dwaroj 89

Page 1

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‬

‫دوو هه‌فته‌نامه‌یه‌كی سیاسیی گشتییه‬

‫ده‌ریده‌كات‬

‫سەروتار‬ ‫کۆماری ئیسالمی و پەلەقاژەی سیاسی‬

‫عومەر ئێلخانیزادە‬ ‫کۆماری ئیسالمی دوای خستنە خواری تەیارە موسافیرھەڵگرەکەی ئۆکراین کە‬ ‫بووە ھۆکارێکی دیکە کە ڕواڵەتی دژە ئینسانی ئەو حکومەتە زۆرتر دەربکەوێ‪،‬‬ ‫ئەوجار بە شاردنەوە و باڵو کردنەوە و پەرەدان بە پەتای کڕۆنا‪ ،‬چەند قات زۆرتر‬ ‫سیمای دزێوی بە ڕوی جیھاندا‪ ،‬دەرخست‪ .‬لە ناوخۆش بە درۆودەلەسەی ئاشکرا‬ ‫بەرەنگاری پەتای کڕۆنا بووەوە‪ ،‬کەرەسەی یارمەتیدراو و ھێندراو لە دەرەوە لە‬ ‫الیەن مافیا گەندەڵەکانی دەسەاڵتەوە لە بازاردا فرۆشران و دزران‪ ،‬ژیانی خەڵکی‬ ‫کردە بارمتە تا پوڵ لە سندوقی نێونەتەوەیی دراو وەربگرێ‪ ،‬ھەر بەرپرسە و‬ ‫ڕۆژە قسێکی دەکرد تا لەو بێنەوبەرەی قساندا‪ ،‬روحانی دەرونی ڕەشی خۆیانی‬ ‫بە باشی دەرخست و کوتی‪« :‬دوو میلیۆن کەس بمرێ باشترە تا سی میلیۆن‬ ‫برسی بێنە سەر شەقام»‪.‬‬ ‫بەڵێ داڕماویی ئابوری‪ ،‬گەندەڵی بێ ڕادە و ترس لە ناڕەزایەتی و ڕاپەڕینی‬ ‫جەماوەر و تەریک کەوتنەوەی دەرەکی ھانیدان تا بەشکەم بە ھۆی کڕۆناوە‬ ‫وەھا سێبەری مەرگ بەسەر کۆمەڵگادا زاڵ بکەن تا ناھومێدی و بێ ھیوایی باڵ‬ ‫بەسەر ھەموو واڵتدا بکێشێ کە ئەوان بتوانن خۆیان لە شەپۆلی ناڕەزایەتی و‬ ‫ڕاپەڕینی چاوەڕوانکراو ڕزگار بکەن‪ .‬لە الیەکی دیکەوە داڕمانی ئابوری و گەمارۆ‬ ‫سەپێندراوەکان دەستیانی بەست بۆ پاراستنی پێگە نیزامییەکانیان لە دەرەوەی‬ ‫سنور و تەیارکردنی میلیشیا تێرۆریستەکانی سوریە‪ ،‬عێراق و لوبنان‪ .‬گوشاری‬ ‫دەرەکی و ھێرشی ناو بە ناوی ئیسرائیل بۆ ھێزەکانی ئێران و حیزبوڵاڵ لە سوریە‬ ‫دۆخی نالەباری کۆماری ئیسالمی لەو مەیدانەشدا دوو ئەوەندە شێواند و‪ ،‬بێ‬ ‫مایە و لەرزۆک بوونی ھێز و توانی نیزامی ئێرانی بە زەقی نواند و‪ ،‬بۆیان بوو بە‬ ‫دەردی سەرباری دەردان‪ .‬ئیتر ھڕوگیف و ھەڕەشەکانیان نەک کاریگەریی نەما‪،‬‬ ‫ھەموان دیتیان کە ئەو ژێستەی گرتبویان بە خۆیانەوە‪ ،‬چەندە درۆینە و پوچە‪.‬‬ ‫ھەموو فایلی چل ساڵ دەسەاڵتی ئەو حکومەتە نگریسە و کردەوە‬ ‫ترۆریستییەکانی لە دەرەوەی سنور و لە ناوخۆ‪ ،‬دیسانەوە ھاتنەوە بەر دیدەی‬ ‫بیرورای گشتی و باسیان لێدەکرێ‪ ،‬ناوخۆشیان شڵەژاوەو‪ ،‬کەس خەتی کەس‬ ‫ناخوێنێتەوە‪ ،‬تەنیا سیاسەتی ترۆر و تۆقاندن و پیالنگێڕی دژ بەیەک‪ ،‬بۆتە‬ ‫یاسای نێوخۆی دەسەاڵتدارانیش بۆ مانەوەیان‪ .‬لە نێو ئەو حکومەتەدا کەس‬ ‫بۆ بیروبڕوا کار ناکات‪ ،‬کەس باوەڕی بە ھاوپەیمانی ئەوڕۆ و دوێنێی نەماوە‬ ‫کە نەبێتە دوژمنی بابەکوشتەی سبەینێی‪ .‬ھەر ھەموو دەسەاڵت لە ترسی ڕق‬ ‫و توڕەیی جەماوەر لەرزیان لێ ھاتووە و ھەموو ئەو ھەنگاو و بڕیار و کردەوە‬ ‫جینایەتکارانەی بەتایبەت ئەو چەند مانگەی دواییش لەو ترس و شڵەژانەوە‬ ‫سەرچاوە دەگرێ‪ .‬بەاڵم نەک نەیانتوایوە وەزعی خۆیانی ھەندێک پێ باشتر‬ ‫بکەن یان دەرسێک وەربگرن و دوای ئەو ھەموو ناکامی و شکستە‪ ،‬گۆڕانێک‬ ‫لەو سیاسەتی ئاژاوەگێڕیە پێکبێنن‪ ،‬بە پێچەوانە زۆر و زۆرتر نوقمی سیاسەتی‬ ‫پەلەقاژە و ئاژاوەگێڕی لە دەرەوە‪ ،‬بەڕێوەبردنی سەرکوت و دوژمنایەتی لەگەڵ‬ ‫داخوازییەکانی خەڵک لە ناوەوە‪ ،‬بوون‪.‬‬ ‫دەبینین ناڕەزایەتی و ئیعتیرازی کرێکاران‪ ،‬مالخوراوان و کارمەندان ھەر‬ ‫لە یەکەم ڕۆژەکانی دوای کرانەوەی ھاتوچوێ و چوونەوە سەرکار‪ ،‬دەستی‬ ‫پێکردوە و پەرەش دەستێنێ‪ .‬گرانی و بێکاری بەرۆکی ھەموو بنەماڵەیەکی لە‬ ‫ئێران گرتووە‪ ،‬کەمبوونی کەلوپەلی دەرمانی ساڵمەتی خەڵکی زیاتر خستۆتە‬ ‫مەترسییەوە‪ ،‬نەبوونی کەرەسەی پێویست لە زۆر بواری سەنعەتی و کز بوونی‬ ‫کاسبی و بازار‪ .‬ھەموو ئەو دەرد و گرفتانە و سیاسەتی ریسوای کۆماری‬ ‫ئیسالمی‪ ،‬نەک بۆی نەبووە و نابێ بە دەرس‪ ،‬بەڵکوو بونەتە ھۆی ئەوە کە‬ ‫زۆر ئەحمەقانە دەست بداتە ھێرشی سایبری بۆ سەر ئاوی ئیسراییل و ھیچی‬ ‫پێنەکرێ و لە بەرانبەردا ھێرشی سایبری ئیسراییل بۆ کونارەک و لەناوچوونی‬ ‫گەمی جەنگی و دەیان کەسی لێبکەوێتەوە‪ .‬خامنەیی ھەڕەشەی لە ناوبردنی‬ ‫ئیسراییل بکات و بەردەوامیش ھێزەکانی ئێران لە سوریە لە ژێر ھێرشدا بن و‬ ‫پاشەکشەیان پێبکرێ و حکومەتەکەی ئەسەدی ھاوپەیمانیشی توشی قەیران‬ ‫بکات و تەنانەت روسیەش ڕوی لێ وەرگێڕێ‪.‬‬

‫دەستیان دایە کوشتار و خنکاندنی پەنابەرانی ئەفغانی لە ئاوی‬ ‫نێوان دوو واڵت و حاشای لێدەکەن‪ .‬شەڕی نێو خۆیان لەسەر ڕۆژی‬ ‫جێژنی ڕەمەزان بگاتە ئەوپەڕی خۆی و لە جیاتی کڕین و ھێنانی‬ ‫دەرمان بۆ ناو خۆ‪ ،‬چەندین بارھەڵگری دەریایی ڕوانەی حکومەتی‬ ‫دیکتاتۆری وێنیزوئیال بکات‪ .‬ھەڕەشەی بە نێوەرۆک بەتاڵ لە‬ ‫ئامریکا و ڕۆژئاوا و لەو الشەوە خاک و ئاوی سنوری ئیران ھەرزان‬ ‫فرۆش بکات تا بەشکەم دۆستایەتی روسیە ڕابگرێ‪.‬‬ ‫ھەموو ئەو دیاردە و سیاسەتە چەوتانەی سەروتر باسیان لێکرا‬ ‫دەینوێنن کە کۆماری ئیسالمی لە قۆناغی داڕمان و تێکچوونی‬ ‫خۆی نزیک و نزیکتر دەبێتەوە‪ .‬خەڵکی وەزاڵە ھاتوو چیتر ناتوانێ‬ ‫لەو ھەلومەرجە مەرگەساتەدا بێدەنگ بێ‪ .‬ھەموو ئەو کردەوانە‬ ‫چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوە‪ ،‬پەلەقاژەی سیاسین لە حاڵەتی‬ ‫سەرلێشێواوی و شکست و ریسوایی ئەو رژیمەدا‪ .‬ئێران دەگۆڕێ‪،‬‬ ‫نەک لە قازانجی کۆماری ئیسالمی‪ ،‬دژ بەو رژیمە‪ .‬دوژمنی خەڵکی‬ ‫کوردستان لە دەورانی گێژی و سەرەمەرگ دایە‪ ،‬پێویستە ھێزە‬ ‫سیاسییەکان ئەو ھەڵە بناسن و کاری جیددی بۆ تەبایی و‬ ‫یەکگرتوویی بکەنە ئامانجی خۆیان‪.‬‬

‫نرخ‪ 500 :‬دینار‬

‫‪dwaroj@komala.com‬‬

‫كۆمه‌ڵه‌ی زه‌حمه‌تکێشانی کوردستان‬

‫‪6 - ٢٠٢٠/٠٥/٢٦‬ی جۆزەردانی ‪1398‬‬

‫له په‌راوێزی قسه‌كانی خامنه‌یی بۆ رۆژی به ناو قودس‪:‬‬

‫دۆڕان له مه‌یدانی شه‌ڕ و دیپلۆماسی‌‪،‬‬ ‫ه بۆ سه‌ر خه‌ڵك‬ ‫هێرش و هه‌ڕه‌ش ‌‬

‫خامنه‌یی به بیانوی رۆژی به ناو قودس‬ ‫و له‌و رۆژانه‌ی كه ده‌نگوی پاشه‌كش ‌ه‬ ‫و تێكشكانی هێزه‌كانیان له سوری ‌ه‬ ‫باڵو بوه‌ته‌و‌ه و هه‌روه‌ها خۆپیشاندان و‬ ‫ناڕه‌زایه‌تی له حوزوری رژیمه‌كه‌ی به تایبه‌ت‬ ‫له عێراق ب ‌هر‌ده‌وامه‌‪ ،‬ده‌ستی كرده‌و‌ه به‬ ‫قسه‌ی شه‌ڕئه‌نگێزان ‌ه كه ته‌نیا بۆ ناوخۆ و‬ ‫هه‌ڕه‌ش ‌ه له خه‌ڵك و هه‌وڵدان بۆ ڕاگرتنی‬ ‫كه‌ش و هه‌ۆای ئه‌منییه‌تی مه‌سره‌فی هه‌یه‌‪.‬‬ ‫خامنه‌یی كه به بیانوی كۆڕۆنا خۆیی حه‌شار‬

‫داو‌ه و چادوێرانی سیاسی باس له‌و‌ه ده‌كه‌ن‬ ‫كه خامنه‌یی وه‌ك حه‌سه‌ن نوسرۆاڵی‬ ‫حێزبواڵ له ئه‌گه‌ری هێرشی هه‌ۆایی نگه‌ران ‌ه‬ ‫و پیتاپیتاش دووپاتیان ده‌كرده‌و‌ه كه ئه‌م‬ ‫قسانه‌ی ئه‌مرۆ ڕاسته‌وخۆ و زیندووه‌‪ ،‬باسی‬ ‫له نابودی ئیسرائیل و شكانی ئه‌مریكای‬ ‫ده‌كرد‪ .‬خۆ حه‌شاردانی خامنه‌یی له‌م دوو‬ ‫مانگ ‌ه له كاتێكدای ‌ه ك ‌ه هێرش بۆ سه‌ر بنك ‌ه‬ ‫و پێگه‌كانی سه‌ربازی كۆماری ئیسالمی‬ ‫به تایبه‌ت له سوری ‌ه زۆر زیادی كردووه‌‪.‬‬

‫خامنه‌یی ك ‌ه ئه‌م هه‌ڕه‌شانه‌‪ ،‬كه كۆماری ن ‌ه ته‌نیا هیچ ده‌سكه‌وتێكی نه‌بو‌ه و له‬ ‫ئیسالمی ل ‌ه كزی و الۆازترین قۆناخی سه‌رله‌نوێ دروستكردنه‌وه‌ی سوری ‌ه و‬ ‫ده‌سه‌اڵتی ناوخۆیی و حووزوری له واڵتانی دیك ‌ه به‌شی نه‌دراو‌ه كه هێزێكی‬ ‫رڕۆژهه‌اڵتی ناوه‌ڕاست ب ‌ه سه‌ر ده‌بات‪ .‬گه‌وره‌ی جه‌ماوه‌ری له عێراق و لوبنان‬ ‫له ناوخۆ شۆرش ‌ه كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كان چه‌ندین مانگ ‌ه له سه‌ر شه‌قامن و داۆای‬ ‫هه‌ر جار به هێزتر و به به‌شداری سه‌ره‌كیان چون ‌ه ده‌ره‌وه‌ی كۆماری‬ ‫جه‌ماوه‌رێكی به‌رینتر رووده‌دا و له ئیسالمییه‌‪ .‬به وته‌ی یه‌كێك له كاربده‌ستانی‬ ‫رۆژهه‌اڵتی ناوه‌ڕاستیش كه ده‌یان عێراقی‪ :‬ئه‌وه‌ی كه كۆماری ئیسالمی له‌م‬ ‫میلیارد دوالر و هێزكی به‌رچاوی به كار ‪ ٤٠‬ساڵ ‌ه ل ‌ه رۆژهه‌اڵتی ناوه‌ڕاست كردی‪،‬‬ ‫بردوو‌ه و ‪ ٤٠‬ساڵ ‌ه كات به فیرو ده‌دا‪ ،‬یه‌كشه‌و‌ه بو به دوكه‌ڵ‪.‬‬

‫دواڕۆژ ئەم بابەتانە لە خۆ دەگرێ‬ ‫لەم سنوورانە تەنیا دەنگی زایەڵەی مەرگ دەبیسرێت(‪)٣‬‬ ‫پەرویز ڕەحیم زادە‬

‫ئاکامی بێ الیەنی و ڕکوودی سیاسی لە ڕۆژهەاڵتی کوردستان(‪)٤‬‬ ‫ئاژوان کرماشان‬

‫کۆمەڵە و نەتەوە(‪)٥‬‬ ‫دوکتۆر محەممەد حسین زادە‬

‫سەھامی عەداڵەت یان تااڵنی زیاتری گیرفانی خەڵکی رەش و رووتی ئێران؟! (‪)٦‬‬ ‫فیرووز مامۆیی‬

‫یادێك له ساڵڕۆژی ئێعدامی جه‌نایه‌تكارانه‌ی ‪ ٥٩‬خه‌باتكار و تازه‌الوی‬ ‫شاری مــــهاباد(‪)٨‬‬ ‫عەزیز ئاجیکەند‬

‫جیهان دەبێ بۆ ژنان ئەمنتر بکرێ (‪)١٠‬‬ ‫ئەسعەد دوروودی‬

‫جۆزەردان مانگی ئیعدامی یه‌که‌م زیندانیی سیاسیی ژن ‌ی کوردستانی ڕۆژهەاڵت (‪)١١‬‬ ‫پڕشەنگ محەممەدی‬

‫چیرۆکی شارێک کە بوو بە سەنگەری شۆڕش (‪)١٢‬‬ ‫شارام وەحدانی‬

‫ڕەخنەگر و کۆمەڵگە (‪)١٣‬‬

‫ناتەبایی (‪)١٤‬‬ ‫ئامانج عەزیزکەندی‬

‫دوکتۆر عەبدوڵاڵ عەلیدۆست‬


‫‪2‬‬

‫هەواڵ و ڕاپۆرت‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫کۆڵبەران‪ ،‬قوربانی ئابووری یان سیاسەت‬ ‫سەیران مستەفازادە‬ ‫رۆژهەاڵتی کوردستان بە هۆی سیاسەتی‬ ‫ڕێژیمی ئیسالمی ئێران لە ژێر هێلی‬ ‫هەژاریدایە و کۆڵبەرانێک کە لە نەبوونی‬ ‫کارو ئابورێکی گونجاو و باش ناچارن‬ ‫شاخی سەخت‌و ئەستەم وەک «ژاالنە»‪،‬‬ ‫ئاالن‪ ،‬سورێن‌و قەندیل‌و ‪ ...‬هتد‪ ،‬بە‬ ‫کۆڵی دەیان کیلویی تێپەرێنن‌‪ ،‬جگە لە‬ ‫تەقەکردنی راستەوخۆیی هێزەکانی رژیم‪،‬‬ ‫لەو ناوەدا سەرما و کەوتنە خوارەوەو‬ ‫هەرەس‪ ،‬هەرەشەیان لێدەکات‪ ،‬هەر وەک‬ ‫«ئازاد‌و فەرهاد خەسرەوی» ئەو دوو‬ ‫برا مەریوانییە کە لە شاخی «ژاالنە»‬ ‫تووشی بەفر ‌و سەرما بوون ‌و گیانیان‬ ‫تەنیا و تەنیا بۆ بژیوی ژیان‪ ،‬بۆ ژیانێکی‬ ‫هەژارانە لە دەست دا‪ .‬بێبەش بوون ‌و‬ ‫هەژاریی لە دیاردەی کۆڵبەریدا نەخشی‬ ‫گرنگی هەیە‪.‬‬ ‫لە مانگەکانی رابردوو دوایی بەستنی‬ ‫هەموو سنوورەکان لەالیەن هێزەکانی‬ ‫ڕێژیمی ئیسالمی ئێرانەوە‪ ،‬ئێمە رۆژانە‬ ‫شاهیدی تەقەکردنی ئەو هێزانەین لە‬ ‫کۆڵبەران‌‪ ،‬هەر رۆژ لە سنوورێک‪ ،‬منداڵێک‬ ‫بێ باوک دەبێت‌و ژنێک دڵی دەسووتێت‪.‬‬ ‫کۆڵبەرەکان ئەگەر کارەکەشیان قاچاخ‬ ‫بێت شایانی ئەوە نین کە بکوژرێن ‌و‬ ‫راستەوخۆ تەقەیان لێبکرێت‪ .‬ئەگەر وایە‬ ‫بۆ بە ئەوانەی لە سنوورەکان بە‬

‫کانتینێر باری قاچاخ دەبەن وەها هەلس‌و‬ ‫کەوتێک ناکرێت؟‬ ‫کۆڵبەری کار نییە‪ ،‬دیاردەیەکە کە تاک‬ ‫ناچار دەکات بۆ بژیوی ژیانی رۆژانەی‬ ‫کۆڵێکی ‪ ٥٠‬تا ‪ ١٠٠‬کیلویی شاخە و شاخ‬ ‫ببات تا بتوانێت بژیوی ژیانی منداڵەکانی‬ ‫دابین بکات‪ .‬کۆڵبەری بە هۆیی ئەوەی‬ ‫سەرمایە لەم واڵتە زۆر خراپ دابەش‬ ‫کراوە‌و ژێرخانی ئابووری ئێران لەالیەن‬ ‫چەند کەسێکەوە بە تاالن دەبرێت‪ ،‬رۆژانە‬ ‫ماڵ ‌و نان ‌و ژیانی خەڵکی کوردستان‬ ‫بە هۆیی دیاردەی کۆڵبەرییەوە دەکەوێتە‬ ‫مەترسی‪ .‬ئەوە تەنها تەقەکردنی هێزەکانی‬ ‫رژیم نییە کە دەبێتە هۆیی مەترسی بۆ‬ ‫سەر کۆڵبەران‪ ،‬بەڵکوو سەرمای زستان‌و‬ ‫هەرەس کۆڵبەرەکان لە ژێر خۆیدا بزر‬ ‫دەکات‌و سەرماش رەقیان دەکاتەوەو‬ ‫مەیدانەکانی مینیش یەکێکی دیکە لەو‬ ‫مەترسیانەی سەر ژیانی کۆڵبەرانە‪.‬‬ ‫بارودۆخی ژیان‌و ئابووری کۆڵبەران کە‬ ‫ژمارەیان لە نێوان ‪ ٥٠٠‬تا ‪ ١‬میلیون کەس‬ ‫دەبێت زۆر خراپە و ڕێژیم هیچ جۆرە‬ ‫ت و‬ ‫کارئاسانییەک بۆ کۆڵبەران ناکا ‌‬ ‫هەمیشە تەگەرەی خستوەتە بەردەمیان‬ ‫‌و رۆژانە بە تەقە کردن لە خۆیان ‌و‬ ‫ئەسپەکانیان ژیانیان لی تاڵ کردون ‌و‬ ‫رۆژ نییە هەواڵی کوژرانی کۆڵبەرێک‬ ‫نەبیسین‪ .‬رۆژی ‪١٩‬ی خاکەلێوەی‬ ‫ئەوساڵ کۆمەڵیک کۆڵبەر و کاسبکاری‬ ‫کورد لە شوێنێک بە ناوی «زەربەست»‬

‫لە ئاوایایی «مەندان»ی سەر بە شاری‬ ‫«شنۆ»‪ ،‬دەکەونە نێو بۆسەی هێزەکانی‬ ‫ڕێژیم ‌و لە ئەنجامی تەقەی ئەو هێزانە‬ ‫زیاتر لە ‪ ٢٦‬سەر ئەسپی کۆڵبەران‬ ‫دەکوژرێن‪ ،‬ئەمە لە حاڵیکدایە ئەو‬ ‫کۆڵبەرانە هیچ کەل‌و پەلێکیان پێ نەبوەو‬ ‫تەنها لەو سنوورەوە تێدەپەرین‪ .‬لە‬ ‫حەفتەی رابردوو شەش کۆڵبەر بە تەقەی‬ ‫هێزەکانی رژیم کوژراون‪ .‬زۆربەی ئەو‬ ‫کۆڵبەرانە ئەگەر کارێکیان دەس کەوێت لە سنوورەکانی رۆژهەاڵتی کوردستان یان‬ ‫بە دڵنیاییەوە کۆڵبەری ناکەن‪ .‬زۆربەیی کوژراون یان بریندار بون‪ .‬لەم ژمارەیە‬ ‫ئەو کۆڵبەرانە ئاستی خوێندنی بااڵیان ‪ ١٦‬کەس کوژراوەو زیاتر لە ‪ ١٧‬کەسیش‬ ‫هەیە‪ ،‬بەاڵم ناچارن بە هۆیی نەبوونی بریندارن‪ ١٤ .‬کەس لەو کۆڵبەرانە کە‬ ‫کارو لەبەر هەژاری دەس بدەنە کۆڵبەری کوژراون بە شێوەی تەقەی راستەوخۆیی‬ ‫‌و گەمە بە ژیانی خۆیان‌و ماڵ‌و منداڵیان هێزەکانی رژیم کوژراون ‌و کەسێکیش بە‬ ‫هۆیی نوقم بوون لە ناو ئاودا خنکاوە‪.‬‬ ‫بکەن‪.‬‬ ‫ئەم کۆڵبەرانە وەک هەزاران ژن و پیاوی هەموو ئەو کۆڵبەرانەی کە بریندارن بە‬ ‫دیکە ناچار بوون بۆ دابین کردنی بژێوی هۆیی تەقەی راستەوخۆیی هێزەکانی‬ ‫ژیان روو بکەنە دیاردەی کۆڵبەری کە ڕێژیمەوە بووە‪ .‬هۆکاری دیاردەی کۆڵبەری‬ ‫دیاردەیەک پڕ لە مەترسییە و سات بە دەگەرێتەوە بۆ الوازی ژێرخانی ئابووری‬ ‫سات ژیانیان هەرەشەی مەرگی لە سەرە‪ .‬ئێران ‌و گوێ نەدانی رژیمی ئیسالمی‬ ‫ئەوان ناچار بوون بۆ خۆشاردنەوە لە ئێران بە کوردستان‌و لە نەبوونی کارگە‌و‬ ‫چاوی هێزەکانی ڕێژیمی ئیسالمی ئێران کار‪ ،‬خەڵک ناچارن کۆڵ بدەن بە کاری‬ ‫ی و تا کێشەی بێکاری‌و هەژاری‬ ‫شەوانە لە سنوورە زۆر سەخت‌و سارد و کۆڵبەر ‌‬ ‫کوێستانی کۆڵەبارێکی قورسەوە تێپەڕن‌و بنەبڕ نەکرێت‪ ،‬ئەوا دیاردەی کۆڵبەریش‬ ‫کاالکانیان بگەیەننە شوێنی مەبەست‪ ،‬تا تەواو نابێت‌و هەر درێژەی دەبێت ‌و‬ ‫لە بەرانبەر ئەم کۆڵبەریەدا مووچەیەکی ئەوەش لە سیستمی ڕێژیمی ئیسالمی‬ ‫زۆر کەم لە خاون بار وەرگرن‪ .‬لە ئێران مومکین نییە‪ ،‬چونکا ئەو ڕێژیمە نە‬ ‫سەرەتای ئەوساڵەوە تا ئەمڕۆ زیاتر لە تەنها گوێ بە ئابووری‌و زانستی ئابووری‬ ‫نادات‪ ،‬دوژمنیەکی زۆریشی لەگەڵ‬ ‫‪ ٣١‬کۆڵبەر یان کاسبکار‬

‫نادیاربوونی چارەنووسی زیندانییەکی سیاسی‬ ‫دوو حەفتە لە گواستنەوەی هیدایەت‬ ‫عەبدوڵاڵپوور بەنکراوی سیاسی مەحکووم بە‬ ‫سێدارە لە بەندیخانە ئورمیەوە بۆ شوێنێکی‬ ‫نادیار دەگوزەرێت سەرەرای بەدوا چوونی‬ ‫بەردەوامی بنەماڵەکەی هێشتا چارەنووسی‬ ‫نادیارە و ئەمەش بۆتە ھۆی نیگەرانی الی‬ ‫بنەماڵەکەی‪ .‬بنەماڵەی ئەم بەندکراوە سیاسییە‬ ‫سەردانی دادگای شۆڕشی ورمێیان کردوو و‬ ‫جێگری داواکاری گشتی ورمێ بە شێوەیەکی‬ ‫ناشایست و بێرێزانە بە هاوژینی ئەم بەندکراوە‬ ‫سیاسی راگەیاندووە‪ :‬مادام کە ئیداری ئیتالعات‬ ‫وەاڵمتان ناداتەوە‪ ،‬کەواتە برۆن لە گۆڕستان‬ ‫بەدوایدا بگەرێن‪ .‬ئێوارەی رۆژی شەممە‬ ‫‪٢٠،‬ی بانەمەڕی‪ ١٣٩٩‬هیدایەت عەبدوڵاڵپوور‬ ‫بۆ دەرەوەی بەندیخانە گوازراوەتەوە و پاش‬ ‫چواردە رۆژ هێشتا چارەنووسی نادیارە‪.‬‬ ‫هیدایەت عەبدوڵاڵپوور ڕۆژی چوار شەممە‬ ‫‪٢٦‬ی جۆزەردانی ‪ ١٣٩٥‬هاوڕێ لەگەڵ دەیان‬ ‫کەسی دیکەی خەڵکی شنۆ لە الیەن هێزەکانی‬ ‫ئیتالعاتی سپا دەسبەسەر کراوە و دوای‬ ‫نزیک بە سێ مانگ راگیران لە دەستبەسەرگەی‬ ‫ئیتالعاتی ورمێ و ئەشکەنجەیەکی زۆر بۆ‬ ‫بەندیخانەی ورمێ گوزرابووە‪ .‬ناوبراو لە الیەن‬ ‫لقی دووهەمی دادگای شۆڕشی ورمێ بە تۆمەتی‬ ‫هاوکاری لەگەڵ حیزبەکانی کوردستانی دژبەری‬ ‫ئێران لە تێکهەڵچوونی گوندی قەرەسەقەل کە‬ ‫لە نێوان پێشمەرگەکان و هێزەکانی سپای‬ ‫پاسداران هاتە ئاراوە و حوکمی سێدارەی‬ ‫بەسەر داسەپێندرا‪ .‬دوای گواستنەوەی لە‬ ‫ناکاوی هیدایەت عەبدوڵاڵپوور بۆ شۆێنێکی‬ ‫نادیار‪ ،‬رێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی‬ ‫نیگەرانی خۆیان لەبەر جێبەجێکردنی حوکمی‬ ‫سێدارەی ئەو بەندکراوە و سێ بەندکراوەی‬ ‫دیکەی عەرەب دەربڕی‪ .‬بە پێی بەیاننامەی‬ ‫رێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی‪ ،‬ئەو رێکخراوە‬

‫داوای لە بەرپرسانی ئێرانی کردووە کە بە پەلە‬ ‫زانیاری لە سەر چارەنووس و شوێنی ڕاگرتنی‬ ‫حوسێن سیالوی‪ ،‬عەلی خوسرەوی و ناسر‬ ‫خەفاجی سێ بەندکراوی عەرەب و هیدایەت‬ ‫عەبدوڵاڵپوور بەندکراوی کورد‪ ،‬کە حوکمی‬ ‫سێدارەیان بە سەردا سەپێندراوە ئاشکرا‬ ‫بکات‪ .‬لە بەشێکی ئەو بەیاننامەدا هاتووە‪،‬‬ ‫سڵ کردنی بەرپرسانی ئێران لە زانیاری لەسەر‬ ‫چارەنووسی ئەو بەندکراوانە‪ ،‬بە بنەماڵەکانیان‬ ‫‪،‬دڵرەقانە و نامرۆڤانەیە دەیسەلمێنی ئێران بە‬ ‫تەمایە ئەوان بێ سەروشوێن بکات کە بە پێی‬ ‫یاسای نێودەوڵەتی تاوانە‪ .‬شەش کەس لە‬ ‫نوێنە رانی پارلمانی ئورووپا و دیپلۆماتەکانی‬ ‫بێلژیک‪ ،‬لە نامەیەکدا بۆ باڵوێزخانەی ڕێژیمی‬ ‫ئێران لە بروکسێل خوازیاری روونبوونەوەی‬ ‫بارودۆخی هیدایەت عەبدوڵاڵپوور بەندکراوی‬ ‫سیاسی مەحکووم بە ئێعدام بوون‪ .‬دیپلۆماتە‬ ‫ئورووپاییەکان لەو نامەیەدا‪ ،‬وێرای دەربڕینی‬ ‫نیگەرانی خۆیان سەبارەت بە بارودۆخی‬ ‫هیدایەت عەبدوڵاڵ پوور‪ ،‬ئاماژەیان بە کوژرانی‬ ‫کۆلبەران و درێژەی پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە‬ ‫کوردستان رۆژهەاڵت کردووە‪.‬‬

‫کوردستان هەیەو دەیکات‌و جگە لەوانەش‬ ‫رژیمی ئێران رژیمێکە کە دفاع لە‬ ‫سیستمی سەرمایەداری دەکات‌‪ ،‬هەر بۆیە‬ ‫تا ئەو رژیمە لەسەر کار بێت دیاردەی‬ ‫کۆڵبەری درێژەی دەبێت ‌و ئێمە دەبێ‬ ‫رۆژانە شاهیدی ئەو جۆرە کارەساتانە‬ ‫بین‪ .‬جێگای ئاماژەیە کە واڵتانی ئوروپایی‬ ‫کوشتنی سیستماتیکی کۆڵبەرانیان‬ ‫لەالیەن رژیمی ئیرانەوە ئیدانە کردوە و‬ ‫نیگەرانی خۆیان سەبارەت بە کوشتنی‬ ‫کۆڵبەرانی کورد دەربریوە و شەش‬ ‫نوێنەری پارلەمانی ئورووپا لە نامەیەکیدا‬ ‫کە بۆ بالوێزخانەی ڕێژیمییان ناردووە‬ ‫نیگەرانی خۆیان سەبارەت بە کوشتاری‬ ‫سیستماتیکی کۆڵبەرانی کورد دەربریوەو‬ ‫داوایان لە رژیمی ئیسالمی ئێران کردوە‬ ‫ئەو کردەوە قیزەونە بوەستێنیت‪ ،‬شایانی‬ ‫باسە لەو نامەیەدا باس لە پێشلردنی‬ ‫مافی مرۆڤی کوردستان بە گشتی ‌و‬ ‫کۆڵبەران بە تایبەتی کراوە‪.‬‬

‫دەستبەسەرکرانی سەربازێکی خەڵکی شنۆ‬ ‫لە ماوەی رۆژانی رابردوودا‪ ،‬الوێکی کورد‬ ‫بە ناوی یووسف ئیبراهیم زادە خەڵکی‬ ‫گوندی کانی رەشی شنۆ لە الیەن هێزە‬ ‫ئەمنییەکانەوە لە تەورێز دەستبەسەرکرا‬ ‫و بۆ شوێنێکی نادیار راگوێزرا‪.‬ئەو الوە‬ ‫لە کاتی سەربازیدا دەستبەسەر کراو‬ ‫هێزە ئەمنییەتیەکان دەستیان بە سەر‬ ‫مۆبایل و هەندێک کەرەستەی کەسیی‬ ‫ناوبراو داگرتووە‪.‬‬ ‫یووسف ئیبراهیم زادە بە تۆمەتی‬ ‫هاوکاری لە گەڵ حیزبێکی کوردستان دژ‬ ‫بەری ئێران دەستبەسەر کراوە‪ .‬یووسفی‬ ‫ئیبراهیم زادە دوایی دەسبەسەر کرانی‬ ‫دوو الوی دیکەی خەڵکی گوندی کانی‬

‫ڕەش بە ناوی ئاالن بەنگین و یەحیا‬ ‫ئیبراهیمی لە الیەن هێزە ئەمنییە‬ ‫تیەکانەوە دەسبەسەرکراوە و کە یەکیان‬ ‫لە تەورێز سەرباز بووە‪.‬‬

‫بێکاربوونی هەزاران کرێکار لە کرماشان‬ ‫رۆژی پێنجشەممە یەکەمی مانگی‬ ‫جۆزەردان‪ ،‬مێهرداد ساالری جێگری‬ ‫ئاوەدانکاری ئوستاندار کرماشان‬ ‫رایگێاند‪ 25 ،‬هەزار کرێکاری خانووبەرە‬ ‫دوای هەمووگری وایرۆسی کۆرۆنا‬ ‫بێکار بوون‪ .‬ساالری گوتی‪ ،‬زۆرێک‬ ‫لەو کرێکارانەی کە بێکار بوونە‬ ‫پێناسەی کاریان نیە ‪ .‬کرماشان یەکێک‬ ‫لەو شارانەی کوردستانی ئێرانە کە‬ ‫هەزاران کەس لە خەڵکی ئەم شارە‬ ‫تووشی وایرۆسی کۆرۆنا بوون‪ .‬بێکاری‬ ‫‪،‬دەستەنگی و نەداری و نەخۆشی سێ‬ ‫دیاردەیە کە ئەم رۆژانە خەڵکی‬

‫کوردستان لەگەڵی دەست بە یەخە‬ ‫بوون و ڕێژیمی ئێرانیش هیچ پالنێکی‬ ‫بو ئەو کەم و کۆریانی کە لە کوردستان‬ ‫هەیە‪ ،‬نییە‪.‬‬


‫تایبەت‬ ‫لەم سنوورانە تەنیا دەنگی زایەڵەی مەرگ دەبیسرێت‬

‫پەرویز ڕەحیمزادە‬ ‫رێکەوتی ‪12‬ی گواڵنی ‪ 1399‬نزیک بە ‪60‬‬ ‫هاواڵتی خەڵکی ئەفغانستان کە بە مەبەستی‬ ‫دۆزینەوەی کار دەیانویست خۆیان بگەیەننە‬ ‫ئێران‪ ،‬لە ناوچەی سەرحەدی ویالیەتی‬ ‫هیرات لە الیەن چەکدارانی پارێزەری‬ ‫فاشیزمی کۆماری ئیسالمی دەستبەسەرو‬ ‫پاش ئەشکەنجەکردن‪ ،‬بە هێزی چەک‬ ‫ناچاریان دەکەن لە قووڵترین شوێنی ئاوی‬ ‫هێریرود بپەڕنەوە خاکی ئەفغانستان کە‬ ‫لە ئەنجامدا نزیک بە ‪ 30‬کەس گیانیان‬ ‫لەدەستدا و هاوکات مێرمنداڵێکی ‪11‬‬ ‫سااڵنیش لە نێو کوژراواندا بوو‪.‬‬ ‫لەو کاتەوە کە رەزا خان ساڵی ‪1304‬‬ ‫بە شێوەی فەرمیی وەک پاشای ئێران‬ ‫دیاریکرا‪ ،‬گۆڕانکاریی گەورە لەو کۆمەڵگا‬ ‫هاتە ئاراوە کە بریتی بوون کە گۆڕانکاریی‬ ‫ئابووریی واتە پرۆژەی سەنعەتی کردنەوەی‬ ‫ئێران لە رێگەی گرێبەست لەگەڵ واڵتانی‬ ‫پێشکەوتوو‪ ،‬پڕۆژەی گۆڕانی فۆرمی‬ ‫ژیانی کۆمەاڵیەتی کە لە ژێر کارتێکەریی‬ ‫تورکیەو ئوروپا هاتبووە ئاراوەو لە بواری‬ ‫سیاسیشدا سەرپێخستنی ناسیۆنالیزمی‬ ‫ئێرانیی کە دەڕۆیشت هەموو پێکهاتەی‬ ‫ئێران لە نێو یەک زمان و یەک نەتەوەو‬ ‫یەک کلتووردا رێکبخات‪ .‬دەسەاڵتی ‪16‬‬ ‫ساڵەی رەزا خان لە ئێران هاوکات بوو‬ ‫لەگەڵ ‪ 9‬ساڵ حاکمیەتی بێ ئەمالوالی‬ ‫هیتلەر لە ئاڵمان کە لەو ماوەدا پرۆسەی‬ ‫ئاڵوێرکردن لە نێوان دوو واڵتدا گەشەیەکی‬ ‫گەورەی بە خۆیەوە بینی‪ .‬لەم پێوەندیەدا‬ ‫کارتێکەریی ئاڵمانی هیتلەر بەسەر رەزا‬ ‫خان تا ئەو ئاستە گەیشت کە بە پێی‬ ‫هەندێک لێکۆڵینەوە ناوبراو بۆ نیشاندانی‬ ‫نیازپاکی خۆی بەرانبەر هیتلەر ناوی یەکێک‬

‫دڕێژەی دواستوون‬ ‫جەنایەت لە سێبەری بێدەنگیدا‬ ‫و بۆ دابین کردنی هەزینەی ژیانی خۆیان و‬ ‫بنەماڵەکانیان هیچ ڕێگایەک جگە لە روو کردنە‬ ‫کاری سەختی وەک کۆڵبەری شک نابەن‪.‬‬ ‫کوردستان لە زومڕەی ئەو ناوچانەی ئێرانە‬ ‫کە سەرەڕای بوونی سەرچاوەی زۆر و‬ ‫بارودۆخی ئاو و هەوایی گونجاو‪ ،‬بەهۆی‬ ‫سیاسەتە شۆوینیستیەکان و پەیڕەو کرانی‬ ‫ستەمی نەتەوایەتی لە الیەن ڕژیمەوە‬ ‫کەمترین سەرمایە گوزاری تێدا کراوە و‬ ‫خاوەنی کەمترین ئیمکاناتی ئیشتغاڵ زاییە‪.‬‬

‫کاریگەری تەحریمەکان‪ ،‬قەیران و‬ ‫گرفتە ئابوورییەکانی ڕژیم نرخی‬ ‫بێکاری لە کوردستانی زیاتر کردوە و‬ ‫شانسی دۆزینەوەی کاری بۆ خەڵک‬ ‫کەم کردۆتەوە و بۆتە هۆی هەژاری‬ ‫زیاتر‪ .‬ئەمەش بۆتە هۆی ئەوەی کە‬ ‫خەڵکی کوردستان بە پیر و گەنج و‬ ‫منداڵ و ژن و پیاو روو بکەنە کاری‬ ‫دژوار و مەترسیداری وەک کۆڵبەری‬ ‫لەسەر سنوورەکان و پاروە نانێک بۆ‬ ‫خۆیان و بنەماڵەکەیان دابین بکەن‪.‬‬ ‫ئەگەرچی بە کۆڵەوە گرتنی بارێکی‬ ‫قورس بۆ ماوەی چەند کاتژمێر‬ ‫گەلێک سەخت‪ ،‬دژوار‪ ،‬پشوبڕ و پڕ‬

‫لە گەڕەکەکانی تاران بە ناوی نازی ئاباد‬ ‫( حیزبی نازی ئاڵمان ) ناوزەدکرد‪ .‬ئەمە‬ ‫تەنیا پێوەندیەکی ئاسایی و دیپلۆماتیکی‬ ‫نێوان دوو واڵت نەبوو بەڵکوو رەنگدانەوەی‬ ‫کاریگەریی بۆچوونی فاشیزمی ئاڵمانی بوو‬ ‫کە لە سیاسەتی ئێرانی ئەو سەردەمدا‬ ‫رەنگی دابووەو تا ئێستاش درێژەی هەیە‪،‬‬ ‫کە لە کۆتاییشداو پاش ئەوەی فاشیزمی‬ ‫هیتلەری لە ساڵی ‪ 1945‬شکستی خوارد‪.‬‬ ‫بە دوای ئەویشداو یەکێک لەو هۆکارانەی‬ ‫دەسەاڵتی رەزا خانی بەرەو هەڵدێر برد‬ ‫هەر ئەو نزیکایەتیەی لەگەڵ هیتلەر بوو‬ ‫کە بە هاتنی رووسەکان و ئینگلیزیەکان‬ ‫لە باکوور و باشووری ئێرانەوە‪ ،‬بووە هۆی‬ ‫هەاڵتنی‪ .‬مەبەست لەم کورتەیە ئەوە‬ ‫بوو کە ئاماژەیەکی هەرچەند کورت بەو‬ ‫پرۆسەی پێکهێنانی ناسیۆنالیزمی ئێرانی‬ ‫بکەین کە لە ناخی خۆیدا فاشیزمی‬ ‫پەروەردە کرد‪ .‬رەوتێکە سەرەڕای‬ ‫تێپەڕبوونی ‪ 100‬ساڵ بەسەر ئەو دەسپێکەو‬ ‫گۆڕانی سیماکانی دەسەاڵت هێشتا‬ ‫لەناخی سیستەمدا ریشەی داکوتاوەو بە‬ ‫کردەوە لە هەڵوێستیاندا بەدیدەکرێت‪ .‬بە‬ ‫دەسەاڵت گەیشتنی کۆماری ئیسالمیی لە‬ ‫ئێران گۆڕانی سیماکانی دەسەاڵت بوو‬ ‫لە ئیستبدادی پاشایەتی بۆ ئیستبدادی‬ ‫ئیسالمیی بەاڵم بە ناوەرۆکی فاشیزم کە‬ ‫ئەم رژیمە نوێنەرایەتیی دەکات‪ .‬بۆیە‬ ‫سەرەڕای ئەوەیکە لە دوای هاتنەسەرکاری‬ ‫ئەم رژیمە هەموو هێزی دەسەاڵت لە پێناو‬ ‫سووکایەتیکردن بە نەتەوەو کەمایەتیە‬ ‫جۆراوجۆرەکان و بەرتەسککردنی هەموو‬ ‫ئازادیەکی دێمۆکراتیک و داسەپاندنی‬ ‫زمانی نەتەوەی بااڵدەست بووە لە‬ ‫ناو خۆدی ئەو واڵتە لە هەمانکاتیشدا‬ ‫سووکایەتیەکی لە رادەبەدەر زیاتر‬ ‫بووە بەرانبەر بەو هاواڵتیانەی خەڵکی‬ ‫ئەفغانستان کە لە زیاتر لە دوو دەیەی‬

‫مەترسییە‪ ،‬بەاڵم مەترسیدار تر لەهەر‬ ‫شتێک ڕیسکی تێپەڕین بە مەسیری‬ ‫پایەگاکاندا و بەرەروو بوونە لەگەڵ‬ ‫هێزە ئینتیزامیەکان و بەکرێگیراوانی‬ ‫ڕژیمە‪ .‬ئەمانە کە سەرەکی ترین کاریان‬ ‫ئەزیەت و ئازاردانی خەڵک و بە تایبەت‬ ‫کۆڵبەران و باجگیری و تااڵنی کەلوپەلی‬ ‫کاسبکارانی سەر سنورە‪ ،‬زۆر جار‬ ‫بەبێ هیچ بیانویەک و تەنیا بە ئامانجی‬ ‫تەسلیمی زەحمەتکێشانی کۆڵبەر و بۆ‬ ‫بردنە سەری نرخی باجگیرییەکانیان‪،‬‬ ‫کۆڵبەران و کاسبکارانی مەرزی‬ ‫ئەدەنەبەر گوللە و ئەیان کوژن‪.‬‬ ‫رژیمی کۆماری ئیسالمی لە بارودۆخێکدا‬ ‫هەموو رۆژێک کاسبکاران و کۆڵبەرانی‬ ‫مەرزی بە تاوانی قاچاغچێتی ئەداتە‬ ‫بەر هێرشی وەحشیانەی خۆی و‬ ‫دەیانکوژێ کە خەڵکی کوردستان‬ ‫بە باشیی دەزانن کە مافیای سپای‬ ‫پاسداران‪ ،‬تاجران و باندە گەورەکانی‬ ‫هاودەستی سپا هۆکاری سەرەکی زیاد‬ ‫بوونی قاچاغچێتین لە سەرتاسەری‬

‫ئێراندا‪ .‬رژیمی کۆماری ئیسالمی‬ ‫لە حاڵێکدا کاسبکارانی سەر سنور‬ ‫دەکاتە ئامانجی هێرشی درنداند‌ه کە‬ ‫بێکاری بەرین‪ ،‬گرانی لەڕادەبەدەری‬ ‫پێداویستیە سەرەتاییەکان‪ ،‬خەڵکی‬ ‫کوردستانی زیاتر لە هەموو کاتێکی‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫رابردوو بە هۆی قەیرانی ئەمنی و بێکاریی‬ ‫و هەژاریی رێگەی ئێرانیان گرتبووە پێش‪.‬‬ ‫کۆماری ئیسالمیی بە درێژایی چوار دەیەی‬ ‫رابردوو دەستی بااڵی بووە لە نانەوەی‬ ‫ئاژاوەو قەیران لە واڵتی ئەفغانستان کە‬ ‫نموونەی هەرە بەرچاوی یارمەتیدانی‬ ‫شیعەکانی ئەفغانستان و رێکخستنیان‬ ‫بووە لە دژی حکوومەتی ئەو واڵتە‪ .‬ئەم‬ ‫پالنەی رژیمی ئیسالمیی بە دوو مەبەست‬ ‫ئەنجام دەدرێت‪ ،‬یەکەم پەرەدان بە‬ ‫نانەوەی ئاژاوەی مەزهەبی بە قازانجی‬ ‫بەرەی شیعەو هاوکات باڵوکردنەوەی‬ ‫پڕوپاگەندەی ئەوەیکە بە هاواڵتیانی‬ ‫واڵتەکەی بڵێت‪ ،‬ئێمە سەرچاوەی‬ ‫پاراستنی ئەمنیەتین لە کاتێکدا وڵآتانی‬ ‫دراوسێ بەردەوام لە نێو ئاژاوەدا دەژین‪.‬‬ ‫ئەڵبەتە ئەمەش هەر درێژەی ئیستراتژی‬ ‫نانەوەی ئاژاوەیە لە واڵتانی دەوروبەر لە‬ ‫ژێر ناوی درووستکردنی شەڕ لە دەرەوەی‬ ‫سنوورەکان لەگەڵ ئەمریکا‪ .‬تەنانەت لە‬ ‫ماوەی سااڵنی ‪ 2001‬تا ‪ 2011‬بەشێکی‬ ‫بەرچاوی سەرکردایەتی ئەلقاعیدە لە ئێراندا‬ ‫حەشاردراون و سەرلەنوێ بەڕێکراونەتەوە‬ ‫ئەفغانستان‪ .‬کۆماری ئیسالمیی لەم‬ ‫پرسەدا دوو مەبەستی سەرەکیی دەپێکێ‬ ‫کە یەکەمیان لەسەرەوە ئاماژەی پێدراو‬ ‫دووهەمیشیان راکێشانی هێزی کاری‬ ‫ئەو واڵتەیە بۆ ئێران لە پێناو قازانج و‬ ‫بەرژەوەندی زیاتر‪ ،‬کە بە پێی ئامارەکانی‬ ‫خودی رژیم نزیک بە ‪ 600‬هەزار لە خەڵکی‬ ‫ئەفغانستان لە ئیراندا ژیان دەکەن‪ .‬وەک‬ ‫دەبینرێت ئەو هێزە کارە لە راستیدا جیا‬ ‫لەوەی لە بارودۆخێکی نالەباردا ژیان‬ ‫بەسەر دەبەن و هیچ مافێکی هاواڵتی بوون‬ ‫نایانگرێتەوە‪ ،‬لە هەمانکاتیشدا لە بواری‬ ‫کلتووریشەوە بە شێوەیەکی سیستەماتیک‬ ‫بەرەوڕووی سووکایەتی و چەوسانەوە‬ ‫دەبنەوە‪ ،‬واتە رژیم بە تایبەتی لە رێگەی‬ ‫دەزگاکانی راگەیاندنی خۆیەوە سووکایەتی‬ ‫بە زمان و کلتوورو شێوەی ژیان و تەنانەت‬ ‫سیمای جەستەشیان دەکات کە ئەو‬ ‫کردەوانە لە نمایشکردنی هەندێک فیلم و‬ ‫زنجیرە دراماشدا بەڕێوە دەچێت‬

‫و تێیدا سووکایەتیان پێدەکەن‪ .‬لە سااڵنی‬ ‫رابردووشدا واتە لە کاتی دەسپێکردنی‬ ‫شەڕی داعش و قەیرانی سووریە‪ ،‬سپای‬ ‫قودسی کۆماری ئیسالمیی بە دامەزراندنی‬ ‫لەشکەری فاتمیون و دانانی عەلیڕەزا‬ ‫تەوەسولی ناسراو بە ئەبوو حامید لە‬ ‫دایکبووی ئەفغانستان بە سەرکردایەتی‬ ‫ئەو گرووپەو بەڕێکردنیان بۆ سووریە‪،‬‬ ‫کە لە ‪22‬ی گواڵنی ‪ 1392‬بوونی خۆی‬ ‫لە سووریە راگەیاند‪ ،‬هەزاران گەنجی‬ ‫خەڵکی ئەفغانستانی بە بیانووی دانی‬ ‫پارە بەڕێکردە مەیدانی شەڕ لە سووریە‬ ‫بۆ یارمەتیدانی بەشار ئەسەد‪ .‬بەاڵم ئەم‬ ‫رووداوەی لە رۆژانی رابردوودا روویدا‬ ‫پێشێلکردنێکی ئاشکرای مافی مرۆڤ و‬ ‫سووکایەتیەکی گەورە بوو بە کۆی خەڵکی‬ ‫ئەو واڵتەو ژێرپێخستنی هەرچی پرەنسیپی‬ ‫درواسێیەتی نێوان دوو واڵت بوو کە بە‬ ‫بڕیارو ئەنقەست ئەنجامدرا‪.‬‬ ‫ئەم کردەوانە لە راستیدا سیمای دەسەاڵتی‬ ‫فاشیزمی ئێرانیی نیشان دەدات کە زیاتر لە‬ ‫‪ 100‬ساڵە لە پرۆژەی بە ناو ناسیۆنالیزمی‬ ‫مۆدێرن بەاڵم لەژێر کاریگەریی تێڕوانینی‬ ‫فاشیستیدا درێژە بە سووکایەتی بە کۆی‬

‫تر خستوەتە ژێر گوشارەوە‪ .‬بەشێک‬ ‫لە خەڵکی شەریف و زەحمەتکێشی‬ ‫ناوچە سنوریەکانی سەردەشت‪ ،‬بانە‪،‬‬ ‫پیرانشار و مەریوان سااڵنێکە لە‬ ‫رێگای هێنان و بردن و گۆڕینەوەی‬ ‫کاالی جێگای پێداویستی هەردوو‬ ‫الی سنوری ئێران و عێراق‪ ،‬بە‬ ‫کۆڵبەری و تەحەمول کردنی گەلێک‬ ‫دژواری و مەترسی ژیانێکی سادە و‬ ‫مەمرەومەژیان بۆ خۆیان فەراهەم‬ ‫کردوە‪ .‬رژیمی کۆماری ئیسالمی لە‬ ‫درێژەی سیاسەتی سەرکوتگەرانەیدا‬ ‫لە کوردستان بە دروست کردنی‬ ‫دیوار‪ ،‬لێدانی کاناڵ و زیاد کردنی‬ ‫پۆستەکانی بازڕەسی‪ ،‬ئەم باریکە‬ ‫رێگایانەش کە ئەم خەڵکە بۆ‬ ‫دابین کردنی ژیانیان شکی ئەبەن‬ ‫دادەخات و بەوەشەوە ناوه‌ستێ‬ ‫و بە تیرئەندازی کردن و هێرشی‬ ‫وەحشیانە بۆسەر ئەم ئینسانە‬ ‫زەحمەتکێشانە کاالکانیشیان زەوت‬ ‫و تااڵن دەکات و ژیانیان دەخاتە‬ ‫مەترسیەوە‪ .‬ئەو بارودۆخە دژوارەی‬ ‫کە رژیم بەسەر زەحمەتکێشانی سەر‬ ‫سنورەکانیدا سەپاندوە‪ ،‬گۆشەیەکە‬ ‫سیاسەتی‬ ‫ئاسەوارەکانی‬ ‫لە‬ ‫شۆونیستی کۆماری ئیسالمی لەدژی‬

‫خەڵکی کوردستان کە لەماوەی‬ ‫‪ ٤٢‬سالی رابردودا کەبە میلیتاریزە‬ ‫کردنی کوردوستان و پەیڕەو‬ ‫کردنی سیاسەتی سەرکوتگەرانە و‬ ‫ئەمنیەتی کردنی فەزای شارەکان‬ ‫بردویەتە پێش‪ .‬هه‌وڵدان بۆ دابین‬ ‫کردنی كاری واقعی و بێ مه‌ترسی‬ ‫و دابین بوونی بیمه‌ی بێكاری‪،‬‬ ‫ل ‌ه كوردستان ‪ ،‬پێویستێكی حه‌یاتی ‌ه‬ ‫بۆ كرێكاران و خه‌لكی زه‌حمه‌تكێش‪،‬‬ ‫به‌اڵم هه‌تا ئه‌و كات ‌ه و هه‌تا كاتێك‬ ‫ك ‌ه ئه‌م خه‌ڵك ‌ه بێكار‌ه ناچارن‬ ‫په‌نا بۆ كارێكی مه‌ترسیداری له‌م‬ ‫چه‌شن ‌ه به‌رن‪ ،‬پێویست ‌ه جه‌ماوه‌ری‬ ‫خه‌لكی ناوچ ‌ه سنوریه‌كان ده‌نگی‬ ‫ئیعترازی خۆیان ل ‌ه دژی كوشتاری‬ ‫كۆلبه‌ران هه‌لبرن و رێگا نه‌ده‌ن‬ ‫زه‌حمه‌تكێشانێك‬ ‫زیاتر‬ ‫له‌و‌ه‬ ‫ك ‌ه بۆ دابین كردنی به‌رێچونێكی‬ ‫مه‌مر‌ه و مه‌ژی‪ ،‬خه‌ریكی كۆلبه‌ری‬ ‫ل ‌ه سه‌ر سنوره‌كانن‪ ،‬ببن ‌ه قوربانی‬ ‫سیاسەتە دژی ئینسانییەکانی‬ ‫کۆماری ئیسالمی لە کوردوستان‪.‬‬ ‫ئەم بەناو کارە پڕ مەترسی و‬ ‫تاقەت پڕوکێنە دەبێ کۆتایی پێ‬ ‫بێت‪ .‬ڕژیم وەزیفەیەتی یان کاری‬ ‫گونجاو بۆ ئەم خەڵکە زەحمەتکێشە‬

‫‪3‬‬

‫مرۆڤایەتی دەدات‪ .‬هەر ئەو رژیمەی کە‬ ‫لەسەر سنوورەکان رۆژانە لە کوردستان‬ ‫کۆڵبەران دەداتە بەر دەسڕێژ و لە قوواڵیی‬ ‫کۆمەڵگاش سووکایەتی بە پەنابەرانی‬ ‫ئەفغان و سەرجەمی دانیشتووانی دەکا‪،‬‬ ‫رژیمێکە هیچ پرەنسیپێکی مرۆڤایەتی‬ ‫ناناسێت و بناغاکەی لەسەر رەگەزی‬ ‫هەڵکەوتەو هەاڵواردن بونیات نراوە‪،‬‬ ‫چاوەڕوان ناکرێ کە کردەوەیەکی لەوە‬ ‫باشتر لە خۆی نیشان بدات‪ .‬ئەمانە نیشانە‬ ‫هەرە بەرچاوەکانی لێکچوونی فاشیزمی‬ ‫کۆماری ئیسالمیی و فاشیزمی هیتلەریە‬ ‫کە لەوێشدا خۆ بە رەگەزی بانتر زانین‬ ‫و بە ئیدۆلۆژیکردنی گەلی جوولەکە بە‬ ‫دوژمنی یەکەمی خەڵکی ئاڵمان‪ ،‬خۆیان‬ ‫دەرخست‪ .‬رژیمی فاشیستی ئیسالمیی لە‬ ‫ئێران خولقێنەری گەورەترین نائەمنی لە‬ ‫ناوچەکەیەو کوشتارو سووکایەتی کردن بە‬ ‫هاواڵتیانی ئەفغانستان کە تەنیا بۆ ژیانێکی‬ ‫کەمێک باشتر روو لەو واڵتە دەکەن تەنیا‬ ‫کارەساتێکی بە هەڵکەوت نیە‪ ،‬بەڵکوو‬ ‫درێژەی پرۆژەیەکی درێژخایەنی سیاسیە‬ ‫کە لەسەر دژایەتی مرۆڤ بونیات نراوە‪.‬‬

‫دابین بکات و یان بیمەی بێکاری کافی‬ ‫ژیانییان دابین بکات‪ .‬ڕژیم دەبێ بە‬ ‫بنەماڵەی ئەو کۆڵبەرانەی کە لەم‬ ‫مەسیرەدا گیان لەدەست ئەدەن‬ ‫قەرەبوو بدات‪ .‬دابین کردنی کارێکی‬ ‫ڕاستەقینە و بێ مەترسی و دابین کردنی‬ ‫بیمەی بێکاری بابەتێکی فەوری و‬ ‫هەنوکەییە و دەبێ هەموو ئامادە‬ ‫بەکارانی ئەم ناوچەیە ببنە خاوەنی‬ ‫دەرفەتی کاری ڕاستەقینە‪ .‬دەبێ ڕژیم‬ ‫وادار بکرێت دەست لە ڕێگری و باج‬ ‫ئەستاندن و کوشتنیان هەڵبگرێت‪.‬‬ ‫خەڵکی شارەکانی سەر سنوری‬ ‫کوردستان دەبێ وەک هەمیشە‬ ‫بۆ دابین کردنی ئەمنیەتی ئەم‬ ‫زەحمەتکێسانە قۆڵی هیمەت هەڵمالن‬ ‫ونەهێلن هاوچارەنووسانیان ببنە‬

‫قوربانی ئەم شێوە لەچاوچنۆکی‬ ‫کۆماری ئیسالمی و پارێزەڕانی‬ ‫لە کوردوستان و پێویستە دەست‬ ‫بدەنە دیفاع لەم زەحمەتکێشانە‬ ‫و بە حەرەکەتی ناڕەزایەتی‬ ‫خۆیان‪ ،‬بەر بە دەستدرێژی ڕژیم‬ ‫بۆسەر گیان و ژیانی ئەوان بگرن‪.‬‬


‫‪4‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫ڕوانگە‬

‫(بابەتەکانی ئەم اڵپەڕەیە بیرووڕای نووسەرانە )‬

‫ئاکامی بێ الیەنی و ڕکوودی سیاسی لە ڕۆژهەاڵتی کوردستان‬ ‫ئاژوان کرماشان‬ ‫لە پێشەکی ئەم وتارە وەک وفایەک بۆ کۆمەاڵنی‬ ‫خەڵکی کوردستان؛ ئاماژە بە فیداکاری و هەڵویستی‬ ‫هەمیشە بەرز و سیاسییان لە زۆر ڕووداو‪ ،‬کارەسات‬ ‫و بەرەنگاری سیاسی و مەدەنییان ئەکەم‪ .‬خەڵکی‬ ‫ڕۆژهەاڵتی کوردستان بە درێژایی مێژووی نزیک‬ ‫بە نیو سەدە خۆڕاگری و خەباتی بێ وچانیان‬ ‫سەلماندوویانە کە لە کەلەبەری میژوودا بە گرتنە‬ ‫بەری هەڵوێستی شیاو و درووست پەرە بە خەبات‬ ‫و تێکۆشانیان ئەدەن و لە بەرخۆدان ناکەون‪.‬‬ ‫بەاڵم لێرە مەبەست لە هەڵدانەوەی کەموکوڕێیەکی‬ ‫واقێع بینانەیە لە بواری ڕەخنە لە خۆمان و خەڵک‬ ‫سەبارەت بە بێ الیەنی و رکوودێک کە ئەتوانێ ببێتە‬ ‫دەسپێکی لێکوڵینەوەیەک بۆ باشتر ناسینی کرداری‬ ‫سیاسی و دەروون ناسی کۆمەڵگای کوردەواری‪.‬‬ ‫لە تێکستەکانی کۆمەڵناسی؛ بێ الیەنی سیاسی‬ ‫وەک چەمکێکی خەسارناسی‪ ،‬بەربەسێک لە‬ ‫بەرانبەر هاوبەشی و مۆشارکەتی سیاسی و یەکێ‬ ‫لە ئاکامەکانی شارنشینی لە سەردەمی مۆدێرنییەت‬ ‫دێتە ئەژمار‪ .‬بێ الیەنی حاڵەتێک لە نەبوونی‬ ‫هەستی دەروونی‪ ،‬نەبوونی ویست و ملمالنێی‬ ‫هەیەجانی لە بەرانبەر ژینگەی خۆیەتی‪ .‬تەفسیری‬ ‫زارەکی وەها شیکردنەوەیەک دەرخەری ئەوەیە‬ ‫کە ئاگاهی و زانینی سیاسی و جیاوازی بەژوەندی‬ ‫کەسیێتی لە گەڵ هەزینەی بەشداربوون‪ ،‬زۆرترین‬ ‫کاریگەری لە سەر بێ الیەنی سیاسی هەیە‪.‬‬ ‫بە پێی لێکۆلینەوەیەکی سەرپێیانە و مەیدانی‬ ‫کە بە شێوەیەکی نهێنی و لە سەر ئەساسی‬ ‫زانیارییەکانم بە تایبەت لە شوێنی کار و‬ ‫کواڵن؛ و شەقام کە بە تەقریب بۆم دەرکەوت‬ ‫‪_1‬ناسینی چۆنیەتی ئەو دیاردە لە کۆمەڵگایەکی ئاماری‬ ‫‪_2‬پێوەندییان لە گەڵ هەندێ گوڕانکاری‬ ‫گاریگەر بۆ دۆزینەوەی ئاستی کاریگەری‬ ‫هەریەک لەوانە لە سەر بێ الیەنی کۆمەاڵیەتی‬ ‫پێوەندی ڕاستوخۆیان لە گەڵ کرداری دەروونناسی‬ ‫کۆمەڵگای کوردەواری بەگشت و جامێعەی ئاماری‬

‫هەڵبژێردراوی تایبەت بەم نووسینەوە هەیە‪.‬‬ ‫لەم ڕوانینە دەرکەوت کە لە نێوان مۆتەغەیری نەتەوە‪،‬‬ ‫پیشە‪ ،‬ئاستی خوێندن لە بواری وەسفی بنچینەیی‬ ‫جیاوازی هەیە و لە نێوان هەموو مۆتەغەیرە ڕاستەوخۆ‬ ‫سەرەکیێەکان وەک‪ :‬ناهەنجاری‪ ،‬بڕوای کۆمەاڵیەتی‪،‬‬ ‫کاریگەری کۆمەاڵیەتی‪ ،‬ڕەزامەندی کۆمەاڵیەتی‪ ،‬تاک‬ ‫گەرایی‪ ،‬تەحلیلی هەزینە ‪-‬پاداشت و ئێلتزامی مەدەنی لە‬ ‫گەڵ بێ الیەنی کۆمەاڵیەتی پێوەندییەکی مانادار هەیە‪.‬‬ ‫بە پێ دەرەنجامەکان نزیک بە ‪ 0/40‬ی گۆڕانکارییەکان‬ ‫لە بێ الیەنی بە هۆی پێنج مۆتەغەیرە ڕاستەوخۆەکان‬ ‫دەکرێ شی بکرێنەوە و لە دەرنجامی ئەم لێکۆڵینەوە‬ ‫کە بە هۆی سیاسەتی گۆشاری ڕژیم نەدەکرا بە‬ ‫شێوەیەکی ئاشکرا و زانستی لە ناو شارەکانی‬ ‫ڕۆژهەاڵتی کوردستان ئەنجام بدرێت ‪،‬بێ الیەنی لە نێو‬ ‫خەڵک لەم ماوەی ڕابردوو و حاڵەدا؛بە تایبەت بە هۆی‬ ‫ئەو نەخۆشییەی کۆڕۆناوە‪،‬لە ئاستێکی بەرز دایە و بە‬ ‫پێ زرووفی ڕۆژانە لە بەرز و نزمی دایە و دەگۆڕدرێت‪.‬‬ ‫سیاسی‬ ‫الیەنی‬ ‫بێ‬ ‫سەرەکی‬ ‫الیەنی‬ ‫خەڵک ئەتوانێ بەم هۆکارانەوە بێت‪:‬‬ ‫_کێشەی ئابووری‬ ‫_ترس لە گۆشار و سەرکۆت‬ ‫_بێ هیوایی بە گۆڕانکاری سیاسی لە ڕۆژهەاڵتی‬ ‫ناوین‬ ‫_ناهۆێدی لە ئەحزاب و ئۆپۆزسیۆن‬ ‫_پەرەسەندنی پاوانخوازی و تاک گەرایی لە ناو‬ ‫کۆمەڵگای کوردستان‬ ‫_مەسرەف گەرایی و دڵخۆش بوون بە هەندێ‬ ‫ئێمتیازاتی ڕەفاهی‬ ‫_و ‪.....‬‬ ‫بە هۆی سیاسەت و ئێستراتژی حاکمیەتی ڕژیمی‬ ‫سەرمایەداری ئیسالمی‪ ،‬چینەکانی ناو کۆمەڵگا لە‬ ‫زۆر بواردا لە بەرانبەر یەک دانراون و هەر کامییان‬ ‫بە پێی بەرژەوەندی خۆیان ڕەفتار دەکەن‪ .‬خەڵک‬ ‫بۆ بژێوی ژیان لە ملمالنێی و ڕەکەبەرایەتی دان‬ ‫و یاسای جەنگەڵ لە کۆمەڵگا وەک یاسایەکی‬ ‫کارپێکراو خەریکە گەشە ئەکات‪ .‬چەوسانەوەی‬ ‫مرۆڤ بە دەستی مرۆڤ و حکوومەت بە کومەڵگا‬ ‫ئەو هەلەی بۆ سیستم ڕەخساندووە کە کۆمەڵگای‬ ‫ئێنسانی بەرەو دوورکەوتنەوە لە سیاسەت‬ ‫دەورێکی بەرچاویان لە بەردەوامیی خەباتی خەڵکی‬

‫چەند خاڵ لەبارەی پرسیی پەروەردە و ڕاهێنانی هێزیی پێشمەرگە‬

‫شارام وەحدانی‬ ‫‪ .١‬حکوومەتی کۆماری ئیسالمیی ئێران‬ ‫تاوانباری سەرەکیی هەموو نەهامەتی‪ ،‬گرفتە‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکان‪ ،‬فەقری فەرهەنگی و پەرەگرتنی‬ ‫دژە بایەخەکان لە ئێران و ناوچەکەیە‪.‬‬ ‫‪ .٢‬لەبەر زاڵ نەبوونی ڕوانینی ئیسالمی بەسەر فەزای‬ ‫سیاسی و کۆمەاڵیەتیی کوردستاندا‪ ،‬بزووتنەوەی‬ ‫ئازادیخوازانە و پێشڕەوی کوردستان هەر لەسەرەتای‬ ‫هاتنەسەرکاری حکوومەتی ئیسالمیی ئێران وەاڵمی‬ ‫نە ی بەو دەسەاڵتە دایەوە‪ .‬کوردستان وەکوو‬ ‫سەنگەری شۆڕش‪ ،‬بۆ پاراستنی ماف و ئازادییەکانی‬ ‫خەڵک ناچار دەستی دایە بەرگریی چەکدارانە‪.‬‬ ‫‪ .٣‬حیزبەکانی کوردستان پاش نزیکەی دە ساڵ‬ ‫خۆڕاگری بەرانبەر بە هێرشی داگیرکارانەی کۆماری‬ ‫ئیسالمی بنکە و بارگەکانیان گواستەوە بۆ باشووری‬ ‫کوردستان‪ .‬بنکەی حیزبە سیاسییەکانی کوردستان‬ ‫لە باشوور سەرەڕای گرفت و کەموکۆڕیەکانیان‬ ‫توانیویان شوێنی هیوای چاالکانی سیاسیی نهێنی و‬ ‫ئاشکرای کوردستان بن و زۆر لەوانەی لە زوڵم و زۆری‬ ‫دەسەاڵتی ئیسالمیی ئێران وەزاڵەهاتوون پەنایان‬ ‫بۆ هێنان و و دەهێنن‪ .‬ئەم بنکانە تا ئێستەش‬

‫کوردستان دژی دەسەاڵتی دیکتاتۆرەکانی ئێران بووە‪.‬‬ ‫‪ .٤‬حیزبەکانی کوردستان هەمیشە چقڵی چاوی‬ ‫حکوومەتی ئیسالمیی ئێران بوون‪ .‬دامودەزگای‬ ‫ئیتیالعاتی و جاسووسیی حکوومەتی ئێران بە‬ ‫درێژایی تەمەنی هەوڵی بۆ تیرۆری چاالکانی سیاسی‬ ‫و دروستکردنی دڕدۆنگی و دووبەرەکی لە نێوان‬ ‫حیزبەکان و بەدناوکردنی حیزبە کوردستانییەکان و‬ ‫کەلێن خستنە نێوان خەڵک و حیزبەکان داوە‪ .‬بەاڵم‬ ‫ئەم حیزبانە بە هەموو خاڵە بەهێز و الوازەکانیانەوە‬ ‫هەڵقواڵوی ویست و ئاواتەکانی خەڵکی کوردستانن‬ ‫و پەیوەندییەکی قووڵ لە نێوان خەباتکارانی ئەم‬ ‫حیزبانە و خەڵکی ڕزگاریخوازی کوردستاندا هەیە کە‬ ‫حکوومەت نەیتوانیوە و ناتوانێ زەفەری پێ بەرێ‪.‬‬ ‫‪ .٥‬حیزبەکان بۆ بەردەوامبوون لە خەبات بەردەوام‬ ‫پێویستیان بە هێزی ئینسانیی تازە هەیە و‬ ‫الوانی وەزاڵە هاتوو لە زوڵمی حکوومەتی ئێران‬ ‫پێویستیان بە ئامراز و ڕێگەیەک بۆ خەباتیان هەیە‪.‬‬ ‫‪ .٦‬ئێران پاش زیاتر لە ‪ ٤‬دەیە دەسەاڵتی حکوومەتی‬ ‫ئیسالمی لە بواری کۆمەاڵیەتی‪ ،‬ئەخالقی‪ ،‬سیاسی‬ ‫و ئابوورییەوە کۆمەڵگایەکی داڕماوە‪ .‬هێما دژە ژن‬ ‫و فاشیستی و نامرۆڤانەکان بە سەر کۆمەڵگادا‬ ‫داسەپاون‪ .‬بایەخە مرۆڤانییەکان الواز کراون و‬ ‫هەوڵ بۆ بردنی کۆمەڵگا بەرەو ناسیاسی بوون و‬ ‫بێتەفاوتی دراوە‪ .‬ڕۆژهەاڵتی کوردستان وەکوو‬

‫( ‪ )Apolitism‬هەنگاو بنێت‪ .‬مانایەک کە هەڵگری‬ ‫ئەوەیە کە مرۆڤ و کۆمەڵگا لە بەرانبەر سیاسەت و‬ ‫کێشە کۆمەاڵیەتییەکان و نیشتمانیان‪ ،‬هەروەها دوورە‬ ‫پەرێزی لە بەشداری سیاسی لە بزووتنەوە سیاسی‬ ‫حێزبایەتییەکان ڕێگەیەکی دوور لە سیاسەت هەڵبژێرن‪.‬‬ ‫ئەمرۆ لە کوردستان‪ ،‬کێشەی بێالیەنی سیاسی‬ ‫ئەتوانی لە سەر نەبوونی پەروەردە و فێرکاری و‬ ‫زانیاری ڕامیاری بێت‪ .‬بێالیەنی لە سیاسەت دژایەتی‬ ‫هەیە لە گەڵ نیشتمان پەروەری و هەستی مرۆڤایەتی‬ ‫وەک ئامانجێکی ڕاست بینانە‪ ،‬لە بەر ئەوە ئەم دوو‬ ‫چەمکە ئەتوانن ئامانج و ئاراستەی مرۆڤ لە بەرانبەر‬ ‫خۆی و کۆمەڵگاکەی ڕوون بکەنەوە و دەستێوەردانی‬ ‫تاک لە بزاڤی سیاسی بە ئەنجام گەیێنێن‪.‬‬ ‫بێالیەنی و دەخاڵەت نەکردن لە ژیانی سیاسی و‬ ‫بەشداری نەکرودن و هەڵویست وەرنەگرتن لە ئاست‬ ‫رووداوەکان و ڕەوتی سیاسەتی حاکمیەت زۆرتر‬ ‫لە الیەن رژیمە دیکتاتۆر و نادێمۆکراتیکەکان و‬ ‫سیستمەکانی نیزامی سەرمایەداری لە ناو کۆمەاڵنی‬ ‫خەڵک پەرەی پێ ئەدرێت‪ .‬ئەوەی کە کۆماری‬ ‫ئێسالمی حەز بە بەشداری سیاسی خەڵک ناکات و‬ ‫پەرە بە نەمانی ئاگاهی سیاسی و کۆمەاڵیەتی ئەدات‬ ‫و گەشە ئەبێت بە رکوودی هەمەالیەنەی سیاسەت و‬ ‫بزاڤی سیاسی و حێزبایەتی لە کوردستان؛ تێدەکۆشێ‬ ‫کە خەڵک بە هەر چەشنێک لە دواکەوتوویی‬

‫ئەیدۆلۆژیک دا بێت و سەرنجیان لە کێشە نیشتمانی‬ ‫و ئێنسانیەکان دوور بخاتەوە و سەرگەرم بە کێشە‬ ‫خۆلقاو و دەستکردە ڕۆژانەکانی خۆی بکات‪.‬‬ ‫بە واتایەکی تر ئێستا لە ڕۆژهەاڵتی کوردستان ئەو‬ ‫سیاسەتەی رژیم پەیڕەو دەکرێت کە خەڵک نێسبەت‬ ‫بە حێزبەکان و بزووتنەوەی دێمۆکراتیکی نەتەوەیی‬ ‫بێ هیوا بکەن و تەنانەت بە زەبر و گۆشار نەهێڵن‬ ‫خەڵک بەشداری سیاسەت بێت‪ .‬بێالیەنی و رکوودی‬ ‫سیاسی ئیستا لە ئاست سیاسەت و کێشە نیشتمانی‪،‬‬ ‫کۆمەاڵیەتی و چینایەتییەکان بە قازانجی مەحافلی‬ ‫دواکەوتووی دەسەاڵت و دژە خەڵکییە؛ لە بەر ئەوە کە‬ ‫چین و کۆمەاڵنی زەحمەتکێشی کۆمەڵگای کوردستان لە‬ ‫خەباتی سیاسی بۆ رزگاری و بندەستی دوور بکاتەوە‪.‬‬ ‫ئەبێ ڕووناکبیران و لێزانانی سیاسی کوردستان‬ ‫روو لە کۆمەاڵنی خەڵک ئاماژە بەوە بکەن کە بە‬ ‫ڕاستی ناکرێ لە کۆمەڵگایەک ژیان بکەیت‬

‫بەشێکی زێردەسەاڵتی ئەو حکوومەتە لە کاریگەریی‬ ‫ئاسەوارە خراپەکانی کۆماری ئیسالمی بێبەش نەبووە‪.‬‬ ‫‪ .٧‬بنکە و مەقەڕەکانی حیزبە کوردستانییەکان‬ ‫بە هاتنی ڕۆژانەی کەسانی تازە لە ڕۆژهەاڵتی‬ ‫کوردستانەوە‪ ،‬کە دەتوانن هەڵگری بەشێک لەو‬ ‫کولتوورە خراپە بن‪ ،‬بەشێک لەو ناهەنجاری و‬ ‫گرفتانەی تێدایە‪ .‬ئەو کەسانەی پەیوەندیی بە‬ ‫حیزبەکانەوە دەکەن هەموویان بە هۆکاری سیاسییەوە‬ ‫نەهاتوونەتە ناو حیزبەکانەوە‪ ،‬چەکدارکردنی ئەو الوانە‬ ‫کارێکی ئاسانە بەاڵم ئەرکی سەرەکییە حیزبەکانە‬ ‫کە جیا لە فێرکردن و بارهێنانی پێشمەرگانە‪ ،‬ئەو‬ ‫کەسانە پەروەردە بکەن و ڕێگەیان بۆ خۆش کەن کە‬ ‫ئاستی وشیاریی سیاسیی و کولتوورییان بەرزکەنەوە‬ ‫و ببنە خەباتکارێکی ڕێگەی مرۆڤایەتی و ئازادی لە‬ ‫کوردستان و خۆیان بەدەس پاشماوەی خەسارەکانی‬ ‫دەسەاڵتی ئیسالمیی ئێرانەوە ڕزگار کەن‪.‬‬ ‫‪ .٨‬بە هەر پێوەرێک بمانەوی لێکی بدەینەوە‬ ‫هێشتا فەزا و دۆخی بنکە و بارەگاکانی حیزبە‬ ‫سیاسییەکانی ڕۆژهەاڵتی کوردستان لە باشوور‪،‬‬ ‫لە چاو کۆمەڵگای ژێر دەسەاڵتی کۆماری ئیسالمی‬ ‫زۆر ساڵمەتتر و جێی هیوایە و دەرفەتی بارهێنانی‬ ‫نەسڵێکی شۆڕشگێڕ کە هەڵگری کولتووری‬ ‫پێشکەوتنخوازانە و مرۆڤانی بێ لەبەردەستدایە‪.‬‬ ‫‪ .٩‬پەروەردەکردنی هێزێکی سیاسیی بڕوامەند‬ ‫و خاوەن پرینسیبی شۆڕشگێڕانە تەنها ڕێگەی‬ ‫کەمکردنەوەی گرفتەکانە و هاوشان لەگەڵ وشیاریی‬ ‫بەشی ئەمنییەتی حیزبەکان و هاوکاریی ئەو‬ ‫بەشانە پێکەوە دەتوانێ بەر بە دزەکردنی هێزە‬ ‫جاسووسییەکانی حکوومەت بۆ ناو حیزبەکان بگرێ‪.‬‬ ‫‪ .١٠‬بۆ پەروەردەکردنی هێزێکی سیاسیی وشیار‬ ‫و لێهاتوو بۆ بەدەستەوە گرتنی جڵەوی خەبات‪،‬‬

‫پێویستە فێرکردن و بارهێنان گرینگییەکی زیاتری‬ ‫پێبدرێ‪ .‬بۆ ئەوەی کە نەسڵێکی لێهاتوو بۆ کاری‬ ‫وشیارکردنەوەی سیاسیی کۆمەڵگا پەروەردە بن‬ ‫پێویستە خەباتی سیاسی لە چاو کاری نیزامی‬ ‫گرینگییەکی زیاتری پێبدرێ‪ .‬بارهێنانی سیاسی‬

‫و بەشداری سیاسەت نەکەیت و لە بەرانبەر‬ ‫سیاسەتی ڕژیمکی وا داپڵۆسێنەر بێ دەنگ‬ ‫بیت و دوور لە چارەنووسی خۆت بیت‪.‬‬ ‫القەیدی سیاسی لە ڕۆژهەاڵتی کوردستان‬ ‫ئەتوانێ زەربە لە مێژووی دەیان ساڵەی خەباتی‬ ‫ڕەوای گەلەکەمان بدات و وەک سیاسەتێکی‬ ‫خراپ و دژ بە بەژەوەندی خۆیی باس بکرێت‪.‬‬

‫کات و هێزی زۆری دەوێ و پرۆسەیەکی درێژخایەنە‬ ‫بەاڵم دەسکەوتێکی گەورەی بۆ خەباتی‬ ‫شۆڕشگێڕانەی گەلی کورد لە داهاتوودا دەبێ‪.‬‬ ‫‪ . ١١‬خەباتکارێکی وشیار و شۆڕشگێڕ دەتوانێ‬ ‫پێشمەرگەیەکی لێهاتوو لە باری نیزامیشەوە بێ‪.‬‬ ‫بەاڵم کەسێک کە تەنها خاوەن لێهاتوویی نیزامییە‬ ‫دەتوانێ لە کۆتاییدا ببێتە هۆی کارەسات‪.‬‬ ‫‪ .١٢‬بۆ وەرگرتنی کەسێک لە الیەن یەکێک‬ ‫لە حیزبەکانەوە وەالنراوە دەبێ وریایی و‬ ‫سەختگیرییەکی زیاترمان هەبێ‪ .‬ئەو کەسانەی‬ ‫کە ڕێزی پێشمەرگایەتی بەجێدێڵن و دەچنەوە‬ ‫ڕۆژهەاڵتی کوردستان وەرگرتنەوەیان وریایی و‬ ‫حەساسییەتێکی تایبەتی هەیە و دەبێ زانیاری‬ ‫و دڵنیاییەکی تەواو لە سەریان هەبێ بۆ ئەوەی‬ ‫جارێکی دیکە بتوانن بێنەوە ڕێزی حیزبەکانەوە‪.‬‬ ‫‪ .١٣‬بۆ پەرەپێدانی باوەڕی سیاسی پێویستە‬ ‫عەداڵەت و یەکسانی لە هەموو بوارەکاندا و‬ ‫لە نێوان هەموو ئاستەکانی حیزبە چەپەکاندا‬ ‫هەبێ‪ .‬هەاڵواردن ڕێگە لە پەرەسەندن‬ ‫و قووڵبوونەوەی شۆڕشگێڕی و بیری‬ ‫سوسیالیستی دەگرێ‪ .‬بە بوونی هەاڵواردن‬ ‫ناتوانین سوسیالیزم و یەکسانیخوازی وەکوو‬ ‫ئامانجێک و بیرێکی سیاسیی نەهادینە کەینەوە‪.‬‬


‫ڕوانگە‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦،‬‬

‫(بابەتەکانی ئەم اڵپەڕەیە بیرووڕای نووسەرانە )‬

‫کۆمەڵە و نەتەوە‬

‫دکتر محەممەد حسین زادە‬

‫دەزانین کە لە چەند دەیەی ڕابردوودا کۆمەڵە‬ ‫یەکێک بووە لە ئەکتەرە سەرەکییەکانی‬ ‫گۆڕەپانی خەبات لە ڕۆژهەاڵتی کوردستان‪،‬‬ ‫بەاڵم حاشا لەوەش ناکرێ کە زۆر جار کۆمەڵە‪/‬‬ ‫کۆمەڵەکان بە جۆرێ نیشان دراون و دەدرێن کە‬ ‫بایەخ و گرنگییەکی ئەوتۆیان بە پرسی نەتەوەیی‬ ‫نەداوە و نادەن‪ .‬تەنانەت الی زۆر کەس ئەو‬ ‫جۆرە تێگەیشتنەیش هەیە و درووست بووە کە‬ ‫کۆمەڵەکان دژایەتی پرسی نەتەوەیی دەکەن و‬ ‫گرنگییەکی ئەوتۆ بە بۆنە و هێما نەتەوەییەکان‬ ‫نادەن‪.‬‬ ‫لەوانەیە هەندێ سیاسەت و هەڵوێستی مێژوویی‬ ‫خۆدی کۆمەڵە لە ژێر کاریگەری ئایدۆلۆژیا و‬ ‫زەقکردنەوەی زیاتری پرسە کۆمەاڵیەتییەکان‬ ‫وەک ئەولەوییەتی یەکەم یەکێک لە هۆکارەکان‬ ‫بووبێت بۆ درووستبوونی ئەو جۆرە تێگەیشتنە‬ ‫و بۆ ئەوەی بەو جۆرە وێنا بکرێن‪ .‬بەاڵم‬ ‫ئەوەی دیارە لە ئێستادا‪ ،‬النیکەم کۆمەڵەی‬ ‫زەحمەتکێشانی کوردستان [وەک نموونە] بە‬ ‫ئاشکرا لە بەڵگەنامە و دەقی بەرنامەی سیاسی‬ ‫و هەروەها لە ڕوونکردنەوەی هەڵوێستی خۆیان‬ ‫سەبارەت بە پرسی نەتەوەیی باس لە چەند‬ ‫خاڵێکی زۆر گرنگ دەکەن کە دەتوانین بڵەین‬ ‫ئەگەر ئەو دەق و بەڵگانە پێوەر بن‪ ،‬ئەو‬ ‫جۆرە خوێندنەوە (واتا گرنگی نەدان بە پرسی‬ ‫نەتەوەیی) تووشی گرفت و کێشە دەکەن‪ .‬بۆ‬ ‫نموونە لە دەقی بەرنامەی سیاسی ئەو حیزبەدا‪،‬‬ ‫سەبارەت بە پرسی نەتەوەیی بە فەرمی جەخت‬ ‫لەسەر ئەو خااڵنەی خوارەوە کراوەتەوە‪:‬‬ ‫‪-‬خەبات بۆ ڕزگاری لە بندەستی نەتەوەیی و‬

‫خەباتی ئازادیخوازانەی گەلی کورد لە هەموو‬ ‫کوردستان‬ ‫خەباتی شێلگیرانە بۆ مافی دیاریکردنی‬‫چارەنووس تا دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی‬ ‫کوردستان وەک سەرجەم دەوڵەتانی سەربەخۆی‬ ‫نەتەوە ئازادەکانی جیهان‬ ‫ داکۆکی لە مافی دیاریکردنی چارەنووس لە هەر‬‫ئاستێکدا تا پێکهێنانی دەوڵەتی نەتەوەیی بۆ‬ ‫نەتەوەکانی بندەستی ئێران‬ ‫ پێکهێنان و بەرینترکردنەوەی پێوەندی و‬‫هاوکاری لەگەڵ حیزب و الیەنەکانی پارچەکانی‬ ‫تری کوردستان و بە ڕەسمییەت ناساندنی‬ ‫سەربەخۆیی ئەوان بۆ دیاریکردنی ڕێبازی سیاسی‬ ‫نەتەوەییان‬ ‫ ڕێزگرتن و ملکەچ بوون بە ڕای ئازادی خەڵکی‬‫کوردستان بۆ دیاریکردنی شێوازی چارەنووسی‬ ‫خۆیان‬ ‫ پێداگری لەسەر چوونەدەرەوەی هێزی داگیرکەر‬‫لە کوردستان‬ ‫ خوازیاری پێکهاتن و هاوئاهەنگی لە نێو‬‫خەباتکارانی حیزبەکانی کوردستان و هەوڵدان‬ ‫بۆ گرتنەپێشی ستراتیژی نەتەوەیی کە هەمووان‬ ‫پێی وەفادار بن‬ ‫ دژایەتی لەگەڵ هەر حیزبێکی کوردستانی کە‬‫ببێتە گوێڕایەڵی دەوڵەتە ناوەندییەکان لە هەموو‬ ‫کوردستان دژ بە بزووتنەوەی کورد‬ ‫ڕێز گرتن لە کۆماری کوردستان وەک یەکەمین‬‫ئەزموونی دەسەاڵتی خەڵکی کورد‬ ‫ خەبات بۆ نەهێشتنی ستەمی نەتەوایەتی و‬‫پێکهێنانی عەداڵەتی کۆمەاڵێەتی وەک ئەرکی‬ ‫سەرەکی خۆی‬ ‫بە گشتی بەرنامەی سیاسی ئەو حیزبە خەبات بۆ‬ ‫ڕزگاری نەتەوەیی و هەوڵدان بۆ دەستەبەرکردنی‬ ‫مافی یەکسانی نەتەوەی کورد لەگەڵ باقی نەتەوە‬ ‫ئازادەکان بە بەشێک لە خەباتی ڕزگاریخوازانە‬ ‫و یەکسانخوازانەی خۆی دەزانێت و بەتایبەت‬ ‫ئاماژە دەکا کە [کۆمەڵە] ستەمی نەتەوایەتی بە‬ ‫سەرەکیترین گرفت و ملمالنێی ئەم کۆمەڵگەیە‬ ‫دەزانێ و لە ئێستادا خەبات بۆ نەهێشتنی ئەو‬ ‫ستەمە و پێکهێنانی عەداڵەتی کۆمەاڵیەتی لە‬

‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫سەرەوەی سیاسەت و بەرنامەکانی خۆی دادەنێ‪.‬‬ ‫کەوابوو‪ ،‬لێرەدا چەند پرسیار دێنە ئاراوە‪:‬‬ ‫پرسیاری یەکەم ئەوەیە کە بۆ چی سەرەڕای‬ ‫ئەوەی حیزبی کۆمەڵەی زەحمەتکێشان لە‬ ‫بەرنامەی سیاسی خۆیدا بەو جۆرە جەخت لەسەر‬ ‫پرسی نەتەوەیی و خەبات بۆ سڕینەوەی ستەمی‬ ‫نەتەوەیی دەکاتەوە‪ ،‬بەاڵم بە کردەوە نەیتوانیوە‬ ‫ئەو خوێندنەوە و ئەو جۆرە تێگەیشتنە سەبارەت‬ ‫بە خۆیان بسڕنەوە کە گوایە گرنگی بە پرسی‬ ‫نەتەوەیی وەک ئەولەوییەتێکی سەرەکی نادەن؟‬ ‫دووەم‪ ،‬بۆ چی هەوڵ نەدراوە ئەو خااڵنەی کە‬ ‫سەبارەت بە پرسە نەتەوەییەکان لە بەرنامەی‬ ‫سیاسی خۆیاندا ئاماژەیان پێ کردوون‪ ،‬بکەنە‬ ‫بنەمای چوارچێوەیەکی تیۆریک یان بیرۆکەیەکی‬ ‫توکمە و ڕون و پێشکەشی کۆمەڵگە بە گشتی و‬ ‫بەتایبەت توێژی نوخبە و ئاکادێیکی بکەن؟‬ ‫سێیەم‪ ،‬بۆ چی بەو جۆرەی کە پرسی نەتەوەیی‬ ‫لە بەڵگەنامە و بەرنامە سیاسییەکەیاندا جەختی‬ ‫لەسەر کراوە‪ ،‬لە لێدوان و هەڵوێستی ڕۆژانەی‬ ‫بەرپرسان و ئەندامانیان ڕەنگ ناداتەوە و‬

‫‪5‬‬

‫تەنانەت وا دەر ئەکەوێت کە لە بۆنە و کۆبوونەوە‬ ‫گشتییەکان هیچ گرنگییەک بە هێما نەتەوەییەکان‬ ‫نادەن؟ حاشاهەڵنەگرە لێکدژییەکی بەرچاو لە‬ ‫بەرنامەی نووسراوە و کردەوەکاندا دیارە‪.‬‬ ‫هۆکاری ئەو لێکدژییە چییە و چۆن چارەسەر‬ ‫دەبێ؟ ئەمانە پرسیارگەلێکن کە دەتوانن بۆ زۆر‬ ‫کەس بێنە ئاراوە و پێویستە بەرپرسانی حیزب‬ ‫النیکەم سەرنج و وەاڵیان بدەنەوە‪.‬‬

‫پرسیاری کۆتایی ئەوەیە کە ئایا بە‬ ‫لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی سیاسی و گۆڕان لە‬ ‫داخوازییەکانی بەشێ لە خەڵکی کوردستان‪،‬‬ ‫هەوڵی کۆمەڵە بۆ ڕونکردنەوەی ئەو پرسە‬ ‫و یەکالییکردنەوەی خۆیان‪ ،‬لە ڕێگای هێنانە‬ ‫ئارای فۆرمێک لە نەتەوەگەرایی چەپ و گونجاو‬ ‫لەگەڵ کۆمەڵگەی کوردستان‪ ،‬دەتوانێ ببێتە‬ ‫دەستپێک و یارمەتیدەرێک بۆ چاالکبوونەوە و‬ ‫هەستانەوە و دەربازبوونیان لەو دژداماوی و‬ ‫ئینفعالە؟ با چاوەڕوان بین و بزانین!‬

‫یاخییەکی دژە سیستەم‬ ‫کەیوان‪ .‬س گواڵنی ‪2720‬‬ ‫لە سەرەتای سەرەتاکانەوە کە مرۆڤ هەستی بە تامی‬ ‫دەسەاڵت کرد‪ ،‬ئەوندەی مەست ببوو کە بە تەواوی‬ ‫عەقلییەتی خستە گڕ بۆ ئەوەیکە ئەو لەزەتە چۆن‬ ‫درووست ئەبێ و چلۆن بکا نەبڕێتەوە‪ .‬هەر لەوێدا بوو‬ ‫کە گەورەترین هەڵەی مێژوویی خۆی کرد و وایبۆچوو‬ ‫کە دەساڵت بە سەقامگیریەوە پابەندە و ناکرێ بێ‬ ‫رێکخستن و نەزم دان بە مەتریاڵ و گیانلەبەرەکان واتە‬ ‫داهێنانی سیستم‪ ،‬بێتە دەسەاڵتدارێکی بێڕەکابەر‪.‬‬ ‫عەقلی ناقس و هەروەها گەمژەیی هەست بە ئەشرەفی‬ ‫مەخلووقات بوون‪ ،‬وای لێکرد کە ڕێککردن و نەزم پێدانی‬ ‫هەموو شتەکان تەنانەت مرۆڤەکانیش‪ ،‬بوو بە سەبەبی‬ ‫دروستبوونی سیستمێکی وەها زۆردار کە خۆێشی کرد‬ ‫بە دیل و یەکێ لەو بوونەوەرانە کە ئیتر تا ئەبەد ئەبێ‬ ‫مەتریاڵێکی کۆکی لە خزمەتی سیستمدا بێ و بەس‪.‬‬ ‫تەنیا یەک شت ما کە دووای ئەو هەموو قەڕن و‬ ‫سااڵنەدا‪ ،‬سیستم نەیتوانی دەستەمۆی خوەی‬ ‫بکا و لە بەرژەوەندی خۆیدا بەکاری بێنێ‪.‬‬ ‫‹‹خۆسزادان››‬ ‫خۆسزادان وەک بڵێی تەنیا ماڤێک بێ کە‬ ‫مرۆڤ و سیستمی دەستکردی ئەو نەیتوانیوە‬

‫دەستی بەسەردا بگرێ و بێخاتە یاسا و نۆرمەوە‪.‬‬ ‫ئەگەرچی سیستم و ڕێکپەرەستانی پەروەدەی ئەو‪ ،‬رۆژ‬ ‫لەسەر رۆژ و ساڵ بە دوای ساڵدا لەبری بەهێزکردنی‬ ‫خۆیاندا‪ ،‬وەستانیان بۆ نیە‪ ،‬بەاڵم هەندێ جار یاخییەک‬ ‫هەڵدەکەوێ کە هەڵوێستی ناڕێکیە و مل ناکا بە پەتی‬ ‫دیلی سیستمەوە‪ .‬بویە دەست ئەبا بۆ خۆسزادان‪ .‬ئەو‬ ‫هێزەی کە نەبووە بە بەشێ لە کەرەستەکانی سیستم‬ ‫و بە چەشنێ خۆ سزا ئەدا کە بتوانێ بەرەوڕوی‬ ‫دەساڵتی ڕێکیە گەمژانە مێژوویەکەی مرۆڤ بێتەوە‪.‬‬ ‫مرۆڤی وا‪ ،‬تەنیا خۆی ئازار ئەدا و تاوانێک‬ ‫ناکات کە دووایی بکەوێتە نێو یاسا و نۆرمەکانی بوونەوەرەکان و جیهانیانی ڕێکخست و خودای بۆ‬ ‫سیستمەوە و ناچار بێ بە جۆرێک بۆ دەربازبوونی درووستکردن و یاسا شەڕەنگیزەکانیشی بۆ دابین کردن‪.‬‬ ‫یا کەمترین سزادانی‪ ،‬داوا لە سیستم بکا‪.‬‬ ‫لەوەیش پەڕیوەتەوە بیهەوێ بیانوویەک لە قەدەری‬ ‫خۆی بگرێ یان توڵەی ئازارێکی لە ئەویدی بکاتەوە‬ ‫و تەنانەت گلەیی لە کەسێ بکا‪ .‬پێشتر بڕیاری خۆی‬ ‫داوە و گەورەترین سزای لە خۆی هەڵگرتووە‪ .‬بەاڵم‬ ‫بەوجۆرەی کەسێ نەتوانێ ماڤی ئەوەی لێ زەوت بکا‪.‬‬ ‫خۆی بە سەربەستیەکی هەرە تەواوەو سزای‬ ‫خۆی هەڵبژاردوە و بە یەقینێکی قورسەوە‬ ‫گرتووە‪.‬‬ ‫دەستەوە‬ ‫بە‬ ‫خۆی‬ ‫چارەنووسی‬ ‫بە تەنیا دەیهەوێت بەرامبەر ئەو هەموو بەربەستە‬ ‫مێژووییانە بوەستێتەوە کە بە حیلەی پاسەوانی‬ ‫لە جەوهەری مرۆڤایەتی‪ ،‬سیستم بە ویستی خۆی‬

‫ساتەوەختی ئارامبوونەوەی یاخییەکی وەها‪ ،‬تەنیا ئەو‬ ‫ساتانەیە کە تەنیا و تەنیا خۆیە و خۆی‪ .‬ئەو ساتەی‬ ‫کەس لە گۆڕەپانی بینینیدا دیار نیە و دەرناکەوێ‪.‬‬ ‫کە کەسێکی لێ هاتە دیار‪ ،‬وەکوو ئەوەیکە‬ ‫نوێنەرێکی کۆککراوی سیستمی‪ ،‬فەرمانی پێ درابێ‬ ‫لێ نزیک بێتەوە بەڵکوو بە جۆرێک بتوانێ لەگەل‬ ‫سیستم ڕێکی خا‪ ،‬ناچارە لە دژی ئەو سیستمە‬ ‫بێڕەحم و دەستکردەی مرۆڤی گەمژە بوەستێتەوە‬ ‫و بە ئازاردانی بێوچانی خۆی‪ ،‬تێبکۆشێ مرۆڤی‬ ‫خۆخەڵەتاو لەو گەمژەییە داچڵەکێنێ و وریای‬ ‫کاتەوە‪ .‬تێبگەینێ کە جێ نەماوە لەم جیهانە بەرینەدا‬

‫بەدەستی‬

‫سیستمی‬

‫بەرهەمی‬

‫مرۆڤ‪،‬‬

‫داگیر‬

‫نەبووبێ و گیانلەبەر نیە ئازاری وی نەچێشتبێ‪.‬‬ ‫هەر بەو بۆنەوە تا مرۆڤ دیل و کپی دەستی سیستم‬ ‫بێ و وەکوو بوونەوەرێکی خزمەتکار و ڕێککراو و‬ ‫هەموو نەزم و قاعیدە و یاسا سەپێندراوەکانی‬ ‫دەسەاڵت بەدیبێنێ‪ ،‬ڕەنگە ئازار کێشان و خۆسزادانی‬ ‫یاخییەکی ئاوەها‪ ،‬هیچ کات لە کۆڵی نەبێتەوە‪.‬‬ ‫وێنە‪ :‬یاخییەکی دژە سیستم – نیوەڕۆیەک‬ ‫لە قەراخ کانی گوێزە کوێر شاری سنە‬ ‫تێبینی‪ :‬ئەو ئارامییە هی ئەوە بوو تاقە کەسێکی‬ ‫لێ نەبوو تا کە منی بینی و دوای ئەوەی کە پێم‬ ‫وت وێنەی دەگرم بەجنێوێکەوە ئیزنی دام و دەستی‬ ‫کرد بە خۆسزادان تا کاتێ لەچاوی نوقم بووم‪.‬‬


‫‪6‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫ئێران‬

‫سەھامی عەداڵەت یان تااڵنی زیاتری گیرفانی خەڵکی رەش و رووتی ئێران؟!‬

‫دواڕۆژ‬ ‫لە ماوەی رابردوودا عەلی خامنەیی رێبەری رژیمی‬ ‫کۆماری ئیسالمی ئێران لەگەڵ داواکاریی حەسەن‬ ‫رۆحانی سەرۆک کۆماری ئەو واڵتە‪ ،‬بە مەبەستی‬ ‫ئازاد کردنی پرۆژەی تایبەتی کردنەوەی زیاتری‬ ‫کەرتی ئابووریی لە ژێر ناوێکی فریوکارانەی وەکوو‬ ‫«سەھامی عداڵەت» رەزامەندیی دەربڕیوە و ئەم‬ ‫بابەتە لەگەڵ پێشوازیی و شاگەشەی دامودەزگای‬ ‫پڕوپاگەندەی رژیم بەرەوڕوو بووەتەوە کە‪ ،‬گوایە‬ ‫رژیم لەم رێگایەوە ھەوڵ دەدات دادپەروەریی‬ ‫کومەاڵیەتی پەرە پێ بدات و ئەو کەلێن و بۆشاییە‬ ‫کۆمەاڵیەتیەی کە بە ئاستێکی یەکجار قووڵ و بەرین‬ ‫ھەموو کۆمەڵگای ئێرانی تەنیوە‪ ،‬پڕ بکاتەوە و ببێتە‬ ‫پشتوانەیەکی ئابووریی و سەرچاوەیەکی داھات و‬ ‫دارایی بۆ خەڵکی ھەژار و دەستکورت‪ ،‬بەاڵم با‬ ‫بزانین ئەم سەھامەی رژیم بانگەوازی بۆ دەکات‪،‬‬ ‫چەندە و بە چ شێوازێک و لە چ ئاستێکدا و لە‬ ‫ئاکامیشدا بە چ مەبەستێک ئازاد دەکرێت و تا چ‬ ‫ئاستێک یارمەتیدەری ژیانی خەڵک دەبێت و ئایا‬ ‫بەڕاستی دەتوانێت النیکەمی ئەو کەلێنە بەرینە‬ ‫چینایەتیە پڕ بکاتەوە کە تەنگی بە ژیان و گوزەرانی‬ ‫خەڵکی وەزاڵەھاتووی ئەو واڵتە ھەڵچنیوە؟!‬ ‫لە راستیدا بازاڕی بوورس و بیزینێس و دابەشکردنی‬ ‫سەھام لە کەرتی گشتی و لە ژێر سەیتەرەی‬ ‫دەوڵەتەوە بۆ کەرتی تایبەت‪ ،‬پرۆژەیەکە کە ھەموو‬ ‫سیستەمە سەرمایەدارییەکان و ھەرکامە بە شێوازێک‬

‫بە مەبەستی کەڵەکە کردنی زۆرتری سەرمایە‬ ‫لە بەشی تایبەت و راکێشانی سروەت و سامانی‬ ‫خەڵک بۆ نێو کەرتی ئابووریی و کەڵک وەرگرتنی‬ ‫ئەم سەرمایە خەڵکیە بەکاری دەھێنن‪ .‬ئەمەش‬ ‫شێوازێکی خیکەی راوڕووت و فریودانی خەڵکە کە بە‬ ‫مەبەستی قەرەبوو کردنەوەی ئەو کەموکۆڕیانەی کە‬ ‫رژیمی کۆماری ئیسالمی بۆ وەگەڕخستنی ئابووری‬ ‫بەرەوڕووی بووەتەوە ھاتووەتە ئاراوە و لە راستیتا‬ ‫بە مەبەستی دەستبەسەرا گرتنی ئەو پارە نەختەی‬ ‫لە دەستی خەڵکدایە و خستنەگەڕی ئەو پارەیە بە‬ ‫قازانجی راگرتنی سیستەمی ئابووریی کە بەگشتی‬ ‫تەنیا خزمەت بە دەسەاڵت و چینی بااڵدەستە‪،‬‬ ‫پرۆژەی سەھامی عداڵەت ھەتووەتە کایەوە‪.‬‬ ‫رژیم لەم رێگایەوە ئەم پارە و سەرمایە لە ژێر‬ ‫ناوی زەرق و بەرقداری وەکوو سەھامی عداڵەت کۆ‬ ‫دەکاتەوە و لە دوایشدا لە سوودەکەی بڕە پارەیەکی‬ ‫کەم دەداتەوە بە خەڵک و لەم رێگایەوە ھەم گرفتە‬ ‫ئابووریەکانی خۆی بە پارەی خەڵک قەرەبوو‬ ‫دەکاتەوە و ھەم خۆی وەکوو رزگاریدەر و ناجی‬ ‫بۆ نەھامەتیە بەرین و لەبن نەھاتووەکانی خەڵک لە‬ ‫قەڵەم دەدات‪.‬‬ ‫ئەم پرۆژەیە کە لە ساڵی ‪١٣٨٥‬ی ھەتاویی و لە‬ ‫سەردەمی سەرۆک کۆماریی ئەحمەدی نژاد دەستی‬ ‫پێ کردووە‪ ،‬ئێستا بە نیازن ئەو سوودەی کە رژیم‬ ‫لەو بیزینسە بەدەستی ھێناوە بە شێوازێکی دیکە لە‬ ‫سووبسیت و یارانە و لە ژێر ناوی سەھامی عداڵەت‬ ‫لە نێو خەڵکدا باڵوی بکاتەوە‪.‬‬ ‫بە پێی ئامارەکانی رژیم زیاتر لە ‪ ٤٩‬میلیۆن کەس‬ ‫مەشموولی وەرگرتنی سەھامی عەداڵەت دەبن و لە‬

‫ھەر بنەماڵەیەکیش ‪ ٥‬ئەندامی بنەماڵە بۆی ھەیە کە‬ ‫ئەم سەھامە وەربگرێت‪.‬‬ ‫رژیم کاتی خۆی کاغەزەکانی سەھامی عداڵەتی‬ ‫سەرەتا بە بڕی ‪ ٥٠٠‬ھەزار تمەن و دواتر بە بڕی‬ ‫یەک میلیۆن تمەن لە نێو خەڵکدا باڵو دەکردەوە‬ ‫و دەبوو ھەر کەسێک بە تەمای بەشداریی لەو‬ ‫چەشنە سەھامە دایە‪ ،‬قستەکانی خۆی تا کۆتایی‬ ‫بداتەوە بە بانکەکان و ببێتە خاوەنی بەشێک لە‬ ‫سەھامی ئەو ‪ ٤٩‬شەریکە‪ ،‬کارگە و بانکە کە رژیم لە‬ ‫ریزبەندی سەھامی عداڵەت دایناوە‪ .‬ئێستاش بڕیارە‬ ‫ئەو کەسانەی کە ھەموو قستەکانی خۆیان داوەتەوە‬ ‫بڕی یەک میلیۆن تمەن پارە وەربگرن و کەسانێکیش‬ ‫کە قستەکانیان نەداوەتەوە‪ ،‬نیوەی ئەو پارەیە واتە‬ ‫‪ ٥٠٠‬ھەزار تمەن و بە شێوەی قستی ‪ ٥٠‬ھەزار تمنی‬ ‫وەربگرنەوە و لە راستیدا ئەمەش جۆرێک لە کاڵو‬ ‫لەسەر کردنی خەڵکە بە شێوەی سیستماتیک‪،‬‬ ‫حکومەتی و ئاشکرا‪.‬‬

‫کاتێک لە ساڵی ‪ ١٣٨٥‬ئەو کەسەی کە بڕی‬ ‫یەک میلیۆن تمەن پارەی لە ژێر ناوی سەھامی‬ ‫عداڵەت لەم بیزینسە دانابوو ساڵی ‪ ١٣٩٧‬بڕی‬ ‫‪ ١٥٠‬ھەزار تمەنیان لە ‪ ٣‬قستی ‪ ٥٠‬ھەزار تمەنیدا‬ ‫پێ داوەتەوە و ئەو کەسانەی کە قستەکانیان‬ ‫نەدابوو تەنیا ‪ ٧٨‬ھزار تمەن لە ‪ ٣‬قستی ‪٢٦‬‬ ‫ھەزار تمەنیدا وەرگرتەوە‪ .‬ئەمە بەو مانایە‬ ‫کە کەسێک وا لە ساڵی ‪ ١٣٨٥‬یەک میلیۆن‬ ‫تمەن سەرمایەی لە سەھامی عداڵەت دانابوو‪،‬‬ ‫لەو کاتەدا دەیتوانی ئەو بڕە پارەیە بگۆڕێتەوە‬ ‫بە ھەزار و ‪ ١٠٠‬دۆالر و لە ساڵی ‪ ٩٧‬ئەگەر‬ ‫دۆالرەکەی‬ ‫بکردایەتەواە بە تمەن‪ ٥ ،‬میلیۆن و ‪ ٣٠٠‬ھەزار‬ ‫تمەنی دەستدەکەوت و لە راستیدا پارەکەی‬ ‫دەبوو بە زیاتر لە ‪ ٥‬ئەوەندەی پێشوو‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئێستا بۆ ئەوەیکە لە رێگای سەھامی بەناو‬

‫عداڵەتەوە ئەگەر بە نیازە ‪ ٥‬قاتی پارەکەی خۆی‬ ‫وەربگرێتەوە‪ ،‬دەبێ ‪ ٢٨‬ساڵ چاوەڕوان بێت‪.‬‬ ‫ئێستاش بۆ جارێکی دیکە رژیم بە نیازە لە‬ ‫رێگای ئەم فریوکاریەوە سەھام لە نێو ھاواڵتیانی‬ ‫ئێرانیدا‬ ‫باڵو بکاتەوە‪ ،‬بەاڵم رایگەیاندووە کەس بۆی نیە تا‬ ‫دوو مانگ پاش وەرگرتنی سەھامەکەی بیفرۆشێت‬ ‫و لە راستیدا بەم دۆخە قەێراناویەی ئابووریی‬ ‫ئێران و دابەزینی نرخی تمەن و ھەاڵوسانی‬ ‫ئابووریی‪ ،‬کاتێک کە خەڵک سەھامەکەیان‬ ‫دەفرۆشن ناتوانن بە پارەکەی ژەمە خۆراکێکی‬ ‫پێ بکڕن و ھەمیسان لەم نێوەدا ئەوە حکومەتە‬ ‫کە توانیویەتی لە راوڕووتی گیرفانی خەڵک‬ ‫سوود وەرگرێت و ئابووریی ئەو واڵتە زیاتر لە‬ ‫ھەمیشە بەرەو تایبەتی کردنەوە ببات و مەودای‬ ‫دەوڵەمەند و ھەژار بەرینتر بکاتەوە‪.‬‬ ‫بەھۆی قەیراناویی بوونەوەی کەرتی ئابووریی‬ ‫لە ئێران و نالەباربوونی باری ژیان و گوزەرانی‬ ‫خەڵک‪ ،‬رژیم لە ھەوڵی ئەوەدایە بە گەمە‬ ‫کردن بەم دەستەواژانە و لە ژێر پیالن و‬ ‫پرۆژەی فریوکارانەدا‪ ،‬پێش بە سەرھەڵدان و‬ ‫راپەڕینی خەڵکی وەزاڵەھاتووی ئێران بگرێت‬ ‫و بە پێدانی بڕە پارەیەکی بێ بایەخ‪ ،‬خووی‬ ‫سواڵکەری و نیازمەندیی خەڵک بە دەوڵەت لە‬ ‫نێو کۆمەڵگادا پەرە پێ بدات و ئەو بۆچوونە‬ ‫نگەتیڤە بەسەر کۆمەڵگادا زاڵ بکات کە خەڵک‬ ‫نەوێرن بۆ بەدەستھێنانی ماف و خواستە رەوا‬ ‫و بەرحەقەکانی خۆیان دەنگ ھەڵببڕن و بێنە‬ ‫مەیدان‪ ،‬تا نەکوا ئەو بڕە پارەیە وا لە الیە‬ ‫داوڵەتەوە وەریدەگرن لێیا ببڕن و بۆ دابینکردنی‬ ‫بژیوی ژیانێکی بژی و نەمر زۆرتر نەکەونە ژێر‬ ‫زەخت و گوشارەوە‪.‬‬

‫کۆماری ئیسالمی‪ ،‬تێرۆریستێکی دەوڵەتی و نێودەوڵەتی‬ ‫فیرووز مامۆیی‬ ‫لە ماوەی زیاتر لە چوار دەیە دەسەاڵتی کۆماری‬ ‫ئیسالمی ئێران بە سەدان چاالکی کورد و ئێرانی‬ ‫چ لە ھەموو کون و کوژبنێکی جیھان و لە الیەن‬ ‫سیخوڕ و بەکرێگیراوانی تێرۆریسمی سیستماتیک‬ ‫و دەوڵەتیی رژیمی ئێرانەوە تیرۆر کراون و‬ ‫لەم نێوەدا بە تێرۆری زیاتر لە ‪ ٤٠٠‬چاالکی‬ ‫سیاسی کورد و چەندین رێبەری بزووتنەوەی‬ ‫چەپ و ھەروەھا رزگاریخوازانەی گەلی کورد‪،‬‬ ‫بووەتە ھۆی ئەوەیکە لە نێو قوربانیەکانی رژیمی‬ ‫کۆماری ئیسالمی کوردستان پشکی شێری بەر‬ ‫بکەوێت‪ .‬لەم تێرۆرانەدا دەتوانین ئاماژە بدەین بە‬ ‫ناوی دوو کەس لە رێبەران و دیارترین چاالکانی‬ ‫کۆمەڵە و بزووتنەوەی چەپ و سۆسیالیستی کە‬ ‫ئەویش «کاک سدیق کەمانگەر و کاک غواڵم‬ ‫کشاوەرز»ە‪.‬‬ ‫لە الیەکی دیکەوە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا‬ ‫ڕاپۆرتێکی لەژێر ناوی تیرۆرەکان و چاالکیە‬ ‫تیرۆریستیەکانی ئێران لە دەرەوەی واڵت باڵو‬ ‫کردەووەتەوە و تێیدا ئاماژەیان بە هەوڵەکانی‬ ‫ئێران لە سەردەمی شۆڕشی ساڵی ‪١٣٥٧‬ی‬ ‫ھەتاوییەوە تا ئێستا کراوە‪.‬‬ ‫ئەو ڕاپۆرتە باس لەوە دەکات لە سەردەمی‬ ‫جێگیر بوون و هاتنە سەرکاری کۆماری ئیسالمی‬ ‫لە ئێران‪ ،‬ئەو ڕژیمە لە ‪ ٤٠‬واڵتی جیهان‬ ‫سەرقاڵی تیرۆر‪ ،‬بەرنامەڕێژی بۆ تیرۆر و چاالکی‬ ‫تیرۆریستی بووە و بەرپرسانی ڕژیمی ئێران ڕای‬

‫انگەیاندووە دژبەرانی خۆیان لە واڵتانی دیکە‬ ‫سەرکوت دەکەن‪.‬‬ ‫بە پێی ڕاپۆرتەکە ئەو تیرۆر و هێرشانە نەتەنیا‬ ‫لە رێگەی سوپای قودسی سەر بە سوپای‬ ‫پاسداران و وەزارەتی ئیتالعات‪ ،‬تەنانەت‬ ‫لە ڕێگەی کەسانی سێهەم و مۆرە و گرووپە‬ ‫بریکارەکانی وەک حیزبوڵال ئەنجام دراوە‪.‬‬ ‫وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا گووتویەتی‪ :‬مۆرە‬ ‫دیپلۆماتیکەکانی کۆماری ئیسالمی لە ئێران‬ ‫و واڵتانی دیکە چەندین جار لە تیرۆرەکانی‬ ‫دەرەوەی ئەو واڵتە بەشداریان هەبووە کە ئەوە‬ ‫لە بڕیاری دەستبەسەرکراوەکان‪ ،‬لێکۆڵینەوەکانی‬ ‫پۆلیس و هەروەها ڕاپۆرتە ئیتالعاتیەکان و‬ ‫دیتراوەی شاهیدەکان بەتەواوی دیارە‪.‬‬ ‫وەزارەتی دەرەوە لەو ڕاپۆرتەدا باسی لە سێ‬ ‫ئێرانی ژێر لێکۆلینەوە کرد‪ .‬موحسێن رەبانی‬ ‫و ئەحمەد رەزا ئەسغەری بە تاوانی تەقینەوەی‬ ‫ساڵی ‪١٩٩٤‬ی ناوەندی یەهودیەکانی ئارژانتین‬ ‫و هەروەها ئەسەدوڵال ئەسەدی ئەندامی‬ ‫باڵیۆزخانەی ئێران لە ئوتریش کە ئیستا لە‬ ‫گرتوخانەیەکی ئوتریش راگیراوە و چاوەڕێی‬ ‫دادگاییکردنە‪ .‬ناوبراو بەوە تاوانبارە کە هەوڵی‬ ‫داوە مادەی تەقینەوە بۆ دانانەوە لە کۆبوونەوەی‬ ‫گرووپێکی دژبەری کۆماری ئیسالمی پەیدا بکات‪.‬‬ ‫لە ڕاپۆرتەکەدا باس لە لێداوانی بەرپرسانی‬ ‫تورکیە کراوە کە کۆماری ئیسالمیان بە‬ ‫دەستهەبوون لە تیرۆری مەسعود مەولەوی‬ ‫تۆمەتبار کردووە‪ .‬مەولەوی دژبەرێکی ناڕازی‬ ‫ڕژیم بوو کە لە تورکیە دەژیا‪ .‬ڕاپۆرتەکە باس‬ ‫لەوە دەکات لەبەر ئەوەی بەکارهێنانی پێگەی‬

‫دیپلۆماتیک سرنجی زۆر ڕادەکێشێت‪ ،‬ئێرانیەکان‬ ‫کەڵک لە باندە تاوانبارەکان‪ ،‬کارتێلەکانی مادەی‬ ‫هۆشبەر و کەسانی سێهەم بۆ تیرۆرەکانیان‬ ‫وەردەگرن‪.‬‬ ‫وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا‪ ،‬ئاماژەی بە گەمارۆ‬ ‫خستنە سەر عەلی فەالحیان وەزیری ئیتالعاتی‬ ‫سەردەمی رەفسەنجانی کردووە کە ڕۆڵێکی‬ ‫گەورەی لە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و‬ ‫تیرۆری دژبەرانی سیاسی ئێران لە ئەوروپا‬ ‫هەبووە‪ .‬بۆ سەلماندنی تاوانەکانی فەالحیان‬ ‫ئاماژە بە بڕیاری دادگایەکی فدرالی ئەمریکا‬ ‫کردووە کە فەالحیانی بە دابینکردنی سەرچاوەی‬ ‫ماڵی بۆ گرووپی تیرۆریستی حەماس تاوانبار‬ ‫کردووە‪.‬‬ ‫ئەو ڕاپۆرتە باسی لە دانانەوەی بۆمب لە ناوەندی‬ ‫یەهودیەکان لە پێتەختی ئارژانتین کردووە کە‬ ‫بووە هۆی کوژرانی ‪ ٨٥‬کەس و بریندار بوونی‬ ‫سەدانی دیکە ‪ .‬ئەو کردەوەشی بە کارەساتترین‬ ‫چاالکی فەالحیان ناوبردووە‪ .‬دوای ئەو ڕووداوە‬ ‫ئارژانتین بڕیاری دەستبەسەرکردنی نێودەوڵەتی‬ ‫فەالحیانی دا و بە پێی ئەو بەڵگانەی باڵوی‬ ‫کردەوە پیاوەکانی حیزبوڵال و ئێرانیەکان بە‬ ‫فەرمانی فەالحیان ئەو تەقینەوەیان ئەنجام‬

‫دابوو‪.‬‬ ‫ڕاپۆرتەکە باسی لەوە کردووە ڕژیمی ئێران جگە‬ ‫لە بە ئامانجگرتنی دژبەرانی سیاسی و ڕێبەرانی‬ ‫کەمینە نەتەوە و مەزهەبیەکان بەردەوام‬ ‫هەڕەشەی لە چاالکانی کۆمەلگەی مەدەنی و‬ ‫ڕۆژنامەنووسانی دەرەوەی واڵت کردووە بۆ‬ ‫ئەوەی بێدەنگیان بکات‪.‬‬ ‫لە بەشێکی دیکەی ڕاپۆرتەکە هاتووە ئێران‬ ‫لە پێناو ڕاوەدونانی دژبەرانی سیاسی خۆی ‪،‬‬ ‫کەڵک لە پۆلیسی نێودەوڵەتی» ئینترپۆل»‬ ‫وەردەگرێت‪.‬‬ ‫بەاڵم لەم راپۆرتەدا ئاماژە نەدراوە بە ناوی‬ ‫ئەو سەدان چاالکی سیاسی و ھونەرمەند و‬ ‫کەسایەتیە کورد و ئێرانیانەی کە بەردەوام و‬ ‫بە شێوەی سیستماتیک لە بەر تیغی تێرۆریسمی‬ ‫کۆماری ئیسالمیدا بوون و لەنێو براون و‬ ‫ھەرێمی کوردستان و عێراق و چاالکانی سیاسی‬ ‫کوردی رۆژھەاڵت دوو لەو ناوەند و کەسانەن کە‬ ‫بەرەوڕووی زۆرترین کردەوەی تێرۆریستی کۆماری‬ ‫ئیسالمی بوونەتەوە و بەداخەوە لە الیەن ناوەند‬ ‫مافپارێزە نێودەوڵەتیەکان و واڵتانی جۆراوجۆری‬ ‫جیھانەوە ھیچ ئاوڕێکی جددی و دروستیان لێ‬ ‫نەدراوەتەوە‪.‬‬


‫ئێران‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪7‬‬

‫کەھکیلویە و بویرئەحمەد لە ئاگری دوژمنکارییەکانی سپای پاسدراندا دەسووتێ‬ ‫فیرووز مامۆیی‬

‫سپای پاسداران بە پێوەری سەردەشت و مەریوان‬ ‫و بانە ئاگری لە لێرەوارەکانی گەچساران لە‬ ‫کەهگیلویە و بوێرئەحمەد بەرداوە و لە ئێستاوە‬ ‫دەیهەوێ خەڵکی ئەو ناوچانە چاوترسێن بکات‬ ‫لە ئەگەری بەشداری بەرباڵویان لە بزووتنەوەی‬ ‫ڕزگاری نەتەوایەتی ڕۆژهەاڵتی کوردستان و‬ ‫خەبات بۆ ڕووخانی کۆماری ئیسالمی‪.‬‬ ‫‪ ٢٠٠‬دۆنم کە لێرەوار و لەوەرگەکانی شارستانی‬ ‫گەچساران تا ئێستا لە ئاگردا سووتاوە‪.‬‬ ‫دەسەاڵتدارانی خۆجەیی ئەو ناوچەیە دەڵێن‬ ‫نەیانتوانیوە ئاگرەکە کۆنترۆڵ بکەن‪.‬‬ ‫وەحید محەمەدی تەبار‪ ،‬بەڕێوەبەری گشتی‬ ‫قەیرانی کەهگیلویە و بوێر ئەحمەد ڕۆژی‬ ‫دووشەممە ‪٥ .‬ی جۆزەردان ڕایگەیاند‪:‬‬ ‫ئاگرکەوتنەوە لە کوێستانی خامی کە شارستانی‬ ‫گەچساران و باشت لە ڕۆژی هەینیەوە دەستی‬ ‫پێکردووە و لوتکەی ئاگرکەوتنەوەکان لە‬ ‫دارستانەکانی خنگ بووە کە تا ئێستاش درێژەی‬ ‫هەیە‪.‬‬ ‫بەرپەرسانی شارەکە دان بە بەئەنقەستبوونی‬

‫ئاگرەکە دەنێن عەزیز فعلی‪ ،‬جێگری هاوئاهەنگی‬ ‫کاروباری خزمەتگوزاری کەهگیلویە و بوێرئەحمەد‬ ‫سەبارەت بە هۆکارەکانی ئاگرکەوتنەوە لەو‬ ‫پارێزگایە گووتی بە ئەگەری زۆر بە ئەنقەست‬ ‫ئاگر لە دارستانەکان بەردراوە‪.‬‬ ‫ئەگەرچی ئەو بەرپرسەی ڕژیم باسی لە‬ ‫پێکهێنانی کۆمیتەیەکی ڕاستی دۆزرەوە کردووە‬ ‫بەاڵم بە ئەگەری زۆر سوپای پاسداران یان‬ ‫نایەڵێ کۆمیتەکە کارەکانی بکات یان دەست لە‬ ‫ئەنجامی لێکۆڵینەوەکان وەردەدات و ئیزنی ئەوە‬ ‫نادات ناوی مۆرەکانی ئەوان وەک بکەری ئەو‬ ‫کارە بێت‪.‬‬ ‫هەواڵدەری دنا کە سەرچاوەیەکی هەوالدەری‬ ‫‪،‬‬ ‫ڕایگەیاندووە‬ ‫ناوچەکەیە‬ ‫خۆجەیی‬ ‫کۆنترۆڵنەکرانی ئاگرکەوتنەوەکە نیشاندەری‬ ‫ناکارامەیی بەڕێوەبەری کەهگیلویە و بوێرئەحمەد‬ ‫و گەچسارانە‪ .‬بە گووتەی یەو هەواڵدەریە‬ ‫ئاگرکەوتنەوەکە بووە بە قەیران و خیانەت و‬ ‫تاوانێکی گەورەیە لە دژی ژینگە و هاوواڵتیانی‬ ‫ئەو شارە‪.‬‬ ‫سپای پاسداران بە ئەنقەست کەرەسە و ئامرازی‬ ‫پێویست بۆ کۆنترۆڵی ئاگرەکە دابین ناکات بۆیە‬ ‫ئاڤاتودەی داوا کە خەڵکی ڕۆژهەاڵتی کوردستان‬ ‫بە تایبەت ژینگەپارێزان دەکات بە‬

‫ئەو رۆژەی بڕیار بوو ھێرش بکرێتە سەر دامەزراوە ئەتۆمیەکانی ئێران‬ ‫دواڕۆژ‬

‫بە پێی ئەو بەڵگانەی سەبارەت بە ھێرشی‬ ‫سەربازیی بۆ سەر ئێران ئاشکرا و باڵو‬ ‫کراوەتەوە‪ ،‬باس لەوە کراوە کە دەوڵەتی ئۆباما‬ ‫تەنانەت ماکێتی دامەزراوە ئەتۆمیەکانی ئێرانی‬ ‫لە قەوارە و ئەندازەیەکی راستیدا لە بیابانێک لە‬ ‫رۆژئاوای ئەمریکا ساز کردبوو تا بە مەبەستی‬ ‫تاقیکردنەوەی ھێرشی سەربازیی بۆ سەر‬ ‫دامەزراوە ئەتۆمیەکانی ئێران‪ ،‬بە بۆمبی سی‬ ‫ھەزار پۆندی لەنێو ببرێن‪.‬‬ ‫سیاسەتێک کە دەوڵەتی ترامپ پێڕەوی دەکات‪،‬‬ ‫زۆر جیاوازە لەگەڵ ئۆباما‪ .‬ئۆباما لە ھەوڵی‬ ‫پێشگرتنی ئێران بە چەکی ئەتۆمی بوو‪ ،‬بەاڵم‬ ‫قبووڵی کردبوو کە ئێران بووەتە ھێزێکی‬

‫ناوچەیی لە بەرانبەر عەرەبستانی سعودی دا‪.‬‬ ‫ئۆباما لە جێگایەکدا باسی لەوە کردووە کە‪،‬‬ ‫دەبێ لەگەڵ ئێران و عەرەبستان لە ناوچەکە‬ ‫ببینە شەریک و ئەم بۆچوونەش لە الیەن‬ ‫دەوڵەتی ترامپەوە بە گاڵتەجاڕ ناوی دەبرێت‪.‬‬ ‫دەوڵەتی ئۆباما بە ھەستێکی نە زۆر ھاوڕێیانەش‪،‬‬ ‫باس لەوە دەکات کە‪ ،‬بڕیارماندا لەگەڵ ئێران‬ ‫بەو چەشنەی کە ھەیە موعاملە بکەی‪ ،‬نە بەو‬ ‫شێوەیە کە ئێمە دەمانھەوێت‪.‬‬ ‫دەوترێ دەوڵەتی ترامپ بە مەبەستی‬ ‫جێگیرکردنی ئاشتی لە رۆژھەاڵتی ناوەڕاست‪،‬‬ ‫بەدوای موعاملەیەکی واقعبینانەوە بوو‪ .‬تام‬ ‫دانیالن راوێژکاری ئەمنیەتی نیشتمانی دەوڵەتی‬ ‫ئۆباما لە ساڵەکانی ‪ ٢٠١٠‬تا ‪ ٢٠١٣‬دڵێ‪:‬‬ ‫ئێمە دەمانویست لەو شەڕگەلە کە پێویست‬ ‫نەبوو خۆ ببوێرین‪ ،‬ئێران بێنینە پای مێزی‬

‫ئێران ھێشتاکە یەکێک لە ناوەندە سەرەکیەکانی کۆرۆنایە‬ ‫دواڕۆژ‬ ‫ئەندامێکی کۆمیتەی بەرەنگاربوونەوە لەگەڵ‬ ‫نەخۆشییە چڵکهێنەرەکان لە ئێران وتوویەتی‪،‬‬ ‫پرۆتۆکۆلە تەندروستییەکان لە زۆربەی شوێنە‬ ‫گشتییەکان ڕەچاو ناکرێت و ‪ ١٠‬پارێزگا لە بواری‬ ‫تەشەنەسەندنی قەیرانی کۆرۆنا لە دۆخێکی‬

‫مەترسیدار دان‪›‹.‬مەسعوود مەردانی›› ڕۆژی‬ ‫شەممە‪٣ ،‬ی جۆزرەدان‪ ،‬وتوویەتی پروتۆکۆلە‬ ‫تەندروستییەکان لە زۆربەی شوینە گشتییەکانی‬ ‫وەکوو ڕاگوستنەگشتییەکان‪ ،‬ئیدارەکان و شوینە‬ ‫ئایینییەکان ڕەچاو ناکرێت و بەرزبوونەوەی‬ ‫سەفەرەکانیش نیگەرانی دروست کردووە‪.‬‬ ‫بەوتەی ناوبراو‪ ،‬زۆریک لە خاڵە تەندرووستییەکان کە‬ ‫بۆ کۆنترۆلی کۆرۆنا ڕاگەیاندراوە‪ ،‬ناتوانرێت بەڕرێوە‬ ‫بچێت و توانای چاوەدێری بۆ بەڕێوەبردنیان نییە‪.‬‬

‫هانای خووشک و براکانیان لە گەچساران بچن و‬ ‫ئاگرەکە کۆنترۆڵ بکەن‪.‬‬ ‫شایانی باسە‪ ،‬سااڵنە بە ھەزاران ھێکتار لە‬ ‫لەوەڕگە و دارستانەکانی کوردستانیش بە‬ ‫بیانووی ھەبوونی ھێزی پێشمەرگە لە چیاکانی‬ ‫کوردستان‪ ،‬لە الیەن سپای پاسدارانەوە ئاگری‬

‫تێ بەردەدرێ و بەم بۆنەوە خەسارێکی یەکجار‬ ‫زۆر بەر ژینگە دەکەوێت و ئێستاکەش زۆرێک لە‬ ‫ژینگەپارێزانی کورد و ئێرانی بە ھۆی ناڕازایەتی‬ ‫بەم کردەوە دژە مرۆیی و دژە سروشتیانەی رژیم‬ ‫دەستگیر و بەرەوڕووی حوکمی درێژ ماوە و نا‬ ‫ئینسانی بوونەتەوە‪.‬‬

‫دانووستان و بگەین بە رێکەوتنێکی بێ وێنە‬ ‫لە بەشی چاودێری کردنی چەک و تەقەمەنی‪.‬‬ ‫ھەروەھا دەڵێ‪ :‬رێکەوتنی ئێمە لەگەڵ ئێرانی‬ ‫پێشی بە دەستڕاگەیشتنی ئەو واڵتە بە چەکی‬ ‫ئەتۆمی دەگرت و ئەو مەجالەی بۆ کۆمەڵگای‬ ‫نێودەوڵەتی دەڕەخساند تا چاالکیە ناوەکیەکانی‬ ‫ئێران بخاتە ژێر چاوەدێری و ئەمەش بە قازانجی‬ ‫بەرژەوەندییە بەرین و تایبەتەکانی ئەمریکا بوو‪.‬‬ ‫ھاتنەدەرەوەی ترامپ لە رێکەوتنی ئەتۆمی‬ ‫و رووداوەکانی چەند مانگی رابردوو‪ ،‬جارێکی‬ ‫دیکە نیگەرۆنی دڵەڕاوکێی لە ھێرشی ئەمریکا بۆ‬ ‫سەر ئێران یا رێکەوتنی ژێر بە ژێری ئەمریکا بۆ‬ ‫ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر ئێرانی پەرە پێداوە‪.‬‬ ‫پێدەچێ ھێرش بۆ سەر ئێران بە شێوەی کەم‬ ‫و کورت بێت‪ ،‬بەاڵم دەبێتە ھۆی ئاژاوەیەکی‬ ‫بەرباڵو و ھێزە تێرۆریستیەکانی سەر بە رژیمی‬ ‫کۆماری ئیسالمی ھەوڵی تۆڵە سەندنەوە دەدەن‬ ‫و ھێرش دەکەنە سەر ھێزەکانی ئەمریکا و‬ ‫کەشتیە نەوتھەڵگرەکان و چوونەسەرەوی نرخی‬ ‫نەوت و ھێرشی حزبوڵاڵ بۆ سەر ئیسرائیل و‬ ‫ھێرشی سایبرێ بۆ سەر رۆژئاوا و لە ئاکامیشدا‬ ‫ھەناردە کردنی ھێزی زیاتری ئەمریکا بۆ ناوچەکە‬

‫بە مەبەستی پێشگرتن لە ھێرشی الیەنگرانی‬ ‫رژیمی ئێران لە سوریە‪ ،‬عێراق‪ ،‬لوبنان و یەمەن‬ ‫و ھتد‪....‬‬ ‫ئەوەیکە ئەم قەیران چۆن سازبوو‪ ،‬داگەڕێتەوە‬ ‫بۆ پەیوەندیەکانی نێوان ئیسرائیل و ئەمریکا و‬ ‫ئەم قەیرانە تا ئێستا بە شێوەیەکی دروست و‬ ‫دەقیق باس نەکراوە‪.‬‬ ‫ئەم کێشمەکێشانەی نێوان ئێران و رۆژئاوا بە‬ ‫سەرپەرشتی ئەمریکا لەسەر بەرنامەی ئەتۆمی‬ ‫و مووشەکی ئێران‪ ،‬وایکردووە کە رۆژ لە دوای‬ ‫رۆژ ئابڵۆقەکانی سەر رژیمی کۆماری ئیسالمی‬ ‫توندوتۆڵتر ببێتەوە و ئەمەش راستەوخۆ‬ ‫کاریگەریی دەبێت لە سەر ژیانی خەڵکی‬ ‫دانیشتووی ئێران‪ .‬لە الیەکی دیکە و پاش زیاتر‬ ‫لە ‪ ٢٥٠‬جار ھێرشی ئاسمانی ئیسرائیل بۆ سەر‬ ‫ھێزەکانی سەر بە ئێران لە نێو خاکی سووریە‬ ‫و ھەندێ جاریش لە عێراق‪ ،‬وەزیری بەرگریی‬ ‫ئیسرائیل رایگەیاند کە رژیمی ئێران لە حاڵی‬ ‫کشانەوەی ھێزەکانی لە سوریە دایە و ئەمەش‬ ‫وەک ئیمتیازێک دێتە ئەژمار کە ئێران ملکەچ بە‬ ‫دانی لە بەرانبەر کۆمەڵگای نبودەوڵەتیدا بووە‪.‬‬

‫‹›مەردانی›› باسی لەوە کرد نزیکەی ‪ ١٠‬پارێزگای‬ ‫وەکوو خوزستان‪ ،‬کرماشان‪ ،‬ورمێ‪ ،‬سمنان و تاران‬ ‫لە دۆخێکی مەترسیدار دان‪.‬‬ ‫بەپێی ئامارەکانی رژیم‪ ،‬هەتا ئێستا ڕێژەی تووشبووان‬ ‫بە کۆرۆنا ‪ ١٣٥‬هەزار کەسە و لە ‪ ٧٥٠٠‬کەسیش‬ ‫بەهۆی ئەم نەخۆشییەوە گیانیان لە دەست داوە‪،‬‬ ‫بەاڵم زۆرێک لە ھەواڵنێرییە غەیرە حکومەتیەکان‬ ‫باس لە گیانلەداستدانی زیاتر لە ‪ ٤٥‬ھەزار کەس و‬ ‫گیرۆدەبوونی پتر لە یەک میلیۆن ھاواڵتیی ئێرانی بە‬ ‫ڤایرۆسی کۆرۆنا دەکەن‪.‬‬ ‫لەحاڵێکدا کە زۆرێک لە بەرپرسانی وەزارەتی‬ ‫تەندروستی‪ ،‬داوایان لە هاوواڵتییان کردووە کە سەفر‬ ‫نەکەن‪ ،‬ڕێژیم بە کردنەوەی هۆتێلەکان‪ ،‬ڕێستورانەکان‬ ‫و شوێنە گەشتیارەکان‪ ،‬داوای کردووە کە پیشەی‬ ‫گەشتیاری چاالکییەکانی دەست پێ بکاتەوە‪.‬‬


‫‪8‬‬

‫مێژوو‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫یادێك له ساڵڕۆژی ئێعدامی جه‌نایه‌تكارانه‌ی ‪ ٥٩‬خه‌باتكار و تازه‌الوی شاری مــــهاباد‬ ‫عەزیز ئاجیکەند‬ ‫‌‪١٢‬ی مانگی جۆزه‌ردان یەکیک لەو ڕۆژانەیە کەوه‌ك‬ ‫ڕۆژانی خوێناوی لە مێـــژوی پڕلەجەنایەتی‬ ‫کۆماری ئیسالمی لە کوردوستان ‪ ،‬هەموو‬ ‫سالیک یادی لێده‌كرێ‪ .‬ل ‌ه وه‌ها ڕۆژێكدا بوو ك ‌ه‬ ‫كوشتاری ب ‌ه كۆمه‌ڵی ‪ ٥٩‬کەس لە خەباتکارانی‬ ‫شاری مـــهاباد بە دەس بەکڕێگیراوانی کۆماری‬ ‫ئیسالمی رەقەمی خواردو الپەرەیەکی ڕەشی‬ ‫تری بەجەنایەتەکانی کۆماری ئیسالمی لە‬ ‫کوردوستان زیاد کرد ‪١٢.‬ی مانگی جۆزەردان‬ ‫وەبیر هێنەرەوەی یەکێک لەو جەنایەتە‬ ‫سامناکانەیە کە لە دەورانی حاکمیەتی کۆماری‬ ‫ئیسالمیدا‪ ،‬بەڕێوەچووە‪ .‬لەم ڕۆژەدا ڕژیمی‬ ‫کۆماری ئیسالمی دەستی دایە جەنایەتێک کە‬ ‫ئاسەوار و بەڵگەکانی تا ئیستاش ڕادەیەکی زۆر‬ ‫لە خۆی وەحشەگەری و دڕندەیی کاربەدەستانی‬ ‫ڕژیمی ئیسالمی نیشان ئەدات‪.‬‬

‫له‌و كاته‌دا هاشمی ره‌فسه‌نجانی له‌مباره‌و‌ه‬ ‫سوخه‌نڕانییه‌كی زۆر توند و هه‌ڕه‌ش ‌ه ئامێزی كرد‬ ‫‪«.‬جه‌الیی پور » فه‌رمانداری شاری مهاباد ب ‌ه‬ ‫حزووری فه‌رمانده‌ی گشتی قه‌رارگای حه‌مز‌ه و‬ ‫ب ‌ه پشتیوانی « ناتق نووری » وه‌زیری ناوخۆ‬ ‫و « حه‌سه‌نی » ئیمام جومعه‌ی ورمێ‪ ،‬بڕیاری‬ ‫ئێعدامی ‪ ٥٩‬كه‌س ل ‌ه الوانی زیندانی ناوه‌ندی‬ ‫شاری مهابادیان ده‌ركرد‪ .‬ئه‌م ‪ ٥٩‬كه‌س ‌ه ل ‌ه زیندانی‬ ‫مهاباده‌و‌ه بۆ شاری ته‌ورێز گواسترانه‌و‌ه و له‌وێ‬ ‫ل ‌ه دادگایه‌كی چه‌ند چركه‌ییدا‪ ،‬ب ‌ه بێ ئه‌وه‌یك ‌ه‬ ‫هیچ تۆمه‌تێكیان له‌سه‌ر ساغ بێته‌وه‌‪ ،‬ب ‌ه ئێعدام‬ ‫مه‌حكوم كران‪ .‬بنه‌ماڵه‌ی ئه‌م قوربانیانه‌‪ ،‬هیچ‬ ‫كات و تا ئێستاش ل ‌ه گڵكۆ و شوێنی ئه‌سپه‌رد‌ه‬ ‫كردنی ته‌رمی ئازیزه‌كانیان ئاگادار نه‌بوونه‌وه‌‪ .‬ل ‌ه‬ ‫ساڵڕۆژی ئه‌م كرده‌و‌ه جه‌نایه‌تكارانه‌یه‌دا رێز ل ‌ه‬ ‫یادوبیره‌وه‌ری قوربانیانی ئه‌م كاره‌سات ‌ه ده‌گرین‬ ‫و ساڵو و درود ده‌نێرین بۆ بنه‌ماڵ ‌ه خۆڕاگر و‬ ‫سه‌ربه‌رزه‌كانیان‪ .‬بۆ رێزگرتن ل ‌ه یادوبیره‌وه‌ری‬ ‫ئه‌م ئازیزان ‌ه جارێكی‬

‫رژیمی جه‌نایه‌تكاری كۆماری ئیسالمی بۆ‬ ‫ترساندنی خه‌ڵكی كوردستان و تۆڵه‌سه‌ندنه‌و‌ه‬ ‫ل ‌ه خه‌ڵكی شاری مهاباد‪ ٥٩ ،‬كه‌سی ب ‌ه شێوه‌ی‬ ‫به‌كۆمه‌ڵ له‌سێدار‌ه دا‪ .‬زۆربه‌ی ئێعدام كراوه‌كان‬ ‫ل ‌ه مانگه‌كانی خاكه‌لێو‌ه و گواڵن‪ ،‬ب ‌ه شێوه‌ی‬ ‫ره‌شبگیر ل ‌ه شه‌قامه‌كانی شار رفێندران و ب ‌ه تر ناوه‌كانیان لێرەدا دەهێنینەوە‪:‬‬ ‫بارمت ‌ه گیرابوون‪ .‬ژماره‌یه‌ك له‌وان‌‪ ،‬تازه‌الوانی غواڵمڕه‌زا بارێزی‬ ‫كه‌متر ل ‌ه ‪ ١٨‬ساڵ ته‌مه‌ن بوون و چه‌ند كه‌سیان حه‌سه‌ن جه‌هانیان‬ ‫ل ‌ه ده‌بیرستانه‌كانی شاری مهاباد ده‌رسیان عه‌لی بانه‌یان‬ ‫ده‌خوێند‪ .‬سه‌رله‌به‌یانی رۆژی ‪١٢‬ی مانگی محه‌ممه‌د عه‌لیاڵی‬ ‫جۆزه‌ردانی ‪١٣٦٢‬ی هه‌تاوی‪ ،‬فه‌رمانداریی شاری محه‌ممه‌د ئه‌مین سه‌فا‬ ‫مهاباد راگه‌یاندنێكی ل ‌ه ئاستی شاردا باڵو كرده‌و‌ه هومایون نیلوفه‌ری‬ ‫ك ‌ه ناوی ‪ ٥٩‬كه‌س ل ‌ه ئێعدام كراوه‌كان له‌م مه‌حمود ریازی‬ ‫محه‌ممه‌د حوسێنی‬ ‫راگه‌یاندنه‌دا هاتبوو‪.‬‬ ‫رژیم ك ‌ه ل ‌ه به‌ره‌كانی شه‌ڕ له‌گه‌ڵ هێزی پێشمه‌رگه‌دا عه‌باس حوسه‌ینپوور‬ ‫گه‌لێكی زیانی به‌ركه‌وتبوو‪ ،‬وه‌كوو مارێكی كازم خاتوونی‬ ‫زاماری لێهاتبوو‪ ،‬بۆ تۆڵ ‌ه سه‌ندنه‌و‌ه بڕیاری دا عه‌لی مه‌زنه‌‬ ‫ك ‌ه ب ‌ه رژاندنی خوێنی الوان و تازه‌الوانێك ك ‌ه عه‌بدوڵاڵ ته‌جه‌ریان‬ ‫ب ‌ه بێ هیچ به‌ڵگه‌یه‌ك رفاندبوویانی و زیندانی ره‌حمان ره‌حیمی‬ ‫كردبوون‪ ،‬ژه‌هری خۆی بڕژێنێت ‌ه جه‌سته‌ی عه‌لی گۆڵپه‌ره‌ست‬ ‫خه‌ڵكی كوردستان و ب ‌ه تایبه‌ت خه‌ڵكی خۆڕاگری موسته‌فا عێسمه‌تی‬ ‫خالق بارزانی‬ ‫شاری مهاباد‪.‬‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌ران و سه‌به‌بكارانی ئه‌م جه‌نایه‌ت ‌ه یوسف ئه‌یازی‬ ‫كه‌سانێك بوون كه‌ له‌ ساڵه‌كانی دواتردا‪ ،‬به‌رگی كه‌ماڵ چاوشینی‬ ‫ئیساڵحخوازیان له‌به‌ر كرد و بۆ رزگار كردنی حه‌سه‌ن ره‌حمانیان‬ ‫رژیم ل ‌ه قه‌یران‪ ،‬رێگایه‌كی دیكه‌یان گرت ‌ه به‌ر‪ .‬خالید ره‌حیم ئازه‌ر‬ ‫به‌اڵم ئه‌م هه‌ڵوێست ‌ه نوێیه‌ی ئه‌وان نه‌بوو‌ه هۆی خالید سه‌فایی‬ ‫ئه‌وه‌یك ‌ه ته‌نانه‌ت تاق ‌ه كه‌سێكیشیان بۆ یه‌ك سه‌ید ئیبراهیم ئه‌حمه‌دی‬ ‫جاریش بووه‌‪ ،‬به‌رپرسایه‌تی خۆی له‌م جه‌نایه‌ت ‌ه محه‌ممه‌د مه‌سعودی‬ ‫و زۆرێك ل ‌ه كاره‌ساته‌كانی جه‌نایه‌تكارانه‌ی رژیم محه‌ممه‌د ئه‌بوبه‌كری‬ ‫ل ‌ه ده‌یه‌ی ‪ ٦٠‬دا قبوڵ بكات‪ « .‬میرحوسێن وه‌فا ئێلیاسی‬ ‫موسه‌وی » سه‌رۆك وه‌زیری ئه‌و كات ك ‌ه ب ‌ه مه‌نسور جیناح‬ ‫توندترین شێو‌ه هێرشی كرد‌ه سه‌ر خه‌ڵكی محه‌ممه‌د ئه‌مین ئه‌حمه‌دی‬ ‫خۆڕاگری كوردستان‪ ،‬یه‌كێك له‌و كه‌سان ‌ه بوو محه‌ممه‌د سه‌لیمی‬ ‫ك ‌ه زه‌مینه‌ی ئه‌م جه‌نایه‌ته‌ی خولقاند‪ .‬هه‌ر فه‌ره‌یدون شه‌نگه‌‬

‫عه‌لی بازیان‬ ‫خزر ره‌نگین‬ ‫ئه‌بوبه‌كر شوكری‬ ‫ماشاڵاڵ نادری‬ ‫هه‌ژار كه‌ریمی‬ ‫كماڵ كه‌ریمی‬ ‫كه‌ریم ره‌حیمیان‬ ‫یوسف حه‌بیب په‌ناه‬ ‫محه‌ممه‌دفارۆق بازیار‬ ‫ئیبراهیم ئه‌مینی‬ ‫ساڵح مام ئیبراهیمی‬ ‫شوكرێ نادری‬ ‫موسته‌فا فه‌قری‬ ‫عه‌لی غه‌واره‌‬ ‫عه‌لی سه‌الحی‬ ‫مه‌الحه‌سه‌ن الجه‌وه‌ردی‬ ‫سوله‌یمان حه‌سه‌ن زاده‌‬ ‫یوسف حه‌سه‌ن زاده‌‬

‫كه‌ریم كاو‌ه‬ ‫سه‌ید مه‌حمود سه‌ید مه‌حمودی‬ ‫حامید مه‌حمودكه‌ندی‬ ‫حوسێن كه‌لهۆری‬ ‫عه‌باس یوسفی‬ ‫سیامه‌ك سه‌قزی‬ ‫عه‌لی ئاباده‌‬ ‫كامران زاهێرحێجازی‬ ‫ساڵح فه‌رهودی‬ ‫مه‌قسود مه‌حمودی‬ ‫ئه‌حمه‌د كه‌ڕوبی‬ ‫ره‌حمان خزرپور‬

‫پاش تێپەربوونی نزیک بە چوار مانگ لە‬ ‫سێدارەدانی ‪ ٥٩‬الوی قارەمانی باژێری مەهاباد لە‬ ‫رێکەوتی ‪١٢‬ی جۆزەردانی سالی ‪١٣٦٢‬ی هەتاوی‬ ‫‪ ،‬رژیمی خوێنمژی ئێران کە نەیتوانی بە لە‬ ‫سێدارەدانی ئەم پۆلە اڵوە قارەمانە ئامانجەکانی‬

‫بپێکێ جارێکی تریش دەستی دایە تاوان و ‪٣٣‬‬ ‫کیژو الوی بێتاوانی تری بە جێگۆرکەی پیکردن‬ ‫بۆشاری تەورێز و پاش ئازارو ئەشکەنجەیەکی‬ ‫زۆر لەسێدارە دا ‪.‬‬

‫الوانی سێدارە درا بریتین لە‪:‬‬ ‫‪ -١‬ئەحمەد بابا سووری‬ ‫‪ -٢‬جەعفەر پورسوڵتانی‬ ‫‪-٣‬عەبودوول رەحیم ماملێ « نەجات »‬ ‫‪-٤‬محەمەد سەبزەچی‬ ‫‪-٥‬ناسر هەندوش‬ ‫‪ -٦‬مەحموود ئیبتیدا‬ ‫‪ -٧‬قادر بایزیدی‬ ‫‪ -٨‬رەسول رەشیدی‬ ‫‪ -٩‬سولیمان ئاهنگەری‬ ‫‪ -١٠‬سولیمان پیرۆتزادە‬ ‫‪ -١١‬سولیمان مەوالنی‬ ‫‪-١٢‬خەسرەو سازواری‬ ‫‪ -١٣‬قادر کاکەمەمی‬ ‫‪ -١٤‬کەریم پێغەمبەر نژاد‬ ‫‪ -١٥‬محامەد جەنەتی‬ ‫‪ -١٦‬حەسەن جەنەتی‬ ‫‪ -١٧‬عەلی بامداد‬ ‫‪ -١٨‬یونس پیرزادە‬ ‫‪ -١٩‬عەلی ئازەرگوتە‬ ‫‪ -٢٠‬کەریم ئەحمەدی‬ ‫‪ -٢١‬ڕەحمان بنگینی‬ ‫‪ -٢٢‬سەید عەاڵئەدین حۆسێنی‬ ‫‪ -٢٣‬سولتان بەنایی‬ ‫‪ -٢٤‬یوسف عابێد‬ ‫‪ -٢٥‬جعفەر حەسەنزادە‬ ‫‪ -٢٦‬جعفەر عیسمەتی‬ ‫‪ -٢٧‬یوسف موحەمەدی‬ ‫‪ -٢٨‬خۆشناو قازیزادە‬ ‫‪ -٢٩‬مۆحسێن عەلێە‬ ‫‪ -٣٠‬فایەق کەریمی‬ ‫‪ -٣١‬جعفەر پاکزاد‬ ‫‪ -٣٢‬ئەحمەد ئەمینی‬ ‫‪ -٣٣‬جعفەر مامڕەمەزانی‬ ‫ئەو ناوانەی خوارەوەش یان لەگەڵ ‪ ٥٩‬کەسەکە‬ ‫لە سێدارە دراون یان خۆ بە جیا کە وێڕای رێز‬ ‫گرتن لە یادیان ناوی ئەوانیش دەنوسین ‪:‬‬ ‫‪ -١‬عەلی تکمەچی‬ ‫‪ -٢‬یونس پیردۆخت‬ ‫‪ -٣‬سەید ئیبراهیم سەید ئەحمەدی‬ ‫‪ -٤‬نەسرین کاڵ‬ ‫‪ -٥‬عوسمان بەتوراک‬ ‫‪ -٦‬عەلی سەالمی‬ ‫‪ -٧‬مەعسومە سەرهەنگی‬ ‫‪ -٨‬ئەبوبەکر پەرتەوێان‬ ‫‪ -٩‬خالید مەسماری‬


‫مێژوو‬ ‫‪ -١٠‬حەبیب خاتەمی‬ ‫‪ -١١‬عەلی غوارە‬ ‫‪ -١٢‬مەسعود میر مەحموودی‬ ‫‪ -١٣‬محەمەد مەسعوود زایرحەجازی‬ ‫‪ -١٤‬سەید ئەنوەر شوکری‬ ‫‪ -١٥‬عەبدوواڵ ئاهەنگەری‬

‫پیویستە بوترێ کە لە ساڵی ‪ ١٣٦٢‬زیاتر لە ‪٢٥٠‬‬ ‫کەس لە ماوەی ‪ ٤‬مانگان دا لە سێدارە دران‪.‬‬ ‫رۆژی ‪١٢‬ی جۆزەردان کە ڕۆژی لەسێدرەدانی‬ ‫‪ ٥٩‬گیانبەختکردۆکەیە لە ڕاستیدا بووەتە‬

‫درێژەی اڵپەڕەی ‪١٢‬‬ ‫چیرۆکی شارێک کە بوو بە سەنگەری شۆڕش‬ ‫بنکەکان کە لە الیەن خەڵکی گەرەکەکانەوە‬ ‫دامەزرابوون گەشەیان کرد کە شێوازێکی نوێی‬ ‫خۆبەڕێوەبردن بوو‪.‬‬ ‫ئەم ئەزموونە هەرچەن تەمەنی کورت بوو بەاڵم‬ ‫شێوازێکی نوێ و دەورەیەکی مێژوویی گرینگ و‬ ‫کەموێنە بوو‪ .‬هەر لەو ماوەدا کوردستان ببوو بە‬ ‫کانوونی خەبات و ناوەندی درێژەپێدەری شۆڕش و‬ ‫بەستێنیکی بەرین و فەزایەکی کراوە بۆ کارو چاالکیی‬ ‫سیاسیی ڕێکخراوە سیاسییەکان بە بەشداری‬ ‫کۆمەاڵنی خەڵک‪ .‬درێژەی ئەو جۆرە لە خەبات و‬ ‫ئەو بارودۆخە و دەنگدانەوەی ئەو کەشوهەوایە کە‬ ‫بەسەر کوردستاندا زاڵ بوو وایکردبوو کە ئاستی‬ ‫داخۆازی شار و ناوچەکانی دیکەی ژێر دەسەاڵتی‬ ‫کۆماری ئیسالمیی ئێرانیش بەرز بێتەوە‪ .‬پێویستە‬ ‫باسی ئەوەش بکرێ کە هەر لەو سەردەمەی کە‬ ‫ڕژیمی پەهلەوی چیتر ئەو هێزەی پێشووی نەمابوو‪،‬‬ ‫بنکەکان لەالیەن خەڵکەوە بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری‬ ‫شار و گەڕەکەکان دامەزرابوون‪ .‬دوای کۆتایی هاتنی‬ ‫شەڕی سێ مانگە و لە بەر بوونی کەس و الیەنی‬ ‫چەکدار کە هەڕەشەیەک بوون بۆ سەر ئەمنییەت و‬ ‫ئارامیی خەڵک بنکەکان ئاڵۆگۆڕیان بە سەرداهات‪.‬‬ ‫ئەو ئاڵۆگۆڕەی کە بەسەر بنکەکاندا هات ئەوە بوو‬ ‫کە لەسەر داوای خودی بنکەکان و بەمەبەستی‬ ‫دابینکردنی ئاسایشی گەڕەکەکان‪ ،‬کۆمەڵەش بە‬ ‫پێی پێویست چەک و کەرەستەی نیزامیی دایە‬ ‫بنکەکان‪ .‬مزەفەر الهوورپوور بەرپرسی بنکەی‬ ‫گەڕەکی باخ مللی سنە‪ ،‬داوای لە حێزبی دێمۆکرات‬ ‫و ڕێکخراوی چریکەکان کردبوو کە چەکیان پێبدەن‪،‬‬ ‫بەاڵم لە واڵمدا پێیان وترابوو ئەو داواکارییە تەنیا‬ ‫بەو مەرجە دێتەدی کە ئەندامی ئەو حزبانە بن‪.‬‬ ‫بەاڵم کۆمەڵە بێ هیچ مەرجێک ئەو کارەی کرد‬ ‫کە چەک ببەخشێت بە بنکەکان و ئەو کارەش‬ ‫بوو بە مایەی متمانەی زیاتری خەڵک بە کۆمەڵە‪.‬‬ ‫جگە لە پاراستنی گەڕەکەکان‪ ،‬بنکەکان کارێکی‬ ‫چڕووپیان دەستپێکرد بۆ یارمەتی خەڵک لە هەموو‬ ‫بوارێکدا‪ ،‬واتە خەڵک بوون کە یارمەتی یەکتریان‬ ‫دەدا و ڕەوتێکی کۆمەاڵیتی نوێ و جیاواز لەگەڵ‬ ‫پێشوو ڕوو لە گەشەکردن بوو‪ .‬بۆ نموونە هەوڵ بۆ‬ ‫لەناوبردنی دیاردەی تووشبوون بە مادەهۆشبەرەکان‬ ‫دەدرا کە پێویستە یادێک لە دوکتور شەهین باوەفا‬ ‫یەکێک لە کەسایەتییە بەرزەکانی شاری سنە و‬ ‫یەکێک لە چاالکانی ئەو هەوڵە پیرۆزە بکەین کە لە‬

‫ڕۆژی یادکردنەوەی هەموو ئەو ئازیزانەی کە‬ ‫لەو ماوەیە دا لە الیەن کاربەدەستانی کۆماری‬ ‫ئیسالمیەوە لە سێدارە دراون‪.‬‬ ‫بەداخەوە زۆر جار لەبەر نەبونی زانیاری دروست‬ ‫لەسەر ئەو ئازیزانە بە تایبەتی ژومارەیان و‬ ‫هەروەها نەبونی وێنەی زۆربەیان کە ژومارەیان‬ ‫دەگاتە ‪ ٢٥٠‬کەس ‪ ،‬تەنیا بە یادکردنەوەی ‪٥٩‬‬ ‫کەسەکە پەسەندە کرواە ‪ .‬ئیمە بەرێوەبەرانی‬ ‫ستافی دوارۆژ هەولمانداوە کە لێرەو ولەوێ‬ ‫بەتایبەتی لەسەر الپەرەی فەیسبوکی زۆر بەرێز‬ ‫« وریا ماملێ» برێکی زۆر زانیاری لە سەر ئەو‬ ‫ئازیزانە کۆبکەینەوە ‪.‬هیوادارین لەمەو بەدواش‬ ‫بە یارمەتی ئێوە خوێنەرانی ئازیز بتوانین ناوو‬ ‫وێنەو ژیاننامەی ئەو ئازیزانە کۆبکەینەوەو‬ ‫بیخەینە بەر دەم کۆمەالنی خەلکی شۆرشگێری‬ ‫کوردوستان ‪.‬‬ ‫ئەو وێنانەی کە لە خوارەوە دەیانبین تێکەاڵوێکن‬ ‫لە هەموو وێنەی ئەو ئازیزانەی کە لەو چوار‬ ‫مانگە دا لە سێدارە دراون‪.‬‬ ‫خەڵکی شۆرشگێری کوردوستان بە تایبەتی‬ ‫خەلکی مەهاباد تاوانبارانی ڕاستەخۆ و‬ ‫ناڕاستەوخۆی‪ ،‬بەڕیوەبەرانی ئەم جەنایەتە نە‬ ‫لە بیر دەکەن و نە دەشبەخشن‪ .‬سەرئەنجام‬

‫بەرخۆدانی ‪ ٢٤‬ڕۆژەی سنەشدا ڕۆڵێکی بەرچاوی لە‬ ‫دەرمانی بریندارانی ئەو شەڕەدا گێرا و هەربۆیەش‬ ‫دواتر کەوتە بەر ئاگری ڕقی دەسەاڵتدارانی تاران‬ ‫و بەبڕیاری بێدادگای ئینقالب لەگەڵ فریشتە گوڵ‬ ‫عەنبەریان و غواڵمی خاکباز گوللەباران کرا‪ .‬جێگەی‬ ‫سەرنجە کە لە ماوەی ئەو شەش مانگەدا ڕێژەی‬ ‫تاوان‪ ،‬نائارامی یان دزی و لەوجۆرە دیاردانە لە‬ ‫چاو پێش ئەو سەردەمە و هەروەها لە چاو پاش‬ ‫ئەو دەورەیە‪ ،‬لە ئاستێکی کەمتر و زۆر نزمدا بوو‪.‬‬ ‫هەموو ئەم فاکتۆرانە و چوونە پێشەوە لەو خەت‬ ‫و جەهەتەدا دۆخێکی وای درووست کرد کە دواتر‬ ‫حەماسەی مەزنی خەباتکاران لە شاری سنەی‬ ‫خولقاند کە بە بەرخۆدانی ‪٢٤‬ڕۆژەی شاری سنە‬ ‫ناوبانگی دەرکردووە‪.‬‬ ‫بەرخۆدانی ‪ ٢٤‬ڕۆژەی شاری سنە‬ ‫هەر لە سەرەتای مانگی ڕێبەندانی ساڵی ‪١٣٥٨‬ی‬ ‫هەتاوییەوە هێزەکانی سپاو ئەرتەش بە کردەوە‬ ‫لە زۆربەی ناوچەکانی کوردستاندا شەڕیکی‬ ‫دیکەیان بەسەر خەڵکی کوردستان و بزووتنەوەی‬ ‫شۆڕشگێڕانەی کوردستاندا داسەپاندبوو‪ .‬ڕەنگە‬ ‫هاوکات لەگەڵ هەوڵەکانی ڕژیم بۆ داسەپاندنی‬ ‫شەڕی تازە بەسەر کوردستاندا خەڵکی شاری‬ ‫سنە ماوەی یەک مانگ بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی‬ ‫لەبەرامبەر جێگیربوونی هێزەکانی سپای پاسداران‬ ‫لە باشگای ئەفسەرانی سنە‪ ،‬لە بەر ئۆستانداری‬ ‫و دواتر لە مزگەوتی جامێعادا تەحەسونیان کرد‪.‬‬ ‫خەڵک داوای چۆڵ کردنی باشگای ئەفسەرانیان‬ ‫ئەکرد‪ ،‬لەبەرئەوەی پاسدارەکان مەترسییان‬ ‫خستبووە سەر ژیانی ئاسایی خەڵکی شار و ئەوان‬ ‫هەستیان بەو مەترسییە دەکرد کە ئەو هێزانە بۆ‬ ‫سەرکووت هاتوون نەک پاراستنی ئارامی و ئاسایشی‬ ‫خەڵکی شار‪.‬‬

‫لەکۆتایی مانگی خاکەلێوەی ‪١٣٥٩‬ی هەتاویدا‬ ‫ڕژیم بۆ زەوتکردنی دەستکەوتەکانی بزووتنەوەی‬ ‫کوردستان و لە درێژەی ئامادەکاری بۆ هێرشێکی‬ ‫هەمەاڵیەنە بۆ سەر کوردستان‪ ،‬بە فەرمانی‬ ‫خومەینی و هەروەها سەرۆک کۆماریی ئەوکات‬ ‫«بەنی سەدر» هێزیکی تەیار و پڕچەکیی سەر‬ ‫بە لەشکەری قەزوینی بە پشتیوانیی هێزی‬ ‫هەوایی‪ ،‬لە ڕێگەی کامیارانەوە بەرەو سنە‬ ‫وەرێخست‪ .‬کە هەر لە شاری کامیارانەوە خەڵک‬ ‫هەوڵیاندا بەر بە ڕۆیشتنی ئەو هێزە بگرن‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەو هەواڵنە بەسەرئەنجام نەگەیشت‪.‬‬ ‫بەاڵم لە سنە بە دەستپێشخەریی کۆمەڵە و‬ ‫هاوپشتیی زۆربەی دانیشتوانی شاری سنە‪،‬‬ ‫خەڵکی ناوچەکانی دەوروبەری سنە‪ ،‬الوان‬ ‫و ئەندامانی بنکەکان بڕیاری خۆڕاگری و‬ ‫چوونەسەنگەر درا و لە جادەی گرێزە ڕێگەی‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪9‬‬

‫ئەو رۆژە دێت کە سەرانی جەنایەتکاری کۆماری‬ ‫ئیسالمی لە دادگای دادی خەڵکی ئازار جەشتوی‬ ‫ئێراندا محاکەمە بکرێن و ڕازە سەربەمۆرەکانی‬ ‫جەنایەتگه‌لێكی بێ ئەژمار کە کردویانە ئاشکرا‬ ‫بێت و سزای شیاوی خۆیان وەربگرن‪.‬‬

‫ب ‌ه ئۆمێدی ئه‌و ڕۆژه‌یك ‌ه جه‌نایه‌تكارانی كۆماری‬ ‫ئیسالمی له‌ دادگای هه‌ڵبژێراوی چه‌وساوه‌كانی‬ ‫ئێران موحاكم ‌ه بكرێن و هه‌موو جه‌نایه‌تی نهێنی‬ ‫و ئاشكرایان بخرێت ‌ه ڕوو و سزای كرده‌و‌ه دژ‌ه‬ ‫یاد و بیرەوەری گیانبەختکردوانی کوشتاری مرۆییه‌كانیان وه‌رگرن‪.‬‬ ‫بەکۆمەڵی ساڵی ‪١٣٦٢‬و باقی گیانبەختکردوانی جارێکی تریش رێز دەگرین لەیادی ئازیزو‬ ‫ڕێگای ڕزگاری بەشەریەت بۆ هەتا هەتایە خۆشەویستیان‬ ‫مــرگ و نەمان بۆ داگیرکەرانی کوردوستان‬ ‫زیندوە و جێی ڕیزە‪.‬‬ ‫بروخێ کۆماری ئیسالمی‪.‬‬

‫دەربازبوونی ئەو هێزە لە ناو شارەوە بۆ‬ ‫ڕۆیشتن بەرەو پادگانی سنە داخرا‪.‬‬ ‫هێزەکانی ڕژیم ناچار چوونە فڕۆکەخانەی شاری‬ ‫سنە و لەوێ جێگیر بوون‪ .‬دواتر ڕۆژی ‪٣‬ی‬ ‫گواڵنی ساڵی ‪ ١٣٥٨‬لە گرێزەوە ڕێگای بەرازان‬ ‫و ئاساوڵە و قشاڵخیان گرتەبەر بەرەو باکووری‬ ‫شار و پشت کووچکەڕەش تا بگەنە پادگان‪،‬‬ ‫بەاڵم هەنگاو بە هەنگاو لەگەڵ خۆڕاگری خەڵک‬ ‫و پێشمەرگەی کۆمەڵە بەرەوڕوو بوون کە‬ ‫ڕێگەیان لە گەیشتنی ئەو هێزە بۆ پادگانی سنە‬ ‫گرتبوو‪ .‬خۆڕاگریی خەڵک و پێشمەرگەکانی‬ ‫کۆمەڵە لە کەوسوار‪ ،‬پرد شێخ‪ ،‬بنەوان‪ ،‬باوەرێز‪،‬‬ ‫کەنەسوور‪ ،‬لە قۆڵمبڕ و قەاڵی نایسەر نموونەی‬ ‫ئەو خۆڕاگرییەن‪ .‬جێی خۆیەتی یادێک بکەین لە‬ ‫مورتزا سەید ئیسمائیل ناسراو بە فۆئاد عەرەب‬ ‫یان ئەبووشاهین کە خەڵکی ئەفغانستان بوو‪،‬‬ ‫یەکێک لە باشترین فەرماندەکانی کۆمەڵە کە لە‬ ‫سەنگەری شۆڕشدا‪ ،‬لە شەڕی ‪٢٤‬ڕۆژەی سنەدا‬ ‫گیانی بەختکرد‪.‬‬ ‫ئەو ئازایەتییە و چاونەترس بوونەی خەڵک‬ ‫و بەشداریی جەماوەری لە ڕاوەستان بەرانبەر‬ ‫بە هێزێکی نیزامیی تەیاری وەها‪ ،‬ترس و‬ ‫دڵەڕاوکێی خستبووە دڵی هێزەکانی ڕژیم‪ ،‬هەر‬ ‫بۆیەش تەقەیان دەست پێکرد‪ ٢٤ .‬ڕۆژ شاری‬ ‫سنە لە زەوی و ئاسمانەوە‪ ،‬بە تۆپ و بۆمب و‬ ‫ڕاکێت ئاگرباران کرا‪ ٢٤ .‬ڕۆژ شارێک لەوپەڕی‬ ‫یەکگرتووییدا بەرگری لە سەنگەری شۆڕش کرد‪.‬‬ ‫شارێک‪ ،‬یەکپارچە و تێکڕا بوو بە سەنگەر‪.‬‬ ‫سەنگەری سووری شۆڕش‪ .‬سنە تا ئەوکاتە‬ ‫تەنیا شارێک بووە کە لە الیەن هێزی ئاسمانیی‬

‫واڵتەکەی خۆیەوە بۆمباران کرابێ‪ .‬شارێک کە‬ ‫بە پێی ئامارە نافەرمییەکان لە ماوەی ‪ ٢٤‬ڕۆژدا‬ ‫زیاتر لە چواردە هەزار گوڵەی تۆپ و خومپارە و‬ ‫بۆمب و ڕاکێتی بەرکەوتووە‪ ،‬یانی هەر ‪ ٧‬چرکە‬ ‫جارێک گولەیەکی لێدراو و خوێن لە جەستەی‬ ‫چۆڕاوە‪.‬‬

‫دوای بیست و چوار ڕۆژ بۆ پێشگرتن‬ ‫بە وێرانبوونی شارەکە هێزی چەکداری‬ ‫ڕێکخراوە سیاسییەکان شاریان چۆڵ‬ ‫کرد‪ .‬بەاڵم شەڕی پێشمەرگانە تا ساڵەها‬ ‫بەردەوام بووە و ئێستاش پەروەردەکردن‬ ‫و بارهێنانی هێزی پێشمەرگە بەردەوامە‪.‬‬ ‫هاوکات ئەو بزووتنەوە بە هۆی ڕەوایی و‬ ‫ڕیشەداربوونی خواست و دروشمەکانی‪،‬‬ ‫خوڵقێنەری دەیان جۆر لە خەباتی مەدەنی‬ ‫بووە کە سیما و ڕۆخسارێکی جیاوازیان بە‬ ‫کوردستان بەخشیوە‪ .‬واتە هەرچەند خاکی‬ ‫کوردستان داگیر کراوە بەاڵم ڕژیم بە هەموو‬ ‫توانا و هێزی خۆیەوە نەیتوانیوە ئەو خەون‬ ‫و ئاواتەی خەڵکێک داگیر بکات کە هۆگری‬ ‫ئازادی و یەکسانین‪.‬‬ ‫سپاس بۆ کاک ڕەزای کەعبی و کاک یووسفی‬ ‫ئەردەاڵن کە لەم گێڕانەوە مێژووییەدا‬ ‫یارمەتیدەر بوون‪ .‬کاک یوسف ئەردەاڵن‬ ‫وەکوو کەسایەتییەکی سیاسی و یەکێک‬ ‫لەئەندامانی شورای ئەوکاتەی شاری سنە‬ ‫لە زۆربەی ئەو مێژووەدا جێ پەنجەی دیارە‪.‬‬


‫‪10‬‬

‫ژنان‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫جیهان دەبێ بۆ ژنان ئەمنتر بکرێ‬ ‫وەرگێڕان لە ئینگلیسیەوە‪ :‬ئەسعەد دوروودی‬ ‫تەنها لە یاسای ‪ ٩‬واڵتی ئورووپاییدا سێکس بە بێ‬ ‫ڕەزایەتی هەردووال بە دەسدرێژیی جینسی (تەجاوز)‬ ‫دێتە ئەژمار ئەمە دەبێ بگۆڕدرێ‪.‬‬ ‫”ئەزانی تۆ ژیانی ئەو کابرایەت تێکداوە؟”‬ ‫ساڵی ‪ ٢٠١٦‬بەتەمای دانی ڕاپۆرت لەسەر ئەوە بووم‬ ‫کە کەسێک دەسدرێژیی سێکسی کردووەتە سەرم‬ ‫و پۆلیس ئەم پرسیارەی لێکردم‪ .‬سێ ساڵ دواتر‬ ‫دیسان ئەو پرسیارەم بیستەوە‪ .‬ئەمجارەیان لە ژووری‬ ‫لێپرسینەوەی پۆلیس لە کوپێنهاک نەبووم بەڵکوو‬ ‫لە بینای ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ژێنێڤا‬ ‫بووم‪ .‬پرسیارەکەش پۆلیس نەیکرد بەڵکوو کارناسێکی‬ ‫نەتەوەیەگرتووەکان ئەو پرسیارەی لە کاربەدەستێکی‬ ‫دانمارکی کرد‪ .‬پرسیارەکە بە شێوازێکی تەواو جیاواز‬ ‫کرا‪” :‬چ هەنگاوهایەکتان هەڵگرتووە بۆ ئەوەی دڵنیا‬ ‫بن قوربانیانی دەسدرێژیی جینسی ئەو پرسیارەیان‬ ‫لێ ناکرێ؟”‬ ‫ئەمە گێڕانەوەی بەشێک لە بەدواداچوونی‬ ‫پەیڕەوکرانی مافەکانی مرۆڤ لە دانمارک لە الیەن‬ ‫نەتەوەیەکگرتووەکانەوە لە ساڵی ‪ ٢٠١٩‬بوو‪ .‬من وەکوو‬ ‫ئەندامێکی وەڤدی ڕێکخراوی لێبووردنی نێونەتەوەیی‬ ‫بەشداری ئەو کۆبوونەوەیە بووم‪ ،‬سەرەڕای ئەوەی‬ ‫هاوڕێ و هاوکارەکانم بەدەورووپشتمەوە بوون بەاڵم‬ ‫ئەو پرسیارە تەزێکی بەلەشما هێنا و دەمم بە بیستنی‬ ‫وشک بوو‪ .‬ئەو پرسیارە چەند ساڵ بوو مۆتەکەیەک‬ ‫بوو کە وازی لێنەدەهێنام‪.‬‬ ‫بیرەوەریی ئەو کاتەی کە ڕاپۆرتم دایە پۆلیس کە‬ ‫دەسدرێژیی جینسیم کراوەتە سەر‪ ،‬زۆر ئازاری دەدام‪.‬‬

‫ئەو کات ‪ ٢١‬ساڵم بوو‪ .‬بەر لەوەی بچمە الی پۆلیس‬ ‫پڕبووم لە دوودڵی و گومان‪ .‬خەمی ئەوەم بوو باوەڕم‬ ‫پێنەکەن لەبەر ئەوەی ڕووداوەکە لە ماڵەکەی خۆمدا‬ ‫ڕوویدابوو و من تاوانبارەکەم دەناسی و لەبەر ئەوەی‬ ‫توندوتیژییەک ڕووینەدابوو‪ .‬بەداخەوە باوەڕیان پێ‬ ‫نەکردم و گوێیان پێنەدام‪ ،‬الی ئەوان کەسیەکە زۆر‬ ‫بەهێز نەبوو و قەد ڕەوانەی دادگا نەکرا‪.‬‬ ‫ئەو بیرەوەرییە تاڵە وای لێکردم کە تێبگەم‬ ‫کەمووکورتییەکانی سیستەمی دادی دانمارک وا لە‬ ‫قوربانیانی دەسدرێژیی جینسی دەکا کە سەردانی‬ ‫پۆلیس و سیستەمی دادپەروەری نەکەن و ئەمەش‬ ‫وادەکا کە دەسدرێژیکارەکان لە دانمارک تووشی هیچ‬ ‫سزایەک نەبن‪ .‬ئەوەشم دەزانی من وەکوو کچێکی‬ ‫سپی پێستی کالسی مام ناوەندیی کۆمەڵگا لە چاو‬ ‫زۆر کچی دیکە دۆخم باشتر بوو و کچانی دیکە شتی‬ ‫زۆر لەوە خراپتریان بەسەرهاتبوو و نادادپەروەرانەتر‬ ‫وەاڵمیان درابووەوە‪.‬‬ ‫کەسانی وەکوو من دەزانن کە لە واڵتێکی وەکوو‬ ‫دانمارک کە بە واڵتێکی بەهێز لەباری یەکسانیی‬ ‫مافەکانی ژن و پیاو ناسراوە‪ ،‬دەنگی ژنانی قوربانیی‬ ‫توندوتیژیی جینسی زۆر بە کزی دەبیسترێ‪ .‬لە‬ ‫ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوی لێبووردنی نێونەتەوەییدا هاتبوو‬ ‫یاسای کۆن دەسدرێژیی جینسی تەنها لە کاتێکدا بە‬ ‫تاوان دەزانێ کە توندوتیژی جەستەیی یان هەڕەشە‬ ‫و ناچارکردن بەکارهاتبێ یان قوربانییەکە توانیبێتی‬ ‫بەرەنگاربێتەوە‪.‬‬ ‫دۆخەکە لە واڵتانی دیکەی ئورووپاش وەکوو دانمارکە‪.‬‬ ‫جێگەی سەرسووڕمانە کە تەنها ‪ ٩‬واڵت لە واڵتانی‬ ‫ئەندامی (‪ )ESS‬واتە هاوکاریی ئابووریی ئورووپا‪،‬‬ ‫سێکس بە بێ ڕەزایەتی هەردووال بە دەسدرێژیی‬ ‫جینسی (تەجاوز) دەناسێنن‪.‬‬

‫دەوڵەتی دانمارک ئێستە خەریکی گۆڕینی ئەو‬ ‫یاسایەیە و دەیەوێ وەکوو ئەو ‪ ٩‬واڵتەی دیکە‬ ‫پێناسەی دەسدرێژیی جینسی بگۆڕێ‪ .‬ئەمە‬ ‫هەنگاوێکی گەورەیە بۆ پێشەوە‪ ،‬یاساکان پێناسەی‬ ‫کۆمەڵگان و دەتوانن دەورێکی گرینگیان هەبێ لە‬ ‫پێناسە و ڕوانینی کۆمەڵگا بۆ مەسئەلەی دەسدرێژیی‬ ‫جینسی(تەجاوز)‪ ،‬بەاڵم یاساکان بە تەنهایی ناتوانن‬ ‫دەسدرێژیی جینسی بنەبڕ بکەن‪.‬‬ ‫بە پێی لێکۆڵینەوەیەکی کۆمیسیۆنی ئورووپا زیاتر‬ ‫لە لەسەدا ‪٢٥‬ی خەڵکی یەکیەتیی ئورووپا هۆکاری‬ ‫وەکوو سەرخۆشبوونی قوربانییەکە یان بەکارهێنانی‬ ‫مادەسڕکەرەکان‪ ،‬یان ئەوەی خۆیان ڕۆشتوون بۆ‬ ‫ماڵی تاونبارەکە‪ ،‬یان ئەوەی جل و بەرگی وایان‬ ‫لەبەردابووبێ کە لەشیانی زۆر دەرخستبێ‪ ،‬یان بە‬ ‫توندی نەیوتبێ نە‪ ،‬یان بەرەنگاری فیزیکیی نەکردبێ‪،‬‬ ‫بە بیانوویەک بۆ بێتاوان زانینی دەسدرێژیکارەکە‬ ‫قەبووڵ دەکەن‪.‬‬ ‫ئەگەر دەمانەوێ سیستمێ داد شیاوی ئەو ناوە بێ کە‬ ‫لەسەر دانراوە پێوستە هەموو ئەو پۆلیس‪ ،‬پارێزەرە و‬ ‫دادگایانەی کار لەگەڵ پەروەندەی دەسدرێژیی جینسیدا‬ ‫دەکەن ئامادە و شارەزا و هاودڵی قوربانییەکان بن‪.‬‬ ‫ئێمە دەبێ واز لەو قاڵبە کۆنە جنسییەتییە بێنین کە‬ ‫ژنان بە ژمارەیەک درۆزنی ئیحساسی پێناسە دەکا‪.‬‬ ‫ڕاپۆرتی بوێرانەی دەسدرێژیی جینسی دەبێ بە هەند‬ ‫وەربگیرێن بۆ ئەوەی هیچ قوربانییەک خۆی لە‬

‫تاوانبارەکان بە کەمتر نەبینێ‪.‬‬

‫کاری زۆر لەوە زیاتریش پێویستە بۆ ئەوەی‬ ‫بەرگری لە ڕوودانی دەسدرێژیی جینسی بکرێ‪.‬‬ ‫لە هەموو شوێنێک پێویستە بە پێی تەمەن‬ ‫فێرکردنێکی باش لە سەر پێویستی ڕەزایەتی‬ ‫دووالیەنە بۆ هەر جۆرە پەیوەندییەکی جینسی‬ ‫بۆ کوڕان و کچان هەبێ‪ .‬ئەو شتانەی ئێستە‬ ‫لە خوێندنگەکانی واڵتانی پێشکەوتووی ئورووپا‬ ‫فێری الوان دەکرێ پێویستن بەاڵم ئەم بەشەی‬ ‫کەمە و تێدا باسێک لە ڕەزایەتی دووالیەنە‬ ‫نابیندرێ‪ .‬ئەمە دەبێ بگۆڕدرێ‪ .‬زۆر گرینگە کە‬ ‫خۆمان و نەوەی نوێ فێرکەین سەربەخۆبوون و‬ ‫خواستی دووالیەنە مەرجی هەموو پەیوەندییە‬ ‫جەستەییەکانە‪ .‬کەس مافی جەستەی کەسی‬ ‫دیکەی نییە و هەموو کەسێک خاوەنی جەستەی‬ ‫خۆیەتی‪.‬‬ ‫هێشتا کاری زۆر ماوە بۆ ئەوەی توندوتیژیی‬ ‫جینسی بنەبڕ بکرێ بەاڵم ئێمە کۆڵ نادەین‪،‬‬ ‫ئەمڕۆ و هەموو ڕۆژێک خەبات دەکەین بۆ ئەوەی‬ ‫مافی حاشاهەڵنەگری خاوەنداریەتیی جەستەی‬ ‫خۆمان بەڕەسمی بناسێندرێ‪.‬‬ ‫کریستین ماری ئێس تومسێن (ڕێکخراوی‬ ‫لێبوردنی نێونەتەوەیی)‬

‫دەنگی ژنانی قاڵی چن لە ژووری شێداری کارگەکان کپ کراوە‬ ‫سامان سنە‬

‫هۆنەری قاڵی چنین لە کوردستان میژووێكی‬ ‫سەد سالەی هەیە و قالی ئەفشار‪ ،‬سنە‪ ،‬بیجار‬ ‫و بۆکان لە جیهاندا بە نێوبانگن‪ .‬کوردستان بە‬ ‫هۆی ئاوهەوای تایبەت و دۆخی جوگرافیاییەوە‬ ‫یەکێ لەو ناوچانەیە کە ئاژەڵداری تێدا‬ ‫ڕەونەقی هەیە و بەرهەمی خوری و بەن کە‬ ‫کەرەستەی خاوی پێویست بۆ قاڵی چنینن‬ ‫لەو ناوچەیە زۆرە‪ .‬زۆربەی ئەم قاڵیانە‬ ‫دەنێردرێن بۆ دەرەوەی واڵت و بە نرخێکی‬ ‫گران دەفرۆشێن‪ ،‬بەاڵم ئەو کەسانە کە ئەم‬ ‫قاڵیانە دەچنن ژیانیان زۆر سەختە و هاواریان‬ ‫لە بێ دەنگیی ژوورە شێدارەکانی کارگەکان‬ ‫کپ کراوە‪ .‬هۆنەری قاڵی چنین پڕە لە جوانی‬ ‫لە فورم و ڕەنگدا کە بەدەستی کرێکاری ژنی‬ ‫قاڵی چن دەخولقێ بەاڵم ئەوانەی ماسی‬ ‫دەرهەم و دووتورەنج و سێ تورەنج دەخولقێنن‬ ‫ژیانیان تاریک و ئاسۆیان ناڕوونە‪ .‬لە دونیای‬ ‫نایەکسان و پڕ لە بێعەداڵەتیی ئەمڕۆدا ژنان‬ ‫قاڵی چن لە بێدەنگیی‬ ‫ژوورە تاریکەکاندا ماونەتەوە و ناویان لە میدیا‬ ‫و هە‬ ‫واڵەکاندا بەدەگمەن دەبیسترێ‪ .‬ژنانی‬

‫کرێکاری قاڵی چن بەیانی هەتاکوو ئێوارە لە‬ ‫ژوورێکی شێدار و بە داهاتوویەکی نادیارەوە‬ ‫بە حەقدەستێکی زۆر کەم کاردەکەن و‬ ‫لەبەر کەمی حەقدەستەکانیان ناچارن دوو‬ ‫شیفت کاربکەن بۆ ئەوەی بژیوی خۆیان و‬ ‫خانەوادەکانیان دابین کەن‪.‬‬ ‫حەقدەستی ڕۆژانە ‪ ٢٠‬هەزار تمەنیی کرێکارانی‬ ‫قاڵی چن لە دۆخی نالەباری ئابووریی ئەمڕۆدا‬ ‫بەشی النیکەمی ژیانێکی هەژارانەش ناکا‪ ،‬ئەو‬ ‫کرێکارانە کە لە دۆخێکی نائینسانیدا ناچارن‬ ‫ڕۆژانە ‪ ١٠‬تا ‪ ١٢‬کاتژمێر کار بکەن‪ ،‬زۆربەیان‬ ‫ئەرکی دابینکردنی بژیوی خانەوادەکانیان‬ ‫لە ئەستۆیە و بەتەنیا منداڵەکانیان بەخێو‬ ‫دەکەن‪.‬‬ ‫زۆربەی کرێکارانی کارگەکانی قاڵی چنینی‬ ‫شاری سنە بە بێ بیمە و چاوەدێریی‬ ‫تەندوروستی بەسەر شوێنی کارەکانیان کار‬ ‫دەکەن و بە زۆری لە گەڕەکەکانی قەراغ‬ ‫شار دامەزراون‪ .‬لە عەباساوا‪ ،‬کانی کووزەڵە‪،‬‬ ‫نایسەر‪ ،‬تەقتەقان‪ ،‬حاجیاوا‪ ،‬غەفوور‪،‬‬ ‫حەسەناوا‪ ،‬فەرەجە و نەنەڵە چەندین کارگەی‬ ‫قاڵی چنین هەن کە خاوەنەکانیان لە ناوچەی‬ ‫دیکە نیشتەجێن و لەبەرهەمی ڕەنج و هەژاریی‬ ‫کرێکارانی ئەم کارگانە و ناردنی بەرهەمی ه‬

‫بەداخەوە ئەم بەشە لە کرێکاران بە دەگمەن‬ ‫ناویان دەبیسترێ و هاواریان لە ژوورە تاریک‬ ‫و شێدارەکانی کارگەکاندا کپ دەبێ‪ .‬تەنانەت‬ ‫ڕێکخراوە و ناوەندەکانی داکۆکیکاری کرێکاران‬ ‫زۆربەی جار ئەم بەشە لەبیر دەکەن و‬ ‫ناوێک لەو ژنە بەشمەینەتانە لە ڕاگەیاندن و‬ ‫باسەکانیاندا نابیسترێ‪.‬‬ ‫پێویستە حیزب و ڕێکخراوە چەپ و‬ ‫سۆسیالیستەکان دەنگی ئەم کرێکارە‬ ‫بەشخوراوانە بەرز کەنەوە و وەکوو یەکێک‬ ‫لە چەوساوەترین بەشەکانی کرێکارانی‬ ‫کوردستان پشتیوانییان لێ بکەن و دەنگیان‬ ‫بە گوێی خەڵک بگەیەنن و لە بۆنەکانی‬ ‫وەکوو ڕۆژی هەشتی مارس و ڕۆژی جیهانیی‬ ‫کرێکاردا چیدیکە ناوی ژنانی کرێکاری قاڵی چن‬

‫ونەری دەستی کرێکارانی قاڵی چن بۆ واڵتانی‬ ‫ئورووپایی و ئەمریکا سەرەوتێکی زۆریان‬ ‫پێکەوە ناوە‪.‬‬ ‫بە پێی ڕاپۆرتی لێکۆڵینەوەیەکی پزیشکی‬ ‫لە سەر‪ ٢٥٠‬کرێکاری قاڵی چنی شاری‬ ‫سنە کراوە‪ ،‬زۆربەی ئەو کرێکارانە تووشی‬ ‫نەخۆشیی ئێسقان و ماسوولکە و جمگەکانن‪.‬‬ ‫کاری درێژخایەن‪ ،‬دانیشتنی بەردەوام و‬ ‫شوێنی نالەباری کار و نەبوونی ستانداردەکانی‬ ‫پێویست لە کارگەکان‪ ،‬کرێکاران تووشی گرفتی‬ ‫تەندوروستی دەکا و ئازاری ماسوولکە‪ ،‬جمگە‪،‬‬ ‫ئێسقان‪ ،‬پشت‪ ،‬شان و مل لە نێو کرێکارانی‬ ‫قاڵی چنین شتێکی ئاساییە‪ .‬داهاتی ئەو ژنانە‬ ‫لەو هەموو ڕەنج و ئازارە تەنها حەقدەستێکی‬ ‫کەمە و لە هەموو داهاتی زۆر و زەبەندی‬ ‫فرۆشرانی ئەو فەرشانە کە بەرهەمی ڕەنجی لەبیرنەکرێت‪.‬‬ ‫ئەوانە‪ ،‬بەتەواوەتی بێبەشن‪.‬‬


‫ژنان‬ ‫جۆزەردان مانگی ئیعدامی یه‌که‌م زیندانیی سیاسیی ژن ‌ی کوردستانی ڕۆژهەاڵت‬ ‫پرشەنگ محەممەدی‬

‫له ‪٤٠‬مین ساڵرۆژی له سێداره‌درانی مەستوورەی‬ ‫شاسواری ناسراو بە تەوار‪ ،‬یه‌كه‌مین ژنی ڕۆژهه‌اڵتی‬ ‫كوردستان و یه‌که‌مین تێکوشه‌ری سیاسی ژن له‬ ‫ئێران ك ‌ه ل ‌ه ته‌مه‌نی ‪ ١٩‬ساڵیدا تیرباران كرا بە‬ ‫گێڕانەوەی کورتەیەک لە ژیان و چاالکییەکانی ڕێز‬ ‫لە یاد و ڕێبازی دەگرین‪.‬‬ ‫مەستوورە ڕۆژی ‪١٥‬ی مانگی گواڵنی ساڵی ‪١٣٤٠‬ی‬ ‫هەتاوی لە شاری سەقز چاوی بە ژین پشکووت‪.‬‬ ‫تەوار یەکێک لەو کچە زانا و خەباتکارانەی‬ ‫کوردستان بوو کە دوای ماڵئاواییکردنی دایکی لە‬ ‫ژیان‪ ،‬سەرەڕای خەم و پەژارەی سەر شانی‪،‬‬ ‫بەشێکی گەورە لە ئەرکی بەخێوکردنی خۆشک و‬

‫براکانی کەوتە سەرشان بەاڵم بەو تەمەنە کەمەوە بە‬ ‫میهرەبانی و پەرەوشەوە و بەوپەڕی دڵسۆزییەوە‪،‬‬ ‫دەورێکی بەرچاوی لە پەروەردەکردنیاندا گێڕا‪.‬‬ ‫مەستوورە لە بواری سیاسی و کۆمەاڵیەتییەوە‬ ‫چاالک بوو و لە زانکۆی زانستە مرۆڤییەکان‬ ‫خوێندبووی و وەکوو چاالکێکی سیاسیی چەپ‬ ‫و سوسیالیست کاریگەریی تایبەتی لە سەر‬ ‫خەبات و ژیانی ژنانی شاری سەقز دانا‪ .‬تەوار‬ ‫دوای هێرشی دووهەمی ڕژیمی ئیسالمیی ئیران بۆ‬ ‫سەر کوردستان‪ ،‬وەکوو بەرپرسی شوورای یەکێک‬ ‫لە گەڕەکەکانی شاری سنە دەوری چاالکانەی‬ ‫لە یارمەتیدان بە خەڵکی شار هەبوو و ئەمە‬ ‫دەسپێکی دەورەیەکی تازەی کار و خەباتی بوو‪.‬‬ ‫تەوار ژنە شۆڕشگێڕی ماندوو نەناس و بەتوانا‪،‬‬ ‫پەیوەندیی لە گەڵ شوورای شوڕشی شارەکان‬

‫ڕێگایەک بەرەو فیمینزمی دژە سەرمایەداری (بەشی دووهەم)‬

‫سەیران مستەفازادە‬ ‫‪ ...‬سەرمایەدار لە بەرانبەر کاری کرێکار تەنها‬ ‫بەشی پێداویستییە سەرەتاییەکانی ژیان و بەشی‬ ‫دابینکردنی هێز و توانای بەردەوامبوون لە کار‪،‬‬ ‫حەقدەست دەداتە کرێکاران‪ .‬بەشێکی بەرچاوی‬ ‫ئەرکی دابینکرانی دووبارەی هێز و توانای کارکردنی‬ ‫کرێکاران دەکەوێتە سەرشانی هاوسەرکانیان‪ ،‬ژنانی‬ ‫کرێکاران ئەرکی چێشت لێنان و بەخێوکردنی مندااڵن‬ ‫و بەسااڵچووانیان لە ئەستۆیە‪ .‬کەواتە بێجگە لە‬ ‫کاری بەرهەمهێنان شێوازی دیکەی کاریچ هەن کە لە‬ ‫پرۆسەی بەرهەمهێنان و خۆلقاندنی قازانجدا گرینگن‬ ‫بەاڵم بە زۆری وەکوو ئەرکی تاکەکەسی دەبینرێن و‬ ‫سەرمایەداران هیچ حەقدەستێکیان بۆ نادەن و ناوی‬ ‫خۆشەویستی و دایکایەتییان لەسەر دانراوە‪.‬‬ ‫بۆیە چەمکی کار پێویستی بە پێداچوونەوە هەیە و‬ ‫پێویستە بیر لەوە بکردرێتەوە بۆچی کاری توێژێک‬ ‫لە کۆمەڵگا نابیندرێ و لەو ڕێگەیەوە تێگەیشتنێکی‬ ‫باشترمان لە سیستمی دەسەاڵت و چەوساندنەوە‬ ‫هەبێ‪ .‬کار سەرچاوەی بایەخە و دەوری کار نەک هەر‬ ‫ئابووری بەڵکوو نێشاندەری ژیانی کۆمەاڵیەتیی مرۆڤە‪.‬‬ ‫بۆیە مەسئەلە ئابوورییەکان تێکەاڵوی پەیوەندییە‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکانن و بەتەواوی سیاسین‪ .‬لەڕاستیدا‬ ‫سیستمی سەرمایەداری بۆ بەشێکی زۆری ئەو کارەی‬ ‫کە بۆ بەردەوامبوونی کرێکاران لە کار و بەشدارییان‬ ‫لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا پێویستە هیچ هەزینەیەک‬ ‫نادا و ئەم کارانە بە بێ حەقدەست کەوتوونەتە سەر‬ ‫شانی ژنان‪.‬‬

‫کەواتە چینی کرێکار چیدیکە ئەو مانا کالسیکەی نامێنی‬ ‫و کار چارەنووسی ژنانیچ دیاری دەکا‪ .‬دنینیگ لە کتێبی‬ ‫ژیانی بێ مووچە نووسیویە‪ :‬سێ لەسەر چوار ئابووریی‬ ‫جیهانیی لە دەرەوەی کاری تاکەکەسیدایە‪ ،‬ئابووری تەنها‬ ‫بەرهەمی ئابووریی فەرمی نییە بەڵکوو کاری ماڵەوە و‬ ‫کاری دیکەش کە بۆ ژیان پێویستن دەوری بەرچاویان‬ ‫لە خولقاندنی ئابووریدا هەیە‪ .‬کەواتە ڕێکخستنی خەباتی‬ ‫کرێکاران لەسەر بنەمای کرێکاری سەنعەتی‪ ،‬لەباری‬ ‫ستراتژیک و ناوەرۆکەوە مەترسیی هەڵەیەکی گەورەی‬ ‫لێدەکرێ‪ .‬کەواتە ژنان لە بەر ئەوەی کاری بەرهەمهێنان و‬ ‫ئەو کارەی کە بۆ بەردەوامبوونی کرێکاران لە کار پێویستە‬ ‫لێک جیان و سەرمایەداری حەقدەستێک بۆ کاری ژنان لە‬ ‫ماڵەوە نادا‪ ،‬ئەو کارەی ژنان دەیکەن وەکوو خزمەتێکی‬ ‫تاکەکەسی لە دەرەوەی سەرمایە دەبینرێ‪.‬‬ ‫کاری بەرهەمهێنانەوە چییە؟‬ ‫کاری بەرهەمهێنانەوە بە ئەو کارەی کە بۆ بەردەوامبوونی‬ ‫کرێکاران لە کار دەکرێ و هەروەها ئامادە کردنی جیلی‬

‫داهاتوو (مندااڵن) بۆ کار‪ ،‬دەگوترێ و وەک باسکرا زۆربەی‬ ‫کات بێبەرانبەر و ژنانە و گرێدراوی بابەتە عاتیفییەکانە‪.‬‬ ‫وەبەرهێنانەوەی کۆمەاڵیەتی باسی خولقاندن و پاراستنی‬ ‫پەیوەندییە کۆمەاڵیەتییەکانە‪ .‬بەشێکی ئەم کارە ڕاگرتنی‬ ‫پەیوەندیی نێوان جیلەکانە واتە منداڵ بەخێو کردن و‬ ‫ئاگالێبوونی بەسەاڵچووان‪ ،‬بەشێکی دیکەش ڕاگرتنی‬ ‫پەیوەندیی نێوان دۆستان و کەس و کار و دەورووبەر و‬ ‫کۆمەڵگایە‪ .‬ئەم جۆرە کارانە گرینگییەکی تایبەتیان بۆ‬ ‫کۆمەڵگا هەیە و بۆ بەهێزکردنی هاوپشتیی کۆمەاڵیەتی‬ ‫پێویستن و بە بێ ئەمکارە ڕێکخستنی ئابووری و سیاسی‬ ‫و کولتووری مەحاڵە‪ .‬وەبەرهێنانەوەی کۆمەاڵیەتی بە‬ ‫درێژایی مێژوو لە ئەستۆی ژنان بووە و باری جینسییەتی‬ ‫هەڵگرتووە‪ .‬دیارە لە دەورەی جۆراوجۆردا بەشێک لەو‬ ‫ئەرکە کەوتووەتە سەرشانی خوێندنگەکان و نەخۆشخانەکان‬ ‫و ڕێکخراوە دەوڵەتییەکانی دیکە بەاڵم بە زۆری ئەو ئەرکە‬ ‫لە سەرشانی ژان بووە و لە بەشی ئابووریی نافەرمیدا‬ ‫بووە و وەکوو شیاو بایەخی بۆ دانەنراوە‪ .‬ئەم ئەرکانە‬ ‫وەکوو مەسئەلەیەکی تاکەکەسی و لە ژێر ناوی ئەرک و‬ ‫سروشتی بووندا پێناسە دەکرێ و پاساو بۆ نەدانی مووچە‬ ‫بۆ ئەو کارەی ژنان دەهێنرێتەوە‪ .‬سەرمایەداران پێی دەڵێن‬ ‫خۆشەویستی‪ ،‬ئێمە پێی دەڵێین کاری بێحەقدەست‪.‬‬ ‫کەواتە هاوکات لەگەڵ جیاکرانەوەی بەرهەمهێنان لە‬ ‫ئامرازی بەرهەمهێنان کە کرێکاران ناچار بە فرۆشتنی‬ ‫هێزی کاریان دەکا‪ ،‬جیاکرانەوەی کاری بەرهەمهێنان و‬ ‫وەبەرهەمهێنانەوە دەبێتە هۆی دابەشکرانی جینسییەتیی‬ ‫کار و چەوسانەوەی ژنان‪.‬‬ ‫ژنان لە سەرەتاوە بەم گوتارە سەرمایەدارانەیە‬ ‫پەروەردەکراون کە بۆ قازانجی ئابووریی خۆی‪ ،‬باسی‬ ‫پێکهاتەی جیاوازی ژن و پیاو و گرنگیی خانەوادەی‬ ‫هەستەیی دەکا‪ .‬ئەم گوتارە لە خوێندنگەکان‪ ،‬ناوەند و‬ ‫ڕێکخراوە ئاینییەکان‪ ،‬زانستی پزیشکی و دەروون ناسییەک‬ ‫کە لە خزمەت سەرمایەداریدایە لە کۆمەڵگادا پەرەپێدراوە‪.‬‬ ‫نموونەی بەرچاویان باسی تایبەت بوونی خۆشەویستیی‬ ‫دایکانە و هەستی ژنانەیە‪ .‬جنسییەت بەرهەمی ئەو هێزانەی‬ ‫کە پێناسەی جیاوازیان بۆ ژن و پیاو کردووە و ژن بوون‬ ‫وەکوو بابەتێکی سروشتی و بیۆلۆژیکی نەگۆڕ باس دەکەن‪.‬‬ ‫گۆڕینی ڕوانینمان بۆ کاری ناو ماڵ دەبێتە هۆی تێگەیشن‬ ‫لە زۆر بابەتی دیکە و هەڵەبوونی ڕێبازی ئەو فیمینیستانە‬ ‫دەردەخا کە بۆ نموونە باسی درانی بازە کارێک و دەسەاڵتێکی‬ ‫بەڕێوەبەرایەتی بە ژنان دەکەن و بە ڕێگە چارەیەک بۆ‬ ‫یەکسانیی دەزانن‪ .‬هاوکات بازێک لە گرفتەکانی ئەمڕۆ‬ ‫وەکوو کەمکرانەوە خزمەتگوزارییە کۆمەاڵیەتییەکان و بە‬ ‫خوسووسیکردنی ناوەندە گشتییەکان‪ ،‬کاری وەبەرهێنانەوە‬ ‫تێیاندا لەبەرچاو نەگیراوە و پێویستە سەرەنجیان بدرێتێ‪.‬‬ ‫گۆڕینی ڕوانینمان بۆ کاری کاری ماڵەوە خاڵی دەسپێکی‬ ‫تێگەیشتنێکی سیاسیی‌‌قووڵ لەم بابەتانە و ڕێگەیەکی نوێ‬ ‫لە خەبات و ئاسۆماندایە‪.‬‬ ‫کاری ماڵەوە چییە وچ تایبەتمەندیهایەکی هەیە؟‬ ‫کاری ماڵەوە زۆر بەرینتر لەو وێنە گشتییەیە کە وای دەنوێنێ‬ ‫کاری ناوماڵ تەنها چێشتلێنان و قاپ و کەوچک شۆردنە‪،‬‬

‫و یەکیەتیی جوتیاران هەبوو لە سازماندەرانی‬ ‫ڕێپێوانی پشتیوانیی خەڵکی سەقز بۆ خەڵک لە‬ ‫کوچی مەریوان بوو‪ .‬تەوار هاوڕێ و هاوسەنگەری‬ ‫کاک فوئادی مستەفاسۆڵتانیی ڕابەر بوو و لە‬ ‫یارمەتیدان‪ ،‬کۆکردنەوە و ئامادەکردنی ماشێنی‬ ‫چاپ و پێداویستیەکانی بۆ یەکیەتیی جووتیارانی‬ ‫مەریوان‪ ،‬دڵسوزانە و بەوپەڕی لە خۆبردووییەوە‬ ‫چاالک بوو وە ڕۆڵی بەرچاوی گێڕا‪ .‬تەواری‬ ‫شۆڕشگێڕ‪ ،‬هەموو کات و ژیانی بۆ شۆڕشی‬ ‫کوردستان بۆ عەداڵەت‪ ،‬یەکسانی و ڕزگاری‪،‬‬ ‫ترخان کردبوو‪ .‬مەستوورە شاسواری کاتێک‬ ‫ڕۆژی ‪٤‬ی جۆزەردانی ‪١٣٥٩‬ی هەتاوی بە فەرمانی‬ ‫خەڵخاڵی لە پادگانی شاری سنە گوللەباران کرا‪،‬‬ ‫تەنها ‪ ١٩‬ساڵ تەمەنی بوو بەاڵم بەو تەمەنە کەمەوە‬ ‫بەشدارییەکی چاالکانە و بەرچاوی لە خۆڕاگریی‬ ‫خەڵکی کوردستان بەرانبەر پەالماری دەسەاڵتی‬ ‫داگیرکەری کۆماری ئیسالمی هەبوو و نموونەی‬ ‫ئەو الوە سوسیالیستە بە بڕوا و خۆبەخشانە بوو‬ ‫کە هەموو ژیانی خۆیان لە پێناو بەختەوەریی‬ ‫ئینساندا دانابوو تەوار پاش دەسبەسەرکران لە‬ ‫الیەن هێزە ئەمنییەتییەکانی حکوومەتی ئێرانەوە‬ ‫لە ڕاستیدا بەخێوکردنی منااڵن و ئاگالێبوونی بەسااڵچووان‬ ‫و زۆر شتی دیکەش دەگرێتەوە و ئەو ڕوانینەی لە گوتاری‬ ‫زاڵی کۆمەڵگاوە هاتووە کە دەیەوێ کاری ناوماڵ بە بێبایەخ‬ ‫و ئاسان نیشان بدات‪ .‬ئەمە لە حاڵێکدایە کە کاری ماڵەوە‬ ‫ژنان ناچار دەکا ئەرکی بەڕێوەبەرایەتیی هەموو خانەوادە و‬ ‫کاروبارەکەی بگرنە ئەستۆ کە کارێکی شەوانە ڕۆژیە و ژن‬ ‫لە ماڵەوە یەخسیر دەکا‪ .‬ئەم کارە نە حەقدەستی هەیە و‬ ‫نە بیمە و نە مافی خانەنشین بوون و ئاکامەکانی بۆ سەر‬ ‫جەستە و ڕۆحی ژن و‪ ،‬الیەنەکانی دیکەی وەکوو سەربەخۆ‬ ‫نەبوونی ئابووری بۆ ژنان و ژێردەستەبوونی ئابووریی ژنان‪،‬‬ ‫نابیندرێن‪ .‬لە ڕاستیدا سەرمایەداری بە بندەست کردنی‬ ‫ژنان ئەوانی کردووەتە هێزێکی کاری خۆڕایی یان هەرزان و‬ ‫بە دڵی خۆی کۆنترۆڵیان دەکا‪ .‬ئەم سیستمە چەوسانەوە‬ ‫و هەاڵواردن و توندوتژیی زیاتر دژی ژنانی بەدوای خۆیدا‬ ‫هێناوە‪ .‬ئەگەر ئاوا بڕوانینە کاری ناو ماڵ دەبینین هەموو‬ ‫ژنان کرێکارن و ئەرکی گەورەی بەخێوکردنی منداڵ و‬ ‫نەوەی داهاتوو کە بۆ بەردەوامیی کار و بەرهەمهێنان‬ ‫و ژیانی کۆمەاڵیەتی پێویستن بە زۆری لە سەر شانی‬ ‫ژنانە‪ .‬ئەم دۆخ و ڕوانینە خولقێندراوەی سەرمایەداری‬ ‫وای کردووە ژنان زۆرجار پشکێکیان لە فێربوون و‬ ‫پێشکەوتن بەرناکەوێ و دەرفەتی خۆبارهێنان و فێربوونی‬ ‫لێهاتووییەکی تایبەتیان نابێ‪ .‬هاوکات لەبەر سەربەخۆ ــ‬ ‫نەبوونی ئابووری بە شێوەی ناڕاستەوخۆ لە ژێر دەسەاڵتی‬ ‫دەوڵەتەکاندان‪ .‬بە واتایەکی دیکە لە ڕێگەی پیاوەکانیانەوە‬ ‫بە مەبەستی دابینکردنی مەبەستەکانی دەوڵت دەکرێنە‬ ‫کۆیلە و پیاوساالری و سەرمایەداری پێکەوە دەبنە هۆی‬ ‫توندوتیژی و ستەم بەرانبەر بە ژنان‪.‬‬ ‫گرنگیی بەپرسکردنی کاری ناوماڵ‬ ‫کاری ناوماڵ لە کۆمەڵگای سەرمایەداریدا نەک‬ ‫مەسئەلەیەکی تایبەت و جیاواز بەڵکوو درێژەی هەمان‬ ‫شێوازی جیاکردنەوەی ئامرازی بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنان‬ ‫و هەروەها جیاکردنەوەی کاری بەرهەمهێنان و کاری‬ ‫بەرهەمهێنانەوە و بێحەقدەست سوود وەرگرتن لە کاری‬ ‫ژنان لە ماڵەوەیە‪ ،‬کە دەورێکی بەرچاویان لە پرۆسەی‬ ‫چەوسانەوە و بێماف ڕاگرتنی کرێکاراندا هەیە‪ .‬بۆیە‬ ‫خەباتی یەکسانیخوازانە دەبێ خەباتەکەی خۆی بەرانبەر‬ ‫بە سیستمی سەرمایەداری چڕکاتەوە‪ .‬لەبەرئەوەی‬ ‫مەسئەلە ژنان چیدیکە تەنها هەوڵ بۆ ڕێگەدان بە ژنان‬ ‫بۆ پەیاکردنی کاری باشتر و گۆڕینی یاساکان بە قازانجی‬ ‫ژنان نییە و جنسییەتی کرانی کۆمەڵگا و سوود وەرگرتنی‬ ‫سەرمایەداری لە جەستە و بوونی ژن بە بەرهەمهێنان‬ ‫و بەرهەمهێنانەوە و ئاکامەکانی بۆ ژنانی کردووەتە‬ ‫ئامانج‪ .‬مەبەستی ئەم خەباتە ئەوەیە کە دەریخا چۆن‬ ‫لە سەردەمی نێئۆلیبراڵیزمدا بە ژنانە کردنی کار و بە‬ ‫ژنانە کردنی هەژاری و بە کااڵکردنی کاری بەرهەمهێنانەوە‬ ‫و خستنەگەڕی هێزی کاری ژنانی بەشخوراو لە بەشی‬ ‫خزمەتگوزاریی کۆمەاڵیەتیدا بە حەقدەستێکی زۆر کەم‪،‬‬ ‫ڕێکخراوە‪ .‬کاری ماڵەوە لەم باسەدا گرینگییەکی تایبەتی‬ ‫هەیە و بەپرسکردنی ئەو مەسئەلەیە بۆ ئەوەی ناوەرۆکەکەی‬ ‫دەربکەوێ و لەپەیوەندی لەگەڵ سەرمایەداریی سەردەم‬ ‫و ئەزمەکانیدا باسی لێوەبکرێ‪ ،‬پێویستە‪ .‬ئەمە سنووری‬ ‫نێوان یەکسانی خوازیی ڕاستەقینە و فمینیستە لیبراڵەکانە‬ ‫کە تەنها بیر لە ئاڵوگۆڕە ڕواڵەتییەکان دەکەنەوە‪.‬‬ ‫نانسی فریزر باسی فیمینیزمی ‪ ٩٩‬لەسەد دەکا‪ ،‬فیمینیزمێک‬ ‫کە دژی سەرمایەدارییە و دەڵێ‪” :‬ئەمە بزووتنەوەیەکە کە‬ ‫ناڕەزایەتی دەربڕینەکان دموکراتیزە دەکا و خوێندنەویەکی‬ ‫نوێ لە کار دەداتە دەست‪ .‬بزووتنەوە مانگرتنی ژنان‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪11‬‬

‫بە بڕوایەکی قایمەوە پێداگریی لە سەر ئامانجەکانی‬ ‫کرد و سەربەرزانە گیانی نایە پێناو ئامانجە‬ ‫بەرزەکانی‪.‬‬ ‫بەرز و بەڕێزە یادی هاوڕێ مەستوورەی شاسواری‬

‫بەالوەتر لە کاری کالسیک بۆ حەقدەستە و هەوڵ بۆ‬ ‫ئەستاندنی مافی کرێکارانی ناوماڵ و سێکس و بزەکانی‬ ‫ژنان دەدا و لە ڕێگەی بایەخدارکردنی ئەو کارانەی سوود‬ ‫دەگەیەننە سەرمایەداری بەاڵم حەقدەستێکیان نادرێتێ‪،‬‬ ‫دەور و نەخشی کاری بێحەقدەست کە لەسەر بنەمای‬ ‫جنسییەتی کردنی کار لە کۆمەڵگا سەرمایەداریدا دامەزراوە‬ ‫بە ڕوونی دەدەخا‪ .‬مانگرتنی فیمینیستی لە بواری کار‬ ‫بۆ حەقدەستیشدا خەریکی خوێندنەوەیەکی نوێ بۆ هێزی‬ ‫کارە‪ ،‬خوێندەوەیەک کە نەک هەر حەقدەستەکان و ساعەتی‬ ‫کارە بەڵکوو ئازار و دەسدرێژیی جینسی و ڕێگرەکانی‬ ‫عەداڵەت لە بواری بەرهەمهێنانەوە و کەموکورتییەکانی‬ ‫مافی مانگرتنیش دەگرێتەوە‪” .‬‬ ‫لە ڕوانگەی نانسی فریزرەوە فیمینیزمێک دەتوانێ‬ ‫ڕێخۆشکەر بێ کە خەبات بەرانبەر سەرمایەداری دەکاتە‬ ‫ئامانج و خۆی کە بەربەرەکانێیەک کە خزمەت بە قازانجی‬ ‫زیاتری سەرمایەداری دەکا‪ ،‬بپارێزێ‪ .‬سیلفیا فدریچی‬ ‫خەبات بۆ وەرگرتنی حەقدەست بۆ کاری ناوماڵ بە‬ ‫داواکارییەکی کاتی هەتا گەیشتن بە نەمانی یەکجاریی‬ ‫کار بۆ حەقدەست دەبینێ و دەڵێ‪ :‬داوای حەقدەست بۆ‬ ‫کاری ناو ماڵ تەنها داواکارییەک لە پەنای داوکارییەکانی‬ ‫دیکەدا نییە بەڵکوو ئاسۆیەکی سیاسییە کە بەستێنێکی‬ ‫نوێ بۆ خەبات دەکاتەوە کە لە ژنانەوە دەستپێدەکا بەاڵم‬ ‫بە قازانجی هەموو چینی کرێکارە‪.‬‬ ‫لە کۆتایدا دەکرێ بڵێین بە بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کام‬ ‫ڕێکار لە سەر مەسئەلەی کاری ناوماڵ بە باش دەزانین‪،‬‬ ‫ئەم باسە دەتوانێ سەرەتایەک بێ بۆ پێداچوونەوە بە‬ ‫باسهایەک وەکوو دەوری دەوڵەتەکان لە خزمەتگوزارییەکان‬ ‫و چۆنیەتیی ئەو خزمەتگوزارییانە‪ ،‬بە خوسووسی کردن‬ ‫و قووڵ بوونەوەی کەلێنی چینایەتی و چەوسانەوە‪ ،‬بە‬ ‫کااڵکرانی خزمەتگوزارییە کۆمەاڵیەتییەکان و ئاکامەکانی‪،‬‬ ‫پێویستیی بوونی سیستمی فێرکردن و تەندوروستیی و‬ ‫باچەی ساوایانی خۆڕایی‪ ،‬پێویستیی بیمە و دروستکردنی‬ ‫باخچەی ساوایان و شوێنی جلشۆردن و ئاشپەزخانەی‬ ‫گشتی و دابەشکرانی سەرلەنوێی کاری ناو ماڵ و دۆزینەوەی‬ ‫ڕێگەی نوێی خەبات وەکوو مانگرتن و هتد‪ .‬ئەمڕۆکە لەبەر‬ ‫بەجیهانی بوونی سیستمی سەرمایەداری و دەسەاڵتەکەی‪،‬‬ ‫پێویستە بیر لە هەموو ئەم باسانە بکەینەوە و لێیان‬ ‫بکۆڵینەوە‪.‬‬ ‫ئەگەر چەمکی کار و چین و جنسییەت خوێندەوەیەکی‬ ‫نوێیان بۆ بکرێ‪ ،‬خەبات و بابەتی ڕزگاریدەریش ئاڵوگۆڕیان‬ ‫بەسەردا دێ‪ .‬وەککو نموونەی مێژوویی ئەم سنووربەندییە‬ ‫فیمینیستییە دەکرێ باسی ساڵی ‪ ٢٠١٨‬بکەین کاتێک‬ ‫شێرێڵ سەندبرگ میلیاردی فەسیبووکی بە ژنانی وت کە‬ ‫هەوڵی بێوچان و سەرکەوتنی ئابووری باشترین ڕێگەی‬ ‫گەیشتن بە یەکسانیی جنسییەتییە بەاڵم هەر ئەو ساڵە‬ ‫مانگرتنی فیمینیستی لە هەموو سپانیا لە ڕۆژی ‪٨‬ی‬ ‫مارسی ‪ ٢٠١٨‬ئەو واڵتەی تووشی جۆرێک لە وەستان‬ ‫کرد و لە ئاکامدا شێوازێکی دیکەی خەبات و داواکاریی‬ ‫فیمینیستی سەریهەڵدا‪.‬‬ ‫ڕێکخەرانی مانگرتنی فیمینیستی هاوشان لەگەڵ ئەو‬ ‫پێنج میلیۆن کەسەی لە ڕێپێوانەکەدا بەشدارییان کرد‬ ‫داوای کۆمەڵگایەکی دوور لە چەوسانەوە و توندوتیژی و‬ ‫سەرکوتی سێکسیستی و خوازیاری شۆرش و خەبات دژی‬ ‫یەکگرتنی پیاوساالری و سەرمایەداری بوون و ڕایانگەیاند‪:‬‬ ‫‪٨‬ی مارسی ئەمساڵ دەست لە ناو دەستی یەک هەموو‬ ‫بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانەوە ڕادەگرین‪.‬‬


‫‪12‬‬

‫مێژوو‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫چیرۆکی شارێک کە بوو بە سەنگەری شۆڕش‬ ‫شارام وەحدانی‬

‫ئەمڕۆکە دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە چوار دەیە لەو‬ ‫کاتەی هێزە ئیسالمییەکان بە ڕێبەرایەتی خومەینی لە‬ ‫درێژەی ئاخێزێکی جەماوەریی دژ بە ڕژیمی پاشایەتی‬ ‫دەسەاڵتیان داگیر کرد‪ ،‬ڕەنگە لێکدانەوەی ئەو‬ ‫سەرهەڵدانەوە و ڕەوتی ڕووداوەکانی دوایی ئاسانتر‬ ‫بێت‪ ،‬تەنیا بەو هۆکارە کە وێناکردن‪ ،‬تاوتوێ کردن‬ ‫و گێڕانەوەی مێژوو زۆر جیاوازە لەگەڵ ئەوەی کە‬ ‫بۆخۆت یەکێک لە کاراکتێرەکانی ڕووداوە مێژووییەکان‬ ‫بیت و لە هەمانکاتدا لێکدانەوەیەکی دروست و بەری‬ ‫لە هەڵەت هەبێت‪ .‬ئێستا و لەم سەردەمەدا بۆ هەمووان‬ ‫ئاشکرایە کە ڕەوتی ئیسالمی و الیەنگرانی خومەینی‬ ‫لە دوای سەرهەڵدانی جەماوەریی خەڵکی ئێران لە‬ ‫ڕێبەندانی ‪57‬ی هەتاوی‪ ،‬لە تاران و ناوچەکانی دیکەی‬ ‫ئێران‪ ،‬هێزی بااڵدەست بوون‪ .‬ڕەنگە ئێستا گرووپ‬ ‫و الیەنە سیاسییەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ڕژیمی ئیسالمی‬ ‫دەیان هۆکار بۆ ئەو بااڵدستییە باس بکەن یان بە‬ ‫دروست باس لە پاوانخۆازیی ئەوهێزە بااڵدەستە بکەن‪،‬‬ ‫وە هەروەها زۆر بەڵگە لەبەردەستن کە النیکەم لە دوای‬ ‫کونفرانسی گوادالۆپ‪ ،‬واڵتانی زلهێزی ڕۆژئاوا لەسەر ئەو‬ ‫خاڵە ڕێککەوتن کە ئەگەر دەسەاڵتی پاشایەتی بڕووخێ‬ ‫ــ کە ئەگەری ئەو ڕووخانە زۆر بوو ــ دەسەاڵتێکی‬ ‫ئایینیی باشترین بژاردەیە بۆ ئەو حکوومەتە و هەموو‬ ‫دامودەزگای پڕوپاگاندا و میدیای جەهانی تەرخان‬ ‫کرابوون بۆ زەقکردنەوەی خومەینی وەکوو ئاڵترناتیڤی‬ ‫دەسەاڵت‪ .‬ڕەنگە هۆکارەکەیشی ئەوە بووبێ کە‬ ‫شۆڕشی گەالنی ئێران بێجگە لە کوردستان‪ ،‬هێژمۆنیی‬ ‫ئیسالمی بەسەریدا زاڵبوو‪ .‬حزبی تودە کە کۆنترین‬ ‫هێزی چەپی ئێران و خاوەن پێگەیەکی جەماوەریی‬ ‫بەرین بوو‪ ،‬ڕێکخراوی موجاهێدینی خەڵق‪ ،‬بەشی هەرە‬ ‫زۆری چریکە فیداییەکان‪ ،‬میللی_مەزهەبییەکانیی‬ ‫جبهەی مللی و نێهزەتی ئازادیی ئێران‪ ،‬لیبراڵەکانی‬ ‫ئێران و دەیان گروپ و ڕەوتی سیاسی گەورە و‬ ‫بچووک بوونە پاشکۆی حکوومەتی ئیسالمیی ئێران‬ ‫و ملیان بۆ ڕێبەریی خومەینی کەچ کرد‪ .‬شۆڕشی‬ ‫گەالنی دانیشتووی ئێران دژی دەسەاڵتی پاشایەتیی‬ ‫بە ناسەرکەوتووترین شۆرشی سەدەی ‪ ٢٠‬دەزانرێ‬ ‫کە ئاکامەکەی بە هیچ شێوەیەک لە دوروشمەکانی بۆ‬ ‫ئازادی و عەداڵەتی کۆمەاڵیەتی و ئابووری ناچن‪.‬‬ ‫کوردستان لە بواری کەوتنە دوای بیر و هزری‬ ‫دواکەوتووی ئایینیی حکوومەتی تازە بەدەسەاڵت‬ ‫گەیشتوو و قەبووڵ کردنی دەسەاڵتی نوێ بە تەواوەتی‬ ‫جیاواز بوو لە کوردستان کەس وێنەی خومەینیی لە‬ ‫مانگدا نەدی و خەڵک ئامادە نەبوون مل بە یاسا‬ ‫و دەسەاڵتی سەدەی ناوەڕاستی بدەن‪ .‬بە واتایەکی‬ ‫دیکە لە کوردستان‪ ،‬شۆڕش دوای ڕووخانیی دەسەاڵتی‬ ‫پاشایەتی کۆتایی پێنەهات‪ .‬شۆڕش بەردەوام بوو و‬ ‫بەردەوامە‪ .‬کوردستان لەو دەرفەتە مێژووییەدا گەلێک‬ ‫دەسکەوتی بوو و دواتر بوو بە تەنیا سەنگەری‬ ‫شۆڕش بۆ بەرگری لە دەستکەوتەکانی ئەو شۆڕشە‪.‬‬ ‫بۆ لێکدانەوەی هۆکارەکانی هێرشی دڕندانەی ڕژیمی‬ ‫ئیسالمی بۆ سەر بزووتنەوەی دێمۆکراتیک و ڕادیکاڵی‬ ‫کوردستان ئەوە شاکلیلی هەموو پرسەکانە‪.‬‬ ‫هەر بۆیە لە خوێندنەوەو لێکدانەوەی ڕووداوەکانی‬ ‫پاش ‪٢٢‬ی ڕێبەندانی ‪ ٥٧‬لە کوردستان پێویستە ئەو‬ ‫خاڵە گەوهەرییە لە بیر نەکەین کە ئەو جیاوازییە‬ ‫لە نێوان کوردستان و ناوچەکانی دیکەی ئێراندا‪ ،‬لە‬ ‫چرکەساتێکی مێژووییدا کە خومەینی بوو بە ڕێبەرو‬ ‫نوێنەری ئێمامی زەمان‪ ،‬دووانەیەکی یەکجار ناتەبا‪،‬‬ ‫نەیارو ناهاوئاهەنگی خوڵقاند کە یەکێکیان بزووتنەوەی‬ ‫کوردستانی خۆازیاری ئازادی‪ ،‬یەکسانی و مافی ڕەوای‬ ‫خۆی بوو‪ ،‬ئەوی دیکە دەسەاڵتی سەرکوتگەر‪ ،‬دژی‬ ‫ئازادی و کۆنەپەرستی تاران بوو‪.‬‬ ‫هەر بۆیە ئەگەر ئاوڕێک لەو مێژووە بدەینەوە و چاوێک‬ ‫بخشێنین بە ڕەوتی ڕووداوەکانی دوای ڕووخانی ڕژیمی‬ ‫پاشایەتی‪ ،‬بۆمان دەردەکەوێت کە هەر لە یەکەمین‬

‫ڕۆژەکانی بەدەسەاڵت گەیشتنی خومەینی‪ ،‬دژایەتی‬ ‫وەلیی فەقێی تاران لەگەڵ بزووتنەوەی ئازادیخۆازانەی‬ ‫کوردستان شتێکی چاوەڕوانکراو بوو‪.‬‬ ‫کەمتر لە ‪ ٤٠‬ڕۆژ پاش رووخانی دەسەاڵتی شا‪،‬‬ ‫ئەرتەشی شاهەنشایی کە پێشتر ئامرازی دەستی‬ ‫موحەمەدڕەزای پەهلەوی بوو بۆ سەرکووتی شۆڕش‪،‬‬ ‫ئەمجار بە فەرمانی خومەینی بۆ سەرکوتی درێژەی‬ ‫شۆڕش هێرشی کردە سەر کوردستان و کارەساتی‬ ‫نەورۆزی خوێناویی سنەی (‪٢٦‬ی ڕەشەمەی ‪٥٧‬‬ ‫تا نەورۆزی ‪٥٨‬ی هەتاوی) خولقاند‪ .‬ئەم ڕووداوە‬ ‫نیشاندەری ناتەبایی دوو ڕەهەندی سیاسی بوو‬ ‫لە تاران و لە کوردستان‪ .‬بزووتنەوەی کوردستان‬ ‫بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی ــ چینایەتی ــ ئازادیخۆاز‪،‬‬ ‫یەکسانیخواز‪ ،‬سکۆالر و ڕادیکاڵ بوو کە لەگەڵ ڕەوتی‬ ‫بەدەسەاڵت گەیشتوو نەک هاوئاهەنگ نەبوو بەڵکوو‬ ‫بەتەواوەتی دژبەر و ناتەبا بوو و هەر بەو هۆیەش لە‬ ‫الیەن ناوەندەوە دژایەتی کوردستان و جوواڵنەوەکەی‬

‫سەیدجەوادی پێکهاتبوو وەکوو بااڵترین نوێنەرانی‬ ‫دەسەاڵت سەفەریان کرد بۆ کوردستان و هەر لەوێدا‬ ‫بوو کە نوێنەرانی هەڵبژێردراوی خەڵکی شاری سنە‪،‬‬ ‫توانییان ئەو خاڵە گەوهەرییە بچەسپێنن کە «شۆرا‬ ‫خەڵکییەکان کاروباری بەڕێوبردنی شار بگرنە ئەستۆ»‬ ‫و ئەوشیان بەسەر نوێنەرانی شورای ئینقالبدا داسەپاند‬ ‫کە «بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی ستادی ئێنقالبی‬ ‫ئیسالمی لەشاری سنە واژۆ بکەن»‪ .‬ئەو ستادە‬ ‫پێکهاتبوو لە سەفدەری وەکوو نوێنەری خومەینی‬

‫دەکرا‪.‬‬ ‫هێرشی یەکەمی ڕژیمی تازە بەدەسەاڵت گەیشتوو‬ ‫لەکاتێکدا کۆتایی پێهات کە تاران لەسەروبەندی‬ ‫ڕێکخستنی ڕێفراندۆم بۆ چەسپاندنی کۆماری ئیسالمی‬ ‫بوو و دەسەاڵتدارانی تازە‪ ،‬هیوادار بوون کوردستانیش‬ ‫لەو گشت پرسییەدا بەشدار بێت و دەنگی ئەرێنی‬ ‫خۆی بخاتە پاڵ بەشەکانی دیکەی ئێران‪ .‬بەاڵم هەموو‬ ‫ڕێسراوەکەیان لێ بوو بە خوری و کوردستان بە‬ ‫ڕێبەڕایەتی هەموو ئەو هێزە پێشرەوانە لەوانە مامۆستا‬ ‫شێخ عیزەدین ڕێفڕاندۆمی بایکۆت کرد‪.‬‬ ‫هەرچەند هەر دوای کۆتایی شەڕی نەورۆز و هاتنی‬ ‫یەکەم لێژنەی وتووێژ بۆ کوردستان‪ ،‬هەم بۆ لێژنەی‬ ‫دانووستانکار و هەم بۆ کومیتەی لێکۆڵینەوە لە‬ ‫ڕاستییەکان (هیئت شورای انقالب و کمیتەی حقیقت‬ ‫یاب) دەرکەوت کە داگیرسێنەری شەڕ و ئاژاوە‪،‬‬ ‫سەفدەری نوێنەری خومەینی و قەرەنی سەڕۆکی‬ ‫ستادی ئەرتەش بوون‪ ،‬و هەرچەند لە ئاکامی‬ ‫تۆپبارانی شاری سنە لەالیەن پادگانەوە زیاتر لە ‪٢٢٠‬‬ ‫کەس لە شارۆمەندانی سنەیی گیانیان لەدەستدا و‬ ‫بریندار بوون‪ ،‬بەاڵم دەسەاڵتی تازە هیچکات داوای‬ ‫لێبۆردنیان لە خەڵکی کوردستان نەکرد‪ .‬دیارە ئەوان‬ ‫بزووتنەوەی کوردستانیان نەناسیبوو و لێکدانەوەی‬ ‫دروستیان لەو بابەتە نەبوو‪ ،‬هەر هەموو بەیاننامەکان‬ ‫و نووسراوەکانی دەسەاڵتی ئیسالمی‪ ،‬هەر لەسەرەتاوە‬ ‫تا ئێستا سەلمێنەری ئەوەیە کە دەسەاڵتی ناوەند‪،‬‬ ‫بزووتنەوەی کوردستان ناناسێت یان هەوڵی داوە‬ ‫بە چەواشەکاری ڕێکخراوە سیاسییەکانی کوردستان‬ ‫و خەڵکی کوردستان لێک جیا بکاتەوە و ویست و‬ ‫داخوازییەکانیان بە دوو شتی جیاواز بناسێنێت‪،‬‬ ‫لەکاتێکدا کە ئەو ڕێکخراوانە هەڵقواڵوی ئەو کۆمەڵگە‬ ‫و ئەو بزووتنەوەن و مێژوویش ئەوەی سەڵماندووە ئەو‬ ‫ڕێکخراوانەی کە توانیویانە متمانەی خەڵک بهێننە‬ ‫دەست‪ ،‬ڕیشەیان ڕۆژ لەگەڵ ڕۆژ پتەوتر بووە‪.‬‬ ‫لەژێر گۆشاری جەماوەریدا دەسەاڵت ناچار بوو‬ ‫لێژنەیەک ڕەوانەی کوردستان بکات‪ .‬لێژنەی یەکەمی‬ ‫وتوووێژ‪ ،‬کە لە نوێنەرانی شورای ئینقیالب واتە‬ ‫تاڵەقانی‪ ،‬بەهەشتی‪ ،‬رەفسەنجانی‪ ،‬بەنی سەدرو حاج‬

‫موفتی زادە و الیەنگرانی کە لە خۆیاندا ناکۆک بوون‪.‬‬ ‫لەو وتووێژانەدا نوێنەرانی حزبی دێمۆکرات وەکوو‬ ‫نوێنەری شۆرای شاری سنە بەشدار نەبوون‪.‬‬ ‫هەر ئەوکات و دوای گەڕانەوەی لێژنەکە بۆ تاران‪،‬‬ ‫خومەینی و الیەنگرانی هەستیان بە مەترسیداربوونی‬ ‫ئەو پێکهاتە دێمۆکراتیک_سکۆالر و خەڵکییە لە‬ ‫کوردستان کرد کە بەتەواوی لەگەڵ پێکهاتەی‬ ‫پاوانخۆازی ئیسالمی و نادێمۆکراتیکی تاران ناتەبا بوو‪.‬‬ ‫فۆرمێک لە دەسەاڵت و بەڕێوبەرایەتی لە کوردستان‬ ‫گەشەی کردبوو کە ئەگەر دەرفەتی پەرەسەندن و‬ ‫گەشەی زیاتری ببوایەت بێگۆمان مێژووی چوار دەیەی‬ ‫ڕابردوو بە شێوەیەکی دیکە بوو‪ .‬مۆدێلی کوردستان‬ ‫بە هیچ شێوەیەک لەگەڵ نەریت و ڕەوتی دەسەاڵتی‬ ‫تاران نەدەهاتەوە‪ .‬هەر بۆیە تا ئێستاش بە هەموو‬ ‫شێوەکان هەوڵی شکاندن‪ ،‬شێواندن‪ ،‬خەوشدارکردن و‬ ‫بەالرێبردنی ئەو مێژووەیان داوە کە ڕیشە دانەکوتێت‪،‬‬ ‫بەاڵم تا ئێستاش ناسەرکەوتوو بوون‪.‬‬ ‫بەداخەوە کۆمەڵەش وەکوو یەکێک لە کاریگەرترین‬ ‫ڕەوتە سیاسی_کۆمەاڵیەتییەکانی کوردوستان کە‬ ‫سەرەکیترین دەوری هەبووە لە دامەزراندنی شوراکان‪،‬‬ ‫بنکەکان و یەکیەتییە جۆراوجۆرەکانی سەردەمی‬ ‫شۆڕشدا‪ ،‬هەروەها داکۆکیکارو پشتیوانیی سەرەکی‬ ‫ئەو فۆرمە لە بەڕێوبەرایەتی کۆمەڵگا بووە هەتا‬ ‫ئێستا زۆر کەم لەو بابەتە دواوە و لە هەڵسەنگاندندا‬ ‫دەوری پێکهاتنی بنکەکان و شورای شارەکان لە چاو‬ ‫بوارەکانی دیکەی چاالکیی کۆمەڵە وەکوو بەرگریی‬ ‫پێشمەرگانە کەمڕەنگتر بووە و زۆر بە کەمی باس لە‬ ‫قورسایی ئەو پێکهاتە جەماوەرییە کراوە کە هاندەر‬ ‫و پشتیوانی کۆمەڵە بوو بۆ خۆڕاگری و بەرخۆدان‬ ‫لەبەرامبەر دوژمندا کە هاتبوو دەستکەوتەکانی ئەو‬ ‫خەڵکە تااڵن بکا و ئاکامەکەی بوو بە ئەزموونی‬ ‫سەرکەوتووی خەڵکی کورد و خۆڕاگریی جەماوەریی‬ ‫کوردستان‪.‬‬ ‫ئەوەی کە لێرەدا باسی کۆمەڵە ئەکرێت بەمانای‬ ‫چاوپۆشی لە دەورونەخشی ڕێکخراوە پێشرەوەکانی‬ ‫دیکە لەو پێکهاتە کۆمەاڵتییە پێشکەوتووە نییە‪ .‬بۆ‬ ‫نموونە چریکەکان لە کوردستان و بەتایبەتی‬

‫گیانبەختکردوو «بێهروز سلێمانی» لەو پێکهاتە‬ ‫جەماوەرییەدا شوێن و جێ پەنجەی تایبەتیان هەبوو‬ ‫کە ناکرێت لەبیری بکەین‪ .‬بەاڵم لێرەدا هۆی ئەوەی‬ ‫کە ناوی کۆمەڵە زەق کراوەتەوە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو‬ ‫بڕیارەی کە بە دروستی لەاڵیەن کۆمەڵەوە درا کە‬ ‫هاوئاهەنگ لەگەڵ خۆاستی جەماوەریی خەڵکی‬ ‫کوردستان‪ ،‬بەرخۆدان و مقاومەتی شۆڕشگێڕانەی‬ ‫هەڵبژارد لەبەرامبەر هێرشیی داگیرکەران بۆ سەر‬ ‫بزووتنەوەی خەڵکی کوردستان‪.‬‬ ‫لەدوای ناکامبوونی هێرشی نەورۆزی ‪ ۵٨‬بۆ سەر‬ ‫شاری سنە‪ ،‬دەسەاڵتی ناوەند هەموو هەوڵەکانی خۆی‬ ‫خستە گەڕو لە هەموو دەرفەتێک کەڵکی وەرگرت‬ ‫بۆ سەرکووت و دامرکاندنی ئەو بزووتنەوە‪ .‬بۆ ئەو‬ ‫مەبەستەش لە هێچ ئامرازێک خۆی نەدەبوارد‪ ،‬لە‬ ‫سازکردنی شەڕی ئازەری و کورد لە نەغەدەوە بگرە‬ ‫تا کوشتارو ژێنۆسایدی خەڵکی گۆندەکانی قارناو‬ ‫قەاڵتان و ‪ ،...‬کە کاراکتێری سەرەکی ئەو ڕووداوانە‬ ‫«مەال حەسەنی» نوێنەریی خومەینی لە ورمێ بوو‪.‬‬ ‫دواتر ڕووداوەکانی شاری مەریوان و کۆچی مێژوویی‬ ‫مەریوان بە ڕابەریی کاک فواد‪ ،‬کە بەمەبەستی‬ ‫شاربەدەرکردنی هێزی سپا و ئیسالمییە شەڕخۆازەکان‬ ‫ڕوویدا و نموونەیەکی بێوێنەی خەباتی مەدەنی بوو‪،‬‬ ‫ئیرادە و ناوەرۆکی بزووتنەوەی کوردستانی زیاتر‬ ‫سەلماند‪ .‬خەڵک بە تەواوەتی شاری مەریوانیان‬ ‫چۆڵ کرد و لە ئوردوگای دارسەیران گیرسانەوە‪.‬‬ ‫ئەمە بەڵگەیەکی دیکە بۆ سەلماندی ئاشتیخۆازبوونی‬ ‫بزووتنەوەی کوردستان بوو‪ .‬ئەو ڕووداوە نە تەنیا‬ ‫لە ئێران بەڵکوو لە واڵتانی دیکەش دەنگدانەوەیەکی‬ ‫گەورەی هەبوو و دەکرێت وەکوو یەکەمین و گەورەترین‬ ‫بزووتنەوەی مەدەنی و جەماوەری لە ڕۆژهەاڵتی ناویین‬ ‫پێناسە بکرێت‪.‬‬ ‫ڕووداوەکانی شاری پاوە و هاتنی چەمران بۆ ئەو ناوچەیە‬ ‫پیالنی دەسەاڵتدارانی نوێ بۆ داگیرساندنی شەڕ بوو‪،‬‬ ‫هەموو دەزگای ڕاگەیاندن و میدیاکانی سەربە دەسەاڵت‬ ‫لەو سەردەمەدا لەهەوڵدا بوون ڕایگشتی بێننە سەر‬ ‫ئەوە باوەڕەی کە حکوومەتی ئیسالمی دەبێ هێرش‬ ‫بکاتە سەر کوردستان‪ .‬چاوخشاندنێکی خێرا بەسەر‬ ‫ڕۆژنامەکانی ئەو سەردەمەدا بۆ خوێنەرێکی بێالیەن‬ ‫و دوور لەدەمارگرژی دەیسەڵمێنێت کە هەموو ئەو‬ ‫هەوڵە و ئەو پڕۆپاگەندەی دژ بە کوردستان دەکرا‬ ‫بۆ سازکردنی فەزایەک بوو کە تێیدا سەرکووتی‬ ‫بزووتنەوەی کوردستان لەالیەن دژەشۆڕشی ناوەندەوە‬ ‫دەنگدانەوەیەکی ئەوتۆی نەبێت و وەکوو سەرکووتی‬ ‫یەک دوو گرووپی دژەشۆڕشی بێ ڕیشەی سەربەبێگانە‬ ‫بێتە بەرچاو‪.‬‬ ‫دوای ڕووداوەکانی پاوە‪ ،‬خومەینی بە مەبەستی‬ ‫تێکشکاندنی سەنگەری ڕاستەقینەی شۆڕش واتە‬ ‫کوردستان و ئەستاندنەوەی دەسکەوتەکانی خەڵک‪،‬‬ ‫فەرمانی جەهادی سەراسەری دەرکرد و شەڕی‬ ‫سێ مانگەی کوردستان دەستی پێکرد کە لە ‪٢٨‬ی‬ ‫گەالوێژی ‪٥٨‬وە تا ‪٢٦‬ی خەزەڵوەری ‪٥٨‬ی هەتاوی‬ ‫خایاند‪ .‬خومەینی ڕۆژی ‪٢٦‬ی خەزەڵوەر ناچار بوو لە‬ ‫دوای سێ مانگ و لەئاکامی سەرنەکەوتنی ئەو هێرشە‬ ‫فەرمانی بەناو لێبۆردنی گشتیی بدات‪ .‬بەو واتایە کە‬ ‫هێزەکانی ڕژیم ناچار بوون لەشارەکان بڕۆنە دەرەوە‬ ‫و هەمدیسان هێزی پێشمەرگە گەڕانەوە ناو شارەکان‪.‬‬ ‫شەش مانگی دیکەی خایاند تاکوو ڕژیم دیسان خۆی‬ ‫بۆ هێرشێکی دووبارە تەیار بکاتەوە‪ .‬لەو ماوەدا لە‬ ‫کوردستان بەگشتیی و شاری سنە بەتایبەتی لە‬ ‫درێژەی ئەزموونی پێشوو لە دامەزراندنی شۆرای‬ ‫شارەکان‪،‬‬

‫‪...‬بۆ ل‪٩‬‬


‫ئەندێشە‬

‫ڕه‌خنه‌گر‌و کۆمه‌ڵگه‬ ‫دوکتۆر عەبدوڵاڵ عەلیدۆست‬

‫میتۆد خۆی تیئۆرییه‌‪ .‬ڕه‌خنه‌گرتن ل ‌ه کۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫ئه‌و‌ه ده‌سه‌لمێنێت ک ‌ه مرۆڤ وه‌ك بوونه‌وه‌رێکی‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تیی به‌رده‌وام ل ‌ه سێ دونیای جیاوازدا‬ ‫ده‌ژی‪ .‬دونیای یه‌که‌م دونیای واقعییه‪ ،‬ئه‌و‬ ‫دونیای که‌ هه‌ر مرۆڤێک خۆی ب ‌ه گوێره‌ی توانای‬ ‫خۆی‪ ،‬ل ‌ه ڕووی هه‌ست و مه‌نتیق و ئه‌زموونی‬ ‫خۆیه‌و‌ه ته‌فسیری ده‌کات‪ .‬دونیای سێیه‌م دونیای‬ ‫داهاتووه‌‪ ،‬ئه‌و دونیا ک ‌ه هه‌ر تاکێک پێشبینی‬ ‫ده‌کات‪ ،‬به‌اڵم هێشتا ته‌نیا ل ‌ه زه‌ین و خه‌یاڵدا‬ ‫هه‌بوونی هه‌یه‌‪ .‬دونیای دووه‌م دونیای ڕه‌خنه‌یه‌‪،‬‬ ‫وات ‌ه ئه‌و دونیا ک ‌ه چه‌شنی پردێکی په‌یوه‌ندی‬ ‫دونیای یه‌که‌م ب ‌ه دونیای سێیه‌مه‌و‌ه گرێده‌دات‪.‬‬ ‫لێره‌دا پرسی سه‌ره‌کی ئه‌وه‌ی ‌ه ک ‌ه دونیای دووه‌م‬ ‫چۆن و ل ‌ه سه‌ر بنه‌مای چ فه‌رهه‌نگێک شکڵ‬ ‫ده‌گرێت و پێده‌گات‪ .‬بێگومان هه‌موو شارۆمه‌ندێک‬ ‫ناتوانێت ده‌وری ڕه‌خنه‌گرێک بگێڕێت‪ ،‬ئه‌وه‌ی‬ ‫که‌ ده‌بێت ‌ه ره‌خنه‌گر پێویست ‌ه خاوه‌ن چه‌ند‬ ‫تایبه‌تمه‌ندی و خه‌سڵه‌تی به‌رچاو بێت‪ .‬یه‌کێک له‌و‬ ‫توانا و تایبه‌تمه‌ندیان ‌ه خوێندنه‌وه‌یه‌کی شه‌فافی‬ ‫گرامه‌ری ئیخالق و پێکهات ‌ه کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کانه‌‪.‬‬ ‫ڕه‌خنه‌گر ده‌بێت ده‌غده‌غه‌یه‌کی گه‌وره‌ی سیاسی‬ ‫و کۆمه‌اڵیه‌تیی هه‌بێت‪ ،‬ڕه‌خنه‌گر ده‌بی چاوی‬ ‫ڕه‌خنه‌ی تیژ بێت و خۆی بۆ گۆشه‌نیگایه‌کی‬ ‫شه‌فافی تێڕوانین و سه‌رنج ساخ‌کردبێته‌وه‌‪ .‬ب ‌ه‬ ‫واتایه‌کی دیکه‌‪ ،‬ره‌خنه‌گر ده‌بێ ل ‌ه گرامه‌رو گه‌مه‌ی‬ ‫هه‌ر سێ دونیای ناوبراو شاره‌زا بێت‪ .‬ب ‌ه گشتی ل ‌ه‬ ‫فه‌لسه‌فه‌دا چه‌ند دان ‌ه سه‌بک و مێتۆدی جیاوازی‬ ‫ڕه‌خنه‌گرتنمان هه‌یه‌‪ ،‬من لێره‌دا ب ‌ه پێویستی‬ ‫نازانم که‌ ئاوڕ ل ‌ه مێتۆد‌ه گه‌ور‌ه جێکه‌وتووه‌کانی‬ ‫فه‌لسه‌ف ‌ه بده‌مه‌وه‌‪ ،‬به‌ڵک ‌ه زیاتر ب ‌ه شیاوی ده‌زانم‬ ‫ک ‌ه سه‌رنجتان بۆ سێ شێو‌ه ڕوناکبیر و ڕه‌خنه‌گر‬ ‫رابکێشم ک ‌ه یه‌ک‪ ،‬دوو ده‌ی ‌ه له‌مه‌وبه‌ر بیرمه‌ندی‬ ‫ئامریکایی (مایکڵ وه‌ڵزه‌ر) ده‌ستنیشانیان‬ ‫ده‌کات‪ .‬ل ‌ه ساڵه‌کانی ڕابردوودا هه‌ر پێناسه‌ی‬ ‫ئه‌و سێ سه‌بک ‌ه ل ‌ه ڕه‌خنه‌گر بوون ک ‌ه ل ‌ه بازنه‌ی‬ ‫ئه‌کادیمییدا گفتوگۆی زۆری هه‌ڵگرتوو‌ه و خراوه‌ت ‌ه‬ ‫مه‌ڵبه‌ندی دیسکورسه‌کان‌‪ .‬سه‌ره‌تا لێره‌دا ناوی‬ ‫هه‌رسێکیان دێنم و دواتر یه‌ک ‌ه ب ‌ه یه‌که‌یان زۆر ب ‌ه‬ ‫کورتی تاوتوێ ده‌که‌م‪ .‬یه‌که‌م ڕه‌خنه‌گر چه‌شنی‬ ‫پێغه‌مبه‌رێک ده‌وری خۆی ده‌گێڕێت‪ ،‬دووه‌م‬ ‫سه‌بکی ڕه‌خنه‌گر ل ‌ه بواری داهێناندا‪ ،‬وات ‌ه ل ‌ه‬ ‫خه‌یاڵدا بنه‌مای ڕه‌‌خنه‌کانی داده‌ڕێژێت و سێیه‌م‬ ‫ڕه‌خنه‌گر بۆ واقعییه‌تی کۆمه‌ڵگ ‌ه و پێکهاته‌کانی‬ ‫ده‌ڕوانێت و ب ‌ه ته‌فسیرکردنی ئه‌و ڕاستییان ‌ه هه‌م‬ ‫ڕه‌خنه‌ی کۆمه‌اڵیه‌تی ده‌گرێت و هه‌م ل ‌ه خۆی‬ ‫ڕاده‌بینێت هه‌نگاوێکی پێشنیاریی بۆ داهاتوو و‬ ‫بۆ دۆخێکی باشترو له‌بارتری کۆمه‌ڵگه‌ هه‌ڵبگرێ‪.‬‬ ‫‪ .١‬ڕه‌خنه‌گر وه‌ک پێغه‌مبه‌رێک‪ .‬مرۆڤ‬ ‫بوونه‌وه‌رێک ‌ه ک ‌ه وزه‌یه‌کی یه‌کجار گه‌وره‌و‬ ‫خولیایه‌کی زۆر به‌تینی بۆ ئازادیی هه‌یه‌‪ .‬جا‬ ‫هه‌ریه‌ک ب ‌ه گوێره‌ی توانای خۆی و ب ‌ه پێی‬ ‫تێگه‌یشتنی خۆی ته‌فسیرو پیناسه‌ی ئازادیی‬ ‫ده‌کات‪ .‬به‌اڵم ئه‌گه‌ر ب ‌ه وردی بۆ ده‌سته‌واژه‌ی‬ ‫ئازادی بڕوانین و خولیای ئازادیی مرۆڤه‌کان‬ ‫بخوێنینه‌وه‌‪ ،‬ئه‌و‌ه ناوه‌رۆکی ئه‌و کاته‌گۆریی ‌ه خۆی‬ ‫ل ‌ه خاڵێکی به‌رچاودا به‌یان ده‌کات‪ .‬ئه‌و خاڵه‌ش‬ ‫بریتییه‌ ل ‌ه خولیای به‌رده‌وامی مرۆڤ بۆ خاو‌ه‌ن‬ ‫خۆبوون (سه‌ربه‌خۆبوون)‪ .‬مرۆڤ‪ ،‬ب ‌ه تایبه‌تی‬ ‫مرۆڤی سه‌رده‌می مۆدێڕن‪ ،‬زۆر له‌و‌ه ده‌ترسێت‬ ‫ک ‌ه بکه‌ر نه‌مێنێت‪ ،‬وات ‌ه خۆی نه‌توانێت بڕیارده‌ری‬ ‫ژیانی خۆی بێت‪ .‬مرۆڤی ئه‌م سه‌رده‌م ‌ه به‌و‌ه زۆر‬ ‫په‌ست ده‌بێت ک ‌ه ته‌نیا گوێڕایه‌ڵی بڕیارو به‌رنامه‌ی‬

‫ئاوتۆریته‌‌ی وه‌ک ئایین‪ ،‬ده‌سه‌اڵتی سیاسی‪ ،‬نۆرم‬ ‫و فه‌رهه‌نگی بێبنه‌مای به‌سه‌رچوو بێت‪ .‬ڕه‌نگ ‌ه‬ ‫زۆر جار زۆربه‌مان بڕیارده‌ری هه‌موو بواره‌کانی‬ ‫ژیانی خۆمان نه‌بین‪ ،‬به‌اڵم هه‌بوونی ئه‌و هه‌ست ‌ه‬ ‫ئه‌رخه‌یانیه‌یی‪ ،‬ک ‌ه گوای ‌ه خۆم هێشتا ده‌توانم‬ ‫ڕۆژێک ل ‌ه ڕۆژان و ب ‌ه شێوه‌یه‌ک ل ‌ه شێوه‌کان‬ ‫خاوه‌نی بڕیاردان ببم و بمێنم‪ ،‬ده‌توانێت ئارامییه‌کی‬ ‫گه‌وره‌مان پێببه‌خشێت‪ .‬ب ‌ه واتایه‌کی دیکه‌‪ ،‬ئه‌و‌ه‬ ‫هه‌ستی سه‌ربه‌خۆیی ‌ه ک ‌ه بووه‌ت ‌ه جه‌وهه‌ری‬ ‫ده‌سته‌واژه‌ی ئازادیی بۆ تاک و بۆ کۆمه‌ڵ‪ .‬جا‬ ‫ڕه‌خنه‌گری پێغه‌مبه‌رئاسا خواست و خولیای بۆ‬ ‫ئه‌م سه‌ربه‌خۆییه‌ ل ‌ه راده‌به‌ده‌ره‌‪ .‬واوه‌تر چونک ‌ه‬ ‫دونیای سێیه‌می خۆی ئه‌وه‌ند‌ه به‌ ڕازاوه‌یی و‬ ‫ی ل ‌ه به‌ر چاودایه‌‪ ،‬به‌رده‌وام بۆ گه‌یشتن‬ ‫خه‌یاڵی ‌‬ ‫به‌و دونیا ئیلهامی ئاڵوگۆڕکردن وه‌رده‌گرێت‪.‬‬ ‫پاشان به‌رده‌وام و ل ‌ه زۆر شوێن و بواردا‬ ‫ده‌ترسێت ک ‌ه ڕووبه‌ڕووی کرده‌وه‌ی هاکه‌زایی‪،‬‬ ‫بێبنه‌ما‪ ،‬بێهۆ و نامه‌نته‌قیی ده‌روبه‌رانی ببێته‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌و‌ه ئیده‌ئالێکی به‌هێزی مه‌نته‌قیی ‌ه ک ‌ه زوو زوو‬ ‫ئێخه‌ی ده‌گرێت و هانی ده‌دات بۆ ڕه‌خنه‌گرتن‪.‬‬ ‫ڕه‌خنه‌گری پێغه‌مبه‌رئاسا پێویست ناکات‬ ‫په‌یامه‌کانی ل ‌ه شاخ‪ ،‬ل ‌ه ئه‌شکه‌‌وت‪ ،‬ل ‌ه غارێک و‬ ‫ل ‌ه زاتێکی گه‌وره‌‌تر ل ‌ه مرۆڤ وه‌ربگرێت‪ .‬به‌ڵک ‌ه‬ ‫خۆی ده‌بێت ‌ه داهێنه‌ری یاسا و ئیخالقێکی تازه‌‪.‬‬ ‫دیار‌ه مه‌رج نیی ‌ه ک ‌ه ئه‌م ڕه‌خنه‌گر‌ه ئیخالقێک‬ ‫دابێنێت ک ‌ه هه‌رگیز ل ‌ه مێژووی مرۆڤایه‌تیدا‬ ‫نه‌بووبێت‪ ،‬به‌ڵک ‌ه زۆرینه‌ی پڕه‌نسیپه‌کانی ئیخالق‬ ‫هه‌بوون و هه‌ن و ل ‌ه به‌ستێنی تایبه‌تدا ئه‌زموون‬ ‫کراون‪ .‬ئیخالق به‌رده‌وام له‌ ئاڵوگۆڕدایه‌‪ .‬شاکاری‬ ‫ئه‌م ڕه‌خنه‌گر‌ه له‌وه‌دایه‌‪ ،‬ک ‌ه ده‌توانێت گرامه‌ری‬ ‫ئیخالقیی ئه‌مرۆ و ئێستا ب ‌ه باشی بخوێنێته‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌شی زۆری بخات ‌ه چواچێوه‌ی ده‌سته‌واژه‌و‌ه و‬ ‫بتوانێت گه‌ش ‌ه نه‌رێنیه‌کان ده‌ستنیشان بکات‬ ‫و ب ‌ه زمانێکی ڕه‌وان و ساد‌ه ئاڕاسته‌ی خودی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ی بکاته‌وه‌‪ .‬زۆر جار ده‌گوترێت ئه‌و‌ه‬ ‫تواناو پۆته‌نسیالی خوێندنه‌وه‌ی کات‪ ،‬به‌ستێنه‌و‬ ‫گه‌ش ‌ه ئێخالقییه‌کان ‌ه که‌ ئه‌م جۆره‌‪ ،‬یا ئه‌م تیپ ‌ه‬ ‫ل ‌ه ڕه‌خنه‌گر دروست ده‌کات‪ .‬به‌اڵم هه‌روه‌ک پێشتر‬ ‫ئاماژه‌م پێدا‪ ،‬ڕه‌خنه‌گری پێغه‌مبه‌رئاسا مرۆڤێکی‬ ‫نائارامه‌‪ ،‬به‌رده‌وام ل ‌ه گه‌ڕاندایه‌‪ ،‬به‌رده‌وام دونیای‬ ‫یه‌ک و دونیای سێ پێکه‌وه‌ گرێ ده‌دات‪ .‬واوه‌تر‬ ‫خۆی له‌ دونیای یه‌که‌‌مدا نامۆ ده‌بینێت‪ ،‬ئه‌گه‌رچی‬ ‫ل ‌ه جه‌رگه‌ی کۆمه‌ڵگه‌دا ده‌ژی‪ ،‬به‌اڵم ب ‌ه مێشک و‬ ‫ب ‌ه هزر ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی گه‌مه‌که‌دایه‌‪ ،‬په‌ڕاوێز‬ ‫خراوه‌‪ .‬هه‌ربۆی ‌ه زۆرجار ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌کانی‬ ‫کۆمه‌ڵگ ‌ه بۆ خودی کۆمه‌ڵگه‌ ده‌ڕوانێت‪ .‬ل ‌ه‬ ‫په‌یوه‌ند ل ‌ه گه‌ڵ ئه‌م باسه‌دا هه‌ندێ بیرمه‌ند هه‌‌ن‬ ‫ک ‌ه ئاماژ‌ه به ژیانی یه‌هودیه‌کانی (جوله‌که‌کانی)‬ ‫چه‌رخی ناوه‌ڕاستی شاری ڕۆم ده‌ده‌ن‪ .‬سه‌رده‌مێک‬ ‫ک ‌ه جوله‌که‌کان ل ‌ه شاری ڕۆمدا په‌ڕاوێز خرابوون‬ ‫و سوچ و جێگه‌ی تایبه‌ت ب ‌ه خۆیان پێدرابوو‪،‬‬ ‫ناچاربوون ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌و بازنه‌ی ژیانی‬ ‫هاوبه‌شی خۆیاندا زمان و فه‌رهه‌نگیان زیندوو‬ ‫ڕابگرن‪ .‬وات ‌ه ل ‌ه ئێوار‌ه به‌و الو‌ه ژیانی جووله‌که‌یی‬ ‫خۆیان ده‌ژیان و ب ‌ه ڕۆژیشدا له‌ناو جه‌رگ ‌ه‬ ‫و بازاڕی شاری ڕۆمدا ب ‌ه شوناسێکی ڕۆمیه‌و‌ه‬ ‫به‌ڕێو‌ه بوون و مامه‌ڵه‌یان ده‌کرد‪ .‬ئه‌م دیارد‌ه‬ ‫کارێکی کردبوو ک ‌ه جوله‌که‌کان خاوه‌ن دوو‬ ‫شوناسی جیاواز بن‪ .‬چونک ‌ه ل ‌ه ژیانی گشتیی‬ ‫و بازاڕییدا فێرببون گرامه‌رو رێزمان و ئیخالقی‬ ‫ژیانی ناوشار بخوێننه‌وه‌‪ ،‬واوه‌تر ل ‌ه ناوچه‌ی‬ ‫خۆیاندا بایه‌خێکی گه‌وره‌یان ب ‌ه که‌لتوور و ئایینی‬ ‫خۆیان ده‌دا‪ .‬ژیانی نێو ئه‌و دوو دونیای ‌ه ده‌بێت ‌ه‬ ‫هۆکاری درووستکردنی گه‌وره‌ترین ڕه‌خنه‌گره‌کان‪.‬‬ ‫به‌اڵم هۆکار‌ه شه‌فافه‌کان چی بوون؟ ل ‌ه به‌ر‬ ‫ئه‌و‌ه بیرتیژه‌کان فێر ده‌بن و به‌و‌ه ڕادێن ک ‌ه‬

‫هه‌م له‌ گۆشه‌نیگای خۆیانه‌و‌ه بۆ خۆیان و بۆ‬ ‫ژیانی خه‌ڵکی ڕۆم بڕوانن و هه‌م ل ‌ه گۆشه‌نیگای‬ ‫خه‌ڵکی ڕۆمه‌و‌ه بۆ خۆیان و بۆ شارۆمه‌ندانی ڕۆم‬ ‫بڕوانن‪ .‬ئه‌م ڕاهێنان ‌ه ده‌بێت ‌ه باشترین په‌روه‌رد‌ه بۆ‬ ‫ڕه‌خنه‌گرتن له‌ کۆمه‌ڵگه‌‪ .‬چونک ‌ه ل ‌ه الیه‌که‌و‌ه خۆت‬ ‫به‌شێکی ل ‌ه دونیای واقعیی‪ ،‬و‌ه ل ‌ه الیه‌کی دیکه‌و‌ه‬ ‫خۆت له‌ ده‌ره‌وه‌ی ژیانی واقعی بۆ به‌سه‌رهات و‬ ‫ئاڵۆگۆڕ‌ه کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کان ده‌ڕوانیت‪ .‬ل ‌ه ئاکامدا‬ ‫ب ‌ه باشی ل ‌ه گرامه‌ری دوو فه‌رهه‌نگی ده‌وڵه‌مه‌ندی‬ ‫ئیلهامبه‌خش و خاوه‌ن ئه‌زموون ده‌گه‌یت ک ‌ه‬ ‫هه‌ردووکیان له‌ بواری داهێنانی ئیخالق و ڕه‌خنه‌و‬ ‫پێوه‌ره‌وه‌ یه‌ک دونیا ده‌رفه‌ت به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌ن‪.‬‬ ‫‪ .٢‬ڕه‌خنه‌گر وه‌ک داهێنه‌ر‪ .‬ئه‌م تیپ ‌ه ل ‌ه ڕه‌خنه‌گر ل ‌ه‬ ‫شێوه‌ی یه‌که‌مه‌و‌ه نزیکه‌‪ .‬به‌اڵم ل ‌ه ڕووی خه‌یاڵه‌و‌ه‬ ‫خۆی ب ‌ه ده‌وڵه‌مه‌ندتر ده‌زانێت‪ .‬باشترین وێن ‌ه‬ ‫بۆ ئه‌م شێو‌ه ل ‌ه ڕه‌خن ‌ه به‌رهه‌مێکی فه‌لسه‌فیی‬ ‫بیرمه‌ندی ئامریکایی (جۆن ڕۆڵسه)‌‪ .‬ناوبراو‬ ‫ل ‌ه ساڵی ‪_١٩٧١‬دا به‌رهه‌مێکی سه‌رنجڕاکێشی‬ ‫فه‌لسه‌فی سه‌باره‌ت ب ‌ه دادپه‌روه‌ریی باڵوکرده‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌و به‌رهه‌م ‌ه له‌و کاته‌و‌ه تا ب ‌ه ئه‌مڕۆ بووه‌ت ‌ه‬ ‫سه‌رچاوه‌یه‌کی گه‌وره‌و مه‌زن بۆ بیرمه‌ندانی‬ ‫پاش ڕۆڵس‪ .‬به‌رهه‌‌‌می ناوبراو بووه‌ت ‌ه داهێنه‌ری‬ ‫کۆمه‌ڵیکی زۆ‌ر ل ‌ه تیئۆری سه‌رنجڕاکێش و‬ ‫به‌‌بنه‌ما و کاریگه‌ر‪ .‬ڕۆڵس بۆ پێشبینیکردنی‬ ‫دۆخێکی کۆمه‌اڵیه‌تیی_ سیاسیی دادپه‌روه‌ران ‌ه‬ ‫په‌نا ده‌بات ‌ه به‌ر دۆخێکی ئه‌زمووننه‌کراو و‬ ‫المه‌یدانیی‪ .‬بیرمه‌ندی ناوبراو ده‌مانگێڕێته‌و‌ه بۆ‬ ‫له ئێم ‌ه‬ ‫خاڵێکی سفری خه‌یاڵیی‪ ،‬ک ‌ه هیچ کام ‌‌‬ ‫تێیدا ن ‌ه جێگه‌و پێگه‌ی کۆمه‌اڵیه‌تیی‪ ،‬نه‌ ئایین‬ ‫و‌ه ن ‌ه جیهانبینی موتڵه‌قمان ده‌ناسین‪ ،‬ئه‌وکات‬ ‫ل ‌ه ڕووی مه‌نتیقی بێگه‌ردو به‌بێ غه‌لووغه‌شمانه‌و‌ه‬ ‫کۆمه‌ڵێک پڕه‌نسیپی سیاسی و کۆمه‌اڵیه‌تیی بژارد‌ه‬ ‫ئه‌که‌ین و دائه‌ڕێژین ک ‌ه ل ‌ه ڕوانگه‌ی هه‌موومانه‌و‌ه‬ ‫دادپه‌روه‌ران ‌ه بن و هیچ که‌سمان په‌ڕاوێز نه‌خات‪.‬‬ ‫دیار‌ه من لێره‌دا زۆر ب ‌ه کورتی ئاماژ‌ه به‌و‬ ‫به‌رهه‌م ‌ه مه‌زن ‌ه ده‌ده‌م و ڕه‌نگ ‌ه لێره‌دا نه‌توانم ب ‌ه‬ ‫گوێره‌ی پێویست قه‌درو پێزانینی خۆم به‌رامبه‌ر‬ ‫ب ‌ه ڕۆڵس ده‌رببڕم‪ ،‬به‌الم مه‌به‌ستی سه‌ره‌کی من‬ ‫لێره‌دا ته‌نیا ئاماژه‌دان ‌ه ب ‌ه شێوه‌یه‌ک ل ‌ه ڕه‌خنه‌گر‬ ‫ک ‌ه خۆی ب ‌ه داهێنه‌ر ل ‌ه قه‌ڵه‌م ده‌دات‪ .‬جیاوازی‬ ‫ئه‌م تیپ ‌ه ل ‌ه گه‌ڵ سه‌بکی پێشوتر ل ‌ه ڕه‌خنه‌‌گرتن‬ ‫ل ‌ه چیدایه‌؟ پێش هه‌موو شت هه‌ردووکیان توانای‬ ‫خوێندنه‌وه‌ی گرامه‌ری مۆڕاڵی کۆمه‌ڵگه‌یان هه‌یه‌‪.‬‬ ‫ڕه‌خنه‌گری داهێنه‌ر خۆی ب ‌ه ئه‌ندامێکی خاوه‌ن‬ ‫پێگه‌ی نێو کۆمه‌ڵگ ‌ه ده‌زانێت و که‌متر په‌ڕواێز‬ ‫خراوه‌‪ .‬ئه‌م ڕه‌خنه‌گر‌ه که‌متر نائارامه‌و باوه‌ڕێکی‬ ‫پته‌وی ب ‌ه هزری مه‌نته‌قیی و ب ‌ه وزه‌ی داهێنای‬ ‫خۆی هه‌یه‌‪ .‬دواتر هه‌موو سیسته‌م ‌ه فیکریه‌کان‬ ‫ده‌ناسێت و ل ‌ه هه‌وڵدای ‌ه ک ‌ه زۆر الیه‌ن ب ‌ه یه‌که‌و‌ه‬ ‫گرێبدات‌‪ ،‬تا بتوانێت له‌و ڕووه‌و‌ه داهێنان بکات‪.‬‬ ‫ڕه‌نگ ‌ه تیپی داهێنه‌ر که‌متر ل ‌ه ڕووی هه‌سته‌و‌ه و‬ ‫زۆر زیاتر ل ‌ه ڕووی ناخێکی قوڵتره‌و‌ه بۆ دیارد‌ه و‬ ‫بۆ گه‌ش ‌ه کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کان بڕوانێت‪ .‬ب ‌ه واتایه‌کی‬ ‫دیک ‌ه بۆ ئه‌م ڕه‌خنه‌گر‌ه شۆڕشی ئاڵوگۆڕ زیاتر ل ‌ه‬ ‫زه‌ین و ل ‌ه هزردا ڕووده‌دات‪ .‬ل ‌ه ئاکامدا ب ‌ه پێویستی‬ ‫نازانێت وزه‌ی خۆی سه‌رفی خوێندنه‌وه‌ی زانست ‌ه‬ ‫مه‌یدانیی و ئه‌زموونییه‌کان بکات‪ ،‬چونک ‌ه ئه‌و ل ‌ه‬ ‫پله‌ی یه‌که‌مدا ڕۆڵی خۆی ل ‌ه داهێنانی دونیایه‌کی‬ ‫تازه‌دا ده‌بینێ‪ .‬به‌اڵم ناڕاسته‌وخۆ که‌ڵک ل ‌ه‬ ‫کۆمه‌ڵیک پڕه‌نسیپی ئێستاو ئه‌مڕۆیی کۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫وه‌رده‌گرێت‪ .‬جێگه‌و په‌نای ئه‌م شێو‌ه ڕه‌خنه‌گر‌ه‬ ‫زیاتر ل ‌ه دونیای سێیه‌مدایه‌‪ ،‬به‌اڵم ژیانی دونیای‬ ‫یه‌كه‌می ل ‌ه یاد نه‌کردووه‌‪ ،‬به‌ڵک ‌ه ته‌نیا هه‌ندێک‬ ‫لێی هیالک و بێزار بووه‪ .‬پاشان خاڵی ب ‌ه هێزی‬ ‫خۆی له‌وه‌دا ده‌بینێت ک ‌ه ده‌توانێت ل ‌ه ئاستێکی‬ ‫سه‌ره‌وه‌ی خودی کۆمه‌ڵگه‌ بۆ دیارده‌کان بڕوانێت‬ ‫و که‌متر خۆی ئاوێته‌ی هه‌ست و به‌زه‌یی و‬ ‫وه‌فاداریی و ئه‌م جۆر‌ه خه‌سڵه‌تان ‌ه بکات‪ ،‬تا ل ‌ه‬ ‫دووایین هه‌نگاودا ته‌نیا مه‌نتیقی بێگه‌رد بکات ‌ه‬ ‫ئامڕازی ڕه‌خنه‌ و بڕیار‪.‬‬ ‫‪ .٣‬ڕه‌خنه‌گر وه‌ک ته‌فسیرکار‪ .‬ڕه‌خن ‌ه ئه‌و‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪13‬‬

‫کات چه‌شنی ئیلهام و داهێنان دێت ‌ه به‌رچاو و‬ ‫ل ‌ه نێو زه‌یندا دروست ده‌بێت و ده‌ڕژێت ‌ه قاڵبی‬ ‫ده‌سته‌واژه‌وه‌‪ ،‬ک ‌ه تۆ بتوانیت بیرتیژان ‌ه هه‌موو‬ ‫پێکهاته‌و دیارد‌ه کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کان بخوێنیته‌وه‌و‬ ‫ته‌فسیر بکه‌یت‪ .‬کۆمه‌ڵێک ڕه‌خنه‌گر هه‌ن ک ‌ه‬ ‫په‌یڕه‌ویی ئه‌م مێتۆد‌ه ده‌که‌ن و قه‌ناعه‌تییان‬ ‫به‌و‌ه هه‌ی ‌ه ک ‌ه هه‌ر پێکهاته‌و دیارده‌یه‌ک خۆی ل ‌ه‬ ‫ناخ و کاکڵی خۆێدا وزه‌ی ئاڵوگۆڕی تێدایه‌‪ .‬وات ‌ه‬ ‫هه‌ر خه‌سڵه‌ت و هه‌ر کرده‌وه‌یه‌ک خۆی هه‌ڵگری‬ ‫ئیده‌ئاڵی باشی خۆیه‌تی‪ .‬به‌اڵم هونه‌ری سه‌ره‌کی‬ ‫له‌وه‌دای ‌ه ک ‌ه تۆ ئه‌و ئیده‌ئال ‌ه ئازاد بکه‌یت و‬ ‫ب ‌ه ئه‌وج و ئاکامی گه‌شه‌ی خۆی بگه‌‌یه‌نیت‪.‬‬ ‫ته‌فسیرکردنی دیارده‌کان خۆی پێشبینی و‬ ‫نزیکبوونه‌وه‌ی ‌ه ل ‌ه ئیده‌ئالی ئه‌و دیارده‌‪ .‬ب ‌ه‬ ‫واتایه‌کی دیک ‌ه ته‌فسیر ڕه‌خن ‌ه ده‌ورووژێنێت و‬ ‫ره‌خن ‌ه دروست ده‌کات‪ .‬ڕه‌نگ ‌ه که‌سێک ک ‌ه چاوی‬ ‫ڕه‌خنه‌ی ڕانه‌هاتبێت و په‌روه‌رد‌ه نه‌کرابێت‪،‬‬ ‫ته‌فسیر ته‌نیا ل ‌ه ئاستی خوێندنه‌وه‌و باسکردندا‬ ‫بهێڵێته‌وه‌‪ .‬به‌اڵم ڕه‌خنه‌گری خاوه‌ن پۆته‌نسیالی‬ ‫ب ‌ه ئه‌زموون زۆر جار ئاوڕ ل ‌ه بن ‌ج و بناونی‬ ‫هه‌ندێک کرده‌و‌ه و دیارد‌ه ده‌داته‌وه‌‪ .‬زۆر کات‬ ‫ل ‌ه پڕۆسه‌ی گه‌ڕانه‌و‌ه بۆ بنه‌ڕه‌ت و مێژووی‬ ‫ئه‌و دیارده‪ ،‬ئیده‌ئالی گومبووی ئه‌و خه‌سڵه‌ت ‌ه‬ ‫ی ئێخالق و زۆر‬ ‫په‌یدا ده‌کاته‌وه‌‪ .‬چونک ‌ه گه‌شه‌ ‌‬ ‫دیارده‌ی دیکه‌ی کۆمه‌اڵیه‌تیی هه‌ندێ جار ب ‌ه‬ ‫الیه‌نی نه‌رێنییدا ده‌‌برێن‪ ،‬هه‌روه‌ک ده‌گوترێت‪،‬‬ ‫زۆر جار ئه‌و گه‌شه‌ ل ‌ه به‌ستێنێکی تایبه‌تدا ب ‌ه‬ ‫الڕێدا ده‌برێت‪ .‬به‌اڵم ئه‌م شێوه‌ ڕه‌خنه‌گر‌ه دوو‬ ‫سه‌بکه‌که‌ی دیک ‌ه به‌ ده‌ستی که‌م ده‌گرێت و ب ‌ه‬ ‫پێویستی نازانێت بۆ پیاده‌کردنی ڕه‌خنه‌ی خودی‬ ‫کۆمه‌ڵگ ‌ه خۆی گۆشه‌گیرو په‌ڕواێز بکات‪ ،‬یاخۆ‬ ‫په‌نا بۆ خه‌یاڵ و داهێنانی دوور له‌ ڕاستیی‬ ‫به‌ریت‪ .‬چوونک ‌ه خۆی ب ‌ه به‌شێک ل ‌ه کۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫ده‌زانێت‪ ،‬ل ‌ه دونیای یه‌که‌مدا ل ‌ه ماڵه‌وه‌یه‌‪ ،‬خۆی‬ ‫به یه‌کێک ل ‌ه پێکهێنه‌رانی کۆمه‌ڵگ ‌ه ده‌زانێت‬ ‫و ئاماده‌ش ‌ه ل ‌ه ناوخۆو‌ه ده‌ست ب ‌ه ڕه‌خن ‌ه و‬ ‫لێکۆڵینه‌و‌ه بکات‪ .‬ئه‌م تیپ ‌ه ل ‌ه ڕه‌خنه‌گر ن ‌ه‬ ‫باوه‌ڕی ب ‌ه شۆڕش هه‌ی ‌ه و‌ه ن ‌ه بایه‌خ ب ‌ه دونیای‬ ‫خه‌یاڵی ده‌دات‪ .‬به‌اڵم پێویستی ب ‌ه سه‌ربه‌خۆیی و‬ ‫باوه‌ڕ ب ‌ه خۆبوونێکی گه‌وره‌یه‌‪ ،‬ئه‌گینا ناتوانێت ب ‌ه‬ ‫ئیده‌ئالی دیارده‌کان بگات و پێوه‌ری ناخی خۆیان‬ ‫و پێوه‌ری گه‌شه‌‌ی ئه‌رێنیان بۆ دابڕێژێت‪ .‬هه‌ر‬ ‫بۆی ‌ه ئه‌رکی ئه‌م سه‌بک ‌ه ل ‌ه ڕه‌خن ‌ه ل ‌ه دوو سه‌بکی‬ ‫پێشووتر ‌قورستره‌‪ .‬ئه‌مڕۆ ئه‌و ڕه‌خنه‌گرانه‌ی ک ‌ه‬ ‫به‌م مێتۆد‌ه کارده‌كه‌ن زۆر نین‪ .‬به‌اڵم ڕاستییه‌کی‬ ‫زۆر به‌هێزیان ل ‌ه پشته‌وه‌یه‌‪ .‬ئه‌ویش ئه‌و ڕوانگه‌یه‌‪،‬‬ ‫ک ‌ه زۆرینه‌یان دێژن‪ ،‬ئاخر خۆ داهێنانیش سنوری‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬چونک ‌ه ئێم ‌ه ته‌نیا ئه‌و ئایدیا و ئیده‌ئاالن ‌ه‬ ‫داده‌هێنین ک ‌ه ل ‌ه دونیای یه‌که‌مدا هیج نه‌بێت‬ ‫نیو‌ه سه‌رچاوه‌یه‌کیان هه‌یه‌‪ ،‬تۆم‌و بناغه‌‌یه‌کییان‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬ئێم ‌ه ته‌نیا ئه‌و ئایدیا سه‌رنجڕاکێشان ‌ه‬ ‫په‌یدا ده‌که‌ین ک ‌ه هه‌ر هه‌ن‪ ،‬به‌اڵم ڕه‌نگ ‌ه ده‌وران‬ ‫و دۆخ و هه‌ل‌ومه‌رج ل ‌ه به‌رچاوی گوم کردبین‪ .‬با‬ ‫لێره‌دا داهێنان ب ‌ه زانسته‌ سوروشتییه‌کانه‌و‌ه گرێ‬

‫نه‌ده‌ین‪ .‬به‌اڵم کام ‌ه جیهانبینی و‪ ،‬پێشبینیی کام ‌ه‬ ‫سیسته‌می کۆمه‌اڵیه‌تیی ل ‌ه خاڵی سفری نادیاره‌و‌ه‬ ‫سه‌رچاوه‌ی گرتووه؟ هه‌ربۆی ‌ه په‌یڕه‌وانی ئه‌‌م مێتۆد‌ه‬ ‫ل ‌ه ڕه‌خنه‌‪ ،‬له‌و بڕوایه‌دان ک ‌ه تۆی ڕه‌خنه‌گر هه‌رچه‌ند‬ ‫وز‌ه و پۆته‌نسیالی داهێنانی مه‌زنت هه‌بێت‪ ،‬هه‌رچه‌ند‬ ‫ل ‌ه گۆمه‌ڵگه‌‌دا خۆت گۆشه‌گیر و په‌ڕواێز بکه‌یت‪ ،‬بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی دیدێکی باشتر و ڕاسته‌قینه‌ت بۆ ڕه‌خنه‌گرتن‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬هه‌ر ب ‌ه شێکی له‌و دونیا و هه‌ر ئه‌ندامێکی نێو‬ ‫ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌یت‪ .‬ل ‌ه کۆتاییدا ده‌بێ ئه‌و‌ه نه‌درکاو‬ ‫نه‌مێنێت ک ‌ه هه‌ر سێ سه‌بکی ڕه‌خنه‌گرتن پێویستن و‬ ‫کاریگه‌ری جیاوازی خۆیان هه‌یه‌‪ .‬به‌اڵم ڕه‌نگ ‌ه مێتۆدی‬ ‫ڕه‌خنه‌ی ژومار‌ه سێ باشتر ل ‌ه هه‌موان بتوانێت هه‌ر‬ ‫سێ دونیاک ‌ه پێکه‌وه‌ گرێ بدات‪ ،‬دواتر ئه‌گه‌ر ل ‌ه‬ ‫ئاکامی ئه‌م شێو‌ه ڕه‌خنه‌دا ئالوگۆڕێک بێت ‌ه ئاراوه‌‪،‬‬ ‫ئه‌و‌ه ئه‌و ئاڵوگۆڕ‌ه ل ‌ه سه‌ر بنه‌مایه‌کی پته‌و و به‌هێز‬ ‫ڕوو ده‌دات و ڕه‌نگ ‌ه کاریگه‌ری درێژماوه‌ی ئه‌‌رێنی‬ ‫زۆرتر بێت‪.‬‬


‫‪14‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫ناتەبایی‬ ‫ئامانج عەزیزکەندی‬ ‫خودایە‪ ،‬ئەم گرۆهی کوردە بیچارە چ مەزلوومن‬ ‫بە شەمعێک دەبنە پەروانە‪ ،‬بە کیبریتێ ئەڵێی مۆمن‬

‫ئەدەبیات‬ ‫ئەدەبییات‬ ‫ئێمە بەبێ یارمەتیى هونەر و ئەدەبیات دەتوانین تەنیا ژمارەیەکى یەکجار‬ ‫کەم لە ئەزموونەکانمان هەڵسەنگێنین‪« .‬ژان دووینیۆ» کۆمەڵناسى‬ ‫فەرانسەیی دەڵێ‪»:‬ریشەدار بوونى هونەر لە ئەزموونى کۆمەاڵیەتیدا‪ ،‬تەنیا‬ ‫راستەقینەیەکى ساکار و قەبووڵکراو‪ ،‬یاخود تایبەتمەندییەکى الوەکى نییە‬ ‫کە تەنیا وەک هۆکارى الوەکى لە لێکدانەوەى ئافراندنى هونەردا باسى لێ‬ ‫بکرێ‪.»...‬‬ ‫تانوپۆی بابەتێکی وەک بەیت‪ ،‬حەیران‪ ،‬شێعر و تەنانەت هەوایەکی بێکەالمی‬ ‫ئامێرێکی موسیقی و بە گشتی بابەتە هونەرییەکان‪ ،‬بە ئاگاییەکی بەرزەوە‬ ‫لە گەڵ کۆمەڵگە لێک هەڵپێکراون‪.‬‬ ‫هەربۆیە من خان ئەحمەدخان‪ ،‬لە بەیتی خاتوو کاڵوزەڕ یا خان‬ ‫ئەحمەدخانی قوڵیبەگیاندا‪ ،‬باشتر دەتوانم بناسم تا وەسفە مێژووییەکانی‬ ‫مێژوونووسانی ئەردەاڵن‪ .‬کاکەمیر و کاکەشێخی میرانی مەرگە و پژدەر‪ ،‬لە‬ ‫زمان خاتوو بەغدانێ و خاتوو ئەستی‪ ،‬باشتر پێناسە دەکەم‪ ،‬کە بە بەیت‬ ‫دەیگێڕنەوە و ئەوانیش وەک زۆرێک لە کارەساتە دووبارەبووەکانی مێژووی‬ ‫کۆن و نوێی کورد‪ ،‬لە سەر خوانی بانگهێشتنێک‪ ،‬سەر دەبڕدرێن‪ .‬هەروەها‬ ‫هەموو مێژووی ئەو سی (‪ )٤٠‬ساڵەی ئیعدامە بە کۆمەڵەکانی خاڵخاڵی‬ ‫لە کوردستان‪ ،‬لە الیەن مێژوونووسانەوە‪ ،‬گۆیاو شەفافیەتی گێڕانەوەی‬ ‫کارەساتەکانی بەقەد ئەو وێنانە نییە کە لە ئیعدامەکانی فرۆکەخانەی سنە‬ ‫گیراون و هەموو جارێ دەیهێننەوە پێش چاومان‪.‬‬

‫دیاردەی خۆخۆری و خۆبەکەمزانین‪ ،‬خزمەتکردنی نەیارانی یەکدی و‬ ‫شەڕی سەروماڵ کردن و پاکتاوکردنی یەکتری‪ ،‬لە ناو کورداندا مێژوویەکی‬ ‫لە مێژینەی هەیە‪ .‬ئەو دیاردەیە بە هیچ شێوەیەک نوێ نییە و ناگەڕێتەوە‬ ‫سەر مێژووی دروستبوونی حیزبەکان و سەردەمی ئێمە‪ .‬سەرتاسەری‬ ‫مێژووی نوسراو و نەنووسراوی کوردان ئاخندراوە بەو چەمک و دیاردانە‪.‬‬ ‫هێرشکردنە سەریەکتر‪ ،‬بوون بە پاشکۆ و پیاوی دەسەاڵتدارانی ناوەندی‬ ‫داگیرکەرانی خۆیان‪ ،‬خیانەتکردن لەیەکت‪ ،‬خۆخۆری و یەکنەگرتوویی‪،‬‬ ‫دیارترین هۆکار و بنەمای رووخان و سەرنەکەوتن و سەرگەردانیی کوردان‬ ‫بووە ـ بە ئێستاشەوە‪ .‬هەڵبەت ئەوە تەنیا دیاردەیەکی کوردی نییە‪ ،‬لە‬ ‫ناو زۆربەی گەالنی دونیادا ئەو دیاردانە هەبوون و هەن‪ ،‬بەاڵم زۆربەی کۆماری کوردستان و لێکدانەوەکانی دەور و بەری و ئاراستەی سیاسەتی‬ ‫بەرهەمی سەردەم و هەلومەرجێکی دیاریکراوی مێژوویین‪ ،‬کە سەرهەڵدان و پشت بەستنی تەواو بە الیەنێک لەو سەردەمەدا‪ ،‬لە شینگێڕەکەی قانعی‬ ‫و کۆتاییان هەیە‪ ،‬یان لە درێژەی مێژوودا سازان و هەڵکردن و یەکتر مەریوانیدا زۆر گۆیایە‪:‬‬ ‫کوا لە کوێیە ئەو کەسەی الفی برایی لێ دەدا‬ ‫قەبووڵکردن‪ ،‬کێشەکانی داکوژاندووە‪.‬‬ ‫میلەتی هێنایە مەیدان و بەڵێنی پێ دەدا‬ ‫لە نیوەی دووهەمی سەدەی شازدەهەمدا‪ ،‬میر شەرەف خانی بتلیسی‪ ،‬گەل بە هێزی دەست و بازو و فیکری خۆی ڕزگار دەبێ‬ ‫مێژووی میرنشینییەکانی کوردستانی نووسیوەتەوە‪ ،‬ئەوە یەکەم سەرچاوەی هەرچی بڕوای کرد بە خەڵکی کاری ناهەموار دەبێ‬ ‫مێژوویی کوردە کە بە دەستی کورد خۆی نووسرابێ‪ .‬لە شەرەفنامەدا‪،‬‬ ‫هیچ میرە کوردێک نادۆزییەوە کە خۆی بە رەچەڵەکی کوردان نەزانیبێ‪ ،‬لەمێژە کەڵکەڵەی ئەوەم لە سەردا بووە‪ ،‬کە ئەم بابەتی خۆخۆری و‬ ‫جگە لە یەک دوویەکیان کە خۆیان بە وەچەی ساسانییەکان دەزانن‪ ،‬ناتەبایی‪ ،‬خەیانەت و بێگانەپەرەستی و هەست بەکەمکردنە لە ناو کورداندا‪،‬‬ ‫هەر هەموویان بە شەجەرە خۆیان دەبەنەوە سەر ئیمام و ئەسحابە و لە زمانی شاعیرانی کوردەوە بەخۆم بباوەڕێنم و بیکەمە بابەتێک‪.‬‬ ‫شەڕکەرانی سەدری ئیسالم‪ .‬هەروەها کەم میرە کوردێک هەیە کە لە‬ ‫ماوەی میرایەتی خۆیدا شەڕی براکوژیی لە گەڵ میرە کوردەکانی تر لەو نووسینەدا خانی و حاجی قادرم کردۆتە بنەما‪.‬‬ ‫نەکردبێ و خیانەت و خۆفرۆشیان لە دژی یەکتر و تەنانەت بنەماڵەکەی‬ ‫خۆشیان ئەنجام نەدابێ‪ .‬دەتوانم بڵێم هۆی تێداچوونی زۆرینەی هەرە لە چاو خانی و حاجی‪ ،‬ئێمە ئێستا خواستەکانمان بچووکتر بوونەوە‪،‬‬ ‫زۆریان‪ ،‬هەر ئەو ئاهۆی ناتەباییە بووە‪ .‬شەرەفخانی بتلیسی پێیوایە کە بەردەوام ئەوەی داگیرکەرانمان بۆیان داناوین لە بەرمان کردووە و‬ ‫ئەو ناتەباییە بۆتە هۆی شکست و روخانی ئەو نەتەوەیە‪ ،‬لە درێژایی ئەو راستەقینانەی کە چەندین جار لە سەرکەوتن نزیک بووینەوە‪ ،‬بە‬ ‫مێژوودا‪ .‬تەنانەت زۆر جار تاران و ئیستانبوول‪ ،‬میرە هەاڵتووەکانیان خەونی شاعیرانەمان لێک داونەوە‪ .‬ئەو ژانەی کە لە وەتاقخستنەوە و‬ ‫فەرامۆشکردنی رۆژهەاڵتی کوردستاندا هەستی پێ دەکەین و بوونی هەیە‪،‬‬ ‫تەسلیمی یەکدی کردۆتەوە‪.‬‬ ‫دیاردەی تەسلیمکردنەوە‪ .‬کورد ئەم دیاردەی تەسلیمکردنەوە لە دژی هۆی هەرە سەرەکیی ئەو پەرەن پەرەنی و لێکدابڕانانەیە‪ ،‬کە لە نێوان‬ ‫خۆی زۆرتر لە هەموو دوژمنەکانی بەڕیوەبردووە‪ ،‬لە مێژووی کۆن و نوێدا‪ .‬ڕێخراوەکانی ئەو پارچەیەی کوردستاندا هەیە‪ .‬ئاشتەوایی نەتەوەیی‪،‬‬ ‫بۆیە ئەو لە باسی میرسەیفەدینی سۆراندا و گوێڕایەڵی حوسێن بەگی یەکیەتی‪ ،‬یەکریزی‪ ،‬بەرە‪ ،‬گۆنگرەی نەتەوەیی و تەنانەت یەکگرتنەوەی‬ ‫کوردی داسنی بۆ سوڵتانی عوسمانی‪ ،‬ئەو شێعرە فارسییە دەخوازێتەوە حیزبەکانیش‪ ،‬بۆ قسە کردنە لە بابەتێک کە خانی‪ ،‬نزیکەی چوارسەد ساڵ‬ ‫پێش ئێستا ئاوا باسی دەکا‪:‬‬ ‫کە هەژار کردوویە بە کوردی‪.‬‬ ‫ڕێوشوێنی وەهایە چەرخی گەردوون‬ ‫کەسێ هاوکاری زۆرداران بوو پیشەی‬ ‫نەویایەتیە لە پاش بەرز بوون‬ ‫دەسی زۆردار بە بیور دای لە ڕیشەی‬ ‫بەدبەختی سەری لە ئێمە داوە‬ ‫کە تاژی ڕاوی پێ نەکرا و شەکەت بوو‬ ‫تۆسکاڵێ کەمایەسی نەماوە‬ ‫لە الی راوکەر لە ژێر دارا سەکەت بوو‬ ‫ئاخۆ دەبێ ڕوو بکاتە کەم بوون‬ ‫کەوێک هاوخوێنی خۆی بێنێتە سەر داو‬ ‫یاخۆ هەر ئەبێ بە مانی گەردوون‬ ‫نە دوورە‪ ،‬خێوی خۆی لێینێ بە شۆرباو‬ ‫تۆ بڵێی کە هەڵێ چ زوو چ دێرێک‬ ‫لەگەڵ ئەوەی کە شەرەفنامە یەکێکە لە کتێبە مەزنەکان سەبارەت بە بۆ ئێمە لە ئاسمان ستێرێک‬ ‫مێژووی میرایەتیی کوردان و سەرچاوەیەکی گرینگە بۆ مێژوونووسان‪ ،‬بەاڵم لێن هەڵبکەوێ جیهان پەنایەک‬ ‫من خۆم باوەڕێکی زۆرم بە کۆمەڵناسیی ئەدەبیات هەیە‪ ،‬دۆزینەوەی نۆرم پەیدا ببێ بۆ مە پادشایەک؟‬ ‫و باوەڕ و بۆچون و هەلومەرجەکانی کۆمەڵگە‪ ،‬لە ڕێگای هونەر و دەقە‬ ‫ی لە گەل ئێستای ئێمە ئەوەیە کە خانی‪ ،‬کێشەیەکی گشتی‬ ‫ئەدەبییەکانەوە‪ ،‬دەتوانێ دەرەنجامێکی راستگۆیانەتری ببێ هەتا دەقە جیاوازیی خان ‌‬ ‫مێژووییەکان‪ .‬بەتایبەتی خانی و حاجی قادر کە خەمەکەیان گشتیترە و باس دەکا‪ .‬ئەو کوردستان وەک یەک قەوارە دەبینێ بەاڵم ئێمە وەک‬ ‫پەیوەست نین بە میرنشینییەکی تایبەت و بەدەرن لە ساتوسەودای بەناو چوار قەوارە و لە ناو هەر پارچەیەکیشدا بەرژەوەندییەکانمان رەنگرێژ‬ ‫سیاسی‪ ،‬ئەوان بە گشتی باسی ئەو کێشەیە دەکەن‪ .‬هونەرەکان‪ ،‬بەتایبەتی کردووە بە زەرد و سەوز سور و شتی تر‪ ،‬تەنانەت بەرژەوەندییە بەرتەسکە‬ ‫شێعر‪ ،‬کە کەرەسەیەکی هەرە سەرەکی و کاریگەر بووە لە پێنسەد ساڵی حیزبییەکان‪ .‬بەاڵم خانی پادشایەکی عادڵ و زانا و ژیر بە چارەسەر‬ ‫رابردووی کورددا‪ ،‬تۆمار و زەبتى گرینگترین بایەخى ساتەوەختەکانن دەزانێ و پێی وایە لەو نەهامەتیانە رزگار دەبین و ئەو کات دەتوانین روو‬ ‫لە ژیانمان‪ ،‬بە دەستى مروڤە هەڵکەوتەکانە‪ .‬بەرهەمێکى هونەریى‪ ،‬کە بە گەالنی دراوسێمان بڵێین‪:‬‬ ‫لە بەرزترین ئاستى ئەزمووندا دەربڕدراوە‪ ،‬ئان و ساتى خوڵقانى دەکاتە کورد نە هێندە گێلن و نە کاسن‬ ‫هەرمان و نەمر‪ .‬هەر لە بەر چاوی خۆمان ئەوەی لە شێعری ـ بۆ نموونە داخم ئەوە‪ ،‬بێ کەس و کەساسن‬ ‫عەبدواڵ پەشێوداـ سەبارەت بە مێژووی پڕ هەڵسوکەوت و شەڕی براکوژی ژیر و بە دڵن گەلێک دەزانن‬ ‫ئەو سااڵنەی ڕابردوو هەڵی دێنجی‪ ،‬زۆر سادقانەتر‪ ،‬راستگۆیانەتر و پڕ بێ خێویە بێ سەر و زمانن‬ ‫ڕاڤەترە لەوەی خۆخۆرانی کارەساتەکان وەک مێژوویەکی داواکراو بۆمان‬ ‫ئەگەر خودا پادشایەک بە کوردان رەوا ببینێ‪ ،‬کوردیش دەتوانێ بە ئەو‬ ‫دەگێڕنەوە و دەینووسنەوە‪.‬‬ ‫گشتە تایبەتمەندییە باشەوە ببێتە ناوێک لە ناو ناواندا‪ ،‬بەختی رەشیان‬

‫لە سەر ڕا دەبێ و بواری فەرهەنگی دەژیێتەوە‪ ،‬عەلی حەریری‪ ،‬فەقێ‬ ‫تەیران و مەالی جەزیری‪ ،‬هەرمان دەبن و رۆم و عەرەب و عەجەم دەبن‬ ‫بە غواڵمیان‪ ،‬خانی بە دروستی تاوانی ئەو ژێردەستییە دەخاتە ئەستۆی‬ ‫پیاوە گەورەکانی ئەوسەردەمی کورد و دەڵێ‪:‬‬ ‫بۆ مەش کە ببایە سەر بڵندێک‬ ‫زۆرزان و بە بیر و مەرد و ڕەندێک‬ ‫نەخشێ لە دراوی مەش درابوو‬ ‫بێ نرخ و چرووک و باو‪ ،‬نەمابوو‬ ‫هەر ڕۆژی بەرێ خودای توانا‬ ‫ڕۆم و عەجەمی لە سەر مە دانا‬ ‫بێ شەرمییە ژێردەسیی ئەمانە‬ ‫ئەو شەرمەش لە پیاوە گەورەکانە‬ ‫شوورەییە لە میر و نامداران‬ ‫سووچیان چییە هۆنەر و هەژاران‬ ‫باسی هەڵکەوتەی جیۆپۆلیتیکی بۆ پاساوی بوونە پاشکۆ و بوون بە‬ ‫پیاوی دەسەاڵتەکانی پایتەختە داگیرکەرەکانی کوردستان‪ ،‬پاساوێکی باو‬ ‫و ناسراوی خۆ پەڕاندنەوە بووە‪ ،‬هەتا ئێستاش ئەو تاوانە داوێنگیری‬ ‫حیزبەکانە‪ ،‬لەحاڵێکدا دەیتوانێ دەکرێ ببێتە دەرفەتیش‪ ،‬کە بەداخەوە‬ ‫هرگیز نەکراوەتە دەرفەت‪ ،‬لەبەر ئەو خۆخۆرییە‪ .‬بەاڵم خانی بە شێوەیەک‬ ‫باس لە هەڵکەوتەی جیۆپۆلتیکی کوردستان دەکا و باسی بەرداشی‬ ‫ئەوسەردەمی رۆم و عەجەم دەکا کە باراشەکەیان هەر کورد بووە‪ ،‬کە‬ ‫پاساو نییە بۆ ئەو خۆخۆری و خۆفرۆشییە‪ ،‬بەڵکە قواڵیی کارەساتەکە‬ ‫باس دەکا تا نیشان بدا هەر بەو هۆیە دەبێ نەبینە گۆپاڵ‪ .‬کێشەی پەنجا‬ ‫ساڵەی ئیمپراتۆریەکانی عوسمانی و سەفەوی لە دوای شەری چاڵدران و‬ ‫پەیماننامەکانی ئەو دوو الیەنە‪ ،‬هەر هەمووی لە کوردستان بووە و لە سەر‬ ‫خاکی کوردستان ئەنجام دراون‪ ،‬سەرەنجام خاکی کوردستان بۆ یەکەم جار‬ ‫کراوە بە دوو بەشەوە‪ ،‬بۆیە دەڵێ‪:‬‬ ‫بۆ رۆم و عەجەم وەکوو دیوارن‬ ‫ئەم هۆیە کەوا کز و هەژارن‬ ‫گۆپاڵی دەسی ئەوانە ئێمەین‬ ‫بۆ تیری بەاڵ نیشانە ئێمەین‬ ‫خۆیان لە شەڕ و هەرایە دوورن‬ ‫کورد بەند و کلیلی سەر سنوورن‬ ‫یەک هێرشی بۆ سەر ئیدی دێنێ‬ ‫هەر کوردە دەبێ شەاڵڵی خوێنێ‬ ‫خانی درێژە بە شێعرەکەی دەدا و هۆکاری باراش بوون و پڵیشانەوەی‬ ‫کوردان بە زانایی دەست نیشان دەکا‪ .‬هەرچەند وەسف و پێداهەڵگوتنی‬ ‫کوردان‪ ،‬بۆ ئازایەتی‪ ،‬خۆڕاگری و قارەمانەتی‪ ،‬لە شێوەی قەاڵی دمدم‬ ‫و دەیان حەماسە و بەرەنگاریی قارەمانانەی کۆن و نوێی کورد‪ ،‬جێگای‬ ‫تێڕامان و هەڵسەنگاندن و بەرز نرخاندنە‪ ،‬هەروەک چۆن لە بەرچاوی ئێمە‬ ‫و جیهان کورد چەندین ساڵە بۆتە پارێزەری جیهان و شەڕی ڕەسترین‬ ‫هێزە دواکەوتووەکان دەکا‪ ،‬لەڕاستیدا نە ئەوکات و نە ئێستاس فکر و‬ ‫ستراتیژی لە پشت ئەم گشتە خۆڕاگریەوە نیە‪ .‬خانی دەزانێ کە شەڕی‬ ‫ماڵوێرانکەری سەفەوی و عوسمانی زۆرینەی هێزی ئەوبەراوبەری شەڕەکە‬ ‫کوردە و لە سەرخاکی کوردستانە و سەرەنجام خاکی کوردستانی دابەش‬ ‫کرد و پەیماننامەی زەهاوی لێکەوتەوە کە ئەویش هەر لە کوردستان‬ ‫بەسرا‪.‬‬ ‫هەرچەند لە ئەدەبیاتی کالسیکی کورددا بارستاییەکی زۆرتر سەبارەت بە‬ ‫خۆڕاگری هەیە هەتا باسی خۆخۆری‪ .‬بەاڵم زۆربەیان هۆ و ئەگەری شکست‬ ‫و سەرنەکەوتنەکان دەگێڕنەوە بۆ ئەو یەکنەگرتوویی و بێگانەپەرستییە و‬ ‫بێ بەرنامەیی و ساویلکەییانەی کوردان‪ .‬لەو ڕووەوە حاجی قاتر ڕابەرانەتر‬ ‫لە خانی دەدوێ‪ .‬هەرچەند خانیش بۆ دەربڕینی باوەڕەکانی خۆی‪ ،‬دوای‬ ‫تاریفاتێکی زۆر لە بوێری و دلێریی کوردان و ئەو هەلومەرج و هۆیانەی‬ ‫کە باس کران‪ ،‬سەرەنجام باس لەو ناسۆرە تەشەنەدارە لە مێژینەیە دەکا‬ ‫و دەڵێ‪:‬‬ ‫هێندەی کە بەجەرگ و دوورە ترسن‬ ‫کەمتر لە بەیەک گەیین دەپرسن‬ ‫کەس بۆ کەسێ نابێ چاو دەبەر بێ‬ ‫هەرکەس دەیەوێ زل و لە سەر بێ‬ ‫لەم سەر ڕەقیە و دەماری زلیان‬ ‫بێگانە دەبن سواری ملیان‬ ‫هەر خۆیەتی زل‪ ،‬کەوە و رەش و بۆر‬ ‫هەر بۆیەیە بوونە هۆزی خۆخۆر‬ ‫کوردیش کە ببایە یەک دڵ و دەست‬ ‫دەستیان دەکەوت ژیانی سەربەست‬ ‫رۆم و عەرەب و عەجەم و سەر و بەر‬ ‫بۆ ئێمە بەنی دەبوون و نۆکەر‬ ‫پەیدا دەبوو باو و گەورەیی و ژین‬ ‫ناومان دەردەکرد بە بیر و زانین‬ ‫جیاواز دەبوو گفتی پاک و ناپاک‬


‫ئەدەبییات‬ ‫گیرفانە بنکونەکانی خۆت‪ ،‬ئەوە ئەوپەڕی بێ‬ ‫پڕ نرخ بەرێز دەبوو شتی چاک‬ ‫بەرنامەیی کورد دەگەیەنێ و کەمتەرخەمی لە‬ ‫گەورەترین میرنشینییەکانی کورد‪ ،‬هەر بەو ئاست ئەو وتەیەی حاجی‪« :‬سەاڵحی ئێوە‬ ‫ئاهۆیە تێدا چوون‪ .‬میرنشینی بابان دەکرێ ئێستاکە سیالحە‪ /‬تەماعی گەورەیی بێ چەک‬ ‫بوترێ دەسەاڵتێکی تەواو کوردیی بووە و لە نەکەن نەک»‪.‬‬ ‫رووی فەرهەنگییەوە گەشەیەکی زۆر لەو‬ ‫هەرێمەدا کراوە‪ ،‬بەاڵم هەرکەس گەشتەکەی حاجی قادری مەزن لە ناوەڕاستی سەدەی‬ ‫ریچی خوێندبێتەوە‪ ،‬دەزانێ ناهومێدی خەڵک نوازدەدا‪ ،‬نزیکەی دوسەد ساڵ پێش ئێستا‪ ،‬زۆر‬ ‫لە دووبەرەکایەتیی بنەماڵەی باباندا لە سەدەی رۆشنبیرانەتر و سەردەمیانەتر باسی لەو کێشانە‬ ‫نۆزدە‪ ،‬هەموو بووژانەوەیەکی لەو هەرێمە پەک کردووە هیچ‪ ،‬تەنانەت ستراتژیشی خستۆتە ڕوو‬ ‫خستووە‪ .‬لە حاڵێکدا سالمی شاعیری گەورەی بۆ دەرچوون لەو پەرەن پەرەنی و کەساسی و‬ ‫سەر بەو بنەماڵەیە‪ ،‬بازرگان و بازاڕیان تاوانبار بێ دەسەاڵتییە‪:‬‬ ‫دەکا کە پێشوازییان لە لەشکری عوسمانی لە گوێی گا نوستون بۆیێکە ڕێوی‬ ‫لە سەر ئێوە وەها شێلگیرە وەک سەگ‬ ‫کردووە و دەڵێ‪:‬‬ ‫لە ئەساڵ بانی ئەو کارە کاسبهای شەهری بوون سەاڵحی ئێوە ئێستاکە سیالحە‬ ‫لە ئەمری فیتنە ئەنگێزا سەراسەر میسلی مەردانن تەماعی گەورەیی بێ چەک نەکەن نەک‬ ‫گەهێ هەمدەردی ئەتراکن‪ ،‬گەهێ هەمعەیشی حاجی قادر وەک رابەرێکی کارامە قسە دەکا‪،‬‬ ‫ئەو لەگەڵ ئەوەی کە دەڵێ‪:‬‬ ‫ئەکرادن‬ ‫لە یەکال مادەری بەررەن‪ ،‬لە یەکال یاری گورگانن لە بەر حیزە بەخۆیی و ناتەبایی‬ ‫لە ژێری حیزی حیزان بوونە دۆشەگ‬ ‫ئەو باوەڕەی سالم‪ ،‬بە باوەڕی من‪ ،‬سەرەتای هەتا وەک ئاگری بن کان لە گەڵ یەک‬ ‫لێکدانەوەیەکی هەڵەیە کە هەتا ئێستاش دووبارە ئەگەر تۆفان بێ لەشکرتان بە پووشەک‬ ‫دەکرێتەوە ـ بە تایبەتی لە الیەن حیزبەکانەوە‪.‬‬ ‫سالم دەبوو سەرەتا بیر لەوە بکاتەوە کە بەاڵم لەوالوە باسی تەشکیالتێکی نهێنی و‬ ‫«کاسبهای شەهری» بۆ پێشوازی لە «ئەتراک» دیپلۆماسییەک دەکا کە شەرتی سەرەکیی‬ ‫دەکەن؟ کولتووری گریان لە گەڵ مەڕ بۆ مەرگی سەرکەوتنی ئەو دیپلۆماسییە الی حاجی ئەوەیە‪،‬‬ ‫بەرخ و هاوکاریکردنی گورگان‪ ،‬لە سەردەمی کە خۆتان لە بنەوە یەکگرتوو بن و ئەگەر بە‬ ‫پێش سالمەوە هەتا هاتنی داعشیش دووبارە ئۆینیش بووە خۆتان لە گەڵ دەوڵێتێک ڕێک‬ ‫بووەتەوە‪ .‬وتووێژەکانی ڕیچ لە سلێمانی بە بخەن‪:‬‬ ‫جوانی ئەو راستیانە دەردەخەن و ئەو بۆچوونەی لەم بەینە ئیتیفاقێ پەیدا بکەن بە مەردی‬ ‫سالم رەد دەکەنەوە‪ ،‬کە دوو بەرەکایەتی فەرقی نەبێ شوان و جوتیار و میر و گاوان‬ ‫مێژوویی بنەماڵەی بابان هۆکاری سەرەکی بوون‪ .‬گەر هیچ نەبێ بە ئۆین تابیع بە دەوڵەتێ بن‬ ‫هەرچەند سالمیش لە حاڵێکدا ئەو لێکدانەوەیەی بێگانە چاکە دوژمن نەک دوژمنی لە خۆتان‬ ‫هەیە‪ ،‬بەاڵم ناشتوانێ خۆ لەو دووبەرەکایەتییە جۆشێک بدەن وەکوو هەنگ‪ ،‬تەگبیر بکەن بەبێ‬ ‫دەنگ‬ ‫بدزێتەوە‪:‬‬ ‫بە دەستی کەشمەکەش هەرسوو دڕا بەرگی ئەسبابی شەر پەیا کەن تۆپ و تفەنگ و هاوان‬ ‫خودارایی‬ ‫تەگبیرکردن بە بێدەنگی چەمکێکی نەناسراوە‬ ‫قەبایی نۆکەر و ئاغا هەموو بێ چاک و دامانن‬ ‫لە الی کورد‪ .‬هیچ نەتەوەیەک نییە ئەوەندە‬ ‫سەرسوڕمانێک کە لە دووبەرەکایەتی و بوونە سادە و دڵساف و بێ تەگبیر بێ‪ ،‬هەرا و‬ ‫پاشکۆ و یەکتر بەهێندوەرنەگرتنی ئێستای هوریای راگەیاندنیی ئابرووبەرانەی وەک‬ ‫کوردان دایە و بەردەوامە‪ ،‬ئەوەیە کە ئێمە ئێستای مێدیای کوردی‪ ،‬قەت ئەو دەرسانەی‬ ‫هەموو ئەو دەقانەمان لە بەردەستە‪ ،‬مێژووی حاجی نەخوێندۆتەوە‪ ،‬هیچ ستراتیژییەکی‬ ‫شکستەکان و کاڵو لە سەرنانەکانی کالو سوور ناسراو و درێژماوەی لە پشت نییە‪ .‬ئەوجار‬ ‫و کاڵو رەش و عەگال لەسەری جیرانەکانمان و ئەسبابی شەر پەیدا کردن لە هێرشی داعشدا‬ ‫کەوتن و هەڵنەستانەوەکانمان لە بەردەست دایە قیمەتێکی زۆر زیاتری لەوە هەڵگرت کە ئێمە لە‬ ‫و دەیانزانین‪ ،‬کەچی هەر بەو ئاقار و قۆناغانەدا رواڵەتدا دەیبینین‪ .‬هاودەنگ نەبوونی کورد لەو‬ ‫دەرۆینەوە کە شاڕێگای شکستە مێژووییەکانی هەلومەرجەدا و مشوور نەخواردنی ئەسبابی شەر‬ ‫پەیدا کردن‪ ،‬لەو سی (‪ )٣٠‬ساڵەدا جارێکیتر‬ ‫ئێمەن‪.‬‬ ‫بەالوازتری پێملی بەغدای کردینەوە و سەرلەنوێ‬ ‫سارمخانی سادق وەزیری وتەنی‪« :‬لەبەر کاڵوڕەشەکانی هێنایەوە کەرکووک و جەلەوال‪،‬‬ ‫بێ ئارشیڤی و کەمتەرخەمی‪ ،‬هەر شۆرش و ئەو قسەیەی حاجیش بەهێند وەرنەگیرا کە‬ ‫سەرهەڵدانێک لە ناو کورداندا لە سفرەوە دەستی دەڵێ‪« :‬رۆمی وەکوو بەنی موون کەس پشتیان‬ ‫پێ کردۆتەوە‪ ،‬هیچ ئەزموونێک نەگوێزراوەتەوە پێ نەبەستێ»‪.‬‬ ‫بۆ دوای خۆی‪ ».‬دووبارەبوونەوەی مێژوو‪ ،‬لە لە مابەینی کالو سوور و کاڵو رەش‬ ‫الی ئێمە نە گاڵتەجاڕە و نە کارەسات‪ ،‬بەڵکە پەرێشان و دیارن میسلی گای بەش‬ ‫دەرسێکە کە دەڵێی پشتاوپشت لەبەرمان‬ ‫کردووە و دەشێ دووبارەیان کەینەوە ـ ڕیک لەگەڵ ئەوەی کە لە زۆر رووەوە شێعرەکانی‬ ‫وەک خۆیان بێ کەموزیاد‪ .‬ئاخر ناکرێ کوردبی‪ ،‬حاجی قادر پەیوەندیی راستەوخۆیان بە ئێستای‬ ‫خاوەنی ئەو مێژووە پاک و خاوێنە بی!‪ ،‬دەقی ئێمەوە هەیە‪ ،‬وەک شۆرشی رۆشنبیری‪ ،‬شۆڕشی‬ ‫خانی و حاجی و سەدان شاعیر و زانا و مێژووی ئابووری‪ ،‬بوژانەوەی وەرزێری و سەوزکردنی‬ ‫خۆت و خەڵک و ئەو هەمووە شکستەت لە پشت کوردستان‪ ،‬زمانی یەکگرتوو‪ ،‬نەهی لە پاسیڤ‬ ‫سەر بێ‪ ،‬نزیکەی سی (‪ )٣٠‬ساڵ حکوومەتی بوون‪ ،‬بە مانای ئێستای سیاسەتی چاوەروانی‬ ‫هەرێمت ناو بێ و چەکوچۆڵی پێویستت نەبێ کە ئەو سااڵنەی دوایی زۆر داوێنگیری حیزبەکانی‬ ‫بۆ بەرەنگاری‪ ،‬نەک لەخاکی نیشتمانی خۆت‪ ،‬رۆژهەاڵت بۆتەوە‪:‬‬ ‫بەڵکە بۆ پاراستنی قیبلەنمای بەرژەوەندیی «پاڕانەوە و تەوەکوول لەم عەسرە باوی نییە‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪15‬‬

‫تیرە دوعای جەوشەن‪ ،‬پەیکانە حیرزی ناوی هەرێمی کوردستانە‪ ،‬دەنا هیچ تەگبیر و ڕا‬ ‫و ستراتیژییەکی هاوبەش و نەتەوەییان پێکەوە‬ ‫مەیدان»‪.‬‬ ‫نییە‪ ،‬چ بگا بە پارچەکانیتر‪ .‬لە حاڵێکدا کورد‬ ‫ئەمن زۆرتر تیشکم خستە سەر ئەو شێعرانە‪ ،‬کە تەنیا هێزی سەرەکی و راستەقینەیە کە لە جیات‬ ‫باسی ناتەبایی دەکەن و زۆرترین خەم و هەمی هەموو جیهان لەدژی ڕەشترین هێزی مومکین لەو‬ ‫ناوچەیە دەجەنگێ‪‌ ،‬هێزە کوردیەکان بەگشتی‬ ‫حاجییە و هاوارێکی زۆر بۆ ئەوە دەکا‪:‬‬ ‫‌‌هێزێکی تا ڕادەیەک دیموکرات و ئازادیخوازی‬ ‫تا ڕێک نەکەون قەبیلی ئەکراد‬ ‫ناوچەکەن‪ .‬کەچی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا‬ ‫هەروا دەبنە خەرابە ئاباد‬ ‫بەقەت کەس حیسابیان بۆ ناکرێ‪ .‬لە هیچێک‬ ‫ئەنواعی میلەل لە گەورە تا چووک‬ ‫لە کۆنفرانس و کۆبوونەوە گرینگەکانی جیهان‬ ‫خەمڵیوە مەمالیکی وەکوو بووک‬ ‫و ناوچەکە بە هێند وەرنگیرێن‪ .‬رووداوەکانی‬ ‫یەک بەرگن و یەک زوبان و یەک رەنگ‬ ‫باشوور و رۆژاوا‪ ،‬مادام تەنیا لەو چەند بەیتەی‬ ‫بێ غەیبەت و عەیب و عار و بێ دەنگ‬ ‫حەمدیدا بچوێندرێن‪:‬‬ ‫هەر کوردن ئەگەرچی پاکی مەردن‬ ‫لە مەیدانی عەدەم دان و کەچی مەوجوود و‬ ‫پاماڵی زەمانە میسلی گەردن‬ ‫سەربەستن‬ ‫هەر مانەوە بێ نەوا و مەزلوم‬ ‫لە بازاڕی وجوود دان و کەچی ئەنواری مەعدوومن‬ ‫وەک بوومی خەرابەزار مەشئوم‬ ‫لە زوڵماتی جەهل دانین‪ ،‬کەچی مەجهوولن و‬ ‫گەر باعیسی ئەم دەپرسی کامە‬ ‫غاییب‬ ‫شەرتێکە کە بۆ هەموو تەمامە‬ ‫لە عینوانی عیلم دا نین‪ ،‬کەچی مەعروف و‬ ‫ئەو شەرتە بە کولی ئیتیفاقە‬ ‫مەعلوومن‬ ‫گەر ‹مەرعەش› و ‹وان› ە گەر عیراقە‬ ‫باشە باگراوندی خانی و حاجی قادر و شاعیرانی‬ ‫سەدەی نوازدە تا سەیفی مەزنیش چی بووە؟‬ ‫خۆ ئەوان شەری براکوژی یەکیەتی و پارتییان‬ ‫نەدیبوو‪ ،‬بە دڵنیایی ئاگایان لە کۆمەڵە و‬ ‫دێموکراتیش نەبووە‪ ،‬هەروەها پەکەکەشیان ناس‬ ‫نە دەکرد‪ ،‬ئەبولحەسەنی سەیفی قازیش پێش‬ ‫کۆمار مااڵوایی کردووە و ‪ ...‬هتد‪ .‬ئەدی چۆنە‬ ‫ئەو شاعیرە مەزنانە و زۆربەی شاعیرانی سەدەی‬ ‫بیستەمیش بە تووڕەییەوە باسی ئەو دیاردە و‬ ‫دەردە گرانەیان کردووە؟‬ ‫بێکەس‪:‬‬ ‫کورد ئەبەد ناگا بە مەقسەد نۆکەری بێگانەیە‬ ‫دوو دڵن پیسن لە گەڵ یەک بۆیە وا بێ النەیە‬ ‫حەمدی‪:‬‬

‫ئیالهی ئەم گروهی کوردە بێچارە چ مەزلوومن‬ ‫بە شەوقێ دەبنە پەروانە‪ ،‬بە کبریتێ ئەلێی مۆمن‬

‫سەدان دەقی لەم شێوەیە و کەچی ڕاست و چەپی‬ ‫ئەو «پێشسوارانەی ئێمە هەروا قورس و ناوەستان»‪،‬‬ ‫ئەو شەرم و شوورەییەی خانیش نەیگرتوون‪ ،‬قسەی‬ ‫مارکسیشیان لە گوێ نەگرتووە‪ ،‬کە چەمکی یەکگرتن‬ ‫دروشمی هەرە سەرەکی ئەو بووە‪ .‬بەاڵم من پێموایە‬ ‫نیچە لەو بارەوە راست دەکا‪« :‬هەر ژێرکەوتوویەک‪،‬‬ ‫پتر لە هەر کەس لە سەرکەوتووەکەی خۆی دەچێ‪».‬‬ ‫وەرزێر کێڵگەکەی خۆی وا وەرد و شێو دەکا تا‬ ‫بەرهەمی زۆرتری لێ هەڵگرێ‪ .‬ئاکار و هەڵسوکەوتی‬ ‫ئێمە زۆرتر لە هەر کەس لە داگیرکەرانی خۆمان دەچێ‪.‬‬ ‫کوردستان کێڵگەیانە و کوردیش پەروەردەی دەستی‬ ‫ئەوانن و وا ڕایان دێنن کە بە‌هرەیان بۆیان هەبێ‪.‬‬ ‫هەموومان دەزانین کە ئەمڕۆ بەرهەمی دوێنێیە‪ ،‬کورد‬ ‫نەوەی ئەو میرانەی سەردەمی میرایەتیی کوردستان‬ ‫و مەال یۆسف و مەالی خەتێن‪ ،‬لە ئاسمانەوە بەر‬ ‫نەبوونەوە‪ .‬هەرچەند دەکرێ‪ ،‬یا باشرە بڵێم دەبێ‪،‬‬ ‫ئەو چارەنووسە بگۆڕدرێ و ئەوەش کە پێمان وابێ‬ ‫ئەوە چارەنووسمانە و کورد خۆخۆرە‪ ،‬بەرهەمی‬ ‫بارهێنان و پەروەردەی داگیرکەرانی کوردستانە‪.‬‬ ‫حاجی قادر دەڵێ باوکم پێی وتووم‪:‬‬ ‫حاجی سا بەسیە‪ ،‬سەدهەزار دەفعە‬ ‫پێم وتی‪ :‬ئەم قسانە بێ نەفعە‬ ‫رۆژی ئەوەل لە بەندە و ئازاد‬ ‫خدمەتی خەڵکە قیسمەتی ئەکراد‬ ‫ئێستا‬ ‫لە کێشەی هاتنی داعشدا و پاش داعش و ئێستاش‪،‬‬ ‫هەرێمی کوردستان وەک نموونەی کوردستانێکی‬ ‫نیمچە ئازاد‪ ،‬بەباشی دەرکەوت دوای ‪ ٣٠‬ساڵ‬ ‫هەرێمی سەوز و زەرد تەنیا لە چوارچێوەیەکدان کە‬

‫ئایا بەڕاستی الیەنە سیاسی و دەسەاڵتدارەکانی‬ ‫کورد لە خۆیان دەپرسن بۆ ئاوایە؟ ئایا بەڕاستی‬ ‫ئێستا‪ ،‬بە بەراورد دەگەڵ ئەوەی لەم شێعرەدا‬ ‫گوتراوە‪ ،‬شتێک گۆڕاوە؟ ئەمن پێموایە لە درێژەی‬ ‫مێژوودا تەنیا شێوازی ناتەباییەکان گۆڕاون‪،‬‬ ‫ئەویش نەک لە ناوەرۆکدا‪ ،‬بەڵکوو لە رواڵەتدا‬ ‫ـ یاخود ناوەکانیان گۆڕاوە‪ .‬پاشکۆ بوون و‬ ‫ناتەباییەکانیش مۆدێرن بوونەوە‪ ،‬ئەوانیش وەک‬ ‫هەر دیاردەیەکیتر گەشەیان کردووە‪ ،‬ئەوەی کە‬ ‫میر و ئاغا و شێخەکان دەیان کرد‪ ،‬ئێستا حیزب‬ ‫دەیکا و ناویشی ناوە بەرژەوەندی و دیپلۆماسی‬ ‫و هەزار تشتی تر‪ .‬حیزب و الیەنە کوردییەکان‪،‬‬ ‫لە ئاستی کوردستانی گەورەدا‪ ،‬پێویستیان بە‬ ‫یەکترخوێندنەوە و ناسین و قەبووڵی یەکتری‬ ‫هەیە و لە ئاستی حیزبایەتی و ناوچەییشدا‬ ‫ئەو پێویستییە دوبەرابەر دەبێتەوە‪ .‬کورد ناگا‬ ‫بە شتێکی شایان‪ ،‬هەتا هەناوی ئەو بەیتانەی‬ ‫حاجی نەدەرکێنێ‪:‬‬ ‫لە دەشت و دێ و ویالیەت ببنە ئەحباب‬ ‫وەکوو شەخسێکی واحید بن لە هەر باب‬ ‫لە ‹بۆتان› تا ‹بەبان› و سەر حەدی ‹ڕەی›‬ ‫لە ئەوالتر وەها نۆش بێتە سەر دەی‬ ‫ببینە یەک لە تەعلیم و لە نووسین‬ ‫جل و بەرگ و زمان و رەسم و ئایین‬ ‫بەتایبەتی ڕۆژهەاڵتی کوردستان زۆر پێویستی‬ ‫بەو پەیامە مەزنەی حاجی قادر هەیە‪ ،‬چونکە‬ ‫ئەو پارچەیە زیاتر لە هەر پارچەیەکیتر‪ ،‬تووشی‬ ‫شکست و پەرەنپەرەنی و دابڕان و لێکترازان‬ ‫بووە‪ .‬لە کاتێکدا ناوچەی ڕۆژهەاڵتی ناوەڕاست‬ ‫بە گشتی لە گۆڕان دایە‪ ،‬ئێمەش دەبێ ئەو‬ ‫قیسمەت و نسیبە مێژووییە دەبێ بگۆڕین‪.‬‬ ‫پێموایە کورد دەتوانێ ئەو هەلە لە بەرژەوەندیی‬ ‫خۆیدا بقۆزێتەوە‪ ،‬بەاڵم تەواوی ئەگەریی ئەو‬ ‫سەرکەوتنانە لە گرەوی یەکیەتی و یەکڕیزیی‬ ‫کورد دایە‪ ،‬وەگەرنا ئەو وتەیەی حاجی سەرلەنوێ‬ ‫دەبێتەوە خەاڵتمان‪:‬‬ ‫ئەگەر کارێک نەکەن لەو بەینەدا زوو‬ ‫مەمالیک کاتەکی زانیت لە دەست چوو‬ ‫گەمی سەحرا و دەریا دێتە جەوالن‬ ‫بە غەیری پێکوڕەی فەوجی سواران‬ ‫بە تڕ خانی‪ ،‬بەسەر ناچێ لەمەو پاش‬ ‫لە هەردوو ال دەتان هاڕن وەکوو ئاش‬ ‫لە ژێر پێدا دەچن حەیف و مەخابن‬ ‫گەدابن ئێوە و دوژمنتان بە شا بن‪.‬‬


‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪16‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٩‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/05/٢٦ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬ ‫سەرنووسەر‪:‬‬ ‫ڕەزا کەعبی‬ ‫بەڕێوەبەری نووسین و دیزاین‪:‬‬ ‫هێمن بایەزیدپوور‬ ‫ئێدیت و پێداچوونەوە‪:‬‬ ‫محەممەد فەرهادزادە‬

‫بۆ خوێندنه‌وه‌ی دواڕۆژ له‌سه‌ر تۆڕی ئینتێرنێت‬ ‫سه‌ردانی ‪ www.komala.com‬بکه‌ ‌ن‬ ‫پەیوەندی ‪dwaroj@komala.com‬‬

‫سەفەرێک بۆ اڵی ئەوڤیندارانی شۆرش لە چیا بەرزەکانی بۆتێ‬ ‫«لە ئێوارەیەکی هەواکەش و سافی‬ ‫بەهاری دا‪ ،‬گەواڵە هەوری ئەرخەوانی‬ ‫خاڵ خاڵ سوور و سپی‪ ،‬هێور هێور‬ ‫بە سەر شاخ و دۆڵەکاندا تێدەپەرین‪.‬‬ ‫پیرەدارە پەڵکەکان تازە لق و پۆیان‬ ‫خوێنی شینی بەهاری تێدەگەرا و چڕ‬ ‫و چڵ‌یان ئاڵەسەوز دەبوون‪.‬ئەویندارانی‬ ‫باخی ژین‪ ،‬تازە خەریک بوون گوڵ و‬ ‫شکۆفەی دڵیان بۆ باڵداری سرک و‬ ‫نەوەستی خۆشەویستی دەکردەوە‪.‬‬ ‫ئێوارە بوو‪ ،‬کیژی خۆرەتاو تازە بە تازە‬ ‫خەریک بوو پرچە خاوەکانی لە بەر دەم‬ ‫ئاوینەی چەمدا شانە بکا‪...‬بولبولێکی‬ ‫ئاشق و مەست لە سوێی گوڵی پاوان‪،‬‬ ‫تازە بە تازە خەریک بوو گەرووی بۆ‬ ‫چریکەیەکی ئاگرین و سێحراویی نوێ‬ ‫ئامادە بکا‪..‬‬ ‫چرکەی زەمان زەنگی رۆژی ‪٢٥‬ی گواڵنی‬ ‫‪١٩٨٨‬ی بە گوێی هەموو زیندەوەرانی‬ ‫دۆڵی بۆتێ راگەیاندبوو‪،‬ئێوارە بوو‪،‬‬ ‫لە پڕ هەموو نازی بەهار و سەوزایی‬ ‫باخ و ژوان و دڵداری گواڵن و چریکەی‬ ‫بولبوالن و سۆزی ئاشقانی ئازادی‬ ‫تێک ئاڵۆزکا و شێوا‪..‬لە پڕ ئاسمان‬ ‫تاریک داهات‪ .‬شاخ پارچە پارچە بە‬ ‫سەر دەڕە و دۆڵ و چەم و دارەکاندا‬ ‫رووخان‪ .‬شریخەی فرۆکە شەڕکەرەکان‪،‬‬ ‫گرمەی و گەردەلوولی ناپاڵم و پژانی‬ ‫تۆزی سیانور و خەردەل و سارین ئەم‬ ‫ناوەیان تار و مار کرد و هەموو شتێک‬ ‫لەبەریەک ترازا‪».‬‬ ‫نووسینی عەزیز ئاجیکەند‬ ‫‪٣٢‬ساڵ له‌مه‌وبه‌رو له‌ ئێواره‌ی رۆژی‬ ‫‪٢٥‬ی مانگی گواڵنی ساڵی ‪١٣٦٧‬ی‬ ‫هه‌تاوی‪ ،‬چه‌ند ته‌یاره‌ی بومب هاوێژی‬ ‫رژیمی به‌عسی عێراق‪ ،‬ل ‌ه ئاسمانی‬ ‫ئۆردوگای « بـــۆتێ « ده‌ركه‌وتن‬ ‫و ل ‌ه كرده‌وه‌یه‌كی جینایه‌تكارانه‌دا‪،‬‬ ‫«بـــۆتێ « یان بەچه‌كی شیمیایی‬ ‫بومباران كرد‪ .‬به‌م جۆر‌ه كاره‌ساتێكی‬ ‫ده‌ڵته‌زین خولقا ك ‌ه خه‌مێكی یەکجار‬ ‫قورسی خسته‌ سه‌ر دڵی هەموو‬ ‫هاوڕێانی کــۆمەڵە و خه‌ڵكی كوردستان‬ ‫و هه‌موو مرۆڤدۆستانی ناوچەکە لە‬ ‫دۆلی بالیسانی کوردوستانی عێڕاق‪.‬‬ ‫ئــەوکات هاوڕێانی پێشمەرگەی کۆمەڵە‬ ‫لە بنکەو بارەگاکانی خۆیان چاوه‌ڕێی‬ ‫هاتنی گوڵ و سه‌وزه‌اڵنی و شنه‌ی بای‬ ‫به‌هاریان ده‌كرد‪ ،‬ل ‌ه كاتێكدا ناوچەی‬ ‫جوان و سه‌رسه‌وزی بالیسان و ناوچە‬ ‫شاخاوێیەکانی دۆلی بۆتێ به‌رگی‬ ‫ره‌نگاوره‌نگی له‌به‌ر كردبوو و ئامێزی‬ ‫پڕ ل ‌ه بۆن و به‌رامه‌ی بۆ بەهارو ساڵی‬ ‫تاز‌ه كردبووه‌‪ ،‬ل ‌ه ئاوا رۆژێكدا‪ ،‬رق و‬ ‫قینی ئه‌ژدیهای حكومه‌تی به‌عس و‬ ‫دیكتاتۆر‌ه خوێن رێژه‌كه‌ی بەغدا بۆ‬ ‫له‌ناوبردنی به‌هار و گوڵ‪ ،‬شادی و‬ ‫خۆشی‪ ،‬مرۆڤ و په‌له‌وه‌ر‪ ،‬ئاسمانی‬ ‫شینی بۆتێی بۆ هه‌میش ‌ه ژاراوی كرد و‬ ‫گواڵڵ ‌ه سووره‌كانی دۆلی بۆتێی ژاكاند‬ ‫و باڵنده‌كانی ل ‌ه خوێندن الڵ كرد و غەم‬ ‫و پەژارەی بۆ هه‌میش ‌ه ل ‌ه داڵن بەندو‬ ‫دایکە جگەرسووتاوەکانی شۆرشی‬ ‫کوردوستانی بۆ هەمیشە ڕەش پۆش‬ ‫کرد‪.‬‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارانی شه‌ڕخواز ل ‌ه به‌غدا ‪ ،‬لە‬

‫هیچ کۆیەک خوێن تێری نه‌كردبوون‪.‬‬ ‫بۆیە ئه‌ژدیهای شه‌ڕ هه‌روا ل ‌ه به‌ره‌كانی‬ ‫كاولكاری و ماڵوێرانیدا جه‌سته‌ی‬ ‫ئینسانه‌كانی هه‌ڵده‌لووشی و ڕەحمی بە‬ ‫هیچ گیانلبەرێک نەدەکرد ‌‪ .‬ئه‌ژدیهای‬ ‫خؤێنمژی به‌عس ‪ ،‬ئەمجارە ب ‌ه بۆمباران‬ ‫كردن و ڕژاندنی ژه‌هری ئینسان كوژی‬ ‫خۆی‪ ،‬بە دوای خوولقاندنی کارەساتی‬ ‫دلتەزێنی هەلەبجەو گوردانی شوان ‪،‬‬ ‫رویی لەبەرەیەکی تری هاوڕیانی کۆمەلە‬ ‫کردوو ئەمجاریش گیانی ‪ ٢٣‬کەس‬ ‫لە هەرە خۆشەویستانی ناوریزەکانی‬ ‫کۆمەلەی هەستاند ‪.‬هەر ئەو رۆژە لەو‬ ‫بومبارانەدا ‪ ١٥٠ ،‬هاورێی دیكەشمان‬ ‫بریندار و مەسموم بوون كە بە هاوكاری‬ ‫كەم وینەی خەڵكی ئەو ناوچەیە دواجار‬ ‫لە مەرگ رزگاریان بوو‪.‬‬ ‫لە كاتێك دا كە هێشتا ‪ ٢‬مانگ بە‬ ‫سەر كارەساتی دڵتەزێنی گوردانی‬ ‫شوان دا تێنەپەڕی بوو‪ ،‬لە كاتێكدا‬ ‫كە هیشتا برینی قورسی بۆمبارانی‬ ‫شێمیایی ڕژیمی بەعس بۆ سەر ناوچەی‬ ‫شارەزوور كە تێدا ‪ ٧٢‬پێشمەرگەی‬ ‫كۆمەڵە وێرای هەزاران ئینسانی‬ ‫بێدیفاعی شاری هەڵەبج ‌ە و ناوچەكە‬ ‫‌گیانیانبەختكرد‪ ،‬ژانی نەشكابوو‌‪ ،‬لە‬ ‫كاتێك دا كە خەڵكی كوردستانی عێراق‬ ‫كەوتبونە بەر شااڵوی ئەنفالچیە بەد‬ ‫ناوەكان و ‪١٨٠‬هەزار كەس لە خەڵكی‬ ‫بێدیفاع لە بیابانەكانی مەركەزی عیراق‬ ‫زیندە بە چال دەكران‪ ،‬لە كاتێكدا كە‬ ‫رژیمی بەعس شاری قەاڵدزێی تەخت‬ ‫كرد و دەستی كردبوو بە وێران كردنی‬ ‫شاری رانیە‪ ،‬لە كاتێك دا كە پێنج‬ ‫هەزار ئاوایی كوردستان كاول كرابوون و‬ ‫خەڵكەكەی راپێچی ئوردوگای زۆرەملی‬ ‫كرابوون‪ ،‬لە وەها سەردەمێكی ژاناویدا‬ ‫بوو كە مەقەڕی ناوەندی كۆمەڵە ‌و‬ ‫ئورگانەكانی دەوروبەری‪ ،‬ئەمجار لە‬ ‫دۆڵی بۆتێ كەوتنەبەر پەالماری بۆمبی‬ ‫شیمیایی رژیمی دژی ئینسانی بەعسی‬ ‫عێراق‪.‬‬ ‫ئەوە‌دووهەمین جار بوو كە تەیارەكانی‬ ‫ڕژیمی بەعسی عێراق هێرشیان‬ ‫دەكردەسەر مەقەڕەكانی كۆمەڵە لە‬ ‫دوڵی بۆتێ‪ .‬پێش ئەو روداوانەش‬ ‫چەند جاری دیكە مەقەرەكانی ناوەندی‬ ‫كۆمەڵە ‌لە نزیك ئاوایی مالومە لە‬ ‫دۆڵی جافایەتی كەوتبونە بەر هێرشی‬ ‫هەوایی و توپخانەی ئەرتەشی عێراق‪.‬‬ ‫لە ئاكامی ئەم هیرشانەش دا چەندین‬ ‫هاورێی ترمان گیانیان بەختكرد بوو‪.‬‬ ‫ڕێکەوتی‬ ‫لە رووداوێکی تریشدا‬ ‫دوازدەی خاکەلێوەی هەمان سال‬ ‫شەمشەمەکۆێرەکانی بەغدا دژی کۆمەلە‬ ‫پیاڵنێکی قیزەونی تریان بەرێوەبرد کە‬ ‫لەئەنجامدا چوار هاورێی تریشمان بوونە‬ ‫قوربانی دووژمناکارێیەکانی دەولەتی‬ ‫جینایەتکاری بەعسی عێراق ‪ .‬هاوڕێیان‬ ‫رەحمان فەرشگەر ‪ ،‬بێهزاد فەدەوی ‪،‬‬ ‫رەزا یەسرەبی و عەزیز ئەسکەندەری‬ ‫ناسرواو بە شەهیدخەنجەر ‪ ،‬ئەو چوار‬ ‫تێکۆشەرو سیماناسراوەی کۆمەلەو‬ ‫بزووتنەوەی شۆرشگێرانەی کوردوستان‬ ‫بوون کەئاگری بلێسەو دووژمنکارانەی‬ ‫دەولەتی لەناوچوی سەدام حۆسێن‪،‬‬

‫ئەوانیشی گرتەوەو بوونە قوربانی‬ ‫‪.‬‬ ‫سیاسەتە دژی مرۆڤییەکانی‬ ‫هارێ فەرزادی فەدەوی سێهەمین‬ ‫گیانبەختکردووی بنەماڵە و هەروەها‬ ‫هاورێ رەزا یەسرەبیش دوومین‬ ‫گیانبەخت کرودەی بنەماڵەکەیان بوو ‪.‬‬ ‫بەاڵم هێرشی ئەمجارە ‌بۆسەر كۆمەڵە‬ ‫لە دۆڵی بۆتێ بە چەكی شیمیایی و‬ ‫گازی ژەهراوی بوو‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەم دوژمنكاریەی كە گەیشت‬ ‫بە ئاستێك دەوڵەتی عێراق‪ ،‬سیالحی‬ ‫شیمیایی لە دژی كۆمەڵە بە كار بێنیت‬ ‫چی بو؟ ئەرتەشی عێراق بەو هیرش و‬ ‫پەاڵماردانانەی بەشوێن چ مەبەستێكەوە‬ ‫بوو؟‬ ‫رژیمی عیراق وای دەزانی كە بەو‬ ‫گوشارانەی دەتوانێ كۆمەڵە بە چۆك‬ ‫دابێنێ و دەستی پێ لە هاوكاری‬ ‫كردنی خەباتی عاداڵنەی خەڵكی‬ ‫كوردستانی عێراق هەڵبگرێ‪ .‬كۆمەڵە‬ ‫خۆی بە پشتیوان و دڵسۆزی ئەو‬ ‫خەباتە ڕەوایە دەزانی‪ .‬هەر لە ‌ناو‬ ‫ئەو ‪ ٢٣‬هاوڕێ گیانبەختكردووانەماندا‪،‬‬ ‫تێكۆشەری كوردستانی عێراق هەیە كە‬ ‫لە ژێر ئااڵی سووری كۆمەڵەدا خەباتی‬ ‫شۆرشگێرانەی خۆیان درێژە پێدەدا‪.‬‬ ‫ئەوە بۆ رژێمی بەعس تەحەمول‬ ‫نەدەكرا‪ .‬بۆیە لە هیچ جەنایەتێك‬ ‫دەستی نەدەپاراست‪ .‬رژیمی عیراق‬ ‫هەوڵی دەدا پردی پەیوەندی نێوان‬ ‫هێزی پێشمەرگەی كۆمەڵە و خەباتی‬ ‫كۆمەاڵنی خەڵكی عێراق بۆ ئازادی‬ ‫بڕوخێنێ‪ ،‬هەوڵی دەدا كۆمەڵە‬ ‫ناچار بكات مه‌قەڕەكانی خۆی لە‬ ‫شوێنە ئازادكراوەكانی كوردستانی‬ ‫عێراقەوە بگوازێتەوە بۆ شوێنەكانی‬ ‫ژێر دەسەاڵتی ئەرتەشی عێراق‪ .‬بەاڵم‬ ‫كۆمەڵە وەكوو هەڵوێستێكی سیاسی‬ ‫بەرانبەر بەو هەواڵنەی دەوڵەتی‬ ‫عێراق بەردەوام خۆڕاگری دەكرد و‬ ‫نەیدەویست تا كاتێك كە شوێنێكی‬ ‫ئازاد لە كوردستانی عێراقدا مابێت‬ ‫مقەڕەكانی ناوەندی و هێزی پێشمەرگە‬ ‫لە مەنتەقەی ژێر دەسەاڵتی رژیمی‬ ‫بەعسدا بن‪.‬‬ ‫هەر لەبەر ئەوە بوو كاتێك كارەساتی‬ ‫بۆتێ روویدا خەڵكی شاری رانیە و ئەو‬ ‫ناوچەیە هەر كە ئاگادای هێرشی بەعس‬ ‫بۆ سەر مقەڕەكانی ناوەندی كۆمەڵە‬ ‫بوون‪ ،‬سەرەڕای ترس و خۆفێك كە‬ ‫رژیمی عێراق نابوویەوە‪ ،‬بە هەموو‬ ‫هێز و توانا و ئیمكاناتیانەوە بە هانای‬ ‫كۆمەڵەوە هاتنو شانۆیەكی شكۆداریان‬ ‫لە دڵسۆزی و هاوپشتی خۆیان بۆ‬ ‫كۆمەڵە نیشان دا و سەلماندیان‬ ‫كە كۆمەڵە بە هی خۆیان دەزانن و‬ ‫لە هەمان كاتدا زۆرێك لە پزیشك و‬ ‫دەرمانخانەكانی شاری سلێمانیش‬ ‫سەرەڕای ئاگادار كردنەوەیان لە‬ ‫الیەن دەوڵەتی بەعسەوە كە یارمەتی‬ ‫بریندارەكانی بۆردمانە شیمیاییەكان‬ ‫نەدەن‪ ،‬بەاڵم ئەو دووكتور و‬ ‫بیمارستانانە بە نهێنی كەوتنەخۆ بۆ‬ ‫دابین كردنی كەل و پەلی پێویست بۆ‬ ‫دەرمانكردنی بریندارەكانمان‪.‬‬ ‫له سی ودووهەمین ساڵیادی‬

‫ئازیزانەدا‬ ‫ئەو‬ ‫گیانبەختكردنی‬ ‫جارێكی دیكە هەزاران درود و ساڵو‬ ‫لە شۆڕشگێڕییان‪ ،‬لە گیانبازییان‪ ،‬لە‬ ‫فیداكاری و لە ‌لەخۆبردووییان؛ ئەو‬ ‫پەڕی رێز و خۆشەویستیشمان هەیە‬ ‫بۆ دایك و باوك و هەموو ئەندامانی‬ ‫بنەماڵە سەربەرزەكانیان‪ .‬بەالی‬ ‫ئێمەوە گەورەترین رێزگرتن لە ئازیزانی‬ ‫گیانبەخت كردوومان درێژە دانی رێگای‬ ‫پڕ لە شانازییانە و وەفادار مانەوەیە بە‬ ‫ئامانجی بەرز و پیرۆزی تا بەدێهێنانیان‪.‬‬ ‫هاوڕێانی گیانبەخت کردوو بریتین لە ‪:‬‬ ‫ئیسماعیل موستەفا زاده‬ ‫ئەحمد موحەمەدی‬ ‫بایەزید بەیاز‬ ‫پەرویز تاجەوانچی‬ ‫حوسین سیگاری‬ ‫سەعید موحەمەدی‬ ‫جەالل پێنجوێنی‬ ‫فریشتە رەزایی ناسراو بە ( زوهره )‬ ‫عەبدوالله هوشیاریان‬ ‫عەلی حوسین موحەمەدی ناسراو بە‬ ‫( تەهمورێس)‬ ‫فەرەنگیس شاهۆیی‬ ‫ناسێح مەردووخ‬ ‫کەریم عەبدواللەپور‬ ‫کەریم جەنەتی‬ ‫مەریەم مەجنوون ناسراو بە (سەعادەت)‬

‫کەمال رەزا نیژاد‬ ‫کەیومەرس مەهاجێر ناسراو بە (‬ ‫جەبار)‬ ‫مەنووچێهر مەحموەدیان ناسراو بە‬ ‫(مورتەزا)‬ ‫مەحەمەد رەسوولی خۆش سەفەت‬ ‫ناسراو بە حەمە بازوکا‬ ‫نادر قازی زاده ناسراو بە( ئازاد‬ ‫موحەمەد عومەر عەلی ناسراو بە‬ ‫( حەمەی ئاجیکەند )‬ ‫ووفا توتونچی‬ ‫حامید مودەرەسی ناسراو بە‬ ‫( حامیدە سوور)‪.‬‬

‫ئەم خۆشەویستانە پۆلێك لە‬ ‫پێشڕەوانی بزوتنەوەی سۆسیالیستی‬ ‫كوردستان و ئێران و سیمای‬ ‫هەڵكەوتوی ئەو كۆمەڵگایە بوون‪.‬‬ ‫ئەوان ئینسان گەلێكی خۆنەویست‬ ‫و گیانفیدا بوون كە لە دژی نیزامی‬ ‫زاڵمانە جمهوری ئیسالمی‪ ،‬لە دژی‬ ‫شەڕ و كوشتار و بی مافی ئینسان‬ ‫راپەڕیبوون و گیانیان لە پێناوی‬ ‫ئامانجی بەرزیان دا بەخت كرد‪.‬‬ ‫ناوی هاوڕێانی گیانبەخت کردوومان‬ ‫لە دۆلی ؛؛ بــۆتێ ؛؛ له‌ناو‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی شۆڕگێڕانه‌ی خه‌ڵكی‬ ‫كوردستان و چاالكیه‌كانی كۆمه‌ڵه‌د‌ا‬ ‫هه‌تا به‌مڕۆ‪ ،‬وه‌بیرهێنه‌ره‌وه‌ی بوێری‬ ‫و خه‌باتكاری بووه‌ و ده‌شبێ‪ .‬ڕێباز و‬ ‫ڕه‌وشت و هه‌ڵسووكه‌وتی سه‌میمان ‌ه‬ ‫و شۆڕشگێڕانه و گیانبازی و خه‌باتی‬ ‫لێبڕاوانه‌ی ئه‌م هاوڕێانەی كۆمه‌ڵه‌‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫مێژووی بزووتنه‌وه‌ی شۆڕشگێڕانه‌ی‬ ‫كوردستان جێكه‌وتووه‌‪.‬‬ ‫یادی ئازیزیان بەرزو بەرێز بێ‪..‬‬

‫دواستوون‬ ‫عەزیز ئاجیکەند‬

‫جەنایەت لە سێبەری بێدەنگیدا‬ ‫چیرۆکی ژیانی سەختی کۆلبەران ‪ ،‬شتێکی‬ ‫نامۆنیەو زۆر بەداخەوە ئەمرۆ بۆتە وێردی‬ ‫سەرزارانو رۆژ و شەو نیە هەوالێکی دلتەزێن‬ ‫ناخمان نەهەژینێ‪ .‬هەوالێک کە باس لە مەرگ و‬ ‫سەفەرێکی بێ گەرانەوەی زەحمەتکێشانێک دەکات‬ ‫کە لەبەر ناچاری ڕێگای هاتوو نەهات دەگرنەبەرو‬ ‫هەنگاو بەهەنگاو بەدوای پارۆنانیکدا ‪ ،‬بااڵی‬ ‫بەرزی کێوەکان و دەشتەکانی کاکی بەکاکی لە‬ ‫سنورەکانی نیوان دوو والتی ئێران و عێراق دەپێون‬ ‫و دەستوو پەنچە لەگەڵ مـــــەرگ نەرم دەکەن ‪.‬‬ ‫بست بەستی کێوەکانی کوردوستان و هەلدێرەکان‬ ‫لە سەر سنورەکان شاهیدی ئەو ڕاستێیەن کە‬ ‫چۆن کۆڵبەران بە گەرووی مەرگدا ڕۆ دەچن و‬ ‫چڵۆن لەشیان بەدەستی هێزەسەرکوتگەرەکانی‬ ‫کۆماری ئیسالمی خەلتانی خوێن دەکرێ ‪.‬‬ ‫وه‌رزی زستان و سه‌رمای هه‌ناوته‌زێنی كێوه‌كانی‬ ‫زاگرۆس‪ ،‬وەرزی بە گوول نەخشاوی بەهارو هاوین و‬ ‫پاییزو كار ل ‌ه شه‌ودا و تێپه‌ڕین ل ‌ه نێوان ملیۆنان‬ ‫مینی پاشماوه‌ی شه‌ڕی وێرانكه‌ری ئێران و عێرا ‌ق‬ ‫و بۆسه‌ی چه‌ت ‌ه و ڕێگرانی سپای پاسداران و هێزی‬ ‫ئینتزامی ك ‌ه هه‌موو شه‌وێك چرای دووكه‌ڵ گرتووی‬ ‫بنه‌ماڵه‌یه‌كی هه‌ژار ده‌كوژێننه‌وه‌‪ ،‬ژیانی و بەسەرهاتی‬ ‫ڕاستەقینە و بەردەوامی ئەو کۆمەڵە ئینسانەپێک‬ ‫دێنێ کەبە ناوی کۆڵبەر پێناسە دەکڕێن ‪ .‬ترس ‪،‬‬ ‫دلەڕاوکێ ‪ ،‬وەدسخستنی بارێکی گونجاو بۆ هێنانی‬ ‫بۆ ئەودیوی سنوور‪ ،‬ئەو دیمەن و بارودۆخانە پێک‬ ‫دێنن کە بالی بەسەر ژیان و گوزەرانی کۆلبەراندا‬ ‫کێشاوە تا پارووە نانی تێیدا وەدەسخەن ‪.‬‬ ‫بێکاری بەرین و روو لە زیاد بوونی الوان و‬ ‫خەڵکی دەستکورتی کوردوستان‪ ،‬بۆتەهۆی ئەوەی‬ ‫ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی هەژاری شار و دێهاتەکانی‬ ‫ئەم ناوچانە بە ئامانجی دەستەبەر کردنی کارێکی‬ ‫وەرزی بەرەو ناوچەکانی تری ئێران کۆچ بکەن‪.‬‬ ‫ئەمانە هەروەها کاتێک دەگەڕێنەوە بۆ کوردستان‪،‬‬ ‫ناچارن دەستبکەن بە کاری وەک دەستفرۆشی و‬ ‫کۆڵبەری و کاسبکاری لەسەر سنورەکان‪ .‬پێکهاتەی‬ ‫تەمەنی و جنسیەتی ئەو کەسانەی کە کاری‬ ‫کۆڵبەری دەکەن‪ ،‬گەلێک جۆراو و جۆرە‪ .‬لەنێو‬ ‫کۆڵبەرەکاندا لە منداڵی ‪ ١٠‬سااڵنەوە دەبیندرێت تا‬ ‫پیری‪ ٧٠‬ساڵە‪ .‬لەگەڵ ئەوەشدا ژنانی سەرپەرستی‬ ‫بنەماڵە و الوانی خوێندەواری بێکاریش تەیفێکی‬ ‫بەرچاو لە کۆڵبەرەکان پێکدێنن‪ .‬زۆربەی گوزەرگا‬ ‫سنوریەکان لە سەڵماسەوە تا هەورامان و بە تایبەت‬ ‫دەروازە سنووریەکانی پیرانشار‪ ،‬سەردەشت‪ ،‬بانە‬ ‫مەریوان شوێنی پەڕینەوە و کاسبی کردنی ژنان و‬ ‫پیاوان‪ ،‬الوان و مندااڵنێکە کە لە یاری ڕاستەقینە‬ ‫لەگەڵ مەرگدا بۆ بەڕێوه‌چوونی ژیان دەرگیرن‪.‬‬ ‫کۆڵبەری و کاسبی کردن لە سەر سنورەکانی‬ ‫کوردستان‪ ،‬هەم وەک پیشەیەک لەنێو پیشەکانی‬ ‫تردا چاولێدەکرێ و هەم لە ڕوانگەی کۆماری‬ ‫ئیسالمییەوە تاوانێکە وەک تاوانەکانی تر لەناو‬ ‫کۆمەلگا ‪ .‬ا کۆڵبەری لە ڕوانگەی کۆماری ئیسالمیەوە‬ ‫تاوانە‪ ،‬لەم رووەوە ڕۆژانە ژمارەیەک لەم ستەمکێشە‬ ‫بێ دیفاعانە دەکەونە کەمینی بەکرێگیراوانی سپا و‬ ‫هێزە ئینتیزامیەکانەوە و وەک دوژمن لە مەیدانی‬ ‫شەڕدا هەڵسوکەوتیان لەگەڵ دەکرێت‪ .‬ئەوان‬ ‫ڕاستەوخۆ تەقەیان لێدەکرێت و درێژەی ژیانیان‬ ‫دەنێنە گرەوی دەستەبەر کردنی پاروە نانێکەوە‪.‬‬ ‫زۆربه‌ی کۆڵبەرەکان ئەو ئینسانە شەریفانەن کە‬ ‫خەڵکی کوردستان بە باشی ئەوان دەناسن‪ .‬الوانێکی‬ ‫خوێندەوارن کە وەک سەدان هەزار الوی دیك ‌ه‬ ‫لەژێر سێبه‌ری ده‌سه‌اڵتی پڕ لە شەرمەزاری ڕژیمی‬ ‫ئیسالمیدا‪ ،‬بە لەشکری بێکارانەوە پەیوەست بوون‬

‫‪...‬بۆ ل‪3‬‬


Issuu converts static files into: digital portfolios, online yearbooks, online catalogs, digital photo albums and more. Sign up and create your flipbook.