Dwaroj 85

Page 1

‫پێویستی داڕشتنی‬ ‫ئێستراتژییەکی‬ ‫سۆسیالیستی‬

‫ئێران و کوردستان‬ ‫لە ناو بازنەی‬ ‫گڵۆباڵ پۆلیتیکدا‬

‫‪》 4‬‬

‫‪》3‬‬

‫دوو هه‌فته‌نامه‌یه‌كی سیاسی گشتییه‬

‫پێوەست بوونی‬ ‫دەستەیەکی کەی‬ ‫الوان بە هێزی‬ ‫کۆمەڵە‬

‫‪》8‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٥‬ساڵی هەشتەم‬

‫ده‌ریده‌كات‬

‫نرخ‪ 500 :‬دینار‬

‫‪dwaroj@komala.com‬‬

‫كۆمه‌ڵه‌ی زه‌حمه‌تکێشانی کوردستان‬

‫‪١٨ - ٢٠٢٠/٠٢/١٧‬ی بەفرانباری ‪1398‬‬

‫سەروتار‬

‫یادی ‪ ٥٠‬هەمین ساڵیادی دەستپێکی‬ ‫خەباتی کۆمەڵە‪ ،‬بەرز ڕاگیرا‬

‫‪٢٢‬ی رێبەندان بکەینە ئەزموون‬

‫عومەر ئێلخانی زادە‬ ‫گەلێک گرینگە لە بارودۆخێکدا کە‬ ‫خەڵکی ئێران لەگەڵ دەسەاڵتێکی درندە‬ ‫و هەوسارپساو و تێکدەر لە بەربەرەکانێ‬ ‫و ملمالنێ دان‪ ،‬ئەزموونەکانی رابردوو‬ ‫بخەینەوە بەرچاو‪.‬‬ ‫نەفرەت و بێزاریی رەوای جەماوەری خەڵک‬ ‫لە دەسەاڵتی پاشایەتی و سەرکوت و‬ ‫داپڵۆسینی سیاسی‪ ،‬خۆڵقێنەری شۆرش و‬ ‫راپەرینی ‪ ١٣٥٧‬بوو‪ .‬خوولیا و ئارەزووی‬ ‫خەڵک‪ ،‬دێموکراسی و رزگار بوون لە‬ ‫چەوسانەوە و سەرکووت بوو‪ ،‬بەاڵم بە‬ ‫پێچەوانە رژیمێکی درەندەتر و سەرکوتگەر‬ ‫وچەوسێنەرتر دەسەاڵتی گرتە دەست‪ .‬بەاڵم‬ ‫هەر وەک چلۆن رەوایی و ئامانجی خەڵک‬ ‫لە بەربەرەکانێ و خەبات لە دژی دەسەاڵتی‬ ‫پێشوو بە مانای رەوایی دان و خواستی‬ ‫هاتنە سەرکاری ئەم حکوومەتە نییە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەوەش راستییەکی حاشاهەڵنەگرە کە‬ ‫هەرگیز بە مانای خۆزگەخواستن و پەسندی‬ ‫دەسەاڵتی پێشوو نییە وبە دڵنیاییەو واش‬ ‫نییە‪ .‬بە دەرس و ئەزموون وەرگرتن لە‬ ‫رێبەندانی ‪،١٣٥٧‬ملنەدان و راپەرین‬ ‫لە دژی ئەو دەسەاڵتە پێویستییەکی‬ ‫ئینسانی‪،‬نەتەوەیی و ئازادیخوازانەیە‪.‬‬ ‫هەڵبەتە بەر لە هەموو شتێک لە بیرمان‬ ‫نەچێ کە نەک هەرگیز نابێ هەموو‬ ‫الیەنەکانی راپەرینی ئەو کات لەدژی‬ ‫دەسەاڵتی پەهلەوی پیرۆز بکەین‪،‬بەڵکوو‬ ‫بۆ بەرچاو روونی و وشیاری زیاترمان لە‬ ‫خەبات و شۆرشی داهاتوودا و‪،‬بۆ ئەوەیکە‬ ‫تەنیا بە هۆکاری نەفرەت و بێزاریی رەوامان‬ ‫لەو رژیمە ملکەچی هەموو ئاڵترناتیڤ و‬ ‫جێگرەوەیەک نەبین‪،‬یان چلۆن ببینە‬ ‫بەربەست لەبەر دەم خۆ زەقکردنەوەی‬ ‫ئاڵترناتیڤە نادێمۆکرات و دژە خەڵکییەکان‪،‬‬ ‫پێویستە بڤە و تابۆی شرۆڤە و لێکدانەوە‬

‫‪...‬بۆ ل ‪2‬‬

‫جومعە ‪٢٥‬ی رێبەندان لە رێورەسمێکدا‬ ‫لە ناوەندی سەرکردایەتی کۆمەڵە رێز‬ ‫لە یادی پەنجا ساڵەی کۆمەڵە گیرا‪.‬‬ ‫ئەم ریۆڕەسمە کە بە بەشداری‬ ‫کۆمەڵێک میوان و نوێنەرانی حێزب‬ ‫و رێکخراوە سیاسیە کوردستانیەکان‬ ‫و هاوڕییانی پێشمەرگەی جێگیر لە‬ ‫ناوەندی سەرکردایەتی بەڕێوە چوو‬ ‫سەرەتا بە سرودی رەسمی کۆمەڵە‬

‫لە‬

‫و چەند ساتێک وەستان بە بێدەنگی‬ ‫بۆ رێز گرتن لە یادی ئازیزی کاک‬ ‫حەمەحسەین کەریمی و هەموو‬ ‫گیانبەختکردوانی ریزەکانی کۆمەڵە و‬ ‫بزووتنەوەی رزگاریخۆازی کوردستان‬ ‫دەستی پێکرد و پاشان هاوڕێ عومەر‬ ‫ئیلخانی زادە سکرتێری گشتی کۆمەڵە‬ ‫قسەو باسێکی پێشکەش بە بەشدار‬ ‫بووان کرد و ئاورێکی کورتی لە‬

‫سەردەمی دامەزرانی کۆمەڵە و داهاتوو‬ ‫کرد و ئاماژەی بەوەدا تا ئەوجێگەیەی‬ ‫کە لە توانی کۆمەڵەی زەحمەتکێشاندا‬ ‫بێت بۆ نزیککردنەوە و هاوکاری و‬ ‫نزیکی زیاتر لە نێوان الیەنەکانی‬ ‫کۆمەڵەدا تێدەکۆشێت‪.‬‬ ‫لە برگەیەکی دیکەی قسەو باسەکانی‬ ‫سکرتێری گشتیدا تەئکید لە سەر‬ ‫پتەوتر کردنی هاوکاری الیەنە‬

‫کوردستانیە کان لە ناوەندی هاوکاری‬ ‫حێزبەکانی کوردستانی ئێران کرایەوە‪.‬‬ ‫لەم رێوڕەسمە دا وێڕای شێعر و‬ ‫سرود چەندین بروسکەی پیرۆزبایی‬ ‫لە الیەن حێزب و رێکخراوە سیاسی و‬ ‫کوردستانیەکانەوە خوێندراوە‪.‬‬ ‫هەر لە درێژەی ئەم رێورەسمە دا‬ ‫کۆمەڵێک لە کچان و کوڕانی ئازادیخۆاز‬ ‫بە ڕێزەکانی کۆمەڵە پەیوەست بوون‪.‬‬

‫ڕاگەیاندراوی کۆمەڵە بە‬ ‫بۆنەی ‪٢٦‬ی ڕێبەندان‬

‫لەم بارودۆخەدا کە ئێران لەبەردەم‬ ‫رەوتی گۆرانکاریی جیددی دایە و‬ ‫بزووتنەوەی جەماوەری بە ئامانجی‬ ‫الدانی ئەم دەسەاڵتە هاتۆتە مەیدان‪،‬‬ ‫لە کاتێکدا کە بەتایبەت لەم سااڵنەی‬ ‫دواییدا کوردستان پێشەنگی خەباتی‬ ‫مەدەنی و هاوپشتی و یەکگرتووییە‬ ‫و هەروەها سەلماوە کە کۆماری‬ ‫ئیسالمی پاش ‪ ٤١‬ساڵ و سەرەڕای‬ ‫لەشکرکێشی و داگیرکاریی‪،‬سەرکوت‬ ‫و داپڵۆسینی دڕندانە و بێ بەزییانە‪،‬‬ ‫بە کوشتار و ئەشکەنجە و ئێعدام و‬ ‫سێدارە‪ ،‬هەرگیز نەیتوانی کوردستان‬ ‫بە چۆکدا بێنێ و پێوەندی خەڵک‬ ‫و حیزبە سیاسیەکان بپچڕێنی‪ ،‬بە‬ ‫ئاشکرا و بە روونی دەبینین کە هەتا‬

‫ئێستاش کوردستان وە بیروڕای‬ ‫گشتی جەماوەردا و لە بەرچاوی‬ ‫ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانیدا رەوایی‬ ‫و مافەکانی حاشاهەڵنەگرە‬ ‫و کوردستان وەک هەمیشە‬ ‫مەتەرێزی‬ ‫و‬ ‫سەنگەر‬ ‫سێکۆالریزم و ئازادیخوازیە‪.‬‬ ‫بە لەبەرچاوگرتنی ئەو راستیانەی‬ ‫سەرەوە کۆمەڵە گەلێک ئەرکی قورس‬ ‫و گرینگ و نوێی لەسەرشانە‪.‬ئێمە‬ ‫بۆ جارێکی تریش لەبەردەم تاقی‬ ‫کردنەوەیەکی مێژوویی و کۆمەاڵیەتی‬ ‫نوێ داین‪،‬سەر لە نوێ و جارێکیتریش‬ ‫چاوەڕوانیەکانی جەماوەر لە کۆمەڵە‬ ‫چۆتە ئاستێکی بەرزتر لە جاران‪ ،‬هەر‬ ‫بۆیە پێویست و گرینگە سەرخەتی‬

‫سیاسەت و بۆچوون و هەڵوێستەکانی‬ ‫خۆمان بە رۆشنی باس بکەین‪.‬‬ ‫لەم رۆژە پڕ لە شانازی و پڕشکۆیەدا‬ ‫و لە یادی پەنجاساڵەی کۆمەڵەدا‬ ‫رایدەگەیەنین کە ئامانجی سەرەکی‬ ‫و لە پێشینەی ئێمە هەر وەک‬ ‫رابردوو پشت بەستن بە بزووتنەوەی‬ ‫جەماوەریی‪ ،‬ئەزموون وەرگرتن لە‬ ‫خەباتی مەدەنی ئێستای کوردستان‬ ‫و گەشەپێدان و بردنەسەری ئاستی‬

‫ئەم لێهاتوویی و داهێنانە وپشتیوانی‬ ‫و بەهێزکردنی هەڵسووڕاوان و‬ ‫چاالکانی ئەم بوارەی خەبات و‬ ‫پشتگیری کردنی رەوتی دێمۆکراسی‬ ‫و ئازادییە سیاسیەکان و گەشەپێدان‬ ‫و بە هێزکردن و تۆکمەکردنی هێزی‬ ‫پێشمەرگە بە مەبەستی پاڵپشتیکردنی‬ ‫بزووتنەوەی رزگاریخوازی کوردستان‬

‫‪...‬بۆ ل ‪٧‬‬


‫سیاسی‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٥‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٢/١٧ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪3‬‬

‫ئێران و کوردستان لە نێو بازنەی گڵۆبال پۆلێتیکدا‬

‫ناسر چەورۆکە‬

‫ئەم وتارە هەوڵ دەدا وێنایەکی خێرا‬ ‫لە رووداوەکانی ئێران ‪ ،‬خۆڕهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاست ‪ ،‬جیهان و چۆنێتی‬ ‫پێکەوە بەستراوەیی ژێئۆپۆلێتیکیان‬ ‫شی بکاتەوە و تا ڕادەیەک ئاو بە‬ ‫تۆزی ئەم کێشمەکێشە فرە ڕەهەند‬ ‫و ئاڵۆزانەی ئێستای جیهان و ئێران‬ ‫دا بکا و لەوێشەوە ئیمکانی‬ ‫وێنا کردنی خەتی دروست بۆ‬ ‫بزاڤی ڕزگاریخوازانەی کوردستانی‬ ‫ڕۆژهەاڵت بە گشتی و بە تایبەت‬ ‫کۆمەڵە جەبهەی چەپی ئەم بزاڤه‬ ‫کوردیە بڕەخسێنێ ‪.‬‬ ‫بۆ دەسپێک وچوونە ناو باسەکە‬ ‫پێویستە سەرەتا تێگەیشتنێکی‬ ‫دروستمان لە سەر باری‬ ‫ژێئۆپۆلێتیکی خۆڕهەاڵتی ناوەڕاست‬ ‫لە بازنەی گلۆباڵ ژێئۆپۆلێتیک‬ ‫هەبێ ‪ .‬سەرەتا دەبێ بپرسین بۆ‬ ‫خۆڕهەاڵتی ناوەڕاست چەقی پاڵە‬ ‫پەستۆ و پێک دادانی فیزیکیی هێزە‬ ‫زل و مام ناوەندەکانە ؟‬ ‫بۆ شی کردنەوەی ئەم بابەتە‬ ‫النیکەم بگەڕێینەوە بۆ‬ ‫دەبێ‬ ‫سەدەی بیست و مێتۆدی زاڵی‬ ‫سیاسی واڵتانی جیهان لە بابەت‬ ‫پاوانخوازی جوگرافی و ئایدۆلۆژی‬ ‫‪ .‬نیوەی یەکەمی سەدەی بیست‬ ‫لووتکەی بەکارهێنانی هێز و تاقەتی‬ ‫مرۆڤه بۆ سەپاندنی حوکمرانی لە‬ ‫مێژووی مرۆڤ دا‪ ،‬بە شێوەیەک‬ ‫واڵتانی جیهان به بێ گوێ دان‬ ‫بە بەرژەوەندی ئابووری بۆ‬ ‫زیاد کردنی سنووری جوگرافیای‬ ‫حوکمڕانی شەڕی مان و نەمانیان‬ ‫کرد ‪ .‬دوو شەڕی جیهانیان بەرپا‬ ‫کرد و دەرەنجام هەموو بە یەکەوە‬ ‫زەرەریان کرد و هیچ واڵتێک بارتەقای‬ ‫تێچووی مادی و مرۆیی نەیتوانی‬ ‫سنورەکانی حوکمڕانی بە شێوەی‬ ‫جێگیر بسەپێنێ و لە یەک ڕستە‬ ‫دا ئابووری وێڕای فاکتەرەکانی تر‪،‬‬ ‫فاکتەرێک بوو لە خزمەت سیاسەت‬ ‫دا ‪.‬‬ ‫لە نیوەی دووهەمی سەدەی بیست‪،‬‬ ‫جیهانی شەکەت و داڕماو لە‬ ‫شەڕ‪ ،‬بەرەوڕووی قەیرانە لۆکاڵی‬ ‫و ناوخۆییەکان بۆوە‪ ،‬ڕەوتی‬ ‫ماشێنەبوون (ئۆتۆماسیۆن) و‬ ‫پێویستی به وزه لە واڵتانی زلهێز‬

‫گەیشتبووە ئەوپەڕی خۆی ‪،‬‬ ‫ناجێگیر بوونی ماڵیی لە هەموو‬ ‫واڵتانی جیهان ببو بە دیاردە و‬ ‫هەروەها بزوتنەوەکانی ناڕەزایەتی‬ ‫لە کوالیتی ژیان زۆربەی واڵتانی‬ ‫شەڕ لێدراوی گرتبۆوە ‪ .‬ڕێک لەم‬ ‫دۆخە دا زڵهێزەکان بۆ دەرباز‬ ‫بوون لەم قەیرانانە لە ئەنجامی‬ ‫سوڵحێکی تەنک مێتۆدێکی دیکەیان‬ ‫تاقی کردەوە کە زۆر پێشتر‬ ‫لە سەدەی هەژدە ماژیناڵەکان‬ ‫(نێئۆکالسیکەکان) وەک جان میل‬ ‫و ویلیام جۆنز باری تێئۆریەکەیان‬ ‫لە ئاستی ناوخۆ دا لە ئابوری‬ ‫سەرمایەداری دا شی کردبۆوە ‪:‬‬ ‫جێگیر کردنی هێژمونی سیاسی لە‬ ‫ڕێگەی هاوسەنگی ئابوری ‪.‬‬ ‫لەمەو دوا واڵتانی زلهێز ڕۆژ بە‬ ‫ڕۆژ زیاتر ئەمەیان بۆ دەرکەوت کە‬ ‫دەستی شاراوەی سیاسەت لە سەر‬ ‫لەشی دیاری ئابووری پینە دەکرێ‬ ‫لێرە بە دواوە سیاسەت هەر چی‬ ‫زیاتر چووە خزمەت ئابووری‪ .‬بەاڵم‬ ‫گەشەی ئابووری پێویستی بە‬ ‫ڕادەیەکی زۆر لە وزە بوو‪ .‬خۆرهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاست وەک گەورەترین داخڵەی‬ ‫وزە‪ ،‬لە ناوچەیەکی کەم بایەخی‬ ‫ژێئۆپۆلێتیک بوو بە ستراتژیکترین‬ ‫ناوچە ی جیهان ‪ .‬به گشتی گەشەی‬ ‫ئابووری وەک فاکتەری سەرەکی‬ ‫لە ژێئۆپۆلێتیک ‪ ،‬بە پەیوەندی‬ ‫ڕاستەوخۆی لەگەڵ ئاستی ڕۆچوون‬ ‫لە خۆرهەاڵتی ناوەڕاست پێناسە‬ ‫دەکرا و هەتا ئێستاش ئەم پێناسە‬ ‫زاڵە بەردەوامه ‪.‬‬ ‫شی کردنەوەی سەرجەم رووداوەکانی‬ ‫خۆڕهەاڵتی ناوەڕاست و خەت‬ ‫وکرداری سەرجەم واڵتانی خۆڕهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاست لە تاقەتی ئەم وتارە‬ ‫دا نیه ‪ ،‬بەاڵم پێویستە ئەوە بوترێ‬ ‫هاوکات یا نزیک لە دەسپێکی‬ ‫نیوەی دووهەمی سەدەی بیستەم و‬ ‫بەرز بوونەوەی بایەخی خۆڕهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاست لە هاوکێشەکانی جیهانی‬ ‫دا کورد وەک نەتەوەیەکی بێ کیان و‬ ‫دابەشکراو (النی کەم بە سەر چوار‬ ‫واڵت دا)‪ ،‬دەستی بە خەباتێکی‬ ‫نوێی سیاسی لە دوو پارچە دا کرد‪،‬‬ ‫ئەم دوو پارچەیە دەکەوتنە سنوری‬ ‫جوگرافیای سیاسی ئێران و عێراق‬ ‫‪ ،‬دوو واڵت کە بە یەکەوە زیاد‬ ‫لە سەتا سی نەوتی خۆرهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاستیان لە دەست دابوو ‪،‬‬ ‫کە لێرەدا فوکوس دەخرێتە سەر‬ ‫رووداوەکانی پەیوەندیدار بە ئێران‬ ‫( هەڵبەت پێویستە ئەوەش بڵێین‬ ‫هەر رووداوێک لە جیهان دا کەم‬ ‫تا زۆر ‪ ،‬ڕاستەوخۆ و ناڕاستەخۆ‬ ‫کاریگەری دەکاتە سەر گلۆباڵ‬ ‫ژێئۆپۆلێتیک ‪ ،‬بەاڵم ئەمەی لێرەدا‬ ‫باس دەکرێن‪ ،‬ئەوانەن لە پەیوەندی‬ ‫ئێران دا ڕاستەخۆ و گرنگن )‪.‬‬ ‫گۆڕانکاری و تایبەتمەندیەکانی‬ ‫ژێئۆپۆلێتیک لە قۆناغی شەڕی سارد‬ ‫لە کۆتاییەکانی شەڕی جیهانی‬ ‫دووهەم رەزا شا وەعدەی هاوکاری‬ ‫هێزی نازیەکانی دا بۆ هێرشی‬ ‫سۆڤیەت‪ .‬شکستی نازیەکان بووە‬ ‫هۆی بۆشایی ئەمنی لە بەشێکی‬ ‫بەرچاوی جوگرافیای سیاسی‬ ‫ئێران دا ‪ ،‬لەم بۆشاییە سەربازی‪-‬‬

‫ئێران ‪ ،‬بزوتنەوە‬ ‫سیاسیەی‬ ‫نوێیەکی کورد لە کوردستانی ئێران‬ ‫دا ‪ ،‬کورد توانی لە جوگرافیایەکی‬ ‫سنوردار دا یەکەمین کیانی کوردی‬ ‫ کۆماری کوردستان به پاڵپشتی‬‫سۆڤیەت پێک بهێنێ ‪.‬‬ ‫پاش شەڕی جیهانی دووهەم و‬ ‫دەسپێکی شەڕی سارد‪ ،‬هەر دوو‬ ‫جەمسەری ڕۆژئاوا و ڕۆژهەاڵت‬ ‫هەر چەند لە شەڕی جیهانی دووهەم‬ ‫لە یەک بەرە دا بوون بەاڵم پاش‬ ‫جەنگی جیهانی باری پۆلێن بەندی‬ ‫ئیدئۆلۆژی توانی دووبارە بە هێزی‬ ‫زیاترەوە خۆی دەرخاتەوە‪ .‬واڵتانی‬ ‫براوەی شەڕ ئامریکا‪ -‬سۆڤیەت و‬ ‫چین لە سەر سنوری شەڕ دەستیان‬ ‫کرد بە کێبەرکێی خۆ قایم کردن‪.‬‬ ‫هەر جەمسەرێک پێشکەوتنی‬ ‫ئابووری ‪ ،‬تەکنۆلۆژیا‪ ،‬سەربازی‬ ‫‪ ،‬دیپلۆماسی و لە گەڵ ئاستی‬ ‫جەمسەری بەرامبەر دا دەخەماڵند ‪.‬‬ ‫بە لە بەر چاو گرتنی دوو مەترسی‬ ‫نارەزایەتی لە کوالێتی ژیان لە ناوخۆ‬ ‫و هێرشی واڵتانی تر لە دەرخۆ ‪،‬‬ ‫دوو فاکتەری ئابووری و سەربازی‬ ‫بوو بە لووتکەی کێبەرکێی واڵتان‬ ‫لە سەرووی هەموویان جەمسەری‬ ‫ڕووسیا‬ ‫ئامریکا و جەمسەری‬ ‫و چین‪ .‬لە قۆناغی شەڕی سارد‬ ‫دا هەر واڵت و بزوتنەوەیەک بە‬ ‫پێی جۆری موناسباتی لەگەڵ ئەم‬ ‫دوو جەمسەرە زڵهێزە دا پێناسە‬ ‫دەکران‪ .‬واڵتانی پۆلێن کراو بە‬ ‫سەر دوو جەمسەر دا بە پێی هێز‬ ‫و توانایان وەک کارتی دەستی‬ ‫جەمسەرەکان بۆ گەیشتن به لێواری‬ ‫هاوسەنگی لە سەرەتای دەسپێکی‬ ‫شەڕی سارد دا لە کار دەکران‪ .‬لە‬ ‫ئەنجامی پرۆسەی خێرای هاوسەنگی‬ ‫جوگرافیایی نێوان جەمسەرەکان‪،‬‬ ‫کۆماری کوردستانیش بە خێرایی‬ ‫پاش ‪ ١١‬مانگ به ڕێکەوتنی ئێران و‬ ‫سۆڤیەت لە بار چوو و ئەم ئەزموونه‬ ‫لۆکاڵییه بووە قوربانیی ملمالنێیەکی‬ ‫گلۆباڵ ‪.‬‬ ‫سەرەولێژیی جەمسەری ڕۆژهەاڵت و‬ ‫ئێران بە یەکەوە‪.‬‬ ‫خەڵکی واڵتانی کۆمۆنیستی و لە‬ ‫سەرووی هەموویان سۆڤیەت و چین‬ ‫لە ماوەی شەڕی سارد دا ‪ ،‬یەکێک لە‬ ‫قورسترین قۆناغەکانی مێژوویان بوو‬ ‫‪ ،‬ئێعدام و قڕ بوونی ملیۆنان کەس‬ ‫لە سۆڤیەتی ستالین و چینی مائۆ‬ ‫یەکێک لە ڕەشترین قۆناغەکانی‬ ‫مێژووی نوێی مرۆڤایەتیە ‪.‬‬ ‫ئێران کە وێڕای زۆربەی هەرە‬ ‫زۆری واڵتانی خۆرهەاڵتی ناوەڕاست‬ ‫لە بلۆکی ڕۆژئاوا دا پێناسە دەکرا‬ ‫‪ ،‬بەاڵم بە کردار لە ناوەندی هەر‬ ‫دوو جەمسەر دا بەرژەوەندیەکانی‬ ‫دەچنیەوە‪ ،‬شای ئێران لە الیەک لە‬ ‫ساڵی ‪ ١٩٥٩‬ڕێکەوتنی دوو الیەنەی‬ ‫لەگەڵ ئامریکا لە مەڕ ئیجازەی بە کار‬ ‫هێنانی خاکی ئێران لە الیەن ئامریکا‬ ‫وە ئیمزا کردبوو و لە الیەکی ترەوە‬ ‫ڕێکەوتنی ئابوری ‪ ،‬سەربازی ‪،‬‬ ‫زانستی ‪،‬فەرهەنگی و لەگەڵ یەکێتی‬ ‫سۆڤیەت هەبوو ‪ .‬سۆڤیەت بوو بە‬ ‫یەکەم واڵتی هاوردەکاری شت و‬ ‫مەکی نانەوتی و پێویستی چین بە‬ ‫وزەی بەرهەم هێنان‪ ،‬چینی کرد بە‬

‫گەورەترین مشتەری نەوتی ئێران ‪،‬‬ ‫لە الیەکی ترەوە ئەندامی سێنتۆ‬ ‫(ڕێکخراوی پەیمانی ناوەندی)‬ ‫لەگەڵ ڕۆژئاوا بە تایبەت بەریتانیا‬ ‫و ئامریکا بوو‪ .‬ئەم دوو ڕەهەندی‬ ‫بوونی ئێران نه بۆ ڕووسیا و نە بۆ‬ ‫ئامریکا نەخوازراو ‪ ،‬بەاڵم ئەمری‬ ‫واقیع بوو ‪.‬‬ ‫شەڕی ساردی نێوان ئامریکا و‬ ‫ڕووسیا ‪ ،‬گۆڕانی بنەڕەتی لە کەرتی‬ ‫ئابوری پاش مائۆ لە چین و گەشەی‬ ‫بەرهەم هێنان و گران بوونی نرخی‬ ‫نەوت بووە هۆی ئەوەی ئێران ببێتە‬ ‫لوتکەی یەکالیی کردنەوە بۆردی‬ ‫ئابوری‪-‬سیاسی هێمنانه ی هەر‬ ‫دوو جەمسەرەکە و شای ئێرانیش‬ ‫تەڕاتێنی دیپلۆماسی تێدا دەکرد ‪.‬‬ ‫هەر وەک ئاماژەی پێ کرا لە پاش‬ ‫مەرگی مائۆ لە چین و ستالین لە‬ ‫سۆڤیەت‪ ،‬هەر دوو واڵت بەرە بەرە‬ ‫روویان لە گۆڕانکاری بنەڕەتی لە‬ ‫ئابوری واڵت کرد و هەندێک ئازادی‬ ‫سنورداریان بۆ هاواڵتیان بە ڕەسمی‬ ‫ناسی ‪ .‬ئەم پڕۆسەیە دەرنجام بووە‬ ‫هۆی سەرهەڵدانە نەتەوەیی و‬ ‫دێمۆکراتیکەکان وداڕمانی یەکێتی‬ ‫سۆڤیەت ‪ .‬سیمبۆلی ئەم گۆرانکاریە‬ ‫ڕووخانی دیواری بەرلینه‪ .‬بەاڵم‬ ‫ئەوەی جێگەی سەرنجە لەم دۆخە‬ ‫دا‪ ،‬تێئۆری ئایزنهاوەر (هەڕەشەی‬ ‫هێرشی واڵتێکی کۆمۆنیستی بۆ‬ ‫سەر واڵتێک سەر بە جەمسەری‬ ‫ڕۆژئاوا و پێویستی تەداخولی‬ ‫ئامریکا) بە هۆی نەمانی هەڕەشەی‬ ‫رووسیا بۆ سەر ئێران زەروورەتی‬ ‫نەما و لە الیەکی ترەوە ئێران‬ ‫رووبەڕووی ناڕەزایەتی بەرفراوانی‬ ‫ناوخۆیی بۆوە‪.‬‬ ‫ناڕەزایەتیە ناوخۆییەکانی ئێران به‬ ‫گشتی دوو توێژ بوون ‪ :‬شیعەکان و‬ ‫چەپەکان ‪ .‬بە دڵنیاییەوە لەم قۆناغە‬ ‫دا رۆژاوا بۆ گوزار لە دەسەاڵتی‬ ‫پاشایەتی ئێران لە نێوان ئەم دوو‬ ‫توێژه ‪ ،‬مەزهەب هەڵدەبژێرێ بۆ‬ ‫پشتیوانی ‪.‬‬ ‫ڕۆژئاوا لە بەرداشی شیعە و‬ ‫کۆمۆنیزمی ئێرانی دا‪.‬‬ ‫لە مێژووی سیاسەتی هاوچەرخ‬ ‫دا‪،‬رۆژ اوا به گشتیی پاش دەخاڵەت‬ ‫لە مەسەلەی فەلەستین و ئیسرائیل‬ ‫ئەزموونی‬ ‫دووهەم جار بوو‬

‫موعامەلەی سیاسی لەگەڵ ڕەوتێکی‬ ‫مەزهەبی تاقی دەکردەوە ‪ ،‬ئەوەی‬ ‫ڕۆژاوا لێی بێ ئاگا و بێ ئەزموون‬ ‫بوو ئەوە بوو کە دژایەتی ڕۆژاوا‬ ‫لە مەزهەب و کلتوریەوە هەتا‬ ‫ئاراستەی سیاسەت و ستراتیژیەکەی‬ ‫خاڵی بنەڕەتی پێناسەی بزوتنەوە‬ ‫شیعەگەرایی ئێران بە سەرکردایەتی‬ ‫خومەینی بوو و خومەینی ئەم‬ ‫تایبەتمەندیەی لە هەموو کاسێتێک‬ ‫دا (زۆربەی پەیامە گشتیەکانی‬ ‫خومەینی لە ڕێگەی کاسێتەوە باڵو‬ ‫دەبوونەوە) دووپات دەکردەوە ‪.‬‬ ‫هەڵبەت پێویستە ئەمەش بوترێ‬ ‫کە ئەم دژایەتیە قەهریە لە ڕۆژاوا‬ ‫وەک ماتۆڕی گەشەی سەرمایەداری‬ ‫لە ناو چەپی ئێرانیش دا نەک به‬ ‫کردار بەڵکە بە تێئۆریش خاڵێکی‬ ‫جەوهەری بوو‪.‬‬ ‫شۆڕشی ‪ ١٩٧٩‬ی ئێران کە‬ ‫هۆی‬ ‫بووە‬ ‫دەرەنجامەکەی‬ ‫دامەزراندنی کۆماری ئیسالمی و‬ ‫مۆنۆپۆل کردنی هەموو بوارەکانی‬ ‫ژیان لە کلتوورەوە تا سیاسەت ‪.‬‬ ‫لە سۆنگەی کوردستانەوە شۆڕشی‬ ‫‪ ١٩٧٩‬لە چەند خاڵ دا جێگەی‬ ‫سەرنجە ‪:‬‬ ‫‪ -١‬هێزی سەرەکی شۆڕش لە‬ ‫تەواوی ئێران جگە لە کوردستان‬ ‫‪ ،‬ڕێکخستنێکی مەزهەبی بوو‬ ‫کە خومەینی لە رۆڵی کاریزما دا‬ ‫رابەرایەتی دەکرد و شۆڕشێکی‬ ‫مەزهەبی بوو ‪.‬‬ ‫‪ -٢‬لە کوردستان گوتار و ئاراستەی‬ ‫شۆڕش بە پێچەوانەی شوێنەکانی‬ ‫تری ئێران چەپ و سێکۆالر بوو ‪.‬‬ ‫دەرەنجامی‬ ‫لە‬ ‫‪-٣‬کوردستان‬ ‫بۆشاییەکی ئەمنی ناوەند ‪،‬‬ ‫شۆڕشێکی بە تایبەتمەندیەکانی‬ ‫تایبەت بە خۆی و سەربەخۆ بەاڵم‬ ‫هاوکات لەگەڵ شۆڕشی ئێران‬ ‫دەبردە پێش ‪.‬‬ ‫‪ -٤‬شۆڕشی ئیسالمی ئێران دەرەنجام‬ ‫لە ڕێگەی بە کارهێنانی هێز توانی‬ ‫شۆڕشی کوردستان لە ڕووی‬ ‫فیزیکیەوە شکست بدا وپاشەکشە‬ ‫به ناوەندی ڕێکخستنەکانی بکا ‪.‬‬ ‫‪....‬درێژەی هەیە‬


‫‪2‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٥‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٢/١٧ ،‬‬

‫هه‌واڵ‌و راپۆرت‬

‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫پاشماوەی سەروتار‬ ‫و هەڵسەنگاندنی الیەنی پاوانخواز و کۆنەپەرستانەی نێو‬ ‫ئەو راپەرینە بشکێنین‪.‬‬ ‫بەاڵم چلۆن‪...‬‬ ‫وەاڵمی سەرەکی و گرینگ‪ ،‬تەنیا پێداگری و مکوور‬ ‫بوونە لەسەر داواکارییە عاداڵنە و دێمۆکراتیکەکان‪ .‬بە‬ ‫لەبەرچاوگرتنی بەرەنگاری و وەستانەوە و بێ متمانەیی‬ ‫جەماوەر بەرامبەر بە باڵەکانی دەسەاڵت ‪،‬پێویستە هەر لە‬ ‫ئێستاوە بە بەرجەستەکردنی ئەم خواست و داواکارییانە‪،‬‬ ‫بیانکەینە دروشم و داخوازیی سەرەکیی جەماوەری خەڵک‪.‬‬ ‫لێرەدایە کە پێویستە هەڵسووراوان و چاالکانی سیاسی‬ ‫ویست و داخوازیی رۆژانەی خەڵک ئاوێتەی رێکار و شێوازی‬ ‫روون و تۆکمەی خەباتکارانە بکەن و ببنە پێشەنگی‬ ‫جوواڵنەوەی جەماوەری و‪،‬بە بەردەوامی ئەزموونەکانی‬ ‫رابردوو بخەنەوە بەر چاوی جەماوەر‪.‬‬ ‫ئێمە لە قۆناغێکی هەستیاری مێژوویی داین‪ .‬رۆژانە‬ ‫دەبینین و دەبیستین کە دۆراو و ریسوا و روورەشەکانی‬ ‫رابردوو‪ ،‬ئەمرۆ لەژێر ناوی سێکۆالریزم و تەنانەت لەژێر‬ ‫ناوی بیروبۆچوونی جۆراجۆری ئایینیدا تێدەکۆشن سواری‬ ‫شەپۆلی بزووتنەوەی جەماوەری بن و بەسەریدا زاڵ بن‪،‬‬ ‫لە کاتێکدا کە ئەمرۆکە ئازادی و سەربەستی‪،‬ژیانێکی‬ ‫باشتر و شیاوی ئینسان‪،‬نەمانی هەاڵواردن و سەرکووت‬ ‫و داپڵۆسین‪،‬تەناهی و ئاسوودەیی و حەسانەوە بۆ‬ ‫رەخساندنی بەستێنی پێکەوەژیان و بوونیادنانەوە و‬ ‫گەشەسەندن داخوازی سەرەکی جەماوەری خەڵکە‪،‬زۆر‬ ‫پێویست و گرینگە کە ئەم ئاوات و خواستە جەماوەرییانە‬ ‫بکەینە هەوێن و بەستێنی یەکێتی و یەکگرتوویی و‬ ‫هاودەنگیمان‪.‬‬

‫بەڕێوەچوونی سمینارێک تایبەت بە ‪٢٦‬ی ڕێبەندان‬ ‫لە یۆتۆبۆری واڵتی سۆئێد‬

‫ڕۆژی شەممە ڕێکەوتی ‪ ٢٠٢٠/٢/٨‬سمینارێکی سیاسی بە بۆنەی ‪٢٦‬ی‬ ‫ڕێبەندان‪،‬ڕۆژی کۆمەڵە بە بەشداریی کۆمەڵێک لە هەڵسووڕاوانی سیاسی‬ ‫و ڕۆشنبیری‪ ،‬نوێنەرانی حیزبە سیاسیەکان و هاوڕێیانی کۆمەڵە لە شاری‬ ‫یۆتۆبۆری‪/‬واڵتی سوید‪ ،‬بەڕێوەچوو‪.‬‬ ‫ڕێوڕەسمەکە سەرەتا بە سروودی کۆمەڵە دەستیپێکرد‪ .‬پاشان بۆ ڕێزگرتن‬ ‫لە یادی گیانبەختکردوانی کۆمەڵەو بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی گەلی‬ ‫کورد‪ ،‬چەن ساتێک بێدەنگی ڕاگیرا‪.‬‬ ‫بێدەنگیەکە بە پارچە شێعرێک کۆتایی پێهات و دواتر پەیامی کومیتەی‬ ‫ناوەندی کۆمەڵە بە بۆنەی ‪٢٦‬ی ڕێبەندان لە الیەن هاوڕێ “بێهنام فەتحی”‬ ‫پێشکەشکار و بەڕێوەبەری رێوڕەسمەکە و ئەندامی کۆمەڵە لە کومیتەی‬ ‫شاری یۆتۆبۆری خوێندرایەوە‪.‬‬ ‫وێڕای چەندین پیام و برووسکەی پیرۆزبایی لە الیەن ڕێکخراوە و حیزبە‬ ‫سیاسیەکانەوە‪“ ،‬هاوڕێ ساماڵ” لە الیەن “کومیتەی هاوکاریی هێزە‬ ‫سیاسیە کورد و کوردستانیەکان”‪ ،‬وێڕای پیرۆزبایی ڕۆژی کۆمەڵە‪،‬‬ ‫کورتەباسێکی پێشکەش بە بەشداربوان کرد‪.‬‬ ‫دواتر پانێلەکە کە پێکهاتبوو لە دوو بەشی؛ لێدوان و پرسیار‪ ،‬دەستیپێکرد‪.‬‬ ‫بەڕێزان‪:‬فەریبا محەمەدی(ئەندامی کومیتەی ناوەندی کۆمەڵە)‪ ،‬خالد‬ ‫خەیاتی(مامۆستای زانستە سیاسیەکان) و محەمەد موهتەدی(چاالکی‬ ‫سیاسی و پێشمەرگەی دێرینی کۆمەڵە) ئەم بابەتانەیان پێشکەش کرد‪:‬‬ ‫“حیزب و پێۆیستییەکانی ئەم سەردەمە”لە الیەن هاوڕێ فەریبا محەمەدی‪.‬‬ ‫ئەودیوی قەیرانەکانی کۆماری ئیسالمی ئێران و پڕۆژەی سیاسەت لە‬ ‫ڕۆژهەاڵتی کوردستان” لە الیەن بەڕێز خالد خەیاتی‪ .‬دۆخی کورد بەگشتی‬ ‫و ڕۆژهەاڵتی کوردستان بەتایبەتی” لە الیەن بەڕێز محەمەد موهتەدی‪.‬‬ ‫سمینارەکە بەڕوونکردنەوە و لێدوانی چڕوپڕی سیاسی و زانستیانە و‬ ‫ئاراستە کردنی پرسیار و بەشداری گەرموگوڕی ئامادەبوان‪ ،‬کۆتایی پێهات‪.‬‬

‫راپۆرتێک لەسەر پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لە کوردستان‬

‫ئا‪:‬ژیال ڕەشیدی‬ ‫بە پێی ئەو هەوااڵنەی کە تا ئێستا‬ ‫لە ناوەندە هەواڵدەرییەکان باڵو‬ ‫بوونەتەوە‪ ،‬لە ‪٨‬ی رێبەندان تا‬ ‫‪٢٦‬ی رێبەندان ‪ ،‬رێژەی هاواڵتیانی‬ ‫دەستبەسەر کراو‪ ،‬کوژراو و بریندار‬ ‫کردنی کرێکارانی بێکار کە کۆڵبەریی‬ ‫ئەکەن بە هۆی تەقەی راستەو خۆی‬ ‫هێزەکانی کۆماری ئیسالمی ‪ ،‬گیان‬ ‫لە دەستدانی چەندین هاواڵتیی لە‬ ‫ژێر ئەشکەنجەی هێزەکانی رژیمی‬ ‫ئێران و هەر وەها دۆزینەوەی تەرمی‬ ‫هاواڵتیان لە ناو چەم و رووبارەکان‬ ‫تا دێت روو لە زیاد بوونە هەروەها‬ ‫دیاردەی خۆکوژی نەتەنیا لە‬ ‫کوردستاندا بەڵکوو لە سەرتاسەری‬ ‫ئێراندا ڕووی لە زیادبوون کردووە‪،‬‬ ‫بەاڵم هۆکاری ئەوەی کە لە‬ ‫کوردستانی رۆژهەاڵت خۆکوژی‬ ‫رووی لە زیادبوونە‪ ،‬بۆ نەبوونی‬ ‫گەشەی ئابووری و سیاسەتی‬ ‫حکوومەتی ئێران هەروەها نەبوونی‬ ‫پێشکەوتنی ئابووری دەگەڕێتەوە‪.‬‬ ‫ئەمەی خوارەوە هێندێک لە‬ ‫ئامارەکانەپزیشکێکی ددان و یەکێک‬ ‫لە چاالکوانە ناسراوەکانی شاری‬ ‫مەریوان بە ناوی دکتۆر “ئومێد‬ ‫مودەڕسی” رۆژی دوو شەممە ‪٢‬ی‬ ‫رێبەندان لەالیەن هێزەکانی ئیدارەی‬ ‫ئیتالعات لە مەریوان دەستبەسەر‬ ‫و بۆ ئیدارەی گشتیی ئیتالعات لە‬ ‫سنە راگوێزرا‪....‬‬ ‫رۆژی سێ شەممە ‪ ٨‬ی ڕێبەندان‬ ‫بەرپرسانی زیندانی سنە بە شێوەی‬ ‫فەرمی “حەیدەر قوربانی” ئاگادار‬ ‫کردووەتەوە کە لە الیەن دادگای‬ ‫شۆڕشی ئەو شارەوە سزای لە‬ ‫سێداردەدانی بەسەردا سەپێندراوە‪.‬‬ ‫حەیدەر قوربانی بە ‪ ١٢٠‬ساڵ‬ ‫زیندانی تەعزیری حوکم درابوو بەاڵم‬ ‫دادگای سنە ئەو سزایەی گۆڕی بۆ‬ ‫ئێعدام کردن‪ .‬هەر لەو پێوەندیەدا‬ ‫زیندانیەکی سیاسی دیکە بە ناوی‬ ‫مەحمود سادقی لە سنە سزای‬ ‫زیندانەکەی لە ‪ ٣٠‬ساڵەوە بۆ ‪٢٥‬‬ ‫ساڵ شکێندرا ‪ .‬ئەودوو زیندانیە‬ ‫کوردە کۆتایی مانگی ڕەزبەری‬ ‫ساڵی ‪ ٩٥‬بە تۆمەتی هاوکاری‬ ‫بۆ کوشتنی چەند کەسێک لە‬ ‫دەستوپێوەند و جاشەکانی سەر بە‬ ‫رژیم دەستبەسەر کرابوون‪.....‬‬ ‫ڕۆژی سێشەممە ‪٨‬ی ڕێبەندان‪،‬‬ ‫هاواڵتیەکی یارسانی بە ناوی‬ ‫«سابیر محەممەدی» خەڵکی‬ ‫کرماشان بەبێ بەڵگەی یاسایی‬ ‫لە الیەن هێزە ئیتالعاتیەکانەوە‬ ‫دەستبەسەر و بۆ شوێنێکی نادیار‬ ‫راگوێزرا‪...‬‬ ‫رۆژی چوارشەممە ‪٩‬ی رێبەندان‪،‬‬ ‫کرێکارێک بە ناوی سینا عەلی‬ ‫رەمائی ‪ ١٤‬ساڵە و خەڵکی ئاوایی‬ ‫بێساران لە ناوچەی ژاوەرۆی سنە‪،‬‬ ‫لە کاتی کارکردن لە بینایەکی‬ ‫بەرز لە شاری ئامول لە باکووری‬ ‫ئێران‪ ،‬کەوتووەتە خوارەوە و گیانی‬ ‫لەدەست داوە‪... .‬‬ ‫هەروەها‪ ،‬ڕۆژی چوارشەممە ‪٩‬ی‬ ‫ڕێبەندان الوێکی خەڵکی ناوچەی‬ ‫نازلووی ورمێ بە ناوی ”وەحید‬ ‫ئەقدەم“ بە هۆی کێشەی خێزانیەوە‬ ‫خۆی هەڵواسیوە‪......‬‬ ‫رۆژی پێنج شەممە ‪١٠‬ی ڕێبەندان‪،‬‬ ‫بە هۆی تەقەی هێزە نیزامیەکانی‬

‫ئێرانەوە‬ ‫ئیسالمی‬ ‫کۆماری‬ ‫کۆڵبەرێک بەناوی وەلی گوندەک‬ ‫مەال بە سەختی بریندار بووە و‬ ‫هەنووکە بۆ نەخۆشخانەی شاری‬ ‫ورمێ گوازراوەتەوە‪ .‬هەروەها لە‬ ‫الیەکی دیکەوە‪ ،‬هێزە چەکدارەکانی‬ ‫حکوومەتی ئێران لە سنووری‬ ‫پیرانشار ژمارەیەک کۆڵبەریان دایە‬ ‫بەردەسڕێژی گوللە و لە ئەنجامدا‬ ‫کۆڵبەرێک بە ناوی عوسمان وەزیری‬ ‫تەمەن ‪٣٢‬ساڵ بریندار بوو‪.....‬‬ ‫ڕۆژی شەممە ‪١٢‬ی ڕێبەندان‪،‬‬ ‫گرووپێک لە کوڵبەران لە‬ ‫سنوورەکانی سەرشیوی سەقز بە‬ ‫هۆی بەفر و بۆران رێگایان لێ ون‬ ‫بووە و بەهۆی سەرمابردووییەوە‬ ‫کۆڵبەرێک بەناوی “عوسمان‬ ‫فتووحی” تەمەن ‪ ۵۵‬ساڵ و خەڵکی‬ ‫میشیاوی سەقز گیانی خۆی لە‬ ‫دەست داوە‪....‬‬ ‫ڕۆژی شەممە ‪١٢‬ی ڕێبەندان‪،‬‬ ‫هاوواڵتییەک بە ناوی عەلی‬ ‫موقەدەمیان تەمەن ‪ ٢١‬ساڵ و‬ ‫خەڵکی کرماشان بەهۆی تەقینەوەی‬ ‫یەکێک لە مینە بەجێماوەکانی‬ ‫شەڕی ئێران و عێراق لە ناوچەی‬ ‫شووشی ئەهواز‪ ،‬بریندار بووە‪.....‬‬ ‫ڕۆژی شەممە‪١٢ ،‬ی ڕێبەندان‪،‬‬ ‫کۆڵبەرێک بە ناوی «محەمەد‬ ‫ڕەحمانی» خەڵکی گوندی «لۆنی‬ ‫سادات»ی کامیاران‪ ،‬لە کاتی‬ ‫کۆڵبەریی بە هۆی ڕاوەدوونانی‬ ‫هێزە نیزامیەکانی حکوومەت لە‬ ‫سنوورەکانی مەریوان‪ ،‬بەربۆوە و‬ ‫بریندارە و هەنووکە بۆ چارەسەری‬ ‫پزشکی رەوانەی یەکێک لە‬ ‫نەخۆشخانەکانی کرماشان کراوە‬ ‫و باری تەندروستیی ئەو کۆڵبەرە‬ ‫نالەبار ڕاگەیەندراوە‪....‬‬ ‫رۆژی یەک‌شەممە ‪١٣‬ی رێبەندان‬ ‫هاواڵتیەکی خەڵکی کرماشان بە‬ ‫ناوی ڕەسووڵ مەالحەسەنی تەمەن‬ ‫‪ ٣٩‬ساڵ کە ‪ ٤‬ساڵ پێش بە تۆمەتی‬ ‫مادە‌هۆشبەرەکان‬ ‫گواستنەوەی‬ ‫دەستبەسەر و حوکمی سێدارەی‬ ‫بەسەردا سەپا بوو لە زیندانی شاری‬ ‫بروجێرد حوکمەکەی جێبەجێ کرا‪.‬‬ ‫ڕۆژی چوارشەممە ‪١٦‬ی ڕێبەندان‪،‬‬ ‫هاوواڵتییەکی خەڵکی شاری ئیالم‬ ‫بە ناوی «ڕەزا ئیبراهیمی «‬ ‫لەالیەن هێزە ئیتالعاتییەکانەوە بە‬ ‫تۆمەتی «هاوکاری لەگەڵ یەکێک‬ ‫لە حیزب کوردستانییەکان بەبێ‬ ‫بەڵگەی یاسایی دەسبەسەر و بۆ‬ ‫شوێنێکی نادیار ڕاگوێزراوە‪.......‬‬ ‫رۆژی پێنج شەممە ‪ ١٧‬ی رێبەندان‬ ‫دەزگای ھەواڵنێری « ھەرانا» لە‬ ‫بابەتێکدا ئاماژەی بەوە کرد کە «‬ ‫دەزگای قەزایی سزای سێدارەی‬ ‫ئەنوەر خزری‪ ،‬کامران شێخە‪،‬‬ ‫فەرھاد سەلیمی‪ ،‬قاسم ئابستە‪،‬‬ ‫خوسرەو بەشارەت‪ ،‬ئەیوب کەریمی‬ ‫و داود عەبدوڵالیی‪ ،‬حەوت زیندانی‬ ‫سوننە مەزھەبی بەندکراو لە‬ ‫بەندیخانەی رەجایی شاری کەرەج‬ ‫ی پەسەند کرد‪ .‬ھەرانا لە درێژەی‬ ‫ئەو بابەتەدا لە زمان سەرچاوەیەکی‬ ‫ئاگادارەوە باس لەوە دەکات کە‬ ‫ئەو سزایە رۆژی ‪١٨‬ی رێبەندان‬ ‫لە رێگەی پارێزەرەکانیانەوە پێیان‬ ‫راگەیەندراوە‪ .‬جێی ئاماژەیە کە ئەو‬ ‫حەوت بەندکراوە ماوەی ‪ ١٠‬ساڵە لە‬ ‫بەندیخانە دەسبەسەرکراون‪.....‬‬ ‫ڕۆژی پێنج شەممە ‪١٧‬ی ڕێبەندان‪،‬‬ ‫خوێندکارێک بە ناوی «موحسین‬ ‫ئەحمەدزادە» خەڵکی شنۆ لەالیەن‬ ‫هێزە ئیتالعاتیەکانەوە لە سنە بەبێ‬ ‫بەڵگەی یاسایی دەستبەسەر و بۆ‬ ‫شوێنێکی نادیار ڕاگوێزراوە‪.....‬‬ ‫رۆژی شەممە ‪١٩‬ی رێبەندان‬ ‫الوێکی خەڵکی ورمێ بە ناوی‬ ‫ئەمیر موجیبی لە ناوچەی سۆما و‬ ‫برادۆست‪ ،‬تەنیا بە ھۆی ھەڵگرتنی‬ ‫ئااڵی کوردستان لە الیەن ھێزە‬ ‫سپای پاسداران‬ ‫ئەمنیەکانی‬

‫دەستبەسەر و بۆ شوێنێکی نادیار‬ ‫راگوێزراوە‪....‬‬ ‫ڕۆژی شەممە ‪١٩‬ی رێبەندان‪ ،‬دوو‬ ‫هاوواڵتیی بە ناوەکانی «حەمید‬ ‫ئەژدەری» و «ئوسامە بامداد‪،‬‬ ‫تەمەن ‪ ١٦‬ساڵ و خەڵکی گوندی‬ ‫نێ»ـی مەریوان لەالیەن هێزە‬ ‫ئیتالعاتییەکانەوە دەستبەسەر و بۆ‬ ‫شوێنێکی نادیار ڕاگوێزراون‪......‬‬ ‫ڕۆژی شەممە ‪١٩‬ی ڕێبەندان الوێکی‬ ‫دیکەی خەڵکی کرماشان بە ناوی‬ ‫”ئومید ئەحسەنی بە هۆکارێکی‬ ‫نادیار لەرێگای خواردنی قورسی‬ ‫برنجەوە کۆتایی بە ژیانی خۆی‬ ‫هێناوە‪....‬‬ ‫رۆژی یەک شەممە ‪٢٠‬ی ڕێبەندان‬ ‫لە ناوچە سنوورییەکانی «شۆشمێ‬ ‫«ی سەر بە شاری پاوە هێزە‬ ‫چەکدارەکانی رژیم تەقەیان لە‬ ‫ژمارەیەک کۆڵبەر کردوە کە بەو‬ ‫هۆیەوە کۆڵبەرێک بریندار بووە‪،‬‬ ‫هەروەها کۆڵبەرێکی دیکەش بە‬ ‫ناوی پەیمان عەبدی‪ ،‬تەمەن ‪٣٦‬‬ ‫ساڵ و خەڵکی شاری نەوسود پاش‬ ‫ئەشکەنجە درانی لە الیەن ئەو‬ ‫چەکدارانە بریندار کراوە‪......‬‬ ‫ڕۆژی یەکشەممە ‪٢٠‬ی ڕێبەندان‪،‬‬ ‫کۆڵبەرێک بە ناوی «نەبی‬ ‫ئەحمەدپەنا» خەڵکی پیرانشار‪،‬‬ ‫لەگەڵ ژمارەیەک لە کۆڵبەرانی دیکە‬ ‫لە سنوورەکانی پیرانشار‪ ،‬لە کاتی‬ ‫کۆڵبەریدا تووشی سەرمابردوویی‬ ‫بووە و بۆ چارەسەری پزیشکی‬ ‫ڕەوانەی نەخۆشخانەی ئەو شارە‬ ‫کراوە‪..‬‬ ‫ڕۆژی دووشەممە ‪٢٢‬ی ڕێبەندان‬ ‫دوو ژنی خەڵکی ئیالم و ورمێ‬ ‫کۆتاییان بە ژیانی خۆیان هێناو‪.‬‬ ‫”عایشە جاهد“ تەمەن ‪ ٣١‬ساڵ‬ ‫بە هۆی کێشەی خێزانی ئاگری لە‬ ‫جەستەی خۆی بەرداوە و گیانی لە‬ ‫دەست داوە‪ .‬هەروەها ژنێکی تەمەن‬ ‫‪ ٢٧‬ساڵی خەڵکی ئیالم بە ناوی‬ ‫”نەهیە شامحەمەدی“ هەمان ڕۆژ‬ ‫بە هۆی کێشەی خێزانیەوە خۆی‬ ‫هەڵواسیوە و کۆتایی بە ژیانی خۆی‬ ‫هێناوە‪.....‬‬ ‫ڕۆژی سێشەممە ‪٢٢‬ی ڕێبەندان‪،‬‬ ‫هاواڵتیەک بە ناوی «ئازاد عەزیزی‬ ‫خەڵکی شاری ورمێ « بەهۆی‬ ‫هەڵگرتنی پالکاردێک کە لە سەری‬ ‫نووسرابوو‪« ،‬من دەنگ نادەم»‬ ‫لەالیەن هێزە ئیتالعاتیەکانەوە‬ ‫دەستبەسەرو بۆ شوێنێکی نادیار‬ ‫ڕاگوێزراوە‪.....‬‬ ‫ڕۆژی سێ شەممە ‪٢٢‬ی ڕێبەندان‪،‬‬ ‫هاووالتییەک بە ناوی «عایشە‬ ‫جاهیدی» تەمەن ‪ ٣١‬ساڵ خەڵکی‬ ‫گوندی «باالو»ی سەر بە شاری‬ ‫ورمێ بەهۆی کێشەی بنەماڵەییەوە‬ ‫ئاگری لە جەستەی خۆی بەر دا و‬ ‫کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا‪....‬‬ ‫رۆژی چوارشەممە ‪٢٣‬ی ڕێبەندان‬ ‫هێزەکانی ئیتالعاتی سپای پاسداران‬ ‫هەڵیان کوتاوەتە سەر هاواڵتیەک بە‬ ‫ناوی ”ئیبراهیم محەمەدی“ خەڵکی‬ ‫سنە و لێیان داوە و بێ ڕێزیان پێ‬ ‫کردووە و دەستبەسەر کراوە ‪.....‬‬ ‫ڕۆژی پێنج شەممە ‪٢٤‬ی ڕێبەندان ‪،‬‬ ‫چاالکی ژینگەپارێزی خەڵکی سنە‬ ‫بە ناوی شادمان بەنی بەشەر کە‬ ‫هاوکات ئەندامی گرووپی شاخەوانی‬ ‫”چل چەمە“ بووە‪ ،‬لەالیەن هیزەکانی‬ ‫ئیدارەی ئیتالعات دەستبەسەر‬ ‫کراوە‪ ،‬کە تا کاتی ئامادە کردنی ئەم‬ ‫هەواڵە‪ ،‬هۆکارەکانی دەستبەسەر‬ ‫کرانی ناوبراو ڕوون نەبۆتەوە‪....‬‬ ‫ڕۆژی هەینی ‪٢٥‬ی ڕێبەندان بە‬ ‫هۆی تەقینەوەی مینێکی بەجێماوی‬ ‫شەڕی ‪ ٨‬ساڵەی ئێران و عێراق‬ ‫لە ناوچەی مەیمەک سەر بە‬ ‫بەشی ساڵح ئاوای شاری مێهران‬ ‫لەپارێزگای ئیالم‪ ،‬شوانێک کە‬ ‫ناسنامەی ئاشکرا نەکراوە بریندار‬ ‫بوە‪.....‬‬

‫هاواڵتیەکی خەڵکی بانە بە ناوی‬ ‫”عەبدولخالەق خەیاڵی“ ناسراو‬ ‫بە ”عەتا قۆخی“ کە ‪ ٧‬مانگ‬ ‫پێش لەالیەن هێزە ئەمنیەکانی‬ ‫حکوومەتی ئێرانەوە دەستبەسەر‬ ‫کرابوو چارەنووسی نادیارە و‬ ‫بەدواداچوونی بنەماڵەکەی لەو‬ ‫پەیوەندیەدا بێ ئاکام ماوەتەوە‪....‬‬ ‫ئەسکەندەر لوتفی چاالکی سنفی‬ ‫مامۆستایان و پشکێنەری شورای‬ ‫ھاوئاھەنگی رێکخراوە سنفیەکانی‬ ‫مامۆستایانی مەریوان ‪ ،‬لە الیەن‬ ‫دادگای رژیم لە سنە بە دوو ساڵ‬ ‫زیندان حوکم درا‪ .‬جێی ئاماژەیە‪،‬‬ ‫ناوبراو رێکەوتی ‪٢٢‬ی جۆزەردانی‬ ‫‪ ،١٣٩٨‬لە دادگای سنە بە تۆمەتی‬ ‫کۆبوونەوە و ناڕەزایەتی دربڕین‬ ‫دژی رژیم‪ ،‬ھاندانی بیروڕای گشتی‬ ‫و لە سەر سکااڵی سپای پاسداران‬ ‫دادگایی و دواتر بە دانانی بارمتە‬ ‫ئازاد کرا‪....‬‬ ‫ئیتالعاتی ئیران ‪ ٢١‬رۆژنامەنووسی‬ ‫ئیرانی لە شارە جۆراوجۆرەکانی‬ ‫و‬ ‫ئیران‪ ،‬بانگھێشت کردووە‬ ‫ھەڕەشەی زاربەستنی لێکردوون‪.‬‬ ‫ئیتالعات بە ڕۆژنامەنووسەکانی‬ ‫راگەیاندووە‪« :‬ئەگەر دەتانھەوێ‬ ‫لە داھاتوودا‪ ،‬ژیانتان لە بەندیخانە‬ ‫تێپەڕ نەبێت و زیندوو بمێنن‪ ،‬دەبێ‬ ‫زارتان ببەستن و ئەکاونتەکانتان‬ ‫لە تۆڕە کۆمەاڵیەتیەکان دابخەن»‬ ‫لە ماوەی ڕابردوودا‪ ،‬النیکەم‬ ‫‪ ٢٠‬رۆژنامەنووسی ئێرانی کە‬ ‫لە سەر رووداوەکانی ئێستای‬ ‫ئێران‪ ،‬رەخنەیان لە رژیم گرتووە‪،‬‬ ‫بانگھێشت و یان دەستبەسەر‬ ‫کراون‪....‬‬ ‫بەندکراوێکی سیاسی بە ناوی‬ ‫«حوسێن عوسمانی تەمەن ‪ ٦٠‬ساڵ‬ ‫و خەڵکی مهاباد « کە ڕێکەوتی‬ ‫‪١٢‬ی ڕەشەمەی ساڵی ‪ ،٩٢‬لەالیەن‬ ‫هێزە ئیتالعاتیەکانەوە دەستبەسەر‬ ‫و لەالیەن دادگای ئینقالبی مهاباد‬ ‫بە تۆمەتی «دانانەوەی بۆمب‬ ‫و هاوکاری لەگەڵ یەکێک لە‬ ‫حیزبە کوردستانیەکان بە سێدارە‬ ‫مەحکووم و دواتر لەالیەن دادگای‬ ‫ئینقالبی مهاباد بە ‪ ٣٠‬ساڵ زیندانی‬ ‫تەعزیری و دوورخرانەوە بۆ زیندانی‬ ‫ناوەندیی ورمێ مەحکووم کرابوو‪ ،‬لە‬ ‫ماوەی ‪ ٦‬ساڵ زیندانیبوونەکەیدا‪،‬‬ ‫لە هەرجۆرە مافی مەرەخەسیەک‬ ‫بێبەش کراوە‪.... .‬‬ ‫بەندکراوێک بە ناوی «ئەسغەر‬ ‫دەروێش ‌زادە «خەڵکی گوندی‬ ‫«دلەدەر» سەر بە بەشی «ئەنزەل‬ ‫« کە چەند ساڵ پێش لەگەڵ دوو‬ ‫برای دیکەی بە تاوانی کوشتنی‬ ‫بەئەنقەستی دوو هاواڵتی دیکە‬ ‫بە سێدارە مەحکووم کرابوون‪،‬‬ ‫ڕۆژی چوارشەممە ‪٢٥‬ی بەفرانبار‬ ‫حوکمی سێدارەی دوو برای ناوبراو‬ ‫لە زیندانی شاری ورمێ جێبەجێ‬ ‫کرا‪ ،‬بەاڵم بنەماڵەی کوژراوەکان‬ ‫رەزایەتنامەی خۆیان بۆ رزگاریی‬ ‫ئەسغەر دەروێش ‌زادە دایە دادگا و‬ ‫لە سێدارە رزگاری بوو‪.....‬‬ ‫یەکێکی دیکە لە ھاواڵتیانی‬

‫ناڕازی بە ناوی مورادعەلی‬ ‫حوسێنی‪ ،‬کە لە مانگی خەزەڵوەر‬ ‫لە شاری تاران دەستبەسەر و‬ ‫لە ژێر ئەشکەنجەی ھێزەکانی‬ ‫رژیم گیانی لەدەستدا‪ ،‬لە‬ ‫ماوەی رۆژانی رابردوو هێزەکانی‬ ‫رژیم لەگەڵ بنەماڵەی ناوبراو‬ ‫پەیوەندیان گرتووە و پێان‬ ‫راگەیاندوون ‪ ،‬تەرمی ناوبراو‬ ‫کە لە یەکێک لە باخەکەنی‬ ‫شەھریار دۆزراوەتەوە رادەستیان‬ ‫بکەنەوە‪ ،‬هەروەها ھەڕەشەیان لە‬ ‫بنەماڵەکەی کردووە کە بۆیان‬ ‫نیە رێوڕەسمێکی بەرباڵو بۆ‬ ‫ئەسپەردەکردنی وەڕێ بخەن و‬ ‫بە ئارامی ئەسپەردەی بکەن‪.‬‬


‫ژمار‌ه (‪ )٨٥‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٢/١٧ ،‬‬

‫تایبەت‬

‫یاسا و سیاسەتی جیاکارانەی دژ بە ژنان‬ ‫ڕێگرتن لە کارکردنی ژنانی ئێران‬ ‫تەالر ئیوەر‬ ‫یاسا و سیاسەتی جیاکارانەی دژ بە ژنان‪ ،‬ڕێگرن لە‬ ‫کارکردنی ژنانی ئێران‬ ‫ژنان لە ئێران لەگەڵ کۆمەڵێک بەربەستی یاسایی و‬ ‫کۆمەاڵیەتی رووبەروو دەبنەوە کە نە تەنیا ژیانیان‪،‬‬ ‫بەڵکوو دەرماڵەکانیشیان سنووردار دەکات وە لە ئاکامدا‬ ‫دەبێتە هۆی نابەرابەری لە رادابەدری ئابووری لە‬ ‫ژیانیاندا‪.‬‬ ‫لەگەڵ ئەوەی کە ژنان زیاتر لە ‪ %٥٠‬دەرچووانی‬ ‫زانکۆکانن‪ ،‬رێژەی بەشداربوونیان لە هێزی کاردا تەنها‬ ‫(‪)%١٧‬ه‪.‬‬ ‫ڕاپۆڕتی ساڵی ‪ ٢٠١٥‬جیاوازی ڕەگەزی لە جیهان کە‬ ‫لە الیەن کۆمەڵگەی جیهانی ئابورییەوە‪ ،‬ئێرانی لە‬ ‫روانگەی یەکسانی ڕەگەزی لە نێوان پێنج واڵتی ئاخردا‬ ‫(پلەی ‪ ١٤١‬تا ‪ )١٤٥‬داناوە‪ .‬یەکێک لەم نابەرابەرییانە‪،‬‬ ‫نابەرابەری لە بەشداربوونی ئابووریدایە‪ .‬لەگەڵ ئەمەشدا‪،‬‬ ‫جیاوازییەکی بەرچاوی لە هەموو پلە ئابووریەکاندا‬ ‫هەیە و رێژەی ئامادەبوونی ژنان لە پۆستە بااڵکانی‬ ‫دەوڵەتی ‪ ،‬پلەی بەڕێوەبەرێتی لە کەرتی تایبەت لە‬ ‫بەراواردکردن لەگەڵ جەماوەری خەڵکەکەیدا زۆر کەمە‪.‬‬ ‫ئەم کەلێنە گەورەیەی هاوبەشی کردن لە بازاڕی کاری‬ ‫ئێران لە کاتێکدا روودەدات کە کاربەدەستانی ئێران مافە‬ ‫کۆمەاڵیەتی و ئابوورییەکانی ژنانیان بە ڕێژەیەکی فراوان‬ ‫پێشێل کردووە‪ .‬دەوڵەت بەتایبەت یاسا و ڕێساکانی‬ ‫جیاکەرەوەی جۆراوجۆری داناوە و جێبەجێی کردوون‬ ‫کە ڕێژەی بەشداربوونی ژنانی لە بازاڕی کاردا سنووردار‬ ‫کردووە‪ .‬وە ئەمە لە کاتێکدایە کە دەوڵەت نە تەنیا‬ ‫شێوەی جیاکارانەی دامەزراندنی لە کەرتی دەوڵەتی‬ ‫و تایبەتدا ڕانەگرتووە بەڵکوو جارجار چاالکتر و‬ ‫بەرباڵوتریان دەکات‪.‬‬ ‫هەاڵواردن دژ بە ژنان لە بازاڕی کاری ئێراندا تا ڕادایەک‬ ‫لە ژێر کاریگەری ئیدئۆلۆژییەکی سیاسیدا درووست بوو‬ ‫کە لەدوای کۆماری ئیسالمی بەدواوە بەسەر ئێراندا زاڵ‬ ‫بوو وە ژنان بەم الیەنەدا هان دەدات کە ((ڕۆڵی‬ ‫کاریگار)ی ژن وەکوو دایک و هاوسەر وەربگرن‪ .‬مەبەست‬

‫پەراوێزنشین کردنی ژنان لە ژیانی کۆمەاڵیەتیان بوو‪،‬‬ ‫ئەوەی کە لە باسەکانی تایبەت بە ڕۆڵی ژنان لە‬ ‫کۆمەڵگای ئێرندا باس نەکراوە ئەوەیە کە یاسا‬ ‫جیاکارییەکانی دژ بە ژنان لە بواری ئابووریدا بۆ‬ ‫ماوەیەکی زۆر پێشتر لە دەورانی شۆڕش دەگەڕێتەوە‪.‬‬ ‫دەتوانین زیادترین یاسا جیاکەرەوەکان لە قانون مدنی‬ ‫ساڵی ‪ ١٩٦٣‬ئێراندا بدۆزینەوە‪ .‬دوای هاتنە سەر کاری‬ ‫کۆماری ئیسالمی ئیران لە ساڵی ‪ ،١٩٧٩‬بەرپرسانی‬ ‫واڵت ئەو بەرەوپێشچوونانەی لە یاسا پەسەند کراوەکانی‬ ‫ساڵی ‪ ١٩٧٦‬کە بەرابەری ڕەگەزی بە تایبەت لە‬ ‫یاساکانی بنەماڵەدا باوەڕ پێکراو بوون‪ ،‬پووچەڵکرانەوە‪،‬‬ ‫یاساکانی بۆ پێش ئەو کاتە گەڕاندەوە و هەروەها چەندین‬ ‫یاسایان لەسەر جل و بەرگی ژنان لە شوێنە گشتییەکان‬ ‫پەسەند کرد‪ .‬لە سێ دەیەی ڕابردوودا بەرپرسانی واڵت‬ ‫چاالکوانانی مافی ژنیان بە هۆکاری هەوڵدانیان بە‬ ‫مەبەستی پەرەپێدانی بەرابەری ڕەگەزی لە یاسا و لە‬ ‫کاردا سزا داوە و تەنانەت زیندانیشان کردوون‪.‬‬ ‫دادگایی کردنی ئەندامانی (کەمپەینی یەک میلیؤن ئیمزا)‬ ‫کە ئامانجی ئەم کەمپینە گۆڕینی یاساکانی جیاکەرەوە‬ ‫بوو‪ ،‬ئاماژە بەوە دەکەن کە خەباتی ژنان بو ئازادی‬ ‫ئابووری و ئازادی کۆمەاڵیەتی ناتوانێت لەو تێکۆشانە‬ ‫فراوانە جیابکریتەوە کە بۆ بەدەستهێنانی مافی مەدەنی‬ ‫و سیاسی لە ئێران لە ئارادایە‪.‬‬ ‫زۆربەی ژنان هاوکات لەگەڵ هەوڵ و تێکۆشانی‬ ‫ڕۆژانەیان دژ بە هەلومەرجی جیاکارانەی ئێستا‬ ‫توانیویانە قۆناغی زۆر باشی خوێندن بەدەست بهێنن‪،‬‬ ‫ئەوان زۆربەیان بەشداربووانی تاقیکردنەوە گشتییەکانی‬ ‫زانکۆکانن‪،‬هاوکات لەگەڵ ئەمانەیشدا کاتێک ژنان دەچنە‬ ‫بازاڕی کارکردن یان بۆ پەرەپێدانی پلەی کاری خۆیان‬ ‫هەوڵدەدەن‪ ،‬ئەم ڕێگە سەختە زۆر دژوارتر دەبیت بۆیان‪.‬‬ ‫ڕیژەی بێکاری نێوان ژنان دوو بەرابەری بێکاری لە ناو‬ ‫پیاواندایە بە شێوەیەک کە لە ئێستادا لە هەر سێ ژن‬ ‫کە خاوەن بڕوانامەی کارناسین یەکیان بێکارن‪.‬‬ ‫ڕێژەی بەشداربوونی ژنانی ئێرانی لە بازاڕی کاردا‬ ‫بە بەراوەرد لەگەڵ ئەو واڵتانەی کە ڕێژەی داهاتیان‬ ‫مامناوەند و بەرەو سەرترە‪ ،‬بە شێوەیەکی بەرچاو کەمتر‬ ‫و لەگەڵ ئەمەیشدا بە بەراورد لەگەڵ ڕێژەی دیاریکراو‬ ‫بۆ ژنانی ڕۆژهەاڵتی ناوەڕاست و ئەفریقایش کەمترە‪ ،‬کە‬ ‫ئەمە خۆی ڕۆژهەاڵتی ناوەڕاست و ئەفریقا بە بەراوەرد‬

‫باروودۆخی ئێران لە یەک ساڵی ڕابردوو‬

‫سەیران مستەفازادە‬

‫كۆماری ئیسالمی لەكاتی بەدەسەاڵت گەیشتنیەوە لەساڵی‬ ‫‪ 1357‬هەتا ئێستا‪ ،‬هیچ كات بە قەدەر ئەم دوو ساڵەی‬ ‫رابردوو بارودۆخی ناوخۆ و دەرەوەی بەرەو خراپی‌و قەیران‬ ‫نەڕۆیشتووە‪ .‬قەیرانێك كە گڵۆڵەی رژیمی خستۆتە لێژی‬ ‫بەرەو رووخانی دەبات‪.‬‬ ‫لەئاستی نێودەوڵەتی‌و ناوچەیی‪ ،‬سیاسەتەكانی رژیم بۆ‬ ‫دەستوەردانی لە كاروباری واڵتانی ناوچەكە‌و بە ئاراستەی‬ ‫پێكهێنانی «هیاللی شیعی» كە ناوی هەناردەكردنی ئیسالمی‬ ‫شیعی ئێرانی لێنابوو‪ ،‬رۆژ لەگەڵ رۆژ روو لەشكست دەكات‪.‬‬

‫خۆپیشاندان‌و ناڕەزایی خەڵكی تووڕەی عێراق‌و لوبنان دژ بە‬ ‫دەستوەردانی رژیمی ئێران لەكاروباری‬ ‫واڵتەكانیان‪ ،‬رەنگە وەك نمودی ئەو شكستەی كۆماری‬ ‫ئیسالمی وێنا بكرێت‪ .‬هاوكات لەگەڵ ئەمە ناڕەزایی واڵتانی‬ ‫رۆژئاوایی بە تایبەتی ئەمریكا لەپشتگیریكردنی كۆماری‬ ‫ئیسالمی لە گروپە تیرۆریستیەكانی شیعە لە عێرا ‌ق و لوبنا ‌ن‬ ‫و یەمەن و‪ ...‬بەو رادەیە گەیشتووە كە چیتر رۆژئاوا قبوڵی‬ ‫ئەو سەرەڕۆییانەی ئێران ناكات و گوشارە نێودەوڵەتیەكان‬ ‫بۆ پەراوێز خستنی كۆماری ئیسالمی بە ئاراستەی راگرتنی‬ ‫سیاسەتی هەناردەکردنی شۆڕش (سدوری انقالب)ی كۆماری‬ ‫ئیسالمی لەالیەن ئەمریك‌ا و واڵتە زلهێزەكان روو لەزیاد بوون‬ ‫دەكات‪.‬‬ ‫لەالیەكی ترەوە پێداگری كۆماری ئیسالمی لەسەر بەرنامە‬ ‫ئەتۆمییەكەی كە سااڵنێكی زۆرە سەرمایەیەكی گەورەی بۆ‬ ‫تەرخانكردووە و هەر بەم بۆنەشەوە توشی گەمارۆی ئابووریی‬ ‫بوو‌ە و زیانێكی زۆری بەر ئابووری ئێران و ژیانی خەڵك‬ ‫گەیاندووە‪ ،‬یەكێكی دیكە لەو قەیرانانەن كە تووشی رژیم‬ ‫بووە‪ .‬گەمارۆكانی ئەمریكاو واڵتانی یەكێتی ئوروپا بۆتە ھۆی‬ ‫ئەوەی كە ئابووری ئێران بەرەو داڕمان ببات ‪ .‬هەرچەند ئێران‬ ‫ویستی كە بە دارشتنی پالنێك ئەم گەمارۆیانە دەور لێدات و‬ ‫بۆ ئەم پالنە لەگەڵ واڵتەكانی ئوروپا میكانیزمی ‪intex‬ی‬ ‫بەكار هێنا؛ كە ئەم میكانیزمە نەوت لە بەرامبەر بە خۆارك‬

‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫لەگەڵ ناوچەکانیتر کەمترین ڕێژەی بەشداری ژنان واتا‬ ‫نزیکەی (‪)%٢٠‬یان هەیە‪.‬‬ ‫یاساکانی ئێران بۆ دروستبوونی بارودۆخێکی ئابووری‬ ‫یەکسان گونجاو نین‪ ،‬ئەو یاسایانە بە شێوەیەکی‬ ‫راستەوخۆ دژایەتی دامەزراندنی بەرابەری نێوان ژن و‬ ‫پیاو دەکەن‪ ،‬نموونەی ئەم جیاکاریانە سنووردار کردنی‬ ‫ئەو کار و پیشانەن کە ژنان دەتوانن کاری تێدا بکەن وە‬ ‫هەروەها بێبەش کردنی ژنان لە هێزی کار بۆ وەرگرتنی‬ ‫قازانجی یەکسان‪ .‬لەگەڵ ئەمەیشدا یاساکانی ئیران پیاو‬ ‫وەکوو سەرپەرەشتیاری بنەماڵە دادەنێت وە ئەمە ڕێگە‬ ‫بە پیاو دەدات کە هەڵبژاردە ئابوورییەکانی هاوسەرەکەی‬ ‫کۆنترۆڵ بکات‪ .‬بە نموونە پیاو مافی ئەوەی هەیە لە هەر‬ ‫بارودۆخێکی تایبەتدا ڕیگری لە هاوسەرەکەی بکات بۆ‬ ‫کارکردن لە کارێکی تایبەتدا وە لە هەمان کاتیشدا بو‬ ‫بۆ دامەزراندنی ژنان‬ ‫خاوەنکارەکان‬ ‫کارکردن‬ ‫داوای رازیبوونی هاوسەر یان دەزگیرانەکانیان دەکەن‪.‬‬ ‫چەند پارێزەرێک بە رێکخراوی چاودێری مافی مرۆڤیان‬ ‫ڕاگەیاندووە کە پیاوان بەردەوام لە درێژەی هەنگاوەکانی‬ ‫لێکۆڵینەوەی جیابوونەوە لە دادگا هاوسەرەکانیان‬ ‫تۆمەتبار دەکەن کە بە بێ رەزاماندی ئەوان لە پیشەی‬ ‫نەگوونجاودا دەستیان بەکار کردووە‪ .‬هەروەها پیاو مافی‬ ‫هەیە ڕیگر بێت لە وەرگرتنی پاسپۆرتی هاوسەرەکەی‬ ‫بۆ سەفەرکردن بۆ دەرەوەی واڵت وە یان هەرکات کە‬ ‫بیەوێت تەنانەت ئەگەر هاوسەرەکەیشی پاسپورتیشی‬ ‫هەبێت دەتوانێت ڕیگری لە سەفەری هاوسەرەکەی بۆ‬ ‫دەرەوەی واڵت بکات‪.‬‬ ‫چەند بەڕێوەبەرێک کە لەگەڵ ئەم ڕێکخراوەدا وتووێژیان‬ ‫کردووە دەڵێن بە هۆی نەبوونی متمانە بە یاسا‬ ‫جیاکەرەوەکانی ئێستا بە دووری دەزانن کە ژنان بۆ ئەو‬ ‫کارانە دابمەزرێنن کە پێویستیان بە چەندین سەفەری‬ ‫جۆراوجۆرهەیە‪.‬‬ ‫ژنان مافێکی زۆر کەمیان لە ناوەندەکانی بڕیارداندا هەیە‬ ‫کە لە ئێستادا تەنیا ‪ %٥.٨‬کوورسییەکانی پارلەمانیان‬ ‫بەدەستە لە حاڵێکدا شورای چاوەدێر (نگهبان)‪،‬‬ ‫دامەزراوەیەکی پیکهاتوو لە کەسایەتییە ئایینیەکان‬ ‫کە بەرپرسیاری تائید کردنی شیاوێتی بەربژێرەکانی‬ ‫هەڵبژاردنەکانن‪ ،‬بەکردەوە ژنانیان لە خۆ کاندید کردن‬ ‫بۆ بااڵترین پۆستی واڵت قەدەغە کردووە‪.‬‬ ‫ئێران لە جیاتی ئەوەی هەنگاوێک بۆ البردنی ئەم‬ ‫بەربەست و کێشانەی هەڵبگرێت‪ ،‬لە ساڵی ‪٢٠١١‬ەوە‬ ‫سیاسەتەکانی کۆنترۆڵی رێژەی بۆ پەرەپێدان و زیاد‬ ‫کردنی حەشیمەت گۆڕیوە‪ ،‬وە لە کۆمەڵگای ئێران‬ ‫ئەرکێکی قورس و نەگوونجاوی خستۆتە سەرشانی ژنان‪.‬‬ ‫لە ئاکامدا‪ ،‬ڕەشنووسی چەندین الیەحەی بو مەبەستی‬ ‫زیادکردنی منداڵ بە شێوەیەک داناوە کە پێڕاگەیشتنی‬ ‫ژنان بۆ چاودێری تەندروستی و ڕێکخستنی بنەماڵە و‬ ‫هەروەها دەرفەتە کارییەکانی سنووردار کردووە‪ .‬ئەگەر‬

‫دەبیندرێت ‪ .‬ئێران نەتەنیا نەیتوانی كە گەمارۆكان دەورلێبدات‬ ‫بەڵكوو لە بواری ئەمنی و سەربازییەوە بەرەو گرژیی زیاتر‬ ‫رۆێشت و لەكۆمەڵگای نێودەوڵەتیش زیاتر پەراوێز كەوت‪.‬‬ ‫بارودۆخی ناوخۆی ئێرانیش بۆتە قەیرانێك كە رۆژ لە دوای‬ ‫ی و تووڕەیی خەڵك دژ بە‬ ‫ت و ناڕەزای ‌‬ ‫رۆژ گەورەتر دەبێ ‌‬ ‫دەسەاڵتی كۆماری ئیسالمی زیاتر پەرە دەستێنێت‪ .‬قەیرانەكان‬ ‫ی‬ ‫سەرتاپای كۆمەڵگای ئێرانی گرتۆتەوە‪ ،‬هەر لە بواری ئابوور ‌‬ ‫و كۆمەاڵیەتی هەتا نەبوونی كەمترین ئازادی تاك‪،‬رۆژ لە گەڵ‬ ‫رۆژ زیاتر دەبێت‪ .‬كێشەی كۆمەاڵیەتی وەك خۆكوژی؛ ئێعتیاد؛‬ ‫لەشفرۆشی‌و گرانی و‪ ....‬هتد‪ ،‬زۆر روو لە زیاد بوونە وبوونەتە‬ ‫هۆی ئەوەی خەڵك بە بیانووی جۆراوجۆر وەك گرانكردنی‬ ‫نرخی بێنزین لە خەزەڵوەری ئەمساڵ بە ماوەی چەند رۆژ بێن‬ ‫بۆ سەر شەقامەكان و داوای چاك كردنی بارودۆخی خۆیان‬ ‫كردووە كە لەالیەن رژیمەوە بە توندترین شێوە سەركوت كرا‬ ‫و لەئەنجامی ئەو سەركوتە دڕندانەیەدا زیادتر لە ‪ ١٥٠٠‬كەس‬ ‫كوژران و زۆرتر لە دەیان هەزار نەفەر دەست بەسەر كران‪.‬‬ ‫ئەگەر لە دووساڵی رابردوو ناڕەزاییەكانی پیشەیی بوو ‌ن و‬ ‫زۆربەی خۆپیشاندانەكان بۆ داواكاریی ئابووریی بوون‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لە خەزەڵوەری ئەمساڵ گەیشتە لوتك ‌ە و خەڵك بە دروشمی‬ ‫روخانی كۆماری ئیسالمی هاتنە سەر شەقامەكان‪ .‬پاش ئەوەش‬ ‫لە رووداوی خستنەخوارەوەی فڕۆكە ئۆكراینیەكە‪ ،‬خەڵك زیاتر‬ ‫لە هەمیشە خوازیاری ئەم رژیمە بوون كە سەرتاپای هەموو‬ ‫جومگەكانی لە گەندەڵیەوە تێوگەالوە‪.‬‬ ‫لەسەرجەمی ئەم ناڕەزاییانەدا رۆڵی بەرچاوی ژنان نابێت‬ ‫فەرامۆش بكرێت‪ .‬لە زۆربەی خۆپیشاندا ‌ن و ناڕەزاییەكان ژنان‬ ‫لە ریزی پێشەوە بوون‌ و بزووتنەوەی ژنانی زیاتر بەرەو پێش‬

‫‪5‬‬

‫ئەم الیەحانە پەسەند بکرێن ژنان زۆر زیاتر لە جاران‬ ‫دوورەپەرێز دەخرێن‪.‬‬ ‫لە ساڵی کە ‪٢٠١٥‬ەوە کە ئێران لەگەڵ واڵتانی زلهێز‬ ‫بە ڕێکەوتنە هەستەییە کە گەییشت‪ ،‬یەکەمین ئامانجی‬

‫دەوڵەتی ئێران باشتربوونی باری ئابووری واڵت‬ ‫بووە‪ .‬چەندین واڵتی بیانی ئاڵووگۆڕی بازەرگانی‬ ‫خۆیان لەگەڵ ئێران لە سەرەتاوە دەست پێکردۆتەوە‬ ‫و بەهیوان شوێنی کاری خۆیان لەم واڵتە بکەنەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەو ژنانەی لە هەلومەرجی ئابووری سەختی‬ ‫دەیەی رابردوو ئیش و کارەکانی خۆیان لەدەست داوە‬ ‫لە هەوڵی ئەوەدان لە بازاڕی کاردا بە شێوەیەکی‬ ‫یەکسان لەگەڵیان مامەڵە بکرێت‪ ،‬ئەم هەنگاوانەی‬ ‫دەوڵەت کاریگەرییەکی ئەوتۆی نابێت مەگەر ئەوەی‬ ‫سەرنج بدرێتە بەربەستەکانی بەردەم کارکردنی‬ ‫ژنان‪ .‬بەاڵم چاودێرانی مافی مرۆڤ دەڵێن ئەگەر‬ ‫کار نەکرێت بۆ البردنی بەربەستەکانی بەردەم کار‬ ‫کردنی ژنان لە بازاڕی کار‪ ،‬قازانجە ئابوورییەکانی‬ ‫ئێران سنووردار دەکرێت‪.‬‬ ‫ئێران دەبێت یاساگەلێکی هەمەالیەنە و پوختەتربۆ‬ ‫بەربەرەکانی لەگەڵ جیاکاری دابنێت تا هەموو ئەو‬ ‫یاسا جیاکارانەی کە لە بنیادنانی مافەکانی ئێستادا‬ ‫هەیە لەناو ببرێن وە یاساگەلێک بۆ پشتگیری لە‬ ‫بەرابەری مافی ژنانی خاوەنکار لە بازاڕی کار‬ ‫دابندرێت‪.‬‬ ‫ئەگەر دەوڵەتی ئێران هەوڵیکی راستەقینەی بۆ‬ ‫البردنی بەربەستەکانی بەردەم بەشداربوونی ژنان لە‬ ‫هێزی کاردا هەیە دەبێت لەگەڵ مەجلیسی ئێران‬ ‫بە شێوەیەکی نزیک هاوکاری بکات وە چاکسازی‬ ‫بکات لە یاساکانی ئێستادا بۆ ئەوەی شیوازەکانی‬ ‫مامەڵەکردن لە بازاڕی کاری ئێستا سەبارەت بە‬ ‫رەگەزی کەسەکان بەرچاو بگیرێت وە هەروەها‬ ‫ئەو‬ ‫بەڕێوەبەرایەتی دابینکردنی کۆمەاڵیەتی‬ ‫کەسانە بگرێتە خۆی کە بە شێوەی ناڕەسمی لە‬ ‫ئابووری واڵتدا کاردەکەن‪ ،‬لە ئێستادا ژنان زۆربەی‬ ‫ئەو کەسانەن‪.‬‬ ‫ژنانی ئێران تەنها کاتێک دەتوانن لە بنیادنانی‬ ‫داهاتوویەک بۆ بنەماڵە و واڵتی خۆیان مافێکی‬ ‫یەکسانیان هەبێت کە ئەم سنووردارکردنانەی‬ ‫ئێستای مافی ژنان بەرچاو بگیرێت‪.‬‬ ‫سارا لی ویتسون‪ ،‬بەڕیوەبەری بەشی خاوەرمیانەی‬ ‫چاودێری مافی مرۆڤ دەڵێت ((سەرکەوتنەکانی‬ ‫ژنانی ئێرانی لە خوێندنی بااڵدا ئاماژە بەوە‬ ‫دەکات کە توانا و ئامانجی ئەوان بۆ هاوبەشییە‬ ‫لە درووستکردنی واڵتێکی باشتر‪ ،‬بەاڵم یاسا‬ ‫جیاکەرەوەکان ڕێگەیان پێنادات‪)).‬‬

‫برد‪ .‬هەروەها لە نێو قوربانیا ‌ن و دەستگیركراوەكانی ئەم‬ ‫دواییەش ژمارەیەك ژ ‌ن و كچ بەرچاو دەكەون كە دەریدەخات‬ ‫ژنان چیتر بۆ دەستەبەركردنی مافە زەوتكراوەكانیان بەوە‬ ‫گەیشتوون كە تەنها بە رووخانی كۆماری ئیسالمی بەو‬ ‫مافانەیان دەگەن‪.‬‬

‫لە سااڵنی رابردوو ئێران بارودۆخێكی خراپ‌و ئاڵۆزی‬ ‫هەبوە و هەی ‌ە و بەردەوام لە مەیدانی ناوخۆ و دەروەی‬ ‫واڵت تووشی کێشە و گرفت بوە و هەر ئەوەش بۆتە‬ ‫هۆی ئەوەی کە گەمارۆی زیاتر بخرێتە سەر ئێرا ‌ن و‬ ‫ی و كۆمەاڵیەتیدا‬ ‫ی و سیاس ‌‬ ‫هەروەها لە بواری ئابوور ‌‬ ‫رۆژ بە رۆژ بەرەو قۆناغی خراپتر دەروات و نەمانەوە‬ ‫و لە ناوچوونی رژیمی ئیسالمی ئێران زیاتر دەبێت‌‪.‬‬ ‫ئەم بارودۆخە لە ساڵی ‪٩٨‬دا بە ئەو پەڕی خۆی‬ ‫ی و راشکاویی داوای‬ ‫ت و جەماوەر زۆر بە روون ‌‬ ‫گەیش ‌‬ ‫نەمان‌ و لە ناوچوونی رژیمیان دەکرد‪.‬‬ ‫لە یەک ساڵی رابردوو جەماوەر زۆرتر هاتوونەتە سەر‬ ‫شەقامەكا ‌ن و لەم ناوەدا ژنان رۆڵی زیاتر و بەر‬ ‫چاوتریان لە چاو جاران بووە ‪ .‬دروشمەكان گۆڕاو ‌ن‬ ‫و خەڵك راستەوخۆ داواكاری لە ناو چوونی رژیم و‬ ‫ویالیەتی فەقی دەكەن‪.‬‬

‫‪...‬بۆ ل ‪٧‬‬


‫‪4‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٥‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٢/١٧ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫ئەندێشە‬

‫پێویستی داڕشتنی ئیستراتژیەکی روونی سۆسیالیستی‬

‫پەرویز ڕەحیم زادە‬ ‫بەشی کۆتایی‬

‫ئەوە زۆر ئاساییە کە کۆمەڵە وەک رەوتێکی‬ ‫چەپ و سۆسیالیستی خۆی بە نزیک و هاوڕێی‬ ‫هەموو بزووتنەوەیەکی چەپ و ئازادیخواز لە‬ ‫ئاستی جیهان بزانێ و بە سەرکەوتنەکانی‬ ‫خۆشحاڵ بێت‪ ،‬بەاڵم ئەمە بۆ هەر رەوتێکی‬ ‫چەپی بەرپرس گرینگە کە نزیکایەتی لەگەڵ‬ ‫ئەو ئەزموونانە دەبێ لە ئاستی دیپلۆماتیک‬ ‫و ئابووریدا خۆی وێنا بکات‪ ،‬واتە ئێمە نابێ‬

‫بەشێک بین لە هەڵخڕاندن یان هاوکاریکردنی‬ ‫لۆجیستیکی بۆ هیچ واڵتێکی دیکە لە ژێر ناوی‬ ‫پڕۆژەی ئەنترناسیۆنالیزمدا‪ ،‬بەڵکوو ئێمە دەبێ‬ ‫هەموو هێزو توانایی خۆمان بۆ سەرلەنوێ‬ ‫بونیاتنانەوەی کۆمەڵگای کوردستان و هەوڵدان‬ ‫بۆ پێکهێنانی سیستەمێکی دیمۆکراتیک و‬ ‫یەکسانیخواز بخەینە گڕ‪ .‬ئەگەر ئێمە توانیمان‬ ‫لەم بوارەدا النیکەم لە جوگرافیای سەربەخۆی‬ ‫خۆماندا سەرکەوتن بەدەست بهێنین‪ ،‬دەتوانێ‬ ‫نموونەیەکیش بێ بۆ دەورووبەرمان ئیتر‬ ‫بەمشێوەیە کە بە بێ ئەوەی هیچ مەترسیەکمان‬ ‫لەسەر ئەزموونەکەمان درووست کردبێت‬ ‫دەتوانین تا رادەیەک ئۆلگوویەکی باشتر بین بۆ‬ ‫شوێنەکانی دیکە لە هەموو بوارەکانی ئابووری‪،‬‬ ‫سیاسی و کۆمەاڵیەتی‪.‬‬ ‫جۆرێک تێڕوانینی کالسیک بۆ مەسەلەی‬ ‫سۆسیالیزمیش هەیە کە دەڵێ ئێمە سەرلەبەیانی‬ ‫دوای راماڵینی هیزی داگیرکەر لە کوردستان‪،‬‬ ‫کۆمەڵگا ئامادەی شۆڕشی سۆسیالیستیە‪ ،‬کە‬ ‫ئەمە لە راستیدا خوێندنەوەیەکی نازانستی‬

‫و دوور لە واقیعبینی ئابووری و سیاسیە کە‬ ‫ئەگەر گۆڕانکاری لەو شێوە تێڕوانینە نەهێنرێت‬ ‫بێگومان بە خێرایی تەریک و بەرەوڕووی‬ ‫شکست دەبێتەوە‪ .‬بەڵکوو ئەو قۆناغانەی کە‬ ‫هەر رەوتێکی چەپ دەبێ بەرەو ئەو ئامانجانە‬ ‫هەڵیبگرێت ئەوەیە کە دەبێ لە پڕۆسەیەکی‬ ‫تەواو دێمۆکراتیکەوە تێپەڕێت واتە رەخساندنی‬ ‫بەستێنی لەبار بۆ گەیشتن بەو ئامانجەی لە‬ ‫ئیستراتژیدا خۆی دەبینێتەوە‪ .‬وە ئێمە لەم‬ ‫پرۆسەدا پێویستمان بە چەند قۆناغی شۆڕشی‬ ‫بەردەوام هەیە کە لەو ئیستراتژیە نزیکمان‬ ‫بکاتەوە‪ .‬لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا یەکێکی‬

‫دیکە لە کاریگەرترین کەرەسەکانی دەستی‬ ‫رەوتێکی چەپ کاری وشیاریدەرانەیە واتە‬ ‫ئەگەر چەپ لەو بوارەدا تووشی الوازی‬ ‫بێت بنەما فیکری و تیۆریەکانی تووشی‬ ‫داڕمان دەبێ‪ ،‬بۆیە چەپ ئەساسەن لەسەر‬ ‫بنەمای کاری وشیاریدەرانە بونیات نراوە‬ ‫وە ئێمە پێویستە لە قۆناغی نوێ و فۆرمی‬ ‫نوێدا جارێکی دیکە خۆمان بخەینەوە‬

‫بەردەم پەروەردەیەکی سۆسیالیستی وە‬ ‫بڕۆین بەرەو ئەوەی بەرپرسایەتی گەورە‬ ‫لە ئاست ئەم بزووتنەوە بە ئەستۆ بگرین‪.‬‬ ‫لەگەڵ ئەوەی پێداویستیەکانی شۆڕشی‬ ‫سۆسیالیستی لە کوردستان لە داهاتوودا‬ ‫یەک لەوانە بەرهەمی گەشەی ئابووری‬ ‫لە الیەک و گەشەی بزووتنەوەی جیهانی‬ ‫سۆسیالیستی لە الیەکی دیکەوەیە بەاڵم‬ ‫وشیاری سۆسیالیستیش یەکێک لە‬ ‫کۆڵەکە سەرەکیەکانی ئەم شۆڕشەیە واتە‬ ‫ئەمانە وەک سێکۆچکەیەکن کە پێکەوە‬ ‫گرێدراون‪.‬‬ ‫بۆیە بۆ هەر رەتێکی چەپ و سۆسیالیستی‬ ‫پێویستە کە لە رێگەی کاری وشیاریدەرانەوە‬ ‫هەنگاو بەرەو گۆڕانکاریەکی بنەڕەتی‬ ‫لە سیستەمی زاڵدا هەڵبگرێت چونکە‬ ‫گەشەی بیرو ئەندێشەی ئینسان هەوڵێکە‬ ‫بۆ هاتنەمەیدانی جەماوەر بۆ بڕیاردان‬ ‫لەسەر چارەنووسیان‪.‬‬

‫ئازادی ئەندیشە لە ڕوانگەی هابز و الک‬ ‫محەممەد حەکیمی‬ ‫مانای ئازادی ئینسان و سنوورەکانی‪ ،‬مافی دەستێوەردانی‬ ‫یاسای ئینسانی و سروشتی لە بەرانبەر ئازادی ئەو و‬ ‫شرۆڤەکردنی ئەم پرسە لە بیرۆکەی ئەندیشمەندان‪،‬‬ ‫دۆخی ئال و گۆڕی بۆ حکومەت و ئاستی سیاسەتی‬ ‫کۆمەڵگە‪ ،‬ئەوە نیشان دەدات کە زۆر جار شۆرش بە‬ ‫دژی دیکتاتۆریەت‪ ،‬مانایەکی تایبەت دەبەخشێت‪.‬‬ ‫بە دەستپێکی قەرنی ‪17‬ی زایینی‪ ،‬بیرۆکەی مافی‬ ‫سروشتی‪ ،‬جێگەی بیرۆکەی مافی ئایینی گرتەوە و‬ ‫بە رۆخساری مانای کلیلی فەلسەفەی سیاسی مودرن‬ ‫دەرهات‪ .‬بەو پێیە فەلسەفەی سیاسی مودرن‪ ،‬سیاسەتی‬ ‫بە پێی بەمانی جیهانی عەقل دارشت‪ .‬بە پێی ئەم‬ ‫ڕوانینەی فەلسەفەی سیاسی مودرن‪ ،‬چییدی سیاسەت‬ ‫ڕەوتێکی سروشتی نەبوە‪ ،‬بەڵکوو کەرەسەیەک بوو کە‬ ‫دەبێ بدوزرێتەوە‪ .‬بە تایبەتی ئەو فەیلەسووفانەی کە لە‬ ‫ژێر کارێگەری ئەم ڕوانینەدا بوون‪ ،‬سیستمە فەلسەفی‬ ‫سیاسی خۆیان دەربریی‪ ،‬توماس هابز و جان الک بوون‪.‬‬ ‫مرۆڤ ناسی هابز‬ ‫دەزگای فەلسەفەی سیاسی هابز لە سەر ئەو ڕێچکەیە‬ ‫کە جیهان پێکهاتوە لە کۆمەڵێک کەل و پەل و کەرەسە‬ ‫کە لە حاڵی جم و جۆڵدان‪ .‬هابز لە نێوان کردەوەی‬ ‫خۆڕسک و کردەوەی نەخوازراو‪ ،‬سەرەرای رەد کردنەوەی‬ ‫ویستی ئازاد جیاوازی دادەنێت‪ .‬لە ڕوانگەی ئەوەوە‬ ‫هەموو کردەوەکان پێویستیە‪ ،‬بەاڵم هەموویان بە هۆکاری‬ ‫دەرەکی پێویستی بە کار هێنانی نابێت‪ .‬ئازادی یان‬ ‫رزگار بوونی ئەو چەمکانەن کە لە گەڵ زۆری دەرەکی و‬ ‫ناوەکی ناتەبان‪.‬‬ ‫لە ڕوانگەی هابز پرسی کۆمەاڵیەتی ئەوەیە کە ئینسان بە‬ ‫هۆی بوون و سروشتی خۆی بە شوێن ئاسایش و رزگار‬ ‫بووندایە و هەر کات دوو دەروونی دوو جەستە بەرەو‬ ‫ئاراستەیەک برون‪ ،‬دەبنە دوژمنی یەکتر و ئەگەر بوون بە‬ ‫دوژمن‪ ،‬تێدەکۆشن بۆ ئەوەی یەکتر لە سەر رێگە الببەن‬ ‫یان ئەوەی کە یەکیان دەبێت خۆ بە دەستەوە‬ ‫بدات‪ .‬بە بروای هابز‪ ،‬ئینسانەکان لە بنەرەتدا وەدوای‬ ‫بەرژەوەندیەکانی خۆیان دەکەون و بەم هۆیەشەوە لە‬ ‫گەڵ یەکتر کێبرکێ دەکەن‪ .‬لەم‌ سۆنگەیەوەیە کە هابز‬ ‫بیر لەوە دەکاتەوە کە بشێوی کردەیەکی سروشتیە‪.‬‬ ‫ئەمە لە حاڵێکدایە کۆمەڵگەی ئەمڕۆ‪ ،‬کۆمەڵگەیەکی‬ ‫ڕێکخراوەیی و دەستکردە‪.‬‬

‫دۆخی سروشتی لە ڕوانگەی هابز‬ ‫بە پێی بۆ چوونی هابز‪ ،‬دۆخی سروشتی پێش لەوەی‬ ‫مانایەکی مێژوویی هەبێت‪ ،‬کەرەسەیەکە بۆ لێکۆلینەوە‪.‬‬ ‫ئەو پێی وایە کە پێگەی مرۆڤ لە دۆخی سروشتی‪،‬‬ ‫بە کردەوە دۆخێک دەخۆڵقێنێت کە ئینسان لە هەولی‬ ‫دیاریکردنی شێوازی دەسەاڵتی سیاسی لە رێگەی‬ ‫ڕوونکردنەوەی مەترسیەکانی ئەو لە نەبوونی دەسەاڵتدایە‪.‬‬ ‫مانای دۆخی سروشتی هابز تەنیا ئەندیشەیەکی مێژوویی‬ ‫نیە‪ ،‬بەڵکوو توێژینەوەیەکی زانستیانەیە‪ .‬هابز وشەی‬ ‫دۆخی سروشتی لە دوو مانای جیاواز بە کار دەهێنێت‪،‬‬ ‫یەکەم لە مانا گشتیەکەی کە ئاماژەیە بە نەبوونی هەر‬ ‫جۆرە کۆمەڵگەیەکی سەقامگیری مرۆڤایەتی و دووهەم‪،‬‬ ‫لە مانای تایبەتیەکەیدا بە شێوەیەکی ساکار ئاماژە بە‬ ‫نەبوونی دەسەاڵتی کۆمەڵگەی مەدەنی دەکات‪.‬‬ ‫هابز پێیوایە لە دۆخی سروشتی‪ ،‬هەر کەسێک خاوەنی‬ ‫کۆمەڵێک بەرژەوەندیە کە لە گەڵ بەرژەوەندی کەسانی‬ ‫دیکە ناتەبایە‪ .‬بەم پێی هەر کەسێک بۆی هەیە پێش‬ ‫لەوەی هێرش بکرێتە سەری بۆ خۆی هێرش بکاتە سەر‬ ‫دراوسێکانی‪.‬‬ ‫هابز دەڵێت‪ :‬مرۆڤەکان بە هۆی دەسەاڵتی عەقل‬ ‫کۆمەڵگەکانی مرۆڤایەتی پێک دێنێت و لەم رێگەوە‬ ‫بە کەس و گرۆپەکان دەسەاڵت دەبەخشێت‪ .‬بەم پێیە‬ ‫دەتوانین بڵین‪ :‬کە لە ڕوانگەی هابز دۆخی سروشتی‬ ‫بۆ مرۆڤەکان سروشتیە‪ ،‬بەاڵم عەقالنی نییە‪ ،‬ئەمە لە‬ ‫کاتێکدایە کە کۆمەڵگە عەقالنیە‪ ،‬بەاڵم سروشتی نیە‪،‬‬ ‫بەاڵم دەتوانرێت ناتەبایی لە نێوان عەقل و سروشت‬ ‫چارەسەر بکرێت‪ ،‬چۆنکە مرۆڤ بوونەوەرێکی عەقالنیە‪.‬‬ ‫بەم پێیە‪ ،‬سروشتی ناعەقالنی مرۆڤەکان بە شێوەی‬ ‫بەردەوام ئەو بەرەو دۆخی سروشتی ڕادەکێشێت‪ .‬هەر‬ ‫وەک توماس هابز خاڵی بەهێزی بیر کردنەوەی جان‬ ‫الک‪ ،‬پرسی ئینسان خوازی گەراندنەوە بۆ بنەماکانی‬ ‫مرۆڤایەتیە‪ ،‬بەاڵم ئاکامەکانی ئەو لە گەڵ هابز جیاوازە‪،‬‬ ‫لە بەر ئەوەی ڕەوشتی ئەندیشەی سیاسی ئەو هێمنانەترە‬ ‫لە راسپاردەکانی هابز‪.‬‬ ‫مرۆڤ ناسی الک‬ ‫بە بروای الک مرۆڤەکانوەکوو پەڕەیەکی سپی پاک و‬ ‫بێگەر و خاڵی لە زانین لە دایک دەبن‪ ،‬بەو پێیە کە‬ ‫ئەزموونەکانی ئێمە سنووردارە‪ ،‬ناسینی ئێمەش‬ ‫سنووردار لەم بوارەدا دەبێت‪ .‬ناسینی ئێمە هەرگیز تەواو‬ ‫و پڕ نابێت‪ ،‬بەم شێوە لە رێگەی خویندنەوەی سروشت‬ ‫و ئاوەزو بە یارمەتی وەرگرتن لە زانست دەتوانین بە‬ ‫سەر جیهاندا سەر بکەوین و هەست و ناسین لە جیهان‬ ‫وەدەست بێنین‪ .‬بە پێی ڕوانگەی الک‪ ،‬پەیوەندی‬ ‫مرۆڤ لە گەل سروشت زۆر پێچەالوپێچە‪ ،‬چۆنکا پرسی‬ ‫دەسەاڵت و کۆیلەیی و هەروەها داگیرکارییە‪ .‬ئینسان‬ ‫وەکوو بوونەوەریەکی زیندوو ئەم هەلەی بۆ هەلکەوتووە‬ ‫کە لە رێگەی بەکاربردنی ئاوەزەوە خۆی ئەو دۆخانەی‬ ‫کە بۆیی دێتە پێشەوە‪ ،‬چارەسەر بکات‪ .‬ئینسان لە‬

‫ڕوانگەی الکەوە‪ ،‬بوونەوەریەکە کە تەنانەت‪ ،‬دەتوانێ‬ ‫نەفسی خۆیی کونترۆل بکات و دەسەاڵتی ڕەها یان‬ ‫دەسەاڵتی ئازادی ناسنوورداری نیە‪.‬‬ ‫دۆخی سروشتی لە ڕوانگەی الک‬ ‫الک لە مەڕ دۆخی سروشتی زۆر خۆشبین‌ترە لە هابزە‪.‬‬ ‫الک بە پێچەوانەی هابز لە سەر ئەو باوەرەیە کە یاسای‬ ‫بوون و ڕەسەنی حاکم بە هەلس و کەوتی ئاکارەکان‬ ‫لە دۆخی سروشتییدا بوونی هەیە‪ .‬هەروەها ناوبراو لە‬ ‫سەر ئەو باوەرەیە کە شەڕیەکی دەرمان نەکراو لە نێوان‬ ‫کەسەکان و بەرژەوەندی مرۆڤەکان لە دۆخی سروشتییدا‬ ‫حاکمە‪ .‬ئەو گرنگی دڵۆڤانی و خۆشی و هەست کردن‬ ‫بە گەورەیی ڕەد ناکاتەوە‪ ،‬بەاڵم بە پێچەوانەی هابز‬ ‫بەوان گرنگی تایبەت نادات‪ .‬هەرچەن الک دەڵێت ئەگەر‬ ‫لە دۆخی سروشتییدا شەڕ نیە‪ ،‬بەاڵم ئاشتیش هیچ‬ ‫زەمانەتێکی نیە‪.‬‬ ‫الک ئاماژە بە دسپێکێک دەکات کە لەودا هیچ جۆرە‬ ‫حکومەت و رێکخراوێکی کۆمەاڵیەتی بوونی نیە و‬ ‫مرۆڤەکان ئازادن‪ ،‬بە بێ ئەوەی گۆشاریەکی دەوڵەت یا‬ ‫یاسایان لە سەر بێت‪ .‬الک ئەم دۆخە بە دۆخی سورشتی‬ ‫ناو دەبات و دەڵێت‪ :‬لە وەها دۆخێکدا هەموو شت ماڵی‬ ‫هەموو کەسێکە‪ ،‬بەاڵم ئەم خاوەنداریەتیە نابێتە هۆی‬ ‫ئەوەی کە تاک نەتوانێ شتی تایبەت بە خۆیی هەبێت‪.‬‬ ‫لەم حاڵەدا‪ ،‬کەس بۆی نیە بە ژیان‪ ،‬تەندوروستی و‬ ‫ئازادی کەسانی‌تر دەستدرێژی بکات و زیان بەو ژیانە‬ ‫بگەێنێت‪ ،‬چۆنکا هەموو ئینسانەکان بەرابەر و سەربەخۆن‬ ‫و هەموو کەس مافی سروشتی خۆیەتی کە لە مافێکی‬ ‫یەکسان کەلک وەرگرێت‪ .‬بەو پییە مانای دۆخی سروشتی‬ ‫لە بیرۆکەی الک لە بنەرەتدا ئەخالقی و پێش مێژووییە‪،‬‬ ‫بەاڵم لە ئەندیشەی هابزدا دۆخی سروشتی بە گشتی‬ ‫دەچێتە خانەی جێبەجێ کردن و ئاکارییەوە‪ .‬ئەمە بەو‬ ‫مانایە کە لە ڕوانگەی الکەوە‪ ،‬مرۆڤەکان تەنانەت لە مافی‬ ‫سروشتیشدا‪ ،‬ئخالقەن وابەستەن بە یاسای سروشتی‬ ‫سەرەکی و ئایینی‪ ،‬بۆ مانەوەی خۆی و خەڵکانی دیکە‪.‬‬ ‫بە وتەێکی دیکە کەسەکان لە دۆخی سروشتییدا دەتوانن‬ ‫هەست بەوە بکەن کە چ شتێک هێنی ئەوانە و چ شتێک‬ ‫هێنی ئەوان نیە‪.‬‬ ‫مانای ئازادی لە ئەندیشەی هابز و الک‬ ‫الک لە سەر ئەو باوەرەیە کە مرۆڤ لە دۆخی سروشتییدا‬ ‫ئازادە و دەتوانێت هەر کارێک بۆ ژیان و خۆشی خۆی‬ ‫ئەنجام بدات‪ ،‬بە بێ ئەوەی ئیزن لە کەسێک یان‬ ‫دەسەاڵتێک وەربگرێت بەو مەرجەی کە ئەو دەستدرێژی‬ ‫نەکاتە سەر سنووری یاسای سروشتی‪.‬‬ ‫ئازادی مرۆڤ لە دۆخی سروشتی بە دوو جۆر خۆیی‬ ‫دەنوێنێت‪ ،‬یەکەم ئەوەی کە ئازادی سروشتی ئینسان‬ ‫وەکوو دەسەاڵتی ئازادی ئەو لە ئەنجامدانی هەر کارێک‬ ‫کە بۆ پاراستنی ژیان و خۆشی تاک پێویستە‪.‬‬ ‫ئەم ئازادیە تەنیا لە الیەن یاسای سروشتیەوە تەنگ‬ ‫دەبێتەوە‪ .‬دەسەاڵتی ئازاد و ڕەهای ئەو بۆ جێبەجێ‬

‫کردنی ئەم یاسای سروشتیە‪.‬‬ ‫مەبەستی الک لە یاسای دۆخی سروشتی بریتیە لە‬ ‫حوکمی عەقالئی و ئەخالقی کە هەموو مرۆڤرکان وەکوو‬ ‫یەک لە مافی سروشتی کەلک وەرگرن و کەس ناتوانێت‬ ‫بە هۆی بیانووی کەلک وەرگرتن لە ئازادی‪ ،‬ئازادی‬ ‫کەسێکی دێکە بخاتە مەترسیەوە‪.‬‬ ‫الک دروست کردنی کۆمەڵگەی سیاسی و حکومەت بە‬ ‫باشترین دەرمان بۆ کێشە و پرسەکانی دۆخی سروشتی‬ ‫دەزانێت‪ ،‬بەاڵم ناوبراو لە سەر ئەو بروایە کە هیچ مرۆڤێک‬ ‫لە بنەرەتدا مەحکومی دەسەاڵتی ئینسانی یا گرۆپێکی‌تر‬ ‫نیە‪ .‬لێرەدا الک بەو ئاکامە دەگات کە دەسەاڵتی سیاسی‬ ‫دەتوانێت ئەو کەسانە بە ئیقناع بگەینێت کە لە نێو‬ ‫ئەو بازنەدان‪ ،‬بەو واتە کە تەنیا کەسانێک کە رازین‬ ‫بە دروست کردنی دەسەاڵتێکی سیاسی‪ ،‬ئەندامان و‬ ‫الیەنگرانی ئەو الیەنە سیاسیەن‪ ،‬بەاڵم ئەم ڕوانگەی الل‬ ‫دژی ڕوانگەی هابزە‪.‬‬ ‫بە پێی ڕوانگەی بەلینی بنەرەتی سروشتی هەر کەسێک‬ ‫کردەوەیەکی کێبرکێکردن بۆ مانەوەی خۆیە‪ ،‬بەاڵم ئەم‬ ‫بەلێنە‪ ،‬ناتوانێت هێندە کارێگەری هەبێت کە مرۆڤەکان‬ ‫هەمیشە لە دۆخی سروشتییدا بمێنێتەوە‪ .‬لە ئاکامدا‬ ‫هەر کەسیک بۆ ئەندام بوون لە بەرژەوەندی هاوبەش و‬ ‫گستی و پەیرەوی کردن لە فەرمانەکان و دەستوورەکانی‬ ‫دەسەاڵتی هەیە‪ .‬بە وتەیەکی‌تر‪ ،‬رزایەت لە رێگەی‬ ‫زۆرەوە وەدەست دێت و هەر کەسێک بەلینێکی سروشتی‬ ‫بۆ مل‌کەج بوونی دەسەاڵتی سیاسی هەیە‪.‬‬ ‫جان الک لە دوو رسالە لە مەڕ دەسەاڵت دەنووسێت‪:‬‬ ‫هەموو ئینسانەکان لە بنەرەتدا ئازاد‪ ،‬بەرانبەر و‬ ‫سەربەخۆن‪ .‬ناتوانین کەس لە دەرەوەی ئەم بازنەیە‬ ‫دابنێنن و یا بە بێ رەزایەت‪ ،‬ئەو بخەێنە ژێر دەسەاڵتێکی‬ ‫سیاسیەوە‪.‬‬ ‫تەنیا ریگەیەک کە هەیە تا کەسێک خۆی لە ئازادی‬ ‫جیا بکاتەوە و لە سنووری ئازادی مەدەنی دابنێت‪،‬‬ ‫رێگەی گوفتمان و وتووێژە لە گەڵ خەڵکی دیکەدا‪.‬‬ ‫‪،.‬پەیوەست بوون بە کۆمەڵێک یا ڕێکخراوێکی سیاسی‪،‬‬ ‫ئەویش بە مەبەستی ئاسایش‪ ،‬ئەمنیەت و پێکەوە ژیانی‬ ‫ئاشتیخوازانە و لە بارودۆخێکی ئەمن بۆ کەلک وەرگرتن‬ ‫لە داراییەکانی خۆ و بارودۆخێکی ئەمن‌تر بۆ کەسانێک‬ ‫کە لە گەڵ ئەودا نین‪.‬‬ ‫مەبەستی مرۆڤەکان لە راگەیاندن و قەبوول کردنی‬ ‫دەسەاڵتێکی سیاسی‪ ،‬بە دەست هێنانی ئەو شتانەن کە‬ ‫مافی ئەوانە‪ ،‬بەاڵم لێرەدا پرسیارێکی زۆر گرنگ دێتە‬ ‫ئاراوە و ئەو پرسیاترە ئەوەیە کە کەسێک کە دەسەاڵتێک‬ ‫قەبووڵ دەکات‪ ،‬خۆی لە چوارچێوە یاساییەکانی ئەودا‬ ‫قەتیس دەکات و ئەم قەتیس مانانە پێش لەوەی کە‬ ‫ئازادی ئەو دابین بکات‪ ،‬لە گەل ئەودا ناسازن‪.‬‬ ‫الک بۆ تێپەرین لەم دۆخە دوو جۆرە ئازادی سروشتی‬ ‫و ئازادی مەدەنی لێک جیا دەکاتەوە و دابەشی دەکات‪.‬‬

‫‪...‬بۆ ل ‪٧‬‬


‫ژمار‌ه (‪ )٨٥‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٢/١٧ ،‬‬

‫ئێران‬

‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪7‬‬

‫یادێک لە ‪٢٦‬ی رێبەندانی ‪٥٧‬ی هەتاوی وەک رۆژی دەستپێکی خەباتی ئاشکرای کۆمەڵە‬ ‫ف‬

‫فەریبا لوتفی‬ ‫رۆژی كۆمه ڵه رۆژى به رگرى له‬ ‫داخوازی یەکسانی و بەرابەریه‪ ،‬رۆژى‬ ‫خه بات بۆ سۆسیالیزم و ئازادی و‬ ‫رزگارى‪.‬‬ ‫ئە گەر ئاوڕێکی کورت و نە زۆر دوور لە‬ ‫مێژووی کۆمەڵگای ئێران بدەینەوە ‪.‬‬ ‫لە دەورانی محەمەد رەزای پەهلەویەوە‬ ‫سەیری بکەین دیکتاتۆریەت و نە‬ ‫بوونی ئازادی بە سەر کۆمەڵگادا زاڵ‬ ‫بووە‪ .‬رێژەی زیندانەکان رۆژ لەگەڵ‬ ‫رۆژ بەرەو زیاد بوون چوو‪ .‬هەموو‬

‫پاشماوەی الپەری ‪١‬‬

‫ڕاگەیاندراوی‬ ‫کۆمەڵە بە‬ ‫بۆنەی ‪٢٦‬ی‬ ‫ڕێبەندان‬ ‫پشتیوانیکردن و تێکەاڵوبوون لە‬ ‫گەڵ رەوتی پێشکەوتنخواز و بیروڕای‬ ‫پێشەنگ و پێشڕەو ئەرکی ئێمەیە‪.‬‬ ‫وەک هەمیشە خەباتکار و پشتیوانی‬

‫دەنگە کان خنکێنرابوو‪ ،‬قەڵەمەکان‬ ‫شکێندرابوو‪ .‬جیاوازی بەینی چین و‬ ‫توێژەکان لە ئاستێکی زۆر بەرزدا خۆی‬ ‫دەنواند‪ .‬خەڵکی فەقیر و هەژار‪ ،‬کرێکار‬ ‫و فەال هیچ قورب و بایەخێکی نەبوو‪.‬‬ ‫رۆشنبیران و نووسەران و دڵسۆزانی‬ ‫راستەقینە لە زیندانەکاندا خەفە کرا‬ ‫بون‪ .‬بە کورتی دنیای سەرمایەداریی‬ ‫تەنگی بەژیانی خەڵک هەڵچنیبوو‪.‬‬ ‫هەر بەو بۆنەوە یانی‪ ،‬دیکتاتۆری و نە‬ ‫بوونی ئازادی و بەرز بوونەوەی رێژەی‬ ‫هەژاری و نەداری خەڵک ‪ .‬بوو بە هۆی‬ ‫شۆڕش و لەناوچوونی رژیمی جەلالد‬ ‫و خوێنڕێژی پەهلەوی لێکەوتەوە‪ .‬بە‬ ‫داخەوە لە دوای رووخاندنی ئەو رژیمە‬ ‫بە پێچەوانەی داخوازی خەڵک و بە‬ ‫تایبەت خەڵکی کوردستان رژیمێکی بە‬ ‫رێژە زۆر دیکتاتۆرتر و جەلالدتر و خوێن‬ ‫ڕێژتر و دواکەوتووتر دەسەاڵتی خۆی‬ ‫بە سەر خەڵکدا سەپاند‪ .‬بەر لەوەی‬ ‫حاکمیەتی کۆماری ئیسالمی بە تەواوی‬ ‫خۆی داسەپێنێت بە سەر خەڵکدا بۆ‬ ‫ماوەێەکی کورت فەزاێەکی سیاسی‬ ‫نیوە کراوە لە ئێراندا رەخسابوو‪.‬‬ ‫ئەحزاب و گروپ گەلی جۆراوجۆر‬ ‫سەریان هەڵدا و هەڵسوراوی و چاالکی‬

‫خویان دەست پێکرد ‪ .‬لە ناو ئەوانەدا‬ ‫ئەحزابی چەپ و بڕوا بە سۆسیالیزم‬ ‫و ئازادی زور بە خێرایی لە ئێران‬ ‫و بە تایبەت لە کوردستاندا چاالکی‬ ‫خۆیان دەست پێکرد‪ .‬یەکێک لەو‬ ‫حیزب و سازمانانە کۆمەڵە بوو‪ .‬کە‬ ‫زۆر بە خێرایی بە بۆنەی رێوڕەوشتی‬ ‫جوان و خەڵک پەسەند و پێشڕەو‬ ‫و نوێخوازانەیەوە جێی خۆی لە ناو‬ ‫خەڵک دا‪ ،‬بە تایبەت لە نێو گەنجان‬ ‫و کەسانی بەتوانا و خاوەن شەهادەی‬ ‫بەرزدا کردەوە‪ .‬کۆمەڵە خاوەن دروشم‬ ‫و بەرنامە و ئامانجگەلی بەنرخ و بەرز‬ ‫بوو کە هەر ئەمانە بوو بە هۆی ئەوەی‬ ‫زیاتر لە هەر حیزب و گروپێکی سیاسی‬ ‫تر گەشە بکات و ببێتە خاوەن پێگەی‬ ‫بە هێز لە کۆمەڵگای کوردستان دا‪.‬‬ ‫ڵیرەدا ئەتوانین بە چەند نمونە لەو‬ ‫دروشم و ئامانجانە ئاماژە بکەین‬ ‫کە بوونە هۆی گەشە و بەهێزبوونی‬ ‫کۆمەڵە‪..‬‬ ‫یەکسانخوازی بەینی ژن و پیاو یەکێک‬ ‫لەو شتە گرینگانە بوو کە کۆمەڵە‬ ‫زۆر بە راشکاوانە باسی لێ دەکرد و‬ ‫وەکو شتێکی زۆر گرینگ هێنایە ناو‬ ‫خەڵکەوە وە زۆر بە جوانی ژنان و‬

‫کچانی بەرەو الی خۆی کێشا و بۆ‬ ‫یەکەم جار ئەوانی لە ریزی پێشمەرگە‬ ‫و رێکخراوە نهێنیی و ئاشکراکاندا‬ ‫رێکخست و بەم کارەی رچە شکێنی و‬ ‫تابۆ شکێنیەکی گەورەی ئەنجام دا‪.‬ئەم‬ ‫کارەی کۆمەڵە لە کۆمەڵگای سوننەتی‬ ‫و موسوڵمانی کوردستاندا شۆڕشێک‬ ‫بوو کە بە عەکسی شۆڕشی ئیسالمی‬ ‫ئێران‪ ،‬کۆمەڵگای کوردستان‪ ،‬بەتایبەت‬ ‫ژنان و کچانی‪ ،‬چەند سەدە بەرەو‬ ‫پێش برد‪ .‬ئاسەواری ئەم پێشخستنە‬ ‫کە تەنیا لە ماوەیەکی کورتی دەسەاڵت‬ ‫و حوزوری کۆمەڵە لە کوردستان دا‬ ‫رووی دا‪ ،‬سەرەڕای هەوڵی چل ساڵەی‬ ‫رژیمی ئیسالمی بۆ سڕینەوەی ئەو‬ ‫فەرهەنگە پێشکەوتوخوازانە‪ ،‬تاوەکو‬ ‫ئەمڕۆش ماوە و هەر دەمێنێت‪.‬‬ ‫کۆمەڵە لە ماوەیەکی کورتدا توانی‬ ‫سەدان گەنجی کچ و کوڕ لە کوردستان‬ ‫رابهێنێت و لە باری تێئوری و عەمەلییەوە‬ ‫لەگەڵ بناغەکانی سۆسیالیزم و‬ ‫ئامانجەکانی ئەو ئیدیۆلۆژییە ئاشنایان‬ ‫بکات‪ .‬ئەم گەنجانە کە ئێستا هەموویان‬ ‫گەیشتونەتە تەمەنی مامناوەندی و‬ ‫خاوەن خێزان و مناڵ وتەنانەت نەوە و‬ ‫نەتیجەیشن‪ ،‬هەرکامیان مامۆستایەکی‬

‫لێبڕاوی مافەکانی ژنان و بزووتنەوەی‬ ‫بەرابەریخوازی ژنانی کوردستان‬ ‫بەرامبەر بە سوننەت و داب ونەریت و‬ ‫بیر و روانگەی دژە ژن دەمێنینەوە‪.‬‬ ‫لێرەدا پێویستە بڵێین سەرەڕای‬ ‫پێوەندیی رێکخراوەیی و حیزبی‬ ‫لەبیرمان ناچێتەوە کە لە خولقاندنی‬ ‫ئەم مێژووەدا هەموو هاوڕییانی‬ ‫رەوتی کۆمەلە دەور و نەقش و‬ ‫سەنگ و قورساییان بووە‪ ،‬بۆیە‬ ‫ئەمڕۆش لە کاتێکدا ئێمە دیالۆگ و‬ ‫پێوەندی خۆمان لەگەڵ ئەم ئاڵقەیە‬ ‫پەرە پێدەدەین‪،‬داواکارین ئەوانیش‬ ‫یارمەتیدەر و پاڵپشتی کۆمەڵەی‬ ‫زەحمەتکێشانی کوردستان بن‪ .‬ئێمە‬ ‫نەک هەر لەگەڵ ئەو هاورێیانە‪،‬بەڵکوو‬ ‫لە گەل هەموو الیەنەکانی کۆمەلە‬ ‫خوازیاری هاوئاهەنگی و پێوەندی‬ ‫نزیک و رەخساندنی بەستێن و بواری‬ ‫هاوکاری و چەترێکی هاوبەشین‪.‬‬ ‫ئێمە بە تێگەیشتن و هەستکردن‬ ‫بەو هەلومەرجە هەستیارەی ئێستا‬ ‫هەروەک رابردوو بە هەموو هێز و‬ ‫توانی خۆمانەوە لە پێناو هاوکاری و‬ ‫هاوخەباتی لە گەل هەموو حیزبەکانی‬

‫کوردستانی ئێران لە هەموو بوارەکاندا‬ ‫تێدەکۆشین‪ .‬ئێمە تێدەکۆشین‬ ‫حیزبەکانی‬ ‫هاوکاری‬ ‫ناوەندی‬ ‫کوردستانی ئێران لە پێناو دامەزراندنی‬ ‫بەرەیەکی هاوکاری و دێمۆکراسیخواز‬ ‫لە گەل باقی ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی‬ ‫لە پێوەندی و دیالۆگێکی چڕوپڕ و‬ ‫جیددی دابێ و بێتە ئامرازێکی گرێنگ‬ ‫لە پێناو وەدیهێنانی وەها ئامانجێکدا‪.‬‬ ‫لەم رۆژەدا بە پێزانینەوە رێزدەگرین‬ ‫لە ئەرک و ماندووبوونی هەموو ئەو‬ ‫پێشمەرگە وتێکۆشەرە نهێنیانەی کە‬ ‫رۆژێک لە رۆژان لەو ریزەدا خەباتیان‬ ‫کردوە و خۆراگریان نواندووە‪.‬‬ ‫سالو دەنێرین بۆ هەموو زیندانیانی‬ ‫سیاسی و مەدەنی لە کوردستان و‬ ‫خەبات و خۆڕاگرییان بەرز دەنرخێنین‪.‬‬ ‫وێڕای ساڵو لە بنەماڵەی هەموو‬ ‫گیانبەختکردووانی کۆمەڵە پێیان‬ ‫دەڵێین رۆڵەکانی ئێوە سەرقافڵە و‬ ‫پێشەنگی خەبات لە پێناو رزگاریی لە‬ ‫کۆت و بەند و ستەم بوون و وەک‬ ‫ئااڵهەڵگرانی مەشخەڵی رووناکی لە‬ ‫دڵی بەملیۆن خەڵکی کوردستاندا‬ ‫دەژین‪ .‬جارێکتر پەیمانتان لەگەڵ‬

‫نوێ دەکەینەوە و بەڵێن دەدەین هەتا بڕووخێ رژیمی سەرکوتگەری ئیسالمی‬ ‫وەدیهێنانی ئامانج و ئارەزووەکانیان لە ئێران‬ ‫سەرکەوتوو بێ هاوپشتی و یەکێتی‬ ‫خەبات بەردەوام دەبین‪.‬‬ ‫جەماوەریی‪.‬‬ ‫بژی ئازادی و سۆسیالیزم‬ ‫سەرکەوێ بزووتنەوەی رزگاریخوازی‬ ‫کوردستان‬

‫پاشماوەی الپەری ‪٥‬‬

‫باروودۆخــی ئێــران لــە یەک‬ ‫ساڵی ڕابردوو‬ ‫كێبەركێی دەسەاڵتەكانی رێفۆرم خوازەكان (اسالح‬ ‫تلبان )و بناژۆخوازەكان (اسول‌گرایان ) له الیەك‬ ‫ك و‬ ‫و ناڕەزایەتی هەموو چین و توێژەكانی خەڵ ‌‬ ‫هەموو پیشەكان وەك كرێكاران‪ ،‬مامۆستایان و‬ ‫خوێندكاران لە الیەك و لەالیەکی دیکە سیاسەت‬ ‫و هەلوومەرجەكان‪ ،‬هەڵە یەک لە دوای یەکەکانی‬ ‫رژیمی ئیسالمی ئێران لە دەرەوەی خۆی بۆتە‬ ‫هۆكاری ئەوەی كە ئەم رژیمە ببێتە دەوڵەتی ناكارا‪.‬‬ ‫بە سەرنجدان بە هەموو ئەو بارودۆخانەی كە ئێران‬ ‫هەم لە ناوخۆ وهەم لە رۆژھەاڵتی ناوەڕاست‌و‬ ‫جیهاندا هەیەتی دەبێ ئەو پرسیارە ئاراستە بكەین‬ ‫كە ئایا ئەو رژیمە لە ناو دەچێت یا نا ؟‬ ‫بارودۆخی ئێران لە چەند ساڵی رابردوودا بۆ‬ ‫یەكەمین جارە كە هەموو كەرەسەكانی بۆ شۆڕشی‬ ‫نوێی تێدا بەدیی دەکرێت‪ ،‬بەاڵم چاشنی ئەسڵی‬ ‫كە ئەو كەرەستانە بە كار بێنێت نییە‪ ،‬ستارتی‬ ‫شۆڕشێكی نوێ لێدراوە بەاڵم پەرتەوازەیی و‬

‫لێکترازانی ئۆپۆزیسیۆ ‌ن و نەبوونی رێبەرێکی کارامە‬ ‫لە دەرەوە و ناوخۆ بۆتە هۆكاری سەركوتكردنی ئەو‬ ‫راپەڕینانە و زۆربەی خەڵك بەو باوەڕە گەیشتوون‬ ‫كە ئەم رژیمە رەوایی نەماوە و ‪...‬‬

‫خەڵكی ئێران پێویستیان بە بەڕێوەبەرایەتی‬ ‫و رێبەریی هەیە تا بتوانن ئەو خۆپیشاندانانە‬ ‫ڕێكبخەن ؛ تێچوویان دابین بكرێت؛ هەموو‬ ‫ئۆپۆزیسیۆنی ئێران لەو بوارەدا كەمكار و‬ ‫ناکارا ‌ن و نەبوونی رێبەرێکی بنەوشەیی بۆتە‬ ‫هۆی ئەوەی کە ئەم خۆپیشاندانانە زۆر زوو‬ ‫سەرکوت بکرێت یان بچێتەوە ناو ماڵ‪ ،‬هەر‬ ‫چەن دۆخی ئێران ئاگری ژێر خۆڵە مێشە و هەر‬ ‫ئان ئەگەری ئەوە لە ئارادا هەیە کە بگەشێتەوە‬ ‫و لەوەها هەلوومەرجێکدا دەبێ یەكگرتوویی ناو‬ ‫ماڵی خۆپیشاندەران بپارێزرێت‪. .‬‬ ‫لە کوتاییدا دەبێ ئاماژە بە رۆڵی ژنان بکەم‪،‬‬ ‫شتێک کە ناتوانین چاوپۆشی لێبكەین‪،‬‬ ‫بەشداری چاالكانەی ژنانە لە داھاتووی ئێران؛‬ ‫ئێمە لە خۆپیشاندانەکانی ئەم دواییەی ئێران‬ ‫بە دژی رژیم رۆڵی ژنان لە ناو جەماوەردا زۆر‬ ‫بەرچاو بوو‪ ،‬ئەوەش نیشان دەدات کە ژنان لەم‬ ‫خۆپیشاندانانەدا پشکی شێریان بەرکەوتووە و‬ ‫‪....‬‬

‫پاشماوەی الپەری ‪٤‬‬

‫ئازادی ئەندیشە لە ڕوانگەی هابز و الک‬ ‫لە ئەندیشەی هابز‪ ،‬ئازادی سروشتی بە مانای‬ ‫نەبوونی دەسەاڵتی دەرەکی لە ئەنجامی کارێکدایە‬ ‫کە تاک دەیەوێت ئەنجامی بدات و ئازادی مەدەنی‬ ‫بە مانای ئازادی ئەنجامدانی کردەوە گەلێکە کە‬ ‫لە الیەن دەسەاڵتەوە قەدەغە نیە‪.‬‬ ‫جان الک ئازادی سروشتی لە بارودۆخێکدا‬ ‫دەزانێت لە مرۆڤ لە هەر جۆرە دەسەاڵتێکی‬ ‫ڕەها لە سەر ئەم زەویە ئازاد بێت و لە بەندی‬ ‫هیچ ئینسانێکی‌تردا قەراری نەگرتبێت و ئازادی‬ ‫مەدەنی‪ ،‬ئازادی مرۆڤە لە کۆمەڵگەدا‪ ،‬بەو‬ ‫مەرجەی لە ژێر دەسەاڵتی هیچ کەسێکدا نەبێت‪،‬‬ ‫جگە لەو دەسەاڵتەی کە خۆی رەزایەتی پێی‬ ‫هەیە و رای پێداوە‪.‬‬ ‫بەم شێوە‪ ،‬مرۆڤ لە راستییدا خاوەن دوو جۆرە‬ ‫ئازادییە‪ ،‬ئازادی سروشتی و ئازادی مەدەنی‪.‬‬ ‫بەاڵم ناکرێت ئەم دوو ئازادیە هاوکات و پێکەوە‬ ‫بە کار ببردرێت‪ .‬وێنەی بنەرەتی ئازادی‪ ،‬هەر ئەو‬ ‫ئازادی سروشتیە‪ .‬لەم ڕووەوە ئازادی مەدەنی‬ ‫جێگیری ئازادی سروشتیە‪.‬‬

‫بیرۆکەی چەپ و سۆسیالیستین و‬ ‫توانیویانە تەئسیری ئەو بیرۆکەیان‬ ‫لە مناڵەکانیاندا بنوێنن‪ .‬ئەندامان و‬ ‫پێشمەرگەکانی کۆمەڵە و هەموو ئەوانە‬ ‫کە تەنانەت ماوەیەکی کورتیش هەلی‬ ‫هاوکاری و هاوخەباتیان لەگەڵ کۆمەڵە‬ ‫بۆ رەخسابێت هەتا ئەمڕۆش هەر لە‬ ‫ژێر کارتێکردنی ئەو خەباتەدان و ئەو‬ ‫ئەزمونەیان کردۆتە مەشخەڵی رێگای‬ ‫ژیانیان و ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت لە بەر‬ ‫شەوقی ئەو مەشخەڵەدا ژیان دەکەن‪.‬‬ ‫دامەزرێنەرانی کۆمەڵە‪ ،‬کەسانی وەک‬ ‫کاک حەمە حوسەینی کەریمی و کاک‬ ‫فواد‪ ،‬و هەر وەها هاوڕێیان و پێشمەرگە‬ ‫دڵسۆزەکانی کۆمەڵە کە چوونە ریزی‬ ‫گیانبەختکردوان و ناویان چووە مێژووی‬ ‫پرشنگداری خەباتی سۆسیالیستی و‬ ‫بوونە گیانبەختکردووی رێگای ئازادی‬ ‫و یەکسانی و بەرابەری ئینسانەکان‪،‬‬ ‫هەتا هەتایە وەک ئەستێرە لە ئاسمانی‬ ‫خەباتی گەلەکەماندا دەمێنن و‬ ‫دەگەشێنەوە و شانازیان پێوە دەکرێت‪.‬‬ ‫بەرز و بەڕێز بێت رۆژی کۆمەڵە ‪ ،‬رۆژی‬ ‫زانکۆی سۆسیالیستیی کوردستان‪،‬‬ ‫رۆژی بەرزکردنەوەی ئااڵی سۆسیالیزم‬ ‫لە کوردستاندا‪.‬‬

‫مرۆڤ ناچارە بە هۆی پیداویستیەکانی خۆی‬ ‫و نارەسانیەکانی کە لە دۆخی سروشتی بوونی‬ ‫هەیە‪ ،‬ئازادیەکانی سورشتی خۆی لە مەڕ ئازادی‬ ‫مەدەنی ئاڵ و گۆڕی بە سەردا دەهێنێت‪.‬‬ ‫لەم ئاڵ و گۆرە دۆخێکی تایبەتی دەبێ بوونی‬ ‫هەبێت‪:‬‬ ‫‪ -1‬دەبێ دەسەاڵت بە رەزایەتی ئەو کەسانە‬ ‫دروست بکرێت کە لە ژێر حوکمی ئەودان‬ ‫‪ -2‬یاسای دانراو لە الیەن دەسەاڵت‪ ،‬دەبێ‬ ‫بەئاوات و ئامانجەکانی کە ئەو دەسەاڵتە بە پێی‬ ‫ئەو بونیاد نراوە‪ ،‬هاوخوێنی هەبێت‪.‬‬ ‫‪ -3‬دەسەاڵتێک کە خەڵک دەچنە ژێر فەرمانی‪،‬‬ ‫بە پێی یاسای بنەرەتی بەریوە بچێت‪.‬‬ ‫‪ -4‬هیچ مرۆڤێک نابێ بچێتە ژێر دەستی مرۆڤێکی‬ ‫خۆبەزڵ زان‪.‬‬ ‫کاتێ جان الک لە ئازادی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگە و‬ ‫یا ئازادی مەدەنی قسە دەکات‪ ،‬هەموو ئەم چوار‬ ‫مەرجە و تایبەتمەندی‌تریش لە خۆ دەگرێت‪.‬‬ ‫بە وتەی الک‪ ،‬ئەو ئینسانانەی کە لە کۆمەڵگەیەکی‬ ‫دیکتاتۆرییدا ژیان دەکەن ئازادیەکان و مافی‬ ‫تاکەکان پێشێل دەکرێت‪ ،‬لەم ڕوەوە هاوواڵتیان‬ ‫نە تەنیا مافی خۆیانە بە دژی دیکتاتۆرەکاندا‬ ‫بچنەوە‪ ،‬بەڵکوو دەبێ ئەو کارە بکەن‪ ،‬چۆنکا‬ ‫مرۆڤەکان ئەو ئازادیەیان نیە کە چاو لە ئازادی‬ ‫خۆیان داپۆشن‪ ،‬هەروەها کە ئەم ئازادیەیان نیە‬ ‫کە نەوسی خۆیان لە بەین بەرن بۆیان نیە ئازادی‬ ‫خۆیانیش لە بەین ببەن‪.‬‬


‫‪6‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٥‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٢/١٧ ،‬‬

‫ژنان‬

‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫ژنان وەک قوربانییانی نوێی مادە هۆشبەرەکان‬

‫محەممەد ئەمینیان‬ ‫ژنان هەمیشە سەرەکی ترین‬ ‫قوربانیانی زۆربەی خەسارەکان و گرفتە‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکانن کە مادە هۆشبەرەکان‬ ‫یەکێ لەو گرینگترین خەسارانەیە‪.‬‬ ‫بە راستی ژنان قوربانیی مادە هۆشبەرەکانن‬ ‫و رۆژبە رۆژ رێژەی ژنانی گیرۆدە بە‬ ‫مادە هۆشبەرکان ڕوو لە زیادبوونە‪.‬‬ ‫هۆکارگەلێکی زۆر هەن کە کاریگەرییان‬ ‫هەیە لە سەر گیرۆدە بوونی ژنان بە مادە‬ ‫هۆشبەرەکان و لەوانە‪:‬‬ ‫‪ _١‬نەبوونی ئازادی و ئاسایش لە کۆمەڵگا‬ ‫دا‪.‬‬ ‫‪ _٢‬نەبوونی ئیمکاناتی پەروەردە و‬ ‫فێرکاری بە شێوەیەکی دروست و دوور لە‬ ‫دەست تێوەردانی ئیسالمی سیاسی‪.‬‬ ‫‪ _٣‬نەبوونی هیوا بە داهاتوو‪.‬‬ ‫‪ -٤‬لێک هەڵوەشانی پیکهاتەی بنەماڵەیی‪.‬‬ ‫‪ _٥‬نەبوونی دەرەفەتی گونجاو بۆ‬ ‫بەسەربردنی کات لە دەرەوە بە شێوەیەکی‬ ‫گونجاو‪.‬‬ ‫‪ -٦‬درز کەوتنە نێو جیلی کۆن و جیلی‬ ‫نوێ‪.‬‬ ‫‪ -٧‬پەرە سەندنی توندووتیژی بنەماڵەیی و‬ ‫بێ باوەڕی لە ناو بنەماڵەدا‪.‬‬ ‫‪-٨‬ژیان کردن لە گەڵ هاوسەری گیرۆدە بە‬ ‫مادە هۆشبەرەکان‪.‬‬ ‫‪-٩‬نەبوونی رێکخراوی شارەزا بۆ‬ ‫یارمەتیدانی هاوواڵتیان‪.‬‬ ‫لە واقع دا دەتوانین بڵێین کە نیوەی ژنانی‬ ‫گیرۆدە بە مادە هۆشبەرەکان لە رێگای‬ ‫هاوسەرەکانیانەوە تووش دەبن‪.‬‬ ‫پیاوانی گیرۆدە بۆ ئەوەی پێش ڵە‬ ‫ناڕەزایەتیی ژنەکانیان بگرن بە هەر‬ ‫شێوازێک هەوڵ دەدەن ژنەکانیان گیرۆدە‬ ‫بکەن‪ .‬بە پێی لێکۆڵینەوەکان ‪،‬ژنانی گیرۆدە‬ ‫بە مادە هۆشبەرکان لە بواری فیزیۆلۆژی‬ ‫و دەروونی خەساری زۆرتر دەبینن بە‬ ‫نسبەت پیاوان‪ .‬لەبواری کۆمەاڵیەتیەوە‬ ‫ژنانی گیرۆدە زیاتر تووشی پەراۆیز‬ ‫خستن دەبن ‪،‬بەتایبەتی لە الی بنەماڵە‬ ‫و نزیکەکانیانەوە‪ .‬لە بەر ئەوە گیرۆدە‬ ‫بوونی ژنان وەک نەخۆشی چاوی لێناکرێت‬ ‫‪ ،‬بەڵکوو وەک بابەتی بەالڕێدا چوونی‬ ‫ئەخالقی چاوی لێدەکرێ‪ .‬ژنانی گیرۆدە‬ ‫بە هۆی نەبوونی سەربەخۆیی ئابووری‬ ‫‪ ،‬بۆ سەندنی مادە هۆشبەرەکان تووشی‬ ‫بەالڕێدا چوون دەبن‪ ،‬وەک لەشفرۆشی یان‬ ‫بازرگانی مادە هۆشبەرەکان و تاوانەکانی‬ ‫تر کە ئەمانە دەبنە هۆی گیران و زیندانی‬ ‫کردنیان ‪ ،‬و لە ناو زیندانەکانیشدا بە هۆی‬ ‫نەبونی بارودۆخێکی گونجاو و نەبوونی‬ ‫پێداویستیی دەرمانی و پێویست و بەکار‬ ‫هێنانی هاوبەشی دەرزی ‪،‬تووشی نە‬ ‫خۆشییەکانی ئیدز و هێپاتیت دەبن‪.‬‬ ‫لەواقع دا مەسەلەی مادە هۆشبەرەکان‬ ‫لەکۆماری ئیسالمیی ئێراندا لە گرفتێکی‬ ‫کۆمەاڵیەتیەوە بووە بە گرفتێکی سیاسی‪.‬‬ ‫سپای پاسداران و وزارەتی ئیتالعات‬ ‫گەورەترین بەرهەم هێنەرو باڵوکەرەوەی‬ ‫مادە هۆشبەرەکانن ‪ ،‬و زیاتر لە شارو‬ ‫گوندە کوردنشینەکان‪.‬‬ ‫پێشترمادە هۆشبەرەکان لە واڵتانی دەرەوە‬ ‫و ئەفغانستان دەهاتە ناو ئێران ‪،‬بە اڵم‬ ‫ئێستا شارو گوندەکانی ناوخۆ بوونەتە‬ ‫ناوەندی بەرهەم هێنانی مادە هۆشبەرە‬ ‫دەستکردەکانی وەک کراک و شیشە‪.‬‬ ‫زۆربەی ئەو مەوادانە لە تاقیگەکانی ناو‬ ‫خۆی ئێران بەرهەم دێت‪.‬بە داخەوە زیاتر‬ ‫لە ناوچە کوردنشینەکان وەک سەردەشت‬

‫کە دەوڵەت هیچ هەنگاوێکی بۆ داخستنی‬ ‫ئەو ناوەندانە هەڵ ناگریت‪.‬‬ ‫کۆماری ئیساڵمی دەیهەوێ بۆ سەرکوت‬ ‫کردنی دەنگی ناڕەزایەتیی خەڵک‬ ‫‪،‬پێکهاتەی کۆمەڵگا لێک بترازێنێ و‬ ‫بۆ گەیشتن بەم ئامانجە دەست لە هیچ‬ ‫پیالنێک ناگێڕێتەوە و پەرەپیدان بە مادە‬ ‫هۆشبەرەکان یەکێک لەو پیالنانەیە‪.‬‬ ‫کۆماری ئیساڵمیی واڵتی ئێرانی کردۆتە‬ ‫زیندانێکی گەورە کە کەس مافی‬ ‫رادەربڕینی نیە و هەر جۆرە چاالکیەکی‬ ‫فیکری و سیاسی قەدەغەیە و بە گشتی‬ ‫خەڵک لە مافە ئینسانیەکانی بێبەشە‪.‬‬ ‫بیرێک لە خەڵک بۆ ئەوە لەو گرفتانە‬ ‫دەرباز بن‪ ،‬دەکەونە رێگایەک کە کۆماری‬ ‫ئیسالمی بۆی هێشتۆتەوە‪.‬ئەویش مادە‬ ‫هۆشبەرەکانە بە رێژەیەکی زۆر و بە‬ ‫نەرخێکی کەم‪ .‬بەاڵم نابێ دست لە سەر‬ ‫دست دانێین و تەسلیمی ئەو بارودۆخە‬ ‫دڵتەزێنە بین‪.‬‬ ‫ژنانی کۆمەڵگای ئێمە هەروەها کە لە‬ ‫مێژوودا و بە تازەیی لە کۆبانی بەتەواویی‬ ‫بەدونیایان سەلماند لە دژوارترین‬ ‫بارودۆخەکاندا بەردەوامن و شان بە‬ ‫شانی پیاوان تێکۆشان و هیچکات کۆڵیان‬ ‫نەدا‪ .‬ئێستاش پێویستە کۆڵ نەدەین و‬ ‫نەکەوینە داوی مادە هۆشبەرەکان کە‬ ‫بە راستی ماڵۆیرانکەرە‪ .‬بەڵکۆ دەبێ بۆ‬ ‫دەرباز بوون لەو بارودۆخە دڵتەزێنە و بۆ‬ ‫ژیانێکی تەندروست و ئازاد و بنیادنانی‬ ‫کۆمەڵگایەکی دێمۆکرات شان بە شانی‬ ‫یەک هەوڵ بدەین‪.‬‬ ‫لە ئێران لە سەدا ‪٨٢‬ی ژنان ب ‌ه ئاگاداریی‬ ‫هاوسه‌ره‌کانیان تووشی ماد‌ه سڕکه‌ره‌کان‬ ‫بوون‪.‬‬ ‫ته‌مه‌نی تووشبوون ب ‌ه ماد‌ه سڕکه‌ره‌کان‬ ‫له‌ ئێران له‌ نیوان ‪ ٢٥‬هه‌تا ‪ ٣٤‬ساڵ دایه‪.‬‬ ‫کارناسان له‌و باوەڕە‌دان‪ ،‬له‌سه‌دا ‪٣٥‬ی‬ ‫ژنانی تووشبوو ب ‌ه ماد‌ه سڕکه‌ره‌کان ل ‌ه‬ ‫رێگای دۆستان و میوانیه‌کان و ل ‌ه سه‌دا‬ ‫‪٦٥‬یشیان ل ‌ه رێگای هاوسه‌ره‌کانیانه‌و‌ه‬ ‫تووشی ماده‌ سڕکه‌ره‌کان بوون‪.‬‬ ‫ب ‌ه وته‌ی کارناسانی بواری تووشبوون ب ‌ه‬ ‫ماد‌ه سڕکه‌ره‌کان‪ ،‬ته‌مه‌نی ژنانی تووشبوو‬ ‫ل ‌ه نێوان ‪ ٢٥‬هه‌تا ‪ ٣٤‬ساڵ دای ‌ه و شیش ‌ه‬ ‫و حه‌بی ئێکستازی زیاترین به‌رخور (‬ ‫مصرف)ی ل ‌ه نێو ژنانی تووشبوو له ئێراندا‬ ‫هه‌یه‪.‬‬ ‫ب ‌ه شێوه‌ی ڕەسمی ‪ ٦٠‬هه‌زار ژن ل ‌ه ئێران‬ ‫تووشی ماده‌ سڕکه‌ره‌کان بوون‪.‬‬ ‫که‌ڵک وه‌رگرتن ل ‌ه ماد‌ه سڕکه‌ره‌کان‬ ‫له‌الیه‌ن ژنانه‌و‌ه نه‌خۆشی‌گه‌لێکی وه‌ک‬ ‫له‌بار چوونی ئاوله‌م ‌ه (جنین)‪ ،‬گه‌شه‌ی‬ ‫ناله‌باری ئاوله‌م ‌ه و منداڵبوونی پێش‬ ‫وه‌ختی به‌دواوه‌ ده‌بێت‪.‬‬ ‫ژنانی تووشبووی ماد‌ه سڕکه‌ره‌کان زیاتر‬ ‫ل ‌ه پیاوانی تووشبوو‪ ،‬خه‌سارمه‌ند ده‌بن‬ ‫و ئه‌و دیارده‌ی ‌ه ژنان تووشی خه‌ساری‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تی وه‌کوو هه‌اڵتن ل ‌ه ماڵه‌وه‌‪،‬‬ ‫له‌شفرۆشی و توندوتیژی ده‌کات‪.‬‬ ‫به‌رپرسی کلینیکێکی هاریکاریی ژنانی‬ ‫تووشبوو ب ‌ه ماد‌ه سڕکه‌ره‌کان ده‌ڵێت‪،‬‬ ‫زۆربه‌ی ژنانی تووشبوو بە ماد‌ه سڕکه‌ره‌کان‬ ‫بۆ کاری خراپە و نابەجێ بەکار دەهێنرێن‪،‬‬ ‫یان ده‌ستدرێژیی جنسییان ده‌کرێت ‌ه سه‌ر‪.‬‬ ‫زۆربه‌ی ژنانی تووشبوو‪ ،‬ل ‌ه کراک و شیش ‌ه‬ ‫که‌ڵک وه‌رده‌گرن‬ ‫ی ک ‌ه گیرودەی مادە‬ ‫زۆربه‌ی ئه‌و ژنانە ‌‬ ‫سڕکەرەکان بوون‪ ،‬ناسنامه‌یان نیی ‌ه‬ ‫هه‌تا بناسرێنه‌وه‌‪ ،‬چونک ‌ه ناسنامه‌که‌یان‬ ‫فرۆشراوه‌‪ ،‬یان له‌هه‌مبه‌ر بڕ‌ه پاره‌یه‌ک ب ‌ه‬ ‫بارمته‌ دانراوه‪.‬‬ ‫زۆربه‌ی ژنانی تووشبوو ب ‌ه ماد‌ه سڕکه‌ره‌کان‬ ‫ل ‌ه ماده‌ی پیشه‌یی تاز‌ه به‌رهه‌مهێنراوی‬ ‫وه‌کوو شیش ‌ه و کراک که‌ڵک وه‌رده‌گرن ک ‌ه‬ ‫تێچوویه‌کی زیاتر و کاریگه‌ریی زێده‌تری ل ‌ه‬ ‫ماده‌ سڕکه‌ره‌کانی دیک ‌ه هه‌یه‪.‬‬ ‫ئامار‌ه باڵو کراوه‌کانی رێژه‌ی ژنانی‬ ‫تووشبوو ب ‌ه ماد‌ه سڕکه‌ره‌کان له‌الیه‌ن‬ ‫لێپرسراوانی رێژیمه‌و‌ه ناته‌بای ‌ە و ‌هێندێک‬ ‫ل ‌ه به‌رپرسان‪ ،‬پرسی تووشبوونی ژنان ب ‌ه‬ ‫ماد‌ه سڕکه‌ره‌کان ‌ وه‌درۆ ده‌خه‌نه‌وه‌‪ ،‬یان‬ ‫ب ‌ه رێژه‌یه‌کی زۆر که‌م وه‌سفی ده‌که‌ن‪.‬‬ ‫به‌گوێره‌ی ئاماری به‌ڕێوه‌به‌ریی گه‌اڵڵه‌ی‬ ‫هه‌ڵسه‌نگاندنی بارودۆخی تووشبوون ب ‌ه‬ ‫ماد‌ه سڕکه‌ره‌کان‪ ،‬له‌سه‌دا ‪ ٥‬هه‌تا ‪٦‬ی‬

‫تووشبوانی مادە سڕکەرەکان‪ ،‬ژنان پێکی‬ ‫ده‌هێنن که ئه‌و ئامارە ‌ل ‌ه ‪ ٦٠‬هه‌زار که‌س‬ ‫تێدەپه‌ڕێت‪.‬‬ ‫له‌الیه‌کی دیکه‌و‌ه ب ‌ه گوێره‌ی ئامار‌ه‬ ‫ڕەسمیە‌کانی رژیم‪ ،‬ل ‌ه ئیران ‪ ١٤٠‬هه‌زار‬ ‫ژنی تووشبوو به‌ ماده‌ سڕکه‌ره‌کان هه‌یه‪.‬‬ ‫لە ئیران ڕۆژانە ‪ 10‬کەس بەهۆی مادەی‬ ‫هۆشبەرەوە گیان لەدەست دەدەن و‬ ‫هەروەها ڕۆژانە ‪ 70‬کەسی دیکە بە ئاماری‬ ‫تووشبوان بە ماددەی سڕکەر زیاد دەبن‪.‬‬ ‫بەرپرسانی حکوومەتی‬ ‫یەکێک لە‬ ‫ئێران ڕای گەیاندووە لە سەدا ‪٦٠‬ی‬ ‫تاوانە جۆراوجۆرەکان و خەسارە‬ ‫کۆمەاڵیەتیەکانی ئێران بەهۆی تووشبوون‬ ‫بە مادە هۆشبەرکانن‪.‬‬ ‫بەپێی ئامارە ڕەسمیەکانی ناوەندی‬ ‫بەرەنگاربوونەوەی مادە سڕکەرەکان‪،‬‬ ‫زیاتر لە دوو ملیۆن تووشبووی مادە‬ ‫هۆشبەرەکان لە ئێران هەن و بەپێی‬ ‫ئامارە ناڕەسمیەکان‪ ،‬نزیکەی ‪ 800‬هەزار‬ ‫کەس بە شێوەی کاتی و بۆ ڕابواردن‬ ‫(کات بەسەربردن) ماددەی سڕکەر بەکار‬ ‫دەهێنن‪.‬‬ ‫مێژووی گیرۆدەبوون بە ماددەی‬ ‫هۆشبەر لە ئێران‪ ،‬بۆ دەورانی بنەماڵەی‬ ‫سەفەوییەکان دەگەڕێتەوە و بە شێوەی‬ ‫چاندنی تۆوی خەشخاش پەرەیان بە‬ ‫بەرهەمهێنانی مادەی هۆشبەری «تریاک»‬ ‫وەرگرتووە‪.‬گیرۆدەبووانی مادەی هۆشبەری‬ ‫سپی(حەبی مێتادۆن) ئەو کەسانەن کە‬ ‫نە کارتۆن خەون و نە سیمایەکی شپرز‬ ‫و هەژارانە و ڕەش هەڵگەڕاویان هەیە‪.‬‬ ‫گیرۆدەبووانی لەم چەشنە باوەڕ بەوە‬ ‫ناکەن گیرۆدەی مادەی هۆشبەر بوونە و‬ ‫بە سانایی درێژە بە ژیان و کاسبی خۆیان‬ ‫دەدەن‪ .‬ئەو کەسانە قەت نەشە نابن و هیچ‬ ‫ئەمەلێکیان بۆ وەالنانی مادەی هۆشبەر‬ ‫نییە و تەنانەت زۆرجار باوەڕیان بە گیرۆدە‬ ‫بوونی خۆیان بە مادە هۆشبەرەکان نییە‪.‬‬ ‫لە الیەکی دیکە بە هۆی ئەوەی مێتادۆن‬ ‫کە جۆرە حەب و شەربەتێکی هۆشبەرە بە‬ ‫سانایی دەست دەکەوێ ئاماری گیرۆدەبوون‬ ‫ڕۆژ لەگەڵ ڕۆژ ڕووی لە زیاد بوونە‪.‬‬ ‫دەوڵەت خزمەتگوزاری بە کەمپەکانی‬ ‫وەالنانی مادەی هۆشبەر نادات‪ .‬لە کاتێکدا‬ ‫ئاماری گیرۆدەبووانی مادەی هۆشبەری‬ ‫سپی و ڕەش لە ئێران بە تایبەت ژنان‬ ‫ڕوو لە زیاد بوونە ناوەندەکانی وەالنانی‬ ‫مادەی هۆشبەر لە ڕووی تەندروستی و‬ ‫دەرمانی و شێوازی چاالکی ستاندارد نین‬ ‫و ئەوەش وایکردووە بەکارهێنەرانی مادە‬ ‫هۆشبەرەکان باوەڕیان بەو کەمپانە نەبێت‪.‬‬ ‫شایانی باسە سوپای پاسداران گەورەترین‬

‫مافیای هاوردەکەر و باڵو کەرەوەی مادەی‬ ‫هۆشبەرە لە ئێران و بە سیاسەتی بێ‬ ‫ئیرادە کردنی کۆمەڵگا دەیهەوێ الوان‬ ‫و ژنان لە شۆڕش دژی نیزامی کۆماری‬ ‫ئیسالمی لە ڕێگەی گیرۆدەکردنیان بە‬ ‫مادەی هۆشبەر دوور بکاتەوە‪.‬‬ ‫لە ئێران لە سەدا ‪٩‬ی بەکاربەرانی مادەی‬ ‫هۆشبەر ژنن‬ ‫بەپێی راپۆرتی پسپۆڕانی فەرهەنگی‬ ‫بەرەنگاربوونەوەی مادەی هۆشبەر لە ئێران‬ ‫زیاد لە سەتا ‪ 21‬ی تووشبوانی مادەی‬ ‫هۆشبەر خوێندکاری زانکۆن کە سەتا ‪63‬‬ ‫یان ژیانی هاوسەریان پێک هێناوە و سەتا‬ ‫‪ 53‬یان کار دەکەن و رێژەی لە سەتا‬ ‫‪55‬ی تەاڵقەکان بەهۆی بەکارهێنانی مادە‬ ‫هۆشبەرەکانە‪.‬‬ ‫ئەگەرچی پێشتر نەخوێندەواری و بێکاری‬ ‫و هاوسەرگیری نەکردنی گەنجان هۆکارە‬ ‫سەرەکییەکانی تووشبوون بە مادەی‬ ‫هۆشبەر ئەژمار دەکران بەاڵم ئامارە‬ ‫نوێیەکان دەریدەخەن کە سەتا ‪ 21‬ی‬ ‫تووشبوانی مادەی هۆشبەر لە ئێران‬ ‫بڕوانامەی بەکالۆریۆس و ماستەریان هەیە‬ ‫و لەناویاندا سەتا ‪ 63‬یان هاوسەرگیریان‬ ‫کردووە و سەتا ‪ 53‬یان کار دەکەن‪.‬‬ ‫لە سەتا ‪ 30‬بۆ ‪35‬ی کرێکارانی پیشەسازی‬ ‫و وەبەرهێنانی ئێران تووشبووی مادە‬ ‫هۆشبەرەکانن کە ئەوەش دەکاتە نزیکەی‬ ‫‪ 600‬بۆ ‪ 700‬هەزار کەس‪.‬‬ ‫هەندێک لە کرێکارەکان بەکارهێنانی‬ ‫تریاک بۆ قورسبوونی ئاستی کارەکەیان‬ ‫دەگەڕێننەوە و ئەوەش دەری دەخا کە‬ ‫یەکێک لە هۆکارەکانی تووشبوون بە‬ ‫مادەی هۆشبەر تەنیا بێکاری نییە بەڵکوو‬ ‫پاڵەپەستۆی لەڕادەبەدەری خاوەنکاریشە‬ ‫بۆسەر جەستەی کرێکاران و رۆژانە‬ ‫‪ 9‬کەس لە ئێران بەهۆی بەکارهێنانی‬ ‫مادەی هۆشبەرەوە گیانیان لەدەست‬ ‫دەدەن و زۆربەی بەکاربەرانیش لە گەنجان‬ ‫پێکهاتوون»‪.‬‬ ‫جۆری مادە هۆشبەرەکان لە سرووشتییەوە‬ ‫بەرەو پیشەسازی رۆیشتووە و مادەی‬ ‫هۆشبەری پیشەسازی زیاتر بۆ کەمبونەوەی‬ ‫دڵەڕاوکێ و الوازبوون و الوازی سێکسی‬ ‫بەکار دەبردرێت‪.‬‬ ‫بەڕوژبوونەوەی ئاماری تووشبوانی ئەو‬ ‫مادە هۆشبەرانەی بەشێوەی پیشەسازی‬ ‫بەرهەم دەهێندرێن لەکاتێکدایە کە‬ ‫گیرۆدەبووانی خواردنەوە کحولییەکان لەو‬ ‫واڵتەدا وەک دیاردەیەکی لێهاتووە و سااڵنە‬ ‫بەو هۆیەشەوە سەدان کەس گیانیان‬ ‫لەدەست دەدەن‪.‬‬ ‫مادەی هۆشبەری پیشەسازی بەو‬ ‫هۆشبەرانە دەگوترێت کە لە تاقیگەکان و‬

‫بەشێوەی پیشەسازی بەرهەم دەهێندرێن‬ ‫و مەترسییەکانیان زۆر لە مادە هۆشبەرە‬ ‫سرووشتیەکان زیاترە‪.‬‬ ‫كەسی ئالوودە بە مادەی هۆشبەر زۆر‬ ‫جیاوازن لەكەسانی ئاسایی بەردەوام‬ ‫هەست بەماندووبون دەكەن‌و دەمارەكانی‬ ‫لەوریابووندان‪،‬‬ ‫مێشكیان هەمیشە‬ ‫چاالكن‪ ،‬بەاڵم لەهەر حاڵەتێكی نایاسایی‌و‬ ‫گرتنەوەی ئەم مادەیە لەكەسی ئالوودە‬ ‫بوو ئەگەری زۆری هەیە دەستبەجێ گیان‬ ‫لەدەست بدات‪.‬‬ ‫هەروەها كەسانی ئالوودە بوو ناتوانن‬ ‫تەنیا بۆ چركەیەكیش واز لە دەرمان بێنن‌و‬ ‫كاریگەی لەسەر هەڵسوكەتوو قسەكردنیان‬ ‫دەبێت لەكاتی قسەكردندا كەسی‬ ‫بەرامبەر ناتوانێت بەتەواوی لێیان بگات‌و‬ ‫قسە ئەبزركێنن‪.‬‬ ‫لەگەڵ ئەوەش هەمیشە بەكەسی الواز و‬ ‫بێدەسەاڵت دێنە پێش چاو‪ ،‬بەردەوام هەست‬ ‫بەگێژبوون دەكەن‌و تووشی سەرئێشەو‬ ‫ڕشانەوە دەبن ‌و تووشی زەردوویی دەبن‬ ‫‌و پێستی كەسی ئالوودەبوو تووشی پەڵەو‬ ‫لكەی نامۆ دەبێت‪ ،‬بەشێوەیەك كەسی‬ ‫ئالوودەبوو لە كۆمەڵگا دادەبڕێت‪.‬‬ ‫مادەی هۆشبەر جگە لەزیانی تەندروستی‬ ‫زیانی ئابوریشی لێدەكەوێت‪ ،‬بەشێوەیەك‬ ‫كەسی تووشبوو بەمادەی هۆشبەر وردە‬ ‫وردە لەمردن نزیك دەبێتەوە و گیان‬ ‫لەدەست دەدات‪.‬‬ ‫هۆکارە سەرەکیەکانی پەنابردنی الوان‬ ‫و تازەالوان بۆ بەکار‌هێنانی مادەی‬ ‫هۆشبەر و ئالودەبوونیان‪ ،‬دەگەڕیتەوە‬ ‫بۆ بیکاری‪ ،‬هەژاری و نەبوونی و بێ‬

‫ئومێدی و دەسەاڵتی دواکەوتوو…‬ ‫لەهەر جیگایەکی دنیادا‪ ،‬بێکاری‬ ‫پەرەبگرێت‪ ،‬هەژاری فراوان بێتەوە‪،‬‬ ‫بێ ئومێدی تەشەنەبکات و خەونی‬ ‫الوان بخنکێنرێت‪ ،‬دەسەاڵتی‬ ‫دواکەوتوو خۆی بکاتە مڵۆزمی سەر‬ ‫کۆمەڵگا و خەونی الوان بکوژێت و‬ ‫بیگۆڕێت بە کابوس‪ ،‬بەکارهێنانی‬ ‫مادەی هۆشبەر باڵودەبیتەوە و لە‬ ‫حاڵەتەوە دەبێت بە دیاردە‪ ،‬بۆ‬ ‫بەرگرتن بە ئالودەبوون و قاچاخچێتی‬ ‫دەبێ‬ ‫بە مادەهۆشبەرەکانەوە‪،‬‬ ‫کڕین و فرۆشتنی مادەهۆشبەرەکان‬ ‫بەتەواوەتی قەدەغەبکرێت و سزای‬ ‫توندی ئەوانەی بەرهەمی دێنن و‬ ‫قاچاغچیتی بە شیوەی نایاسایی‬ ‫پێوەدەکەن و دەفرۆشن‪،‬بدرێت‪.‬‬ ‫دیارە هاوکات دەبێ زەمینەو‬ ‫هۆکارەکانی رووهێنانی تاکەکان‬ ‫بۆ بەکارهێنانی مادەهۆشبەرەکان‪،‬‬ ‫لەبەین ببرێن‪.‬‬


‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪8‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٥‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٢/١٧ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫سەرنووسەر‪:‬‬

‫رەزا کەعبی‬

‫بۆ خوێندنه‌وه‌ی دواڕۆژ له‌سه‌ر تۆڕی ئینتێرنێت‬ ‫سه‌ردانی ‪ www.komala.com‬بکه‌ ‌ن‬ ‫پەیوەندی ‪dwaroj@komala.com‬‬

‫بەڕێوەبەری نوسین و دیزاین‪:‬‬

‫هێمن بایەزیدپور‬

‫هەڵەچنین‪:‬‬

‫محەممەد فەرهادزادە‬

‫پەیوەست بوونی کۆمەڵێک لە کچان و کورانی خەباتکاری‬ ‫کوردستان بە ڕیزی هێزی پێشمەرگەی کۆمەڵە‬

‫رۆژی جۆمعە ڕێکەوتی ‪٢٥‬‬ ‫ڕێبەندانی ‪٩٨‬ی ھەتاوی و‬ ‫لە سالیادی ‪٥٠‬ھەمین سالی‬ ‫دەستپێکی خەباتی کۆمەلە‬ ‫پۆلێکی کە لە گەنجانی‬ ‫شۆرشگێری گەلەکەمان بە‬ ‫ڕیزەکانی پڕ لە شانازی‬ ‫کۆمەڵە پێوەست بوون‪.‬لەو‬ ‫ڕێوڕەسمە دا کە لە ناوەندی‬ ‫کۆمەلە‬ ‫سەرکردایەتی‬ ‫بەڕێوە چوو و ڕێژەیەکی‬ ‫برچاوی پێشمەرگە و‬ ‫ئەندامانی کۆمەلە و ھەروەھا‬ ‫میوانانی حیزبەکانی تری‬ ‫ڕۆژھەالت و باشوور و‬ ‫کوردستان‬ ‫باکووری‬ ‫بەشداریان کرد‪.‬‬

‫سەرەتای ڕێورەسمەکە‬ ‫ھاوڕێ ئارمان کورد‬ ‫وەک بەرپرسی ناوەندی‬ ‫فێرگەی سیاسی نیزامی‬ ‫کۆمەلە قسە و باسێکی‬ ‫پێشکەش کرد‪ ،‬لەو‬ ‫وێرای‬ ‫قسەوباسەدا‬ ‫سوپاس و پێزانین لە‬ ‫مامۆستایانی دەورەی‬ ‫سیاسی‪ ،‬جەختی لەسەر‬ ‫پەروەردەکردنی بەھێزی‬ ‫کۆمەلە‬ ‫پێشمەرگەی‬ ‫وەک باسکی بەھێزی‬ ‫گەل کردەوە و ئاماژەی‬ ‫بەوە کرد پێشمەرگەی‬ ‫کۆمەلە ھاوکات لە بواری‬ ‫نیزامی بەلکوو لە باری‬ ‫فکر و ھزریشەوە دەبێ‬ ‫جیاواز بێت‪ ،‬لە درێژەی‬ ‫کلیپێک‬ ‫ڕێوڕەسمەکە‬ ‫لە کار و چاالکییە‬ ‫کانی مامۆستایان و‬

‫پێشمەرگەکان پێشکەشی‬ ‫ئامادەبووان کرا و لە‬ ‫کۆتاییش دا بەشداربووانی‬ ‫ئەودەورەیە کە بە نێوی‬ ‫پەلی گیانبەختکردوانی‬ ‫مانگی خەزەلوەر ناودێر‬ ‫کرابوو بە دروشمی پر لە‬ ‫شانازی بژی کۆمەلە بژی‬ ‫سۆسیالیزم پێوەستی‬ ‫رڕیزەکانی کۆمەڵە بوون و‬ ‫لە الیان ئەندامانی رێبەری‬ ‫پێشمەرگەکانەوە‬ ‫و‬ ‫بەخێراتنیان لێکرا‪.‬‬

‫دواستوون‬ ‫نەوید مێهراوەر‬ ‫پەنجا ساڵ لەمەوبەر و لە هەلوومەرجێکی تایبەتدا‪ ،‬کۆمەڵێک لە الوانی‬ ‫کورد کە بۆ خوێندن روویان لە زانکۆکانی ئێران کردبوو بڕیاری دامەزرانی‬ ‫رێکخراوێکیان دا کە ئێستە نێوی کۆمەڵەیە و قەاڵی لە بن نەهاتووی‬ ‫یەکسانیخوازییە لە کوردستان‪.‬‬ ‫ئەو هەلوو مەرجە تایبەتە کە دەرەنجامی گوشار و سەرکوت و داپڵۆسینی‬ ‫دەسەاڵتی پاشایەتی و مەحروم ڕاگرتنی لە ئیستە زیاتری کوردستان بوو‪،‬‬ ‫وای کردبوو تەنیا ئەو بەشە لە بنەماڵەکان کە توانای داراییان هەبوو بۆ‬ ‫درێژەی خوێندن منداڵەکانیان دەناردە شارەکانی دەرەوەی کوردستان‪،‬‬ ‫لە الیەکی دیکەشەوە داپڵۆسینی مێژوویی گەلی کورد لە الیەن رژیمی‬ ‫گەندەڵی پاشایەتییەوە و هیوا و ئارەزووی خەڵکی کوردستانیش بۆ‬ ‫گەیشتن بە مافە ئینسانی و نەتەوییەکانی خۆیان کاریگەر بووە لە سەر‬ ‫بیرو هزری دامەزرێنەرانی ئەم رێکخراوە‪ ،‬هەروەها باڵو بوونەوەی ئەندێشەی‬ ‫چەپ و یەکسانیخوازی لە جیهاندا رەنگدانەوە لە سەر هزری پێک هێنەران‬ ‫و یەکەم شانەکانی ئەو رێکخراوەیە کە ئێستە جگە لە رێکخراوی سیاسی‬ ‫گوتارێکە بە پانایی هەمو کوردستان دەبێت‪.‬‬ ‫کۆمەڵە کە لە ژمارەیەکی کەم لە خوێندکاران هاتە دروست بوون و لە‬ ‫سەردەمی رژیمی پاشایەتیدا بە نهێنی توانی خوێ رێکخات بەداخەوە‬ ‫توشی زەبری گورچکبڕ دەبێ و بەشێکی بەرچاو لە دامەزرێنەرانی دەکەونە‬ ‫زیندان و سەرەڕای ئازار و ئەشکەنجەیەکی زۆر بەاڵم بەردی بناغەی‬ ‫مقاومەت و خۆڕاگری لە نیو زیندان دا دادەمەزرێنن و تەنانەت هاتنە گۆڕی‬ ‫جیاوازی فکریش لە زیندان و لەو دەمەدا نایان رووخێنی و هەموویان‬ ‫بەڕوسووریەوە لە زیندان هاتنە دەر و ئەو خۆراگرییەی ئەوان بوو بەو‬ ‫رێچکەیە کە دواتر قارمانگەلێک وەک عومەر فەیزی‪ ،‬زەمانە قادری‪،‬‬ ‫ئەحمەد شەعبانی‪ ،‬ئێحسان فەتاحیان‪ ،‬خالد بابا حاجیانی و سەدان ژن و‬ ‫پیاوی شۆڕشگێڕ و خۆڕاگری دیکە لە پانتایی هەموو کوردستاندا سەری‬ ‫بەرزیان بۆ جەالدان نەوی نەکرد و گیانی ئازیزیان بۆ رزگاری گەلی کورد‬ ‫و چەوساوەکانی بەختکرد‪.‬‬ ‫بە نزیک بوونەوە لە رووخانی رژیمی پاشایەتی و دواتر شکانی دەرکی‬ ‫زیندانەکانی ئێران پاڵەوانانی نێو زیندان لە الیەن خەڵکەوە لە ئامێز گیران‬ ‫و بە گەرمی پێشوازیان لێکرا‪ ،‬ئیتر مەودایەک لە نێوان هاوڕێیانی زیندان و‬ ‫دەرەوەدا نامێنێ و دیسانەوە یەکدەگرنەوە و تێهەڵدەچنەوە‪ ،‬لەوە بەدواوە‬ ‫زۆربەی هەرە زۆری ئەوانە بوون بە رابەری بەشێکی بەرچاو لە بزووتنەوەی‬ ‫خەڵکی کوردستان و لە گەڵ خۆیان بەشێکی دیکە لە جوغرافیای‬ ‫کوردستانیان هێنایە نێو بزووتنەوەی رزگاریخوازی کوردستانەوە‪.‬‬ ‫چوونی ئەو بەشە لە جوغرافیا و بەشداری خەڵکی ناوەند و خوارووی‬ ‫کوردستان لە بزووتنەوە مافخوازانەکەی کوردستاندا کە کۆمەڵە تێیدا‬ ‫دەوری سەرەکی هەبوو کۆمەڵێک تاکتیکی نوێ و مودێرنی وارد بە‬ ‫بزووتنەوەکە کرد کە ئێستە ئیتر بووەتە پێناسەی بزووتنەەی رزگاریخوازی‬ ‫کوردستان‪.‬‬ ‫بەشدار کردنی ژنان بە پانتایی هەموو کوردستان لە خەباتدا و بە تایبەتیتر‬ ‫بەشدارییان لە هێزی پيشمەرگە و لە شەڕی بەرگری لە خەڵک و خاکی‬ ‫کوردستان خەباتی گەلی کوردی بردە قۆناخێکی دیکە و مروڤانە تری‬ ‫کرد‪ ،‬هەروەها بانگەشەی ژیانی هاوسان و پشتگیری لە خەڵکی پاڵە و‬ ‫رەنجدەران و کرێکاران‪ ،‬بانگەشەی یەکسانی نیوان ژن و پیاو و بەگشتی‬ ‫هێنانی بیری چەپ بۆ نێو بزووتنەوەکە وەک گوتاری سەرەکی گڕوتینێکی‬ ‫زۆرتر و هێزێکی زیاتری بە بزووتنەوەکە بەخشی‪.‬‬ ‫هەروەها رێکخستنی کاری مەدەنی و مانگرتن و کۆچ و رێپێوان لە بەرانبەر‬ ‫دوژمنی دڕ و تازە بە دەسەاڵت گەیشتووی کۆماری ئیسالمی ورەیەکی‬ ‫زۆری وە بەر خەڵکی کوردستان نا و خودی خەڵکەکەی کرد بە خاوەنی‬ ‫بزووتنەوەکە‪.‬‬ ‫ئێستە ئیتر پاش پەنجا ساڵ لە دامەزرانی کۆمەڵە و زیاتر لە چل ساڵ لە‬ ‫خەباتە ئاشکراکەی‪ ،‬کوردستان بە مەڵبەندی کاری مەدەنی و یەکگرتوویی‬ ‫ئەناسرێتەوە‪ ،‬ئەوبەشە گەورەیەی کوردستانیش کە لە گەڵ کۆمەڵە و‬ ‫ئەندێشەی چەپ بەشداری بزووتنەوەکەی کرد ئێستەش سەرقافڵەی‬ ‫رێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنیە و بزووتنەوە رزگاریخوازییەکەشی‬ ‫هەمەڕەنگە و توانا و تەحەمولی پلۆرالیزمی هەیە و لە نێو قوواڵیی‬ ‫کۆمەڵگاوە سەری هەڵهێناوە‪.‬‬ ‫لە یادی پەنجا ساڵەی سەر هەڵدانی کۆمەڵە و دامەزرانی ئەو رێکخراوە‬ ‫یەکسانیخوازە دا یادی هەموو ئەو ئازیزانە بەرز رادەگرین کە بە گیانی‬ ‫خۆیان تا ئێستاکەش رووناکییان بەخشیە ئەم رێگەیە و ئەم کاروانە‬ ‫یەکسانیخوازیەیان لە سەرپێ راگرتووە‪.‬‬ ‫پیرۆز بێت ‪٢٦‬ی رێبەندان رۆژی کۆمەڵە‬


Issuu converts static files into: digital portfolios, online yearbooks, online catalogs, digital photo albums and more. Sign up and create your flipbook.