soms de bank voor uit. Als kind liep De Jong wel achter de dominee aan, als die met de hoge hoed op ’’tinge” ging brengen. Als zevenjarige was hij reeds bij ds. Van Anken ”op de lare” en moest uit ’’Borstius” lezen. Hij herinnert zich de dominee en diens zonen nog heel goed.

In de wintermaanden was er ook op woensdagavond kerkdienst.

Er was nog geen losstaand doopvont. De schaal voor het doopwater stond op een bordje dat aan de kansel was bevestigd.

Er werd tot in de jaren dertig gecollecteerd met zakjes (Kerk en Armen) aan lange stokken. Als er een extra-collecte was, moesten de zakjes in de consistorie geleegd worden. Het lopen duurde nogal lang en gebeurde tijdens het zingen en ook nog wel daama. Als dominee de tekst las, stonden de diakenen stil, de stokken omhoog. Er werd wel eens een pilaar geraakt bij het hengelen, of een weduwenhoedje. Candidaat-diakenen oefenden soms van tevoren. Als iemand aan een diaken de zak ’’weigerde”, was dat voor de kerkeraad het teken dat er een kwestie moest worde opgelost.

De ouderlingen waren in het verleden meestal mensen van boven de zestig jaar. Lees je de notulen van vroeger, dan kom je opmerkelijke zaken tegen, mooi en minder mooi. Maar ook tref je dezelfde namen aan als tegenwoordig. In de plaats van de vaderen kwamen de zonen en kleinzonen. Waren ze als knapen wel eens rumoerig in de kerk, later bleken het soms echte ’’steunpilaren” te zijn.

Op de jongelingsvereniging ”De jonge Samuel” zou de dominee op bezoek komen. De voorzitter deelde een week van tevoren mee, dat hij daarom zelf de bijbelbespreking zou houden, maar hij drukte iedereen op het hart niet met vragen aan te komen.

Hij hield inderdaad op de bewuste avond een gedegen toespraak en was er van overtuigd, dat de dominee naast hem het niet beter had kunnen doen. Hij sprak over Jeremia in de put en verdeelde 60

z’n stof in drie punten. Toen hij klaar was, vroeg hij kwansuis of er ook vragen waren en haalde al verlicht adem toen zijn medeleden zich aan de afspraak bleken te houden. Helaas, een knaap die de vorige keer gespijbeld had, kwam wel met een vraag. Die wilde weten hoe diep de put was geweest en hoe lang het touw waarmee Jeremia omhoog was getrokken....

Dat veroorzaakte grote constematie in het zaaltje en de voorzitter kreeg het er zo moeilijk mee, dat de dominee moest ingrijpen en met een minder goede indruk van de gang van zaken daar vertrok.

Vermeld dient nog te worden, dat de spreker buiten de vergadering niet zo zachtzinnig met de roekeloze vragensteller afrekende.

De luidklokken In 1870 bouwden architect Van Wijngaarden, timmerman Bregt en loodgieter Tiljet een torentje voor zegge en schrijve / 663,235. Er kwam ook een luidklokje in te hangen, denkelijk in een scheepssloperij gekocht.

Bij de verbouwing van 1910 werd een hogere toren gebouwd en een zwaardere klok gekocht. Er stond op: ’’Gegoten door Gebr.

Van Bergen, Midwolde. Ps. 48:10. ”0 God, wij gedenken Uwe weldadigheid in het midden Uws tempels”. 1816-1911”. Deze klok werd in 1943 door de bezetters gevorderd.

In 1947 kwam op de nieuwe klok te staan: ”De oude ontnam ons de Duitsche tyran A.D. 1943. Deze werd verkregen onder Godes zegen A.D. 1947. O God! Wij gedenken Uwer weldadigheid in het midden Uws tempels”.

Het klokj 61

Deze werd gegoten bij Petit en Fritsen te Aarle-Rixtel (N.Br.).

Toen de toren de klok niet bleek te kunnen dragen, werd de klok overgebracht naar de toren van de Petrakerk en kreeg de Bethelkerktoren voorlopig een elektronische geluidsinstallatie.

Ook dat is al verleden tijd. De gerestaureerde toren krijgt een nieuwe klok. Het klokje van 1870 dat in de oorlog verborgen bleef, staat in het museum.

Een meisje gaat met vader mee om in de kerk te kijken; eens even daar omhoog te staan, dat zou haar toch wel lijken.

Grootvader is daar ook geweest, hij mocht er wel eens preken en heeft toen van die hoge plek de Bethelkerk bekeken.

Het meisje klimt de preekstoel op en lacht eens naar haar vader, want die komt met de camera al in de aanslag nader.

Hij kijkt, hij knipt, het is gebeurd, en nu kan elk aanschouwen dat in principe de houten broek zelfs past aan kleine vrouwen.

62

Tijdens de restauratie

Een meisje ging met vader mee...

63

De renovatie van 1981 Bij een renovatie komt heel wat kijken. In december 1979 werd het principebesluit genomen de kerk te restaureren en in februari 1981 werd het werk aanbesteed. Op 15 februari was in de laatste dienst ds. Posthumus voorganger. Na het uitspreken van de zegen zong de gemeente Ps. 119 vers 45. Toen sloot de predikant de kanselbijbel en begeleid door de dienstdoende ouderlingen Evert de Boer en Klaas Weerstand bracht hij die in de consistorie.

Op 4 december 1981 werd de kanselbijbel door oud-ouderling Meindert Kramer Kz. weer in de kerk gebracht en door ds. Posthumus de preekstoel op gedragen en daar geopend, terwijl opnieuw aangeheven werd: ”0 Heer, Uw Woord bestaat in eeuwigheid”.

Het boek was gerestaureerd door Tran Binh, een Vietnamees die op Urk een verblijfplaats vond.

Die verbouwing van 1981 ligt net achter ons. De plaatselijke kranten hebben er in woord en beeld uitvoerig over bericht.

We willen daarom volstaan met het geven van foto’s en van het inwijdingsverslag dat de administrateur, H. Kramer, schreef voor het kerkblad (in hoofdzaak): De ingebruikneming van de kerk Vrijdag 4 december 1981 zal in de archieven van de Gereformeerde Kerk genoteerd staan als de datum waarop de Bethelkerk ”weer” in gebruik is genomen. Met het woordje ’weer’ widen wij aanduiden, dat het al diverse keren is geweest, dat de kerk sedert de opening in 1851 na een grondige verbouwing weer in gebruik werd gesteld als bedehuis. Ds. Posthumus herinnerde hier ook aan, bij zijn meditatie over 1 Koningen 8:30. Deze tekst was steeds gebruikt bij de opening of heropening van de kerk. En ook hij wilde zich aan de traditie houden.

De predikant was echter niet de eerste spreker in deze samenkomst. Na de opening werd eerst het woord gegeven aan de architect, de heer Van Hunnik uit Rotterdam. In vogelvlucht gaf hij uitleg over datgene wat zich had voorgedaan rond de restauratie. Hij droeg het gebouw als architect weer over aan de 64

gemeente. Dit deed hij aan de voorzitter van de bouwcommissie, de heer Jelle Nentjes. Als tastbaar bewijs van deze overdracht overhandigde hij een envelop met inhoud als aandeel voor de nieuwe luidklok van de kerk.

Voordat de voorzitter van de bouwcommissie het zakelijk gedeelte van zijn toespraak naar voren bracht, verzocht hij de gemeente een lied te zingen, als dank aan de Here, dat de restauratie zonder ongelukken mocht verlopen. Staande werd gezongen ”Ik wil U, o God, mijn dank betalen”.

Hiema kwam een stukje geschiedenis. Het was niet altijd gemakkelijk. Maar toch wist men elkaar steeds weer te vinden, zodat onder Gods zegen met vreugde gewerkt kon worden. De gemeente stond achter het werk, fmancieel en daadwerkelijk.

Dat bleek al tijdens de eerste maandag toen de kerk ’’gesloopt” moest worden. Maar ook in de periode die toen volgde. Banken schuren, ramen afbikken, kerk schoonmaken en verder vele andere werkzaamheden. Steeds waren er vrijwilligers om te helpen. Drie namen werden speciaal genoemd: Hijbo Schudde, Johannes Kramer en Lubbert Kramer. Verder het personeel van de verschillende aannemers/onderaannemers die met veel liefde en enthousiasme hun werk hebben gedaan. De directeur van gemeentewerken, en in hem het gehele gemeentebestuur met alle medewerkers voor datgene wat gedaan is rond de Bethelkerk. Het woonerf verfraait de gehele buitenkant. De heer en mevrouw Roebers uit Vollenhove die samen met de kleurencommissie zo belangrijk waren voor het uitzoeken van de kleuren voor de kerk. Schilder Karel Coenen die zich ook volledig heeft ingezet met zijn familie en personeel. Men is veel dank aan ieder verschuldigd.

En nu kan de kerk weer geopend worden. De gemeente kan de diensten weer houden in ”de kathedraal”. Moge het zo zijn, nu en in de toekomst, dat vanaf deze kansel geen ander Evangelie verkondigd zal worden dan Jezus Christus en Dien gekruisigd.

Toen was het voor velen een ontroerend moment dat oudouderling Meindert Kramer het verzoek kreeg om de bijbel vanuit de consistorie weer de kerk binnen te dragen. Het was toen dat, na het gebed bij de opening van Gods Woord, ds.

Posthumus de meditatie hield over de tekst in de aanhef genoemd.

De predikant legde uit dat in deze tekst uitkomt, dat God op aarde bij de mensen wilde wonen en dat daarom Salomo een huis voor hem mocht bouwen. Dit moest als het ware Gods 65

adres op aarde worden waar de mensen tot Hem mochten naderen, het moest een plaats zijn van offer, een plaats van verzoening, maar bovenal een bedehuis, waar ook de bedevaartsliederen worden gezongen, omdat ook dat gebeden zijn die tot God worden opgezonden. God wil aangeroepen worden door Zijn volk en als het volk dat vergeet, trekt God zich terug en wendt zich af.

Zo is ook het huis dat Salomo gebouwd had verwoest en het leek er daardoor op dat Gods adres toen weg was. Maar het was anders, want als wij ontrouw zijn, God is getrouw, Hij heeft het koningschap vervuld in Zijn Zoon, Jezus Christus, waarvan Hij zei: ”Meer dan de tempel is hier”, en toen bij de kruisiging de voorhang in de tempel scheurde, liet de Here ons zien niet meer aan een adres gebonden te zijn maar overal daar te willen zijn waar Zijn naam gediend en geprezen wordt. Velen vragen zich tegenwoordig af of er dan nog wel aparte tempels en kerken gebouwd moeten worden en de kerkgang staat in Nederland bij velen op de tocht. God verbiedt ons wel tempels met oneigenlijke bedoelingen te bouwen, maar Hij zoekt ook vandaag nog Zijn plaatsen waar Zijn volk contact met Hem houdt. Ook nu geldt, zoals Psalm 133 het verwoordt: ’’Waar liefde woont gebiedt de Heer Zijn Zegen”. Er moet een innige omgang met God zijn en een zorg voor eredienst en offerdienst. Ds. Posthumus drukte de gemeente op het hart om daar toch aan vast te houden, en sprak de wens uit dat de prediking in de Bethelkerk (Huis van God) daaraan ook steeds mee mag werken en daarheen mag wijzen.

Na deze meditatie speelde Meindert Kramer een door hem speciaal ter gelegenheid van dit feestelijk gebeuren gecomponeerde improvisatie over het bekende lied: ’’Dankt, dankt nu alien God”, welk lied ook aan het eind door de gemeente werd gezongen.

Hiema kwamen de sprekers die nu eenmaal horen bij een plechtigheid als deze. Namens de oud-predikanten was het dat ds. Veenstra zei: ”Als deze kansel eens kon spreken, wat zou hij dan veel kunnen vertellen”.

Burgemeester Buijs sprak als vertegenwoordiger van de burgerlijke overheid. Hij vroeg om ook in deze kerk het gebed voor de overheid niet te vergeten.

De heer Junte was de woordvoerder van de hoofdaannemer, de Fa. Klaassen uit Elburg, en daarbij tegelijk ook van de onderaannemers.

66

Een zanggroep, speciaal voor deze avond samengesteld uit leden van de Geref. Jeugdvereniging onder leiding van Arie v.d.

Harst, zong ter afwisseling van de sprekers enkele bekende liederen uit de bundel van Joh. de Heer.

Er waren ook verschillende groepen in de gemeente die daadwerkelijk gezorgd hebben voor de fmancien: de garrenpelsters en -pellers, de inzamelaars van oud papier (extra vermelding: Annie en Giel), de dames van de krans voor de Bethelkerk. De bedragen konden er best zijn: Garren ruim 21 duizend, oud papier ruim 23 duizend en de bazars ruim 47 duizend gulden. In dank werden deze bedragen, die Egbert Korf opnoemde, door de boekhouder aanvaard als welkome aanvulling van het bedrag dat nodig is. De boekhouder liet ook een dankwoord horen voor alles wat gedaan was.

De totale kosten van de renovatie zijn ongeveer 1.400.000 gulden. Bij het begin was 460.000 gulden beschikbaar, maar tijdens de verbouwing werd aan collecten, giften, leningen tegen lage rente, e.d. meer dan 530.000 gulden bijeen gebracht. Het vrijwillig verzette werk kan op een ton geschat worden. Drie ton moest nog worden geleend.

Ds. Wieringa had toen als opdracht om als praeses van de maand alle sprekers te bedanken voor datgene wat zij hadden gezegd. Ook nog eens alien die hun medewerking gaven. Of het nu die op Urk wonende Vietnamese boekbinder was, die de kanselbijbel op bijzonder fraaie wijze had gerestaureerd, of de Ned. Herv. Gemeente voor het gratis beschikbaar stellen van het Kerkje aan de Zee gedurende de periode dat de Bethelkerk gesloten was: ”Uw aandeel is door onze gemeente zeer gewaardeerd, daarvoor hartelijk dank”. Als blijk van dank werd aan de president-kerkvoogd van de Herv. Gemeente, de heer Korten, een envelop met inhoud aangeboden. De heer Korten sprak voor de onverwachte financiele bijdrage ook weer woorden van dank.

Aan het einde was het ds. Posthumus die voorging in dankgebed, waama de gemeente de dankpsalm zong: ’’Die gunst heeft God zijn volk bewezen, opdat het altoos Hem zou vrezen”.

Over de zang van de gemeente wordt niet afzonderlijk geschreven in dit korte overzicht van de bijna drie uur durende bijeenkomst. Deze werd gevoelvol begeleid door de organisten op het orgel dat ook gerestaureerd is.

67

De kerkzaal (waar de diensten in gehouden worden) is geheel gerenoveerd, maar ook de bijgebouwen zijn aangepast aan de kerkelijke activiteiten.

De Gereformeerde Kerk van Urk heeft een gebouw teruggekregen waarvoor men zeer dankbaar kan zijn. Moge ook over dit gebouw de bede gelden, eens uitgesproken door Salomo in de tekst voorafgaande aande tekst waarover ds. Posthumus sprak: 1 Koningen 8:29: ”Dat Uwe ogen open zip?, nacht en dag over

Voor 1981.

68

69

70

71

72

73

Mannen die het karwei hielpen klaren.

74

Tenslotte De haan die 11 mei 1981 door een hoogwerker van de toren was gehaald, werd er 30 September weer op gezet, en hoog en verloren, staat weer op de toren de kerkhaan te gloren, en hij staart onvervaard op die eenzame stee - naar zijn weerhanenaard over land, over zee.

En hij maait en hij draait als het eventjes waait met de windstreken mee, en zijn staart, zo vermaard, is die weerhaan wat waard, dat het kraaien... och hee gunt hij de hanen benee: hij is al met draaien tevree.

De toren, die wat scheef gezakt was, werd weer recht gezet en kon opnieuw van een luidklok worden voorzien.

In hetgrote ronde raam in de noordmuur van de kerk zitten nu zes symbol en: bijbel en kruis duiden op het geloof, hetbrandend hart verbeeldt de liefde en het anker symboliseert de hoop; bij de toren valt te denken aan wat staat in Spreuken 18 vers 10: bij het blaasinstrument (een soort hoom) aan talrijke teksten waarin een trompet en bazuin genoemd worden, met name ook om de wederkomst van Christus aan te kondigen; en het snaarinstrument (een harp) wijst ons naar David en zijn spel, en het loven van de Here met lied en muziek.

De orgelbeelden wijzen daar ook op: David tokkelt de snaren van de harp en engelen blazen op trompetten. En hebt u wel eens gelet op de flguren-in-hout ter weerszijden van het orgelfront?

Het doet denken aan psalm 98, psalm 150 en zoveel andere meer.

De renovatie van de Bethelkerk in 1981 kwam tot stand toen predikanten waren de weleerwaarde heren J. Wieringa, C. Bijman, J.L. Posthumus en K. Eykelenboom, en organisten 75

M.W. Kramer, A. Metz, J.P. Schrijver, P. Brouwer, A. Wakker en Tj. Hoekstra, en kosters A. Hakvoort, W. Kramer en H. de Boer. In de commissie van beheer en de bouwcommissie hadden zitting J. Nentjes, L. Hennink, H. Hartman, K. Kaptijn, L. Korf, L. Hoekman, D. Bakker, K. Ras, L. Kramer en H.G. Schudde.

Verder zaten in de kerkeraad toen 48 ouderlingen en 15 diakenen. De gemeente telde 3680 doop- en belijdenden leden, en behalve in de Bethelkerk werd gekerkt in de Petrakerk en in ”De Poort”.

Toen op 4 december 1981 de gerenoveerde Bethelkerk weer in gebruik genomen werd, zijn er heel wat goede wensen uitgesproken, zoals we zagen.

Bij de ingebruikneming.

76

We citeren hier het slot van de toespraak van ds. H. Veenstra, op Urk woonachtig, en daar predikant van 15 juni 1958 tot 1 januari 1979: ”Ik hoop dat jullie kinderen en kindskinderen hier ook nog zitten, en dat zij mogen zitten onder de schriftuurlijke prediking, zoals die door onze vier predikanten wordt gebracht, want daar gaat het om. De gemeente is belangrijker dan een kerkgebouw.

Het is ook gemakkelijker een kerk te bouwen of te herbouwen dan een gemeente, want daar is meer voor nodig dan geld. Wei heb ik alle bewondering voor de liefde en offervaardigheid van de gemeente. Ik hoop, dat door de genade van de Heilige Geest en de strijd van het geloof de gemeente van Urk net zo mooi wordt als de Bethelkerk nu, en dat de Here met net zoveel plezier op de gemeente neerkijkt, als wij nu de Bethelkerk bekijken, en laten wij bedenken dat niet een gebouw het huis van God, de Bethel, is, maar dat u dat behoort te zijn: een tempel van de Heilige Geest”.

77

Wist u dat ook het orgelspel in de families zit?

(L. Kramer - M. Kramer; W. Metz - L. Metz - A. Metz).

- dat de orgeltrappers destijds wel de geestelijke windgevers werden genoemd?

- dat het doophek dateert van 1851 en de kansel van 1885?

- dat wijk 3 no. 29 gedeeltelijk opgetrokken werd van afbraak van de kerk van 1851 in 1885?

- dat de verkiezing(en) voor ambtsdragers gehouden werd(en) in de middag van nieuwjaarsdag?

- dat de zusters Rippen en Van den Berg het geld voor de lichtkronen van 1951 bijeen brachten?

- dat T. Roos de regenwaterbak van Samuel huurde voor 10 gld. per jaar?

- dat de Bethelkerk eerder Zuiderkerk heette?

- dat ds. Baas op 24 juli 1955 een radio-kerkdienst vanuit de Bethelkerk leidde en in dat jaar de pastorie als jeugdgebouw werd ingericht?

- dat ds. Nentjes een begin maakte met een kerkelijk archief, maar dat veel na zijn dood verloren ging?

- dat zijn zoon jarenlang voorlezer en voorzanger was? (Meester Jakke).

- dat het kosterschap lang in de familie Nentjes bleef?

- dat er in de wintermaanden ook op woensdagavond kerk was en (bij afwezigheid van de organist) dan de voorzanger weer aan z’n trekken kwam?

- dat het verkiezen van ambtsdragers en het beroepen van predikanten toen wel wat anders ging dan tegenwoordig?

- dat dominee Nentjes een berijmd grafschrift mee kreeg?

78

Verantwoording Dit boekje kwam tot stand op initiatief van de gebroeders Klaas en Auke Weerstand, die veel foto’s maakten en verzamelden (o.m. van Luuk Schudde, Jelle de Vries en Gerrit Wakker) en materiaal aandroegen door het interviewen van enige gemeenteleden. Albert van Urk gaf druktechnische adviezen en verzorgde de lay-out. Tromp de Vries speurde in oude archieven, bracht het gevondene onder woorden en redigeerde het grootste deel van de tekst, Klaas de Boer en Tjalling Ruiten hidden zich bezig met de geschiedenis van het orgel. Velen toonden warme belangstelling, o.m. J. Bakker.

Het boekje werd uitgegeven onder auspicien van het ’’Fonds Urker Uitgaven” door boekhandel Koster, en gedrukt bij Zalsman in Kampen. Een gemeentelid stelde zich garant voor de uitgave.

Moge het de vele vrienden van de Bethelkerk en het Bethelkerkorgel in en buiten de Gereformeerde Kerk genoegen verschaffen.

79