Det misfarne landet | Fire kvartettar

T. S. Eliot

Det misfarne landet | Fire kvartettar

The WasTe Land & Four QuarTeTs i gjendikting ved

Åsmund Bjørnstad

eFrem

T. S. Eliot Det misfarne landet | Fire kvartettar

T. S. Eliot Det misfarne landet | Fire kvartettar

T. S. Eliot Åsmund Bjørnstad Gjendiktingar

Det misfarne landet Etterord ved | FireMads kvartettar Skram Lerø

The WasTe Land & Four QuarTeTs i gjendikting ved

Åsmund Bjørnstad

GjendiktinG

eFrem

Åsmund Bjørnstad

Efrem 2026

T. S. Eliot, Det misfarne landet | Fire kvartettar Gjendiktingar ved Åsmund Bjørnstad Four Quartets first published in the United Kingdom by Faber & Faber in 1944, All rights reserved © Set Copyrights Limited, 2019 The Waste Land first published in 1922 All rights reserved © Set Copyrights Limited, 1922 ISBN 978-82-8475-020-0 © Efrem forlag 2026 Foto omslag: Ellie Koczela | Wikimedia Commons Omslag og førtrykk: Efrem forlag Boka er sett med 10 pkt Chaparral Pro Papir: 100 g Munken Premium Cream Trykk: Scandbook, Falun Efrem forlag, Follese efremforlag.no

Innhald

Gjendiktarens føreord Det misfarne landet

7

15

T. S. Eliots notar | [gjendiktarens merknader]

Fire kvartettar

47

Burnt Norton

49

East Coker

59

The Dry Salvages Little Gidding

69

79

Gjendiktarens merknader

Etterord ved Mads Skram Lerø Ein takk

120

97

91

35

t. s. eliot

Føreord

ved Åsmund Bjørnstad To av hovudverka i poesien til Thomas Stearns Eliot (1888–1965) er her samla i same boka. At begge voks fram i krigstider og er djupt eksistensielle, gjer dei aktuelle. Det misfarne landet (The Waste Land, her forkorta TWL) – eit desillusjonert og gudlaust uttrykk for den første verdskrigen (og Eliots ekteskapelege misere) – kom ut i 1922 og hadde altså nyleg «hundreårsdag». Redaksjons- og tolkingshistoria – der Eliots ven Ezra Pound spela ei nøkkelrolle – har blitt ein litteratur i seg sjølv. Fire kvartettar (Four Quartets, 4Q) kom ut samla i 1943. Den første kvartetten, Burnt Norton, kom ut i 1936, etter ein forholdsvis lykkeleg sommar (sjå merknaden s. 92). Då dei tre neste kvartettane kom som «lause» hefte i krigsåra 1940–1942, betydde dei mykje. Særleg gjekk East Coker i mange opplag medan The Battle of Britain var på sitt mest intense. TWL blei raskt berømt og omdiskutert og med tida eit av 1900-talets mest kjende dikt, eit pionerverk i modernismen. Virginia Woolf skildrar inntrykket diktet gjorde på henne då ho høyrde forfattaren lese det: «Eliot var til middag sist sundag & las diktet sitt. Han song det & messa, rytma det. Det har stor venleik & kraft i fraseringa; symmetri; & spenning. Kva som held det i hop, er eg uviss på.»

Sidan, etter at ho i 1923 bokstav for bokstav hadde sett diktet til trykking i familiens forlag, skreiv ho i dagboka: «Du ser kor handa mi skjelv.» 7

T. S. Eliot

Ho visste instinktivt at det var «noko seismisk, som berrla kva moderne språk kunne få til». Diktet er eit villnis av sprikande brokkar. Ein kakofoni av stemmer talar samtidig frå ulike tider, utan noko samlande «eg». I «det misfarne landet» rår oppløysing og forvirring, rim og urimeleg, «ein haug med knuste bilete der sola slår». Diktet var litt kort til å publiserast som ei sjølvstendig bok. Forlaget påla derfor ein motvillig Eliot å utstyre TWL med forklarande merknader, ikkje alltid til like stor hjelp for lesaren, men eit uuttømmeleg forråd for forskaren. Lengre sitat på latin frå Ovid eller tekstliner frå Dante på italiensk, Baudelaire på fransk eller opplysingar om ein viss trost, er blitt utgangspunkt for tallause kommentarar. I denne utgåva har eg tatt med Eliots eigne, pluss nokre ekstra som kan vera til hjelp etter 100 år. TWL blei sett på som eit gudlaust og desillusjonert uttrykk for erfaringa av krigen. Så, i 1927, etter mange sitt syn, forsynda Eliot seg mot fornufta ved å konvertere og bli anglikansk katolikk. Han blei – med eigne ord – «rojalist politisk, katolsk kristen og politisk tradisjonalist». Vener i den agnostiske Bloomsbury-krinsen sa reaksjonær – igjen Virginia Woolf – etter eit møte med Eliot i 1928: «…eit lik ville syntest meg meir truverdig … det er noko usømeleg i å sjå ein levande person sitje ved peisen og tru på Gud.» (Sitert i Callison, 2023.)

Usemja om Eliots konversjon var eit diktarisk «fall» frå opprør til konvensjon, drog gjerne med seg seinare verk, som 4Q. På Nobelprisens nettsider er diktet ikkje nemnt. I ein minneartikkel skreiv diktaren og vennen Stephen Spender at striden enno stod ved lag då nekrologane vart skrivne (eller ikkje skrivne) i 1965. Ja, i gjendiktinga av Ash-­Wednesday frå 2023 skriv Eirik S. Røkkum: «Mange spurte seg derfor (og spør fortsatt) om det ikke var en form for forræderi av Eliot å vende seg til troen.» Mot dette kan ein ta fram Eliots essay om Baudelaire:

8

Føreord

«Ein gong var det like mykje på moten (…) å ta Baudelaires satanisme på alvor, som at tendensen no er å rekne han som ein seriøs katolsk kristen.»

Men alt i 1947 skreiv Helen Gardner at «dei fleste i dag er samde om» at TWL ikkje handlar om illusjonsløysa etter første verdskrigen, men dei brotne illusjonane som råkar dei i ein kvar generasjon som vil kome til rette med godt og vondt. Jamie Callison ved Universitet i Agder ser like mange kontinuitetar frå TWL til konversjonen og til 4Q som det motsette. Biografen Lyndall Gordon legg òg vekt på dei mange lange linene i Eliots liv og dikting. Omvendinga frå unitarisk (puritansk) kristendom i oppveksten til konservativ anglo-katolsk går iallfall tilbake til juni 1910. På ei folksam gate i Boston, midt i ståket frå eksamens­ feirande studentar, «… fall ei merkeleg stille over han som om havet skilde seg […] Han skreiv eit dikt han aldri publiserte, kalla The Silence, si første og kanskje klåraste skildring av den tidlause stunda. […] Brått i stand til å legge verda av seg, kjende han ein flyktig fred han livet igjennom skulle prøve å gjenfinne.»

Vidare peikte Gardner på at 4Q og TWL er ganske likt oppbygde, men forma meir ferdig i 4Q. For Eliot kjem det musikalske, den «tonale meininga» eller «lyttande innbillinga», før «innhaldet» klarnar til dikt. Dessutan, eller kanskje difor, «formidlar ekte poesi før den er forstått», skreiv han i 1929. Til slutt fann han si rette «musikalske» form for 4Q. Ei gjendikting må difor formidle dikta slik. Etter å ha lytta til Eliots messande røyst gjennom 30 års bilkøyring, trudde eg eg kjende dikta ganske godt. Den forståinga synte stadig nye manglar. Derimot hadde tonen i dikta fanga meg – særleg 4Q. Vel, den beste måten å forstå eit dikt på, er å gjendikte det, ta seg tid og lite på Dante Gabriel Rosettis råd: «Eit godt dikt på originalspråket må ikkje bli eit dårleg 9

T. S. Eliot

på sekundærspråket. Likskapen kjem i andre rekke.» Med den «tonale meininga» og «lyttande innbilling» kan «innhaldet» klarne. Ordet kvartett viser til Beethovens strykekvartettar, særleg Opus 132 i a-moll. I eit brev til Spender i 1931 skreiv Eliot: «Eg har særleg kvartetten i a-moll liggande på grammofonen, og den er uuttømeleg. Den har ein slags himmelsk eller iallfall meir enn menneskeleg lettleik (…) som kan vera frukt av forsoning eller lindring etter umåteleg liding; eg skulle ynske å få noko slikt inn i dikt før eg døyr.»

Kvar kvartett har fem «satsar», vekslande mellom til dels prosaiske tekstar og lyriske dikt med enderim. Kontrastar i tema blir moderert av gjentatte leiemotiv og umerkelege bokstavrim. Fjerde satsen, også i TWL, har enderim og verseform. For litteraturforskaren Craig Raine er tida hovudtemaet i heile Eliots dikting. Dette gjeld ikkje berre det flyktige og forgjengelege, det lineære og det sirkulære, men dei sjeldne «kryssingspunkta» der det evige ei kort stund, som «hint og gjettingar», gjestar tida. I 4Q skjer dette gjentatte gonger, i TWL berre i få glimt, som den rørande «hyasint-jenta». Eit lyspunkt i begge er når personen «ser inn i lysets hjarta» – det er truleg motstykket til «mørkets hjarta» hjå Joseph Conrad. I 4Q er ulike tema dessutan tråkla saman «på tvers»: Dei representerer kvar sitt element (luft, jord, vatn og eld), kvar si årstid og kvar sin person i Treeininga (pluss Maria), pluss kvar sin tidsdimensjon (nåtid, fortid, framtid og æve). I begge verka er Dantes Den guddommelege komedien ein grunn­ referanse: Himmel, helvete og skjærseld, det gode og det vonde, bot og soning. I TWL er Helvetet (Inferno) sitert fem gonger og Skjærs­ elden (Purgatorio) to. Orda frå Purgatorio, song XXVII, «så løynde han seg i elden som foredlar», er ein av sluttakkordane i TWL. Med Dante i hand ser litteraturforskaren Francesca Bugliani Knox ein klar struktur i TWL, ein straffekatalog for dødssyndene, særleg acedia 10

Føreord

(likesæle, apati), som dei dømde sjelene må bøte for. I 4Q er Dante-sitata få, men mellomalder-­mystikarar som Julian av Norwich (1343–ca 1423) og Johannes av Krossen (1542-1591) er sterke stemmer. Eg nemnde at begge dikta voks fram av krigstider. Så slo våre krigs­ tider inn – for meg barndommens fjerne, men intense skrekk for U-2 fly og Cuba, via Willy Brandt, Gorbatsjov og Murens fall – til Balkan, Irak og Ukraina, Palestina/Israel, Iran, Putin og Trump. At sanninga er det første offeret i ein krig, har vi dei siste åra fått lære på nytt. «Vanlege» dikt blei for små for den unntakstilstanden vi stadig lever i. Eliots derimot kjendest store og sannferdige nok, sjølv om vi i blant må minne om Poul Borums ord: «En stor digters ord skal ikke tros – de står til troende.» I TWL er dei fleste – utan å vite det – fanga i løgner. Det finst knapt eit sant ord, men derimot eit sant helvete, fram til det kanskje letnar i femte satsen. Der endar Det misfarne landet i eit veldig torevêr med regn og den trefalds velsigninga Shantih Shantih Shantih («den fred som overgår all forstand»). Dette er knapt ironisk meint. På den tida han skreiv TWL, vurderte Eliot å bli buddhist. I 4Q strevar dei dømde etter medvit og sannings erkjenning. Kvartettane er dikt om godt og vondt, sant og usant, den «synd» vi alle med «sjel» og «kjøt» sit fast i – der ingen er reine eller ureine. Å halde seg med vener og fiendar er for lettvint nå. Vi veit jo at begge sider, dagens vi, eigentleg svik Jorda. Endå 4Q i samtida stod fram som krigsdikt, nemner Eliot få konkrete krigsdetaljar. Slagmarka er innvortes, liksom sigeren og tapet. Fiendane frå fortida får sjå si fåfengd: Desse menn, og dei som stod dei i mot, og dei som stod i mot dei, har godteke tagnadens grunnlov og slutta seg til same partiet. På tampen av 4Q, i Little Gidding, slår det inn eit tidlaust skjeringspunkt, frå synene til den saligkåra Julian av Norwich: 11

T. S. Eliot

Synden behøves, men alt skal blive godt, og alt som finnes skal blive godt. Dette er ei heller dristig gladmelding, frå ei som var småjente under Svartedauden. Er Eliots ord ei truverdig trøyst i krigens London? I Sats fire kjem tunger av eld, levert av jagarbombefly. Så tonar Sats fem ut med: ja, alt som finnes skal blive godt når flammetungene er inn-falda inn i den krona knuten av eld og elden og rosa er eitt. T. S. Eliot gjev ikkje akkurat lettvinte svar.

12

føreord

Kjelder:

Borum, Poul. «Sola, mor, gi meg sola! 150 norske digtsamlinger (1976–79)». Basar (no. 5), 4. utgave, 1979. Bugliani Knox, F. «Between Fire and Fire: T. S. Eliot’s The Waste Land». The Heythrop Journal, 56 (2), 2015, 235–248. Callison, J. (red.) «Spiritual Pathology: Diagnosing T. S. Eliot’s Unconscious Christianity». Modernism and Religion. Between Mysticism and Orthodoxy, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2023, 76–121 Gardner, H. Four Quartets: A Commentary. Dennis Dobson, 1947. Gordon, L. The imperfect life of T. S. Eliot. London: Virago, 2025 Raine, C. T. S. Eliot. Oxford University Press, 2011. Spender, S. (red.) «Remembering Eliot». The Thirties and After. Fontana, 1978, 238–264.

13

t. s. eliot

Det misfarne landet

«Nam Sibyllam quidem Cumis ego ipse oculis meis vidi in ampulla pendere, et cum illi pueri dicerent: Σίβυλλα τί θέλεις; respondebat illa: άποθανεîν θέλω.» Til Ezra Pound il miglior fabbro

15

t. s. eliot

Det misfarne landet

I Gravlegging av dei døde April, finst meire grueleg månad, driv syrinar opp or dødt land, blandar minne og begjær, pirrar sløve røter med vårregn. Vinteren heldt oss varme, gøymde jorda med gløymsam snø, nærte eit grann av liv med skrumpa knollar. Sommaren overrumpla oss, kom innover Starnbergersee med ei heftig regnskur; vi venta i kolonnaden 10 og heldt fram i solskin, inn i Hofgarten, og drakk kaffi, og prata ein time. Bin gar keine Russin, stamm’ aus Litauen, echt deutsch. Og då vi var born og gjesta erkehertugens, min fetter, tok han meg med på kjelken, og eg var livredd. Han sa: Marie, Marie, hald deg fast. Og utfor bar det. I fjellet, der kjenner du deg fri. Eg les, det meste av natta, og dreg sørover kvar vinter. Kva røter kan få tak, kva greiner gro 20 i dette steinete skrotet? Menneskeson, du kan verken svare eller spå, du kjenner berre ein haug med knuste bilete, der sola slår; og dødt tre gjev kje ly, sirissen inga lindring, og tørr stein ingen lyd av vatn. Skugge 17

T. S. Eliot

finst berre under dette raude berget, (kom inn under skuggen av dette raude berget), så vil eg syne deg noko annleis enn både din skugge som kvar morgon skrid fram bakom deg, og din skugge som kvar kveld stig deg i møte; 30 eg vil syne deg frykt i ei handfull støv.

Frisch weht der Wind Der Heimat zu. Mein irisch Kind, Wo weilest du?

«Du gav meg hyasintar for første gong i fjor; dei kalla meg hyasint-jenta.» – Men då vi kom att, seint, frå Hyasinthagen, famnen din full og håret ditt vått, då fann eg ikkje ord; synet mitt svikta, eg var verken 40 levande eller død, og eg fatta inkje, eg såg inn i lysets hjarta, stilla. Öd’ und leer das Meer. Madame Sosostris, den vidgjetne synske, var kraftig forkjøla, men endå er ho kjent som den klokaste kona i Europa med sin utkropne kortstokk. Her, sa ho, er kortet ditt, Den drukna fønikiske sjømannen (Desse perlene var augo hans. Sjå!) Her er Belladonna, Vår Frue av Berget, 50 frua av freistingar. Her er Mannen med tre stavar, og her Hjulet, og her er Den einøygde kjøpmannen, og dette kortet, som er blankt, er noko han ber på ryggen 18

Det misfarne landet

eg ikkje får lov til å sjå. Eg finn ikkje Den hengde. Frykt døden ved drukning. Eg ser folkemengder, gåande rundt i ring. Takk så mykje. Ser du mi kjære fru Equitone, sei eg kjem innom med horoskopet sjølv: ein må vera så varsam for tida. 60 Uverkelege City under den brune skodda, i ei vinterdagning fløymde ei mengd over London Bridge, så mange, aldri tenkte eg at døden gjort av med så mange. Stakka sukk vart stundom anda ut, og kvar ein feste blikket for sin fot. Fløymde opp bakken og ned King William Street, til der Saint Mary Woolnoth tel kvar time, med ein død lyd på siste slaget ni. Der såg eg ein eg kjende, og stogga han med ropet: «Stetson! 70 Du som var med meg på skipa ved Mylae! Det liket du sådde i hagen din i fjor, har det byrja spire? Vil det bløme i år? Eller har brå frost forstyrra senga? Å hald hin Hund langt vekk, den menneskets ven, med klørne grev han det opp igjen! Du! Hypocrite lecteur! – mon semblable – mon frère!»

19

T. S. Eliot

II Eit sjakkparti Stolen ho sat i, lik ei glansa trone, glødde opp marmoren, medan spegelen, stødd av stender smidd som vinranker 80 der ein gyllen Amor kikka fram (ein annan løynde blikket bak ein veng), dobla flammane frå sjuarma kandelaber og lyste opp bordet der dei møtte glitteret frå smykka strøydde i rikeleg mengd frå skrina av sateng. Frå flakongar av elfenbein og farga glas flaut framandt snikande syntetiske parfymar – kremar, pudder, væsker – som pirra og forvirra og drukna sansane i angar som, i den friske 90 trekken frå dei høge rutene, steig til vêrs og kveikte og forlenga flammane som heiv feit os mot gylne laquearia i taket og sverta lakken i kvar nøye lagt kassett. Grovt skipskjøltømmer, kledd i kopar, brann i grønt og oransje, innramma av farga stein, der det i trist lys svømte ein utskoren delfin. Den antikke peiskappa falda ut ein fager skogsidyll, den forvandla Filomela, av den barbariske kongen med rå vald tvungen; men endå runga ørkenen 100 av nattergalens ukrenkelege røyst, som stadig skreik, og stadig lokkar verda 20

Det misfarne landet

med «jokk, jokk» i skitne øyre. Og andre visna kvistar av tid stod òg fortalt på veggene der; stirande former som lente seg fram, og roa det stengte rommet. Uti trappa subba skritt. I peisskinet, under børsten, slo ho håret ut fritt i iltre punkt av eld 110 som glødde til ord, og så vart ustyrleg stille: «Har slik angst i kveld. Ja, angst. Bli hjå meg. Snakk til meg. Kvifor snakkar du aldri. Snakk. Kva er det du tenkjer på? Kva tenkjer du? Kva? Aldri veit eg kva du tenkjer. Tenk.» Eg tenkjer vi er i Rats Alley der døde menn miste sine bein. «Kva er det for støy der?» Vinden innunder døra. «Kva er det for støy der? Kva driv den vinden med?» 120 Ingenting, atter ingenting. «Veit du ingenting? Ser du ingenting? Minnest du ingenting?» Eg minnest desse perlene var augo hans. «Er det liv i deg, eller? Har du ingenting i hovudet?» Men O o o o den Shake-speheriske swingen – Så elegant 130 Så intelligent 21

t. s. eliot

ksempel

er e Eit par sid

på notar

…

Notar og merknader

T. S. Eliots notar til Det misfarne landet1 og [gjendiktarens merknader]

Ikkje berre tittelen, men også grunnplanen og ein stor del av symbolikken i diktet, er tekne frå Miss Jessie L. Westons bok om Gralslegenda: From Ritual to Romance (Cambridge). Så djupt står eg faktisk i gjeld, at Miss Westons bok kan forklåre vanskane i diktet langt betre enn mine eigne notar; og eg tilrår boka (for ikkje å nemne den store verdien ho har i seg sjølv) til alle som meiner at slik ei forklåring av diktet er umaken verd. Eit anna antropologisk verk eg står i gjeld til meir generelt, eit verk som djupt har påverka vår generasjon, er The Golden Bough [av James Frazer]; især har eg nytta dei to banda Adonis, Attis, Osiris. Dei som er fortrulege med desse verka, vil straks kjenne att ymse referansar til fruktbarheitskultus i diktet. [Tittelen: Ordet waste land har valda vanskar for gjendiktarar til mange språk. I Frankrike, til dømes, finst minst sju gjendiktingar, der det titulære landet vekslar mellom å vere, mellom anna, det avkledde, det arve­lause, det vage, det øydelagde ... På norsk kalla Paal Brekke si gjendikting for Det golde landet (1949) og Eirik S. Røkkum Det øde landet (2021). «Gold» tyder ufruktbar, som på engelsk heller er barren. Meininga ligg nærare «fruktlaus», «brakklagt», å kunne gjere fruktbar igjen. Orda «aude-» og 1 Sitata frå Dante er omsett av Magnus Ulleland (Den guddommelege komedie, Gyldendal Norsk Forlag) og frå Augustin av Åsmund Farestveit (Confessiones, Det Norske Samlaget). Paal Brekke og Eirik S. Røkkums tidlegare omsetjingar av Eliots notar har vore til stor nytte i arbeidet med denne utgåva.

35

T. S. Eliot

«øydemarka» kan i våre dagar ha ein positiv klang av villmark. Å kalle boka The Waste Land på norsk, som eit stadnamn, er fullt mogleg. Eg landar likevel på Det misfarne landet. For ordens skuld: Eliot sjølv var først inne på tittelen He do the Police in Different Voices, frå Dickens’ Our Mutual Friend.] [Epigrafen: «For med eigne auge såg eg Sibylla av Cumæ hengande i ein flakong, og då gutane sa til henne, ‘Sibylle, kva vil du?’, svarte ho ‘Eg vil døy.’» Frå Petronius (27–66 e.Kr.), Satyricon. Petronius skal sidan ha falle ved Cumæ.] [Tileigninga. «Til Ezra Pound» er til Eliots kollega og redaktør for diktet, men komplimentet il miglior fabbro – «den betre [beste] smeden» – er henta frå Dante (Purgatorio, Song 26), som med desse orda rosar sitt førebilete, trubaduren Arnaut Daniel (1150–1210).]

I. GRAVLEGGING AV DEI DØDE [Tittelen på engelsk er henta frå den anglikanske kyrkjas Book of Common Prayer, tilsvarar Den norske kyrkjas Liturgi for gravferd.] [Line 1. April, finst meire grueleg månad… Eliot snur opp ned på vårstemninga i Chaucers prolog til Canterbury Tales.] [8–17. Glimt frå hofflivet i keisardømet Austerrike-Ungarn. Kronprinsen, erkehertug Rudolph av Habsburg, stakk av med niesa og elskarinna, baronesse Marie Vestera. Etter skandalen tok dei sine liv på jaktslottet Mayerling den 30.januar 1889. Fetteren Franz Ferdinand vart då kronprins og sidan skoten i Sarajevo i 1914, som igjen vart startskotet til den første verdskrigen.] [12. «Er slett ikkje russisk, stammar frå Litauen, ekte tysk!»] 20. Jf. Esekiel 2,1. 23. Jf. Forkynnaren 12,5. 31. Sjå [Richard] Wagners Tristan und Isolde I, vers 5–8. [Line 35–41. Fleire fortolkarar meiner at lysets hjarta er eit motsvar til 36

t. s. eliot

Fire kvartettar

τοῦ λόγου δὲ ἐόντος ξυνοῦ ζώουσιν οἱ πολλοί ὡς ἰδίαν ἔχοντες φρόνησιν I. p. 77. Fr. 2. Sjølv om logos [kunnskap eller fornuft] er felles, lever dei mange som hadde dei sin eigen visdom ὁδὸς ἄνω κάτω μία καὶ ὡυτή I. p. 89 Fr. 60. Vegen opp og vegen ned er ein og den same. H. A. Diels: Die Fragmente der Vorsokratiker (Heraklit)

47

t. s. eliot

Fire kvartettar

Burnt Norton I Tid som er og tid som var er kanskje begge til i tid som kjem, og tid som kjem i emning i tid som var. Om all tid for evig er nåtid, er all tid uinnløyseleg. Det som kunne blitt, er ein abstraksjon som evinneleg blir verande mogleg berre i ei verd av spekulasjon. Det som kunne blitt og det som er blitt peikar mot eitt mål, det som alltid er. Skritt gjev gjenlyd i minnet ned passasjen som vi ikkje tok, imot den døra vi aldri opna til rosehagen. Mine ord gjev gjenlyd slik, i ditt sinn. Men kva formål det har å forstyrre støvet på ei skål med roseblad, det veit eg ikkje. Andre gjenferd held til i hagen. Skal vi fylgje? Fort, sa fuglen, finn dei, finn dei, rundt om hjørnet. Inn gjennom første porten, inn i vår første verd, skal vi fylgje måltrostens villspor? Inn i vår første verd. Der var dei, ærverdige, usynlege, 49

T. S. Eliot

rørte seg vektlaust, over det døde lauvet, i den haustlege heten, gjennom den dirrande lufta, og fuglen lokka, som eit svar på den uhøyrde musikken løynd inni buskaset, og ein usett synsstråle streifa, for rosene såg ut som blomar som blir sett på. Der var dei, som våre gjester, slik vi var deira. Så rørte vi oss, og dei, i eit høgtideleg mønster, langs den tomme stien, inn i buksbomringen, og såg ned i den tømte dammen. Tørr var dammen, tørr betongen, brun-kanta, og dammen fyltest med vatn som av sollys, og ein lotus steig, stilt, stilt, og yta glitra som frå lysets hjarta, og dei var bak oss, reflektert i dammen. Så gleid ei sky for, og så var dammen tom att. Gå, sa fuglen, for det krydde av born i lauvet, oppspilt gøymde, heldt sin latter inni seg. Gå, gå, gå, sa fuglen: Menneskas slekt toler ikkje særleg mykje verkeleg. Tid som var og tid som kjem, det som kunne blitt og det som er blitt, peikar mot eitt mål, det som alltid er.

50

Fire kvartettar | Burnt Norton

II Kvitlauk og safirar tyngar akslingstreet i gjørma jord. Strengen som i blodet gyngar kling innunder inngrodde arr og døyver gløymde krigars sår. Dansen i vårt blodomløp, i lymfers lyskrans, cellers liv, er teikna inn i stjerners driv og stig til sommar i kvart tre vi svevar over svevande tre i lys på sinnrikt teikna blad og nedi skogens skume grunn spring villsvin og ein svinehund sitt gamle mønsters ville jag, forsona under stjerners kor. Ved den vendande verdas stille punkt. Verken kjøt eller kjøtlaust; verken frå eller til; ved det stille punktet, der er dansen, men verken stans eller rørsle. Og kall det ikkje stillstand der fortid og framtid er samla. Ei rørsle verken frå eller mot, verken oppgang eller nedgang. Utan punktet, det stille punktet, fanst det ingen dans, og berre dansen finst. Eg kan einast seie, der har vi vore: men ikkje seie kvar. Og eg kan ikkje seie, kor lenge, for det er å stadfeste i tid. Den indre fridomen frå kvardagens tarv, sett fri frå handling og liding, sett fri frå indre og ytre tvang, endå omslutta av ein sansbar nåde, eit kvitt lys – stilt og urørleg – Erhebung utan rørsle, samling utan utelating, både ei ny verd 51

t. s. eliot

sempel på

ek Eit par sider

merknadar

…

G j e ndik t aren s merk n ade r t il Fire kvartettar

Namna. Alle kvartettane har geografiske stadnamn stort sett kjende gjennom desse dikta. Oppbygginga. Kvartettane har same oppbygginga (etter Gardner, 1947): Første sats: Eit tema og så eit mot-tema, i blankvers. Andre sats: Eit lyrisk dikt på rim, fylgd av meir drøftande utlegging i blankvers. Tredje sats: Den sentrale delen i diktet, granskar ideane i dei føregåande satsane, i blankvers. Fjerde sats: Alltid eit lyrisk dikt i strofeform. Femte sats: Fell i to delar, der mot-emna frå Sats ein og to er snudd og forsona, i blankvers. Det misfarne landet har også fem satsar og kan bli sett på som ein tidleg variant av den ferdige forma i kvartettane. 91

T. S. Eliot

Burnt Norton er ein gamal herregard i Gloucestershire, forlaten sidan 1700-talet. Heller tilfeldig gjesta Eliot staden sommaren 1935, saman med Emily Hale, ungdomskjærasten frå tida 1912–14, då dei var studentar ved Harvard. I Burnt Norton finst ein forfallen rosehage, med dei vanlege buksbomhekkane, klematis og ein gong veltrimma barlindtre. Fontenene er tørre, det skjer lite. Diktet skildrar tidas gang, i ei heller tørr og kvasi­ akademisk på-den-eine-og-på-den-andre-sida-utlegging. Men det skjer underlege ting i hagen, der held til skrømt («ekko», gjenferd), glade born gøymer seg usett i trea, og i ein brå augneblink fyllest dammen av lys, som like fort blir borte. Det er ei stund «inne og ute av tida», kort sagt ei sjeldan stund av lykke. Refleksjonane går vidare til det «stille punktet» som er kjernen i all rørsle. Denne mystiske erfaringa av å bli lyft ut av tida, medan tida går – korleis halde erfaringa fast? Dette var Eliots livslange søk. Han vektla særleg i byrjinga noko han kalla diktets «objektive korrelat» – at det skal vekke kjensler utan å syne fram biografisk grunnlag og leie bort frå diktets sjølvstendige liv. Mellom anna biografen Lyndall Gordon har synt at denne teorien og sjølve Eliots dikting langt på veg forsøkte å leie bort frå seg sjølv. Burnt Norton er eit døme på dette. Eliot møtte medstudenten Emily Hale på Harvard i 1912, og før han drog på stipendreise til Europa i 1914, erklærte han sin kjærleik til henne, men fekk ikkje eit Ja på flekken. Så, i London i juni 1915, gifta han seg uventa med den gradvis meir sinnslidande Vivienne Haigh-Wood. Ekteskapet vart legendarisk ulykkeleg, men, hevda han, godt for karrieren. Det «skapte i han den sinnstilstand som fødde Det misfarne landet». Hennar kontaktar med Bloomsbury-krinsen gav han dessutan innpass i engelsk litterær og akademisk high society. Frå 1930 hadde Hale og Eliot igjen mykje kontakt, og fram til 1956 tok ho vare på i alt 1131 brev, som blei offentleggjorde i 2019 (medan Eliots brev frå Emily blei brende). Av eit går det fram at Burnt Norton er hans kjærleiksbrev til henne. Funderingar som [d]et som kunne blitt, er ein abstraksjon / som for bestandig 92

t. s. eliot

terordet …

Eit par sider frå et

Etterord Ein introduksjon til T. S. Eliot, Det misfarne landet og Fire kvartettar av forfattar og litteraturvitar Mads Skram Lerø Denne utgjevinga rommar to av hovudverka i førre århundrets litteratur: The Waste Land (1922) og Four Quartets (1943) av nobelprisvinnar T. S. Eliot (1888–1965), i nynorsk gjendikting for første gong, ved forfattar og lyrikar Åsmund Bjørnstad. Boka er dermed eigna til å vise eit spenn i forfattarskapet frå «tidleg» til «sein», med det det inneber av skilnader og likskapar, brot og vidareføring. Verka er tidlegare omsette til riksmål av Paal Brekke, som Det golde landet (1949) og Fire kvartetter (1983). Poet og gjendiktar Eirik Røkkum har nyleg stått for ei oppsiktsvekkande og omdiskutert gjendikting til radikalt bokmål, Det øde landet (2021), samt to mindre Eliot-gjendiktingar i hefteformat.1 Når det no kjem nok ein ny norsk Eliot-gjendikting, kan ein berre håpe at det betyr auka merksemd for forfattarskapet. Eliot høyrer til klassikarane frå det førre hundreåret. Som poet har han hatt enorm innverknad på fleire generasjonar si forståing av kva det vil seie for poesi å vere moderne. 1922 og 1943 er ikkje langt unna når ein les Eliot, og dei største verka hans har ein samansett kvalitet som tiltrekker seg stadig nye lesarar. Dette er også ein forfattar ein seint vert ferdig med. Noko av gleda ved å lese han over tid er å oppdage at ein kan vere interessert i forskjellige sider av forfattarskapet på forskjellige tidspunkt i livet, så lenge ein held fram med å lese, eller tar fatt på ny. Mitt første møte med T. S. Eliot fann stad hausten 2014, førsteåret 97

T. S. Eliot

på allmenn litteraturvitskap i Bergen. Da var eg nitten år, og mens reiselystne jamaldrande drog ut for å sjå verda, regisserte eg mitt eige kultursjokk i ein grøn sofa i universitetskafeen på UiB med The Waste Land. Kor mykje eg skjøna av diktet den gong, veit eg ikkje. Men det store ved opplevinga var nettopp at det var ei oppleving. Forstå kunne eg gjere seinare, for så lenge diktet vekte noko i meg som ikkje hadde vore der før, ville eg komme tilbake og utforske det videre. Det misfarne landet er meir berykta og berømt enn Fire kvartettar, og vert oftast lese av dei to aktuelle verka, men Fire kvartettar framstår kanskje i dag som eit arbeid av ein langt meir mogen diktar. Det er ein rigorøs og samvitsfull meditasjon over liv og død, med ‘tid’ som eit gjennomgåande tema. Den svenske poeten Tomas Tranströmer (1931–2015) gir ei flott skildring av opplevinga med å lese diktet når han skriv i eit brev om å ha Eliots kvartettar som «dagleg brød». Brevet er skrive til diktarkollega Gunnar Björling (1887–1960) under ein periode i militærteneste og fortel om eit sterkt behov for ei særskilt form for «gledas litteratur», eller snarare ei særskilt form for glede i kunsten. Denne er prega av «det lette som berre kan vinnast frå det strenge, fridomen hos det som har gått gjennom nålauget. Noko av dette finst i Eliots fire kvartettar (...) Det har knastra godt mellom tennene», skriv Tranströmer.2 Når verka er sette side om side, som i denne boka, vert kontrasten i form og stil påtakeleg. Ein kan nesten få inntrykk av at Det misfarne landet er eit slags versedrama. Diktet buktalar på vegner av eit Europa som er bomba i sund etter første verdskrigen, og det rommar sånn sett ei fleirstemmigheit som kan skape både fylde og forvirring for lesaren. Arbeidstittelen på diktet var «He Do The Police In Different Voices» – eit sitat frå Our Mutual Friend (1864–5), av Charles Dickens, som skildrar gateguten «Sloppy» sitt underhaldningsnummer med høgtlesing frå avisa. Dette vitnar om at i alle fall den moderne, urbane settinga og planen om å gi stemme til eit mangfald av karakterar, var til stades allereie i skissene til diktet. Opphaveleg var det ein god del lengre, og ikkje fullt så fragmentarisk, før Eliots venn og diktarkollega Ezra Pound hjelpte til med å redigere og skjere ned. 98

Thomas Stearns Eliot (1888–1965) var ein av det 20. hundreårets fremste diktarar og prega modernismen. Han fekk Nobelprisen i litteratur i 1948. Denne utgjevinga samlar to av T. S. Eliots fremste diktverk, The Waste Land (1922) og Four Quartets (1943), og med det er dei lyriske hovudverka hans gjendikta til nynorsk for første gong. Samlinga synleggjer samtidig kontinuiteten i Eliots poesi, trass i store livsendringar. Elliot braut opp tradisjonelle former, men var samtidig djupt konservativ; fragmenta i dikta kan forvirre, men musikken foreinar og formidlar. Begge diktverka er djupt eksistensielle og speglar krigstider. Slik talar dei inn i vår eiga tid. Åsmund Bjørnstad (f. 1951) er forfattar og lyrikar og har gjendikta mellom anna John Donne, Dylan Thomas, Tony Harrison og Rainer Maria Rilke.

efremforlag.no

ISBN 978-82-8475-020-0 ISBN 978-82-8475-020-0

9 788284

750200

9 788284

750200