Pod lupą...
17/2026
18.09.2026
Newsletter Zespołu Analityczno-Badawczego
Cyfrowy wymiar partycypacji. Jak technologie zmieniają pracę z młodzieżą? Transformacja cyfrowa to nie tylko nowe narzędzia komunikacyjne, lecz także nowa, potężna przestrzeń do zwiększania partycypacji młodych ludzi w życiu demokratycznym. Na czym polega skuteczna integracja technologii z edukacją pozaformalną, wspierająca zaangażowanie młodzieży w priorytety programu Erasmus+? Czego obawiają się edukatorzy i dlaczego technologia to za mało, by mówić o sukcesie w cyfrowej pracy z młodzieżą? Odpowiedzi dostarcza raport z międzynarodowego badania RAY-DIGI. Badanie było realizowane w 41 krajach, w tym Polsce. Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji była partnerem projektu.
Cyfryzacja jako przestrzeń włączania do życia społecznego i uczestnictwa w nim Badanie, opierające się na 64 studiach przypadku oraz na pogłębionych wywiadach grupowych z pracownikami młodzieżowymi i uczestnikami projektów, udowadnia, że technologie cyfrowe stanowią katalizator obywatelskiego zaangażowania. Co istotne, raport wyraźnie podkreśla, że cyfrowa praca z młodzieżą nie oznacza odejścia od fizycznej integracji. Dane z analizowanych studiów przypadków pokazują, że: Najwięcej projektów realizowano w modelu hybrydowym, łączącym spotkania online ze stacjonarnymi. Około jedna czwarta analizowanych inicjatyw opierała się wyłącznie na spotkaniach stacjonarnych. Około jedna piąta badanych projektów była realizowana tylko w przestrzeni internetowej. Narzędzia cyfrowe okazywały się niezwykle skuteczne w przełamywaniu barier społecznych i ułatwiały włączanie osób, dla których tradycyjne formy uczestnictwa bywały onieśmielające.
W jakościowej części badania wyraźnie zaznaczano, jak technologia wspiera sprawczość uczestników. Z poniższych relacji wynika, że odpowiednie wykorzystanie narzędzi cyfrowych nie tylko buduje niezależność i decyzyjność młodzieży, lecz także stanowi kluczowy element walki z wykluczeniem cyfrowym i społecznym.
„Cyfrowa praca z młodzieżą daje młodym ludziom głos [...]. Zapewnia im również narzędzia do realizacji swojego potencjału poprzez samostanowienie.” (ekspert, Malta)
„Jeszcze ważniejszą rolą pracy z młodzieżą jest zapobieganie wykluczeniu cyfrowemu pomiędzy młodymi ludźmi, poprzez zapewnienie im dostępu do technologii cyfrowej oraz poszerzanie ich umiejętności z nią związanych.” (ekspert, Grecja)
Luki kompetencyjne a edukacja pozaformalna – polski kontekst
Z analizy polskich studiów przypadków ujętych w raporcie RAY-DIGI płynie jasny wniosek: edukacja formalna wciąż nie zaspokaja w pełni potrzeb młodych ludzi w zakresie rozwijania kompetencji cyfrowych. To właśnie w środowisku pozaformalnym młodzież często zdobywa wiedzę, której brakuje w szkołach, uczy się sprawczego i celowego wykorzystywania nowych mediów, co przekłada się na większą aktywność obywatelską i zdolność do samoorganizacji.
„Edukacja formalna nie zaspokaja potrzeb młodych ludzi w zakresie uczenia się, umiejętności i kompetencji cyfrowych. Bardzo często to właśnie poza szkołą młodzież uczy się tych rzeczy. Rolą edukacji pozaformalnej jest zatem wypełnienie tej luki.” (ekspert, Polska)
Rozwój kompetencji cyfrowych wśród uczestników projektów Erasmus+ (n = 1201) komunikacja i współpraca 77% rozwiązywanie problemów 60% tworzenie treści cyfrowych 30% weryfikacja informacji i danych 26% bezpieczeństwo cyfrowe 25%
Dane ankietowe, będące częścią komponentu ilościowego badania RAY-DIGI, wskazują jednak na wyraźne nierówności w strukturze kompetencji rozwijanych w ramach mobilności w sektorze Młodzież. Uczestnicy projektów najczęściej podnoszą swoje umiejętności w zakresie komunikacji i współpracy oraz cyfrowego rozwiązywania problemów. Zauważalna jest natomiast pewna luka w obszarach stanowiących fundament świadomej partycypacji społecznej. Według danych z badania RAYDIGI około ⅓ uczestników deklaruje poprawę w zakresie tworzenia treści cyfrowych, a ¼ w obszarze weryfikacji informacji i danych. Podobna liczba respondentów nabywa kompetencje związane z bezpieczeństwem cyfrowym.
Więcej niż technologia: obawy edukatorów i obrona wartości
Jeden z najciekawszych wniosków płynących z raportu RAY-DIGI dotyczy wątpliwości zgłaszanych przez edukatorów z sektora Młodzież w kwestii używania narzędzi cyfrowych.
Powszechnie uważa się, że edukatorzy unikają technologii z powodu braku sprzętu lub niewystarczającej wiedzy specjalistycznej z zakresu IT. Autorzy raportu diagnozują jednak znacznie głębszy problem: osoby pracujące z młodzieżą obawiają się, że ekrany i praca zdalna zniszczą to, co w edukacji pozaformalnej jest najcenniejsze, a więc relacyjność, zaufanie oraz opieranie się na bezpośrednim doświadczeniu. Świadomi pracownicy młodzieżowi nie odrzucają technologii, ale stawiają konkretne wymagania związane z jej wykorzystaniem. Oczekują, że będzie ona służyć budowaniu tzw. krytycznego obywatelstwa cyfrowego (critical digital citizenship).
„Nie możemy powstrzymać ich przed korzystaniem z internetu, ponieważ inaczej dorastaliby w świecie, którego nie rozumieją. My, jako osoby pracujące z młodzieżą, musimy w ten świat wejść, a nie wyciągać z niego młodzież. I wspierać ich w zrozumieniu zalet, ale przede wszystkim wad tego zjawiska.” (pracownik młodzieżowy, Rumunia)
Z badania RAY-DIGI wynika, że z kolei młodzi ludzie sygnalizują wyraźną potrzebę wsparcia w zakresie cyfrowego dobrostanu, higieny cyfrowej oraz ochrony prywatności. To przestrzeń, w której Erasmus+ i edukacja pozaformalna mogą i powinny odegrać kluczową rolę.
Wyzwania strukturalne: finansowanie i rozwój kadry Skuteczna praca cyfrowa nie jest możliwa bez solidnego zaplecza strukturalnego. Wnioski z badania wyraźnie wskazują, że wyposażenie techniczne nie jest jednorazowym wydatkiem, lecz procesem wymagającym ciągłego utrzymania i aktualizacji oprogramowania. Co więcej, cyfrowe projekty wymagają budowania zróżnicowanych sieci partnerstw (np. współpracy organizacji pozarządowych z bibliotekami czy (hakerspace'ami), aby skutecznie łączyć kompetencje miękkie z umiejętnościami technicznymi z zakresu IT. Największym wyzwaniem pozostaje jednak deficyt pracowników młodzieżowych z wysokimi kwalifikacjami cyfrowymi. Respondent [...] wskazał, że tworzenie i prowadzenie platform internetowych nie jest prostym zadaniem, ponieważ wymaga stałego zaangażowania zarówno ze strony ich twórców, jak i rady młodzieżowej lub instytucji korzystającej z platformy. (ekspert, Flamandia)
Wnioski z pandemii: od działań doraźnych do przemyślanej strategii Okres pandemii wymusił bezprecedensową cyfryzację całego sektora Młodzież, co pierwotnie postrzegano jako wielki skok rozwojowy. Badania ujawniają jednak, że „wymuszona" cyfryzacja doprowadziła do zjawiska zwanego „zmęczeniem cyfrowym”. Po zniesieniu obostrzeń wiele organizacji całkowicie wycofało się z formatów cyfrowych spotkań. Wyzwaniem na najbliższe lata jest zatem przejście od działań o charakterze ratunkowym (ad hoc) do strategicznego planowania. Chodzi o to, by cyfrowa praca z młodzieżą przestała być jedynie substytutem spotkań na żywo, a stała się przemyślaną przestrzenią, w której młodzież uczy się weryfikować dane, rozumieć algorytmy i aktywnie wpływać na otaczającą rzeczywistość społeczno-polityczną.
„Po pandemii koronawirusa młodzi ludzie są bardziej zainteresowani kontaktami twarzą w twarz niż pracą cyfrową. Projekty muszą to uwzględniać. Cyfrowa praca z młodzieżą nie polega na cyfryzacji wszystkiego, lecz na skutecznym łączeniu podejść analogowych i cyfrowych w celu osiągnięcia celów projektu.” (ekspert, Niemcy)
Główne rekomendacje dla edukatorów i organizacji Na podstawie wyników analiz sformułowano wytyczne, które pomogą w budowaniu trwałego zaangażowania obywatelskiego młodych ludzi w świecie cyfrowym: Ewolucja od narzędzi cyfrowych do krytycznego myślenia: Projekty muszą wykraczać poza samą naukę obsługi aplikacji. Fundamentem nowoczesnej partycypacji jest wiedza o higienie cyfrowej, działaniu algorytmów, bezpieczeństwie w sieci oraz weryfikacji informacji. Współtworzenie z młodzieżą: Zapraszanie młodzieży do projektowania inicjatyw cyfrowych już na etapie koncepcyjnym (co-designing). Tylko podejście oddolne (bottom-up) zaktywizuje młodych ludzi i zagwarantuje dopasowanie rozwiązań do ich realnych, dynamicznie zmieniających się potrzeb. Hybrydowość jako standard: Najlepsze rezultaty edukacyjne daje celowe, metodyczne łączenie środowiska online i offline. Relacje zbudowane w ramach kontaktów „twarzą w twarz" stanowią doskonałą bazę dla późniejszych innowacyjnych działań w sieci.
O BADANIU Badanie RAY-DIGI „Exploring Successful Approaches to Digital Youth Work” stanowi międzynarodową analizę 64 studiów przypadków przeprowadzonych łącznie w 36 krajach europejskich oraz 5 krajach spoza Europy. Polska była jednym z partnerów projektu. Uzupełnieniem badania był komponent ilościowy, obejmujący ankietę CAWI, stanowiącą podstawę badań prowadzonych w ramach sieci RAY. W badaniu uczestniczyło około 1200 osób biorących udział w projektach mobilności realizowanych w sektorze „Młodzież” programu Erasmus+. Komponent jakościowy pozwolił na pogłębienie danych uzyskanych w części ilościowej. Obejmował on indywidualne wywiady pogłębione (IDI) z ekspertami reprezentującymi organizacje młodzieżowe, które umożliwiły poznanie perspektywy osób zaangażowanych w realizację działań z zakresu cyfrowej pracy z młodzieżą. Badaniem objęto organizacje realizujące projekty młodzieżowe w latach 2021-2024. Głównym celem badania było sprawdzenie roli cyfryzacji w edukacji pozaformalnej i pracy z młodzieżą, udokumentowanie postępów w zakresie integracji cyfrowej w europejskich programach młodzieżowych, a także opracowanie rekomendacji służących wspieraniu i wzmacnianiu cyfrowego wymiaru tych działań. Chcesz wiedzieć więcej? Napisz do nas: zab@frse.org.pl Opracowanie graficzne: Monika Mokrzycka Opracowanie merytoryczne: Paweł Pawłowski, Monika Mokrzycka