Boekblad magazine 6 2018

JAARGANG 185 JUNI 2018

Vakblad voor het boekenvak WWW.BOEKBLAD.NL

Jeroen Overstijns (Standaard Uitgeverij):

‘BETERE BOEKEN KUNNEN DE MARKT EEN IMPULS GEVEN’

HET ENIGE DRUKWERK DAT U VAN ONS PAGINA VOOR PAGINA MAG UITSCHEUREN Bij Wilco zijn we ingesteld op het maken van boeken en tijdschriften. Maar wist u dat we ook specialist zijn in scheurkalenders? Met onze ruime ervaring en passie voor scheurkalenders produceren wij graag uw uitgaven voor 2019.

WILT U MEER WETEN? Neem dan contact op met één van onze accountmanagers.

Wilco - Vanadiumweg 9, 3812 PX Amersfoort, t. +31 (0)88-1105 500, info@wilco.nl Wilco is in combinatie met Bariet Ten Brink, toonaangevend in de boeken- en tijdschriftenmarkt.

IN DIT NUMMER:

12

Jeroen Overstijns (Standaard Uitgeverij)

‘BETERE BOEKEN KUNNEN DE MARKT EEN IMPULS GEVEN’

COLOFON Redactie Vincent van de Vrede (hoofdredacteur) Geraldine te Gussinklo (web- en eindredacteur) Redactieadres Louise de Colignystraat 15 1814 JA Alkmaar T (072) 531 49 78 E redactie@boekblad.nl

Sander Knol, Martijn Lindeboom, Frederike Scholing, Jochen de Vos, Enno de Wit, Marjoleine Wolf,

Boekblad is een maandelijkse uitgave van Stip Media

Abonnementen Onze klantenservice is van ma t/m vr telefonisch bereikbaar van 9.00-17.00 uur T (072) 531 49 78 E info@stipmedia.nl

Medewerkers aan dit nummer Gerda Aukes, Maarten Dessing, Lotte Dijkstra, Nele Hendrickx, Hans van der Klis,

Uitgeverij Stip Media Louise de Colignystraat 15, 1814 JA Alkmaar

Vormgeving colorscan, Velsen-Noord www.colorscan.nl

4

Uitgever Vincent van de Vrede vincent@stipmedia.nl

Advertenties Hannah Kriek, sales T (072) 531 49 78 E verkoop@stipmedia.nl

www.boekblad.nl

Druk Ten Brink (Meppel) © 2018 Stip Media Overname van artikelen is alleen toegestaan met bronvermelding en na overleg met de uitgever. Voor het kopiëren van artikelen in reprorecht verschuldigd. Zie voor meer informatie www.reprorecht.nl

INHOUD

22

Het audioboek wordt serieuze business

EN VERDER 04 Vooraf

26

Vincent van de Vrede, uitgever Stip Media

08 Over het nieuws

INDEX Poetry Books

Frederike Scholing, Sander Knol en Nele Hendrickx

18 Interview

Walhalla voor poëzieliefhebber

Marieke Derksen over uitgeverij Voetbal Inside

31 Column

Marjoleine Wolf, De Amsterdamse Boekhandel

36

Het boekenvakABC van Maarten Asscher

34 Impressie

De Literaire Salon (Ambassade Hotel)

44 Selfpublishing Frank Krake, auteur

48 De lezer

Gerda Aukes van boekhandel Den Boer in Baarn

49 Recensies Abonnementsprijzen 2018 Jaarabonnement Boekblad compleet is € 261. ZZP- (kopie KVK-bewijs opsturen) en studentenabonnement (kopie studentenkaart opsturen) is € 141. Proefabonnement van 3 edities en toegang tot alle online artikelen € 26,50. Boekblad volledig digitaal abonnement € 201. ZZP- en studentenabonnement € 81. Boekblad tabletabonnement € 105. ZZP- en studentenabonnement is € 45. Zie de omschrijving van de

verschillende abonnementen op www.boekblad.nl. Toeslag buitenland is € 63. Alle abonnementen zijn exclusief BTW en inclusief verzend- en administratiekosten. Abonnementen worden automatisch jaarlijks verlengd en tot wederopzegging aangegaan, met uitzondering van het proefabonnement. Opzegging kan uitsluitend schriftelijk plaatsvinden tot 3 maanden voor het einde van de lopende abonnementsperiode

Zie www.boekblad.nl/voorwaarden ISSN 1586-2897

Boekverkopers lezen

Persberichten welkom op redactie@boekblad.nl Per 1 januari 2012 is een nieuwe wet in werking getreden rondom verlengings- en opzegtermijnen van abonnementen voor consumenten. Dit geldt niet voor abonnementen op vakinformatie, die u uit hoofde van uw beroep of bedrijf bent aangegaan

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

5

6

FOTO: ANTIQUARIAAT DE ALKENAER

VOORAF

EVEN VOORSTELLEN Vincent van de Vrede, uitgever en hoofdredacteur ad-interim

Voor u ligt het eerste nummer van Boekblad Magazine dat door nieuwe uitgever Stip Media is gemaakt. Het duurde iets langer dan we gehoopt hadden, maar na het faillissement van de vorige uitgever, Pubmedia, was er even tijd nodig om alles over te zetten. We verwachten dat dit proces de komende weken verder wordt afgerond en zijn dankbaar voor de vele positieve reacties uit de boekenwereld aangaande de doorstart. Graag vertel ik wat meer over onze uitgeverij en zijn achtergrond. Ik begon zelf in mijn studententijd –begin deze eeuw– als verkoper in antiquariaat De Alkenaer (ooit de favoriete Alkmaarse winkel van wijlen Joost Zwagerman). Al zolang ik me kan herinneren heb ik een passie voor boeken; werken bij De Alkenaer voelde dan ook als vertoeven in een soort walhalla. Met het steeds verder teruglopen van fysieke winkels ben ik dankbaar dat ik nog net de goede tijd heb meegemaakt van het antiquariaat, voordat het internet echt de kaarten opnieuw schudde. Ik vulde dat werk aan met tekstproducties: zo werd Stip Media geboren en groeide het team. Zo’n tien jaar later begonnen we ook zelf bladen uit te geven. Onze focus lag vanaf het begin bij special-interest. Zo geven we titels uit als Boekenpost, Zenit en de Verzamelkrant, maar ook bladen in opdracht, waaronder Catawiki Magazine. Verder ben ik sinds 2013 voorzitter van de Bond van Handelaren in Oude Boeken (BOB). Boeken en bladen lopen als een rode draad door mijn (werkzaam) leven en ik voel nog precies dezelfde liefde voor alles wat gedrukt staat als toen ik bij De Alkenaer begon. Ik vind het daarom ook heel bijzonder dat wij zo’n prachtige titel als Boekblad mogen voortzetten. Een merk met een indrukwekkende historie en traditie! En een titel die we voor én met u mogen maken. Bij dezen nodig ik u van harte uit om suggesties, tips en vragen aan ons te mailen op redactie@boekblad.nl. Ik wil ten slotte een bijzonder woord van dank uitspreken voor alle mensen die bij Boekblad betrokken zijn of waren en het dus gebracht hebben tot wat het nu is, in het bijzonder Mandy den Engelsman, Eva Geerts, Lucie Vermeij en de zeer gedreven freelancers (schrijvers en fotografen). Hun inzet en liefde voor Boekblad inspireren ons ook, net als de contacten met u als lezer! Met hartelijke groet, Vincent van de Vrede vincent@stipmedia.nl

7

Home

Nieuws

Magazine

Boekblad was erbij

Vacatures

Blogs

Agenda

Over het nieuws Boekenvakkers reageren op de voor hen belangrijkste en opvallendste nieuwsberichten van Boekblad.nl.

FREDERIKE SCHOLING Sinds 1 mei bedrijfsleider van Boekhandel Lovink, die door een stichting werd overgenomen

Librisbeurs: Boekhandelaren blij met spreiding titels Het is altijd weer een verrassing wat er gaat verschijnen voorafgaand aan de beurs. Het doornemen van de prospectussen is een van de leukste dingen uit het vak. Er komen opvallend veel mooie titels aan. Graag wil ik uitgeverij Emanuel uitlichten. Uitgeverij Querido Kinderboeken ging ter ziele en onder deze eervolle naam maakten ze een doorstart, en hoe! Er wordt minder uitgegeven, gerichter, en dat is goed. Voor de boekverkoper is het gespreid uitbrengen van titels prettig en vermoedelijk komt het het boek ook ten goede. 33 genomineerden voor Boekverkoper van het Jaar Ik heb het altijd iets raars gevonden, de Boekverkoper van het Jaar-verkiezing, omdat ik dacht: ik weet wel wie dat is, maar die is nooit ook maar genomineerd. Daarom wil ik bij deze mijn persoonlijke boekverkoper van het jaar in zonnetje zetten: Boeije Jansen uit Lochem. Met grote passie en kennis maakte hij boekhandel Lovink tot wat het is: een boekhandel met een ziel. Het is een eer om sinds 1 mei zijn opvolger te mogen zijn.

8

Nieuw boekenprogramma met Matthijs van Nieuwkerk Goed nieuws! We kunnen nog wel een boekenprogramma gebruiken. Er is behoefte aan, bovendien is het wel aan van Nieuwkerk besteed. Atlas Contact: ‘Aantal luisteraars podcasts boven verwachting’ Dat verbaast me niets. Is het luisterboek alweer achterhaald?

SANDER KNOL Uitgever van Xander Uitgevers, dat in mei een kort geding won over het boek Cruijff, de magere jaren

De Bijenkorf wil boekenafdeling uitbesteden aan AKO De Bijenkorf-boekhandel, waarbinnen destijds zelfs mooie uitgeversmerken hun eigen shop-in-shop hadden, wordt dat nu zelf. Toen ik ooit op de Bijenkorf-inkoop mijn entree maakte in het boekenvak was er geen grotere tegenstelling denkbaar dan tussen de (toen) naar tabak ruikende inloopzaak en het geparfumeerde warenhuis dat zijn eigen ‘Boekenweekgeschenk’ uitgaf, legendarische schrijversmarkten organiseerde en de belevenisboekhandel (inclusief de top 20-tafel) naar Nederland bracht. Het altijd in de interne strijd om meters, marketing en identiteit geharnaste boeken-

www.boekblad.nl

team zal zich nu succesvol opnieuw uitvinden onder AKO, de echte high-traffic specialist in het Nederlandse boekenvak. Librisbeurs: Boekhandelaren blij met spreiding titels Ineens was het er, die enorme aandacht voor titelspreiding, en de discussie daarover. De boekhandel enerzijds, redenerend vanuit de consument en de wens stille maanden wat minder stil (en beter renderend) te maken, en de uitgevers voor wie zo’n marktgerichte commerciële planning ondergeschikt leek aan redactionele toevalligheden. Terecht doet Libris een poging om iedere maand (dat zijn er twaalf) of week (dat zijn er tweeënvijftig) weer wat nieuws in de winkel te kunnen bieden. Maar gelukkig bleef de vreugde op de beurs niet alleen bij die titelspreiding; de meerwaarde zat uiteindelijk in het gesprek over belangrijke boeken. En het is heel tof te lezen dat zelfs een van de meest eigenzinnige boekverkopers van Nederland dankzij onze vertegenwoordigers nu ook overtuigd is dat de zomer van 2018 de zomer van De zeven zussen wordt. Kobo Plus: na één jaar 125.000 lezers De vraag is natuurlijk in welk gat in de markt Kobo Plus nu gesprongen is en wat daarvan de toegevoegde waarde is. Gemak, loyaliteit en het voor consumenten heel aantrekkelijke ‘flat rate’-concept. En ja, die grote keuze in laaggeprijsde boeken.

LEES DE BESPROKEN ARTIKELEN OP BOEKBLAD.NL

Op de eerdergenoemde beurs wordt actief gewerkt met die toptitellijstjes, echt zinvol, maar de groei van Kobo Plus zou de boekhandel ook kunnen aanzetten actief te werken aan een prijsbeleid, vooral in het laagste prijssegment. De Wet Op De Hoogste Boekenprijs regeert vandaag, mid- en lowprices van alleen de bekendste auteurs worden nog goed ingekocht en de maximalisatie van de kassa-aanslag is leidend. Heel begrijpelijk allemaal, kijkend naar het dalend aantal mensen in de winkelstraat en het dalend aantal aankopen per boekhandelsbezoek, maar zou het kunnen dat de boekhandel zich inmiddels uit de markt geprijsd heeft? En zou het kunnen dat voor een relatief minder bekende (maar steengoede) auteur als Sandrone Dazieri er juist in dat tweede, lager geprijsde leven de grote kansen liggen? Voor veel uitgevers zijn de subscription-based kanalen (inclusief digitaal uitlenen via de bibliotheek) uitgegroeid tot belangrijke afnemers met een hoog volume. Zijn dat nieuwe lezers, welnee, het zijn de veellezers die elders hun honger naar laaggeprijsde boeken niet meer kunnen stillen. De lezers zijn er en de titels zijn er, ik zou het wel weten.

NELE HENDRICKX Vertrekkend uitgever bij De Geus en per 25 juni directeur van het Letterenhuis Antwerpen

Theo Thijssen-prijs 2018 voor Bibi Dumon Tak Stel je een oud lagereschoolpand hartje Amsterdam voor. Een ommuurde speelplaats met groen aan

het stuk dat grenst aan de andere tuinen. En een drúkte op die speelplaats! Geen spelende en uitgelaten kinderen, wel feestende en uitgelaten auteurs. Want wat een parelende dag, die dinsdag 15 mei: Bibi Dumon Tak krijgt de driejaarlijkse Theo Thijssen-prijs voor kinder- en jeugdliteratuur 2018 en komt toosten met de collega’s van Querido Kind. Iets verderop op diezelfde speelplaats klinken de collega’s van Nijgh op het eerste boek van Tatjana Almuli; Nijgh Cuisine doet iedereen watertanden met de cocktails waarmee zij het succes van Jigal Kant vieren en wij Geuzen vieren het het net beklonken nieuwe boek van Martin Hendriksma dat geen enkele, maar dan ook werkelijk geen énkele Nederlander onberoerd zal laten. Bubbels, bubbels, bubbels. Boekenbeurzen Leipzig en Parijs in teken van Nederlandstalige literatuur Gezocht en niet gevonden op boekblad: de Foire du Livre in Brussel. Ik heb de indruk dat er maar weinig boekenvakkers deze Franstalige boekenbeurs in Brussel kennen? Het is een fijne, overzichtelijke beurs op een aparte plek en een volwaardige voorafspiegeling van de beurs in Parijs een paar weken later. Naast de mooie aandacht voor Nederlandstalige literatuur in Leipzig en Parijs dit jaar, is Vlaanderen volgend jaar van 14 tot 17 februari 2019 eregast op die Foire du Livre. In tijden waarin het knokken is om zichtbaarheid voor al die prachtige boeken en auteurs, goed om dan ook daar halt te houden, om je eigen auteurs te promoten of om andere te ontdekken. Het programma wordt later dit jaar voorgesteld, er is ook een professioneel programma op vrijdag 15 februari 2019.

LOTTE DIJKSTRA Voorzitter van Stichting Elspeet, tevens als redacteur van Blossom Books medeverantwoordelijk voor de aangekondigde YA-klassiekerlijn

‘Anne Frank, A cold case diary’ door Marianne Schönbach wereldwijd verkocht Het leuke aan dit bericht vind ik dat de verkoop van de rechten op zichzelf al zo’n opwindend verhaal is. Geheimhoudingsverklaringen, buzz op de bookfair en de spanning van het bieden – ik kan me voorstellen dat het zowel voor Schönbach als voor Ambo|Anthos, die de Nederlandse rechten verkreeg, een hectische maar geweldige tijd was. Sowieso is er de laatste tijd veel in het nieuws over Anne Frank, zoals de twee afgeplakte pagina’s uit haar dagboek die nu leesbaar zijn gemaakt. Het is al eerder gezegd in deze rubriek, maar het is toch mooi dat boeken nog steeds zoveel teweeg kunnen brengen – ook zeventig jaar na verschijnen. Ik ben benieuwd naar de uitkomst van het onderzoek in A cold case diary, en kan niet wachten om het boek te lezen. 33 genomineerden voor Boekverkoper van het Jaar Vanaf nu kan er gestemd worden op Boekverkoper van het Jaar. Als voorzitter van Stichting Elspeet weet ik dat dit zowel voor ons als voor de boekhandel het begin van een heel leuke periode is. Sommige boekhandelaren zijn bescheiden en willen geen campagne voeren, anderen gaan er juist vol voor en zetten een laptop naast de kassa, maken posters en werven klanten om te stemmen. En waarom ook niet: alle boekhan-

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

9

Home

Nieuws

Magazine

Boekblad was erbij

Vacatures

Blogs

Agenda

Over het nieuws Boekenvakkers reageren op de voor hen belangrijkste en opvallendste nieuwsberichten van Boekblad.nl.

delaren op de lijst zijn toegewijd, betrokken en werken keihard om klanten naar de winkel te trekken, in al het online-winkelgeweld. Het is niet meer genoeg om alleen achter de toonbank te staan, de boekhandel is ook een evenementenlocatie en ontmoetingsplaats geworden. Dat vergt een andere aanpak, de boekhandelaar moet steeds weer nieuwe ideeën bedenken en onvermoeibaar enthousiast zijn. Ik vind dat we ze daar zeker voor in het zonnetje mogen zetten. Nominaties Beste Boek voor Jongeren 2018 bekend Deze lijst bekeek ik met een dubbel gevoel. Ik vind de Boekenweek voor Jongeren een fantastisch initiatief (en de naamswijziging heel goed – het was eerst ‘Literatour’). De campagne richt zich op jongeren tussen de 15 en 18 jaar. Dat is hard nodig: uit recent onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau bleek dat het aantal lezende tieners en jongvolwassenen weer is gedaald. De boeken op de shortlist voor Beste Boek voor Jongeren zijn ongetwijfeld allemaal prachtig, maar ik vind het jammer dat er maar heel weinig boeken op staan die speciaal voor jongeren zijn geschreven of uitgegeven. En die worden wel gemaakt: er zijn het afgelopen jaar ongelooflijk veel mooie Young Adult-boeken verschenen, die ik allemaal mis op deze lijst. Ik begrijp dat de jury op zoek gaat naar literaire kwaliteit, maar die boeken zijn er ook met NUR 285.

10

Young Adult in het juryrapport afdoen als ‘marketingtechnisch label’ vind ik pijnlijk, en ik denk dat er veel mooie boeken zijn overgeslagen in deze verkiezing.

MARTIJN LINDEBOOM Voorzitter van de Stichting Fantastisch Genre, organisator van de Harland Awards Boekprijs, die dit jaar níét werd uitgereikt

Raad voor Cultuur: boekenvak opgeveerd, maar auteurs in nood De daad bij het woord, het advies van de Raad voor Cultuur, heeft een paar zeer interessante aanbevelingen, waar ik als auteur, maar zeker ook als promotor van lezen in het algemeen en fantastische verhalen en boeken in het bijzonder, enthousiast van word. Niet-lezende jongeren aanspreken door aansluiting te zoeken bij fantasyseries en games lijkt mij een mooi initiatief. Daar liggen kansen, zeker als festivals, boekhandels en uitgeverijen meer gaan samenwerken om daar (boek)oplossingen op maat voor te bedenken. Een bundel met Nederlandstalige verhalen, speciaal gericht op die doelgroep, liefst met online elementen, interactief en ‘live’ ondersteund met optredens… Ideeën beginnen al bij me te borrelen en ik moedig dat soort initiatieven zeer aan.

www.boekblad.nl

Baanbrekende sciencefictionauteur Ursula K. Le Guin overleden Ik ben opgegroeid met de boeken van Ursula Le Guin en heb grote bewondering voor haar en haar werk. Naast haar boeken – ik hield vooral van de Aardzee-serie – was ik erg onder de indruk van het fantastische verhaal ‘The Ones Who Walk Away from Omelas’ over een utopische samenleving met een dystopische basis. Haar werk is zo gelaagd dat het als avontuurlijke SF en fantasy, als emancipatorische fictie en als diepgravende literatuur gelezen kan worden. Een uitzonderlijk schrijfster. Geen Harland Awards Boekprijs is slag voor het fantastische genre De jury van de Harland Awards Boekprijs nam in april het pijnlijke besluit – voor alle betrokkenen, van genomineerden en organisatie en van jury tot liefhebbers – om de wedstrijd af te sluiten zonder de hoofdprijs uit te reiken. Reden: de jury vond de kwaliteit van de vijf boeken op de shortlist niet voldoende. Tijdens de Dag van het Fantastische Boek – een geslaagd evenement met o.a. optredens van Ronald Giphart, Naomi Novik en Ursula Le Guin-biograaf Julie Phillips – werd hierover een panel georganiseerd, waar betrokkenen en deskundigen over deze heftige uitslag spraken en sindsdien wordt er online ook nog flink door gediscussieerd. Daarbij wordt nogal eens de indruk gewekt

LEES DE BESPROKEN ARTIKELEN OP BOEKBLAD.NL

dat het zou gaan om een tegenstelling tussen fantastiek en literatuur, maar dat is niet het door de jury aangekaarte punt. Voor de toekomst van het fantastische genre in Nederland is het van groot belang dat er steeds weer gestreefd wordt naar het zo goed mogelijk maken van verhalen en boeken: goed geschreven, sterke personages, mooie, geloofwaardige verhaallijnen, sterke beelden en de ‘sense of wonder’ die centraal staat in deze genres. Ik hoop dat daar de nadruk weer op komt te liggen en dat het Nederlandse taalgebied veel meer fantastische parels voort gaat brengen.

JOCHEN DE VOS Initiatiefnemer van literair platform Karakters

Uitgeverij Das Mag introduceert de ‘Sampler’ als opvolger van Das Magazin Das Mag is al jaren de grootste innovator in het boekenvak en zal dat wellicht nog een tijdje blijven. Ze hebben lef, denken over iedere stap die ze zetten ontzettend goed na en voelen goed aan wanneer ze wat moeten doen. Je hebt als buitenstaander steeds het gevoel dat daar iets gebeurt. Waar veel andere uitgeverijen en literaire instanties op dit moment praten over innovatie, zijn zij al drie stappen verder, ook al zijn veel van de ideeën die ze uitvoeren heel simpel. Zo ook de Sampler. Het getuigt van veel lef om te stoppen met Das Magazin – waar voor hen natuurlijk alles mee begon. Maar de Sampler is volgens mij een meer dan waardige opvolger. Het

concept hebben ze dan wel gestolen uit de muziekindustrie – XL Recordings doet het bijvoorbeeld al jaren – ze weten het wel perfect te implementeren in het boekenvak. En dat allemaal met veel overtuiging en natuurlijk veel oog voor de vorm. Das Mag vaart zijn eigen koers en door geen concessies te doen hebben ze de laatste jaren een ontzettend sterk merk neergezet en mensen aangezet om meer te lezen. VRT begint lees-community ‘LangZullenWeLezen’ Wanneer een instantie als de VRT met een nieuw initiatief komt, zijn de verwachtingen hooggespannen. Zij kunnen effectief iets veranderen. Maar ik kan jammer genoeg niet anders zeggen dan dat ik teleurgesteld ben in LangZullenWeLezen. Het platform oogt inspiratieloos en is exact wat mede-initatiefnemer Boek. be jaren geleden al eens heeft proberen op te zetten. Dat platform bleek geen succes, aangezien anderen, bijvoorbeeld Goodreads en Hebban, het idee reeds vele malen beter hebben uitgevoerd. ‘Met LangZullenWeLezen wil de VRT iedereen goesting geven om meer – of weer – te gaan lezen,” staat op hun website. Dat beoogt natuurlijk ieder boekenplatform, maar ik stel graag de vraag of dat gaat lukken met een platform waar je amper informatie over boeken kan vinden en je verder alleen maar geënthousiasmeerd wordt door tien leesambassadeurs en mensen die, in veelal twee zinnen, iets zeggen over een boek dat ze gelezen hebben.

Nieuw literair platform Karakters gaat voor andere benadering boek Met Karakters willen we op een andere manier aandacht voor het boek creëren. Alles draait bij ons rond duiding in plaats van kritiek en we proberen het boek ook te benaderen vanuit verwante cultuursectoren zoals bijvoorbeeld de muziek en film. We willen mensen enthousiasmeren over boeken door achtergronden te vertellen en heel veel auteurs en kunstenaars uit verschillende disciplines aan het woord te laten én actief bij het platform te betrekken. Zo hechten we ook veel waarde aan de vorm en worden alle artikelen voorzien van illustraties en/of foto’s. Ik ben heel benieuwd hoe het platform na de lancering onthaald gaat worden. Hoe dan ook is het opzetten van Karakters al een heel avontuur geweest. We hebben er met een hele groep ontzettend gemotiveerde en enthousiaste boekenvakkers aan gewerkt en hopen dat we ons steentje kunnen bijdragen aan het vergroten van de online zichtbaarheid van het boek. Het worden hoe dan ook interessante, leerzame en mooie maanden.

Het is hoe dan ook wel een goed teken dat de VRT steeds meer oog krijgt voor het boek, nadat ze eerder Hugo’s hebben aangekondigd, maar ik hoop dat ze snel met andere initiatieven komen. Cobra.be vanonder het stof halen en herdenken, bijvoorbeeld.

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

11

JEROEN OVERSTIJNS 1972 Geboren te Merksem (‘maar opgegroeid op 50 meter van de Nederlandse grens’) 1995 Nederlandse Taal- en Letterkunde aan de KU Leuven 1995-2005 Verschillende functies bij Wolters Kluwer Belgium 2005-2008 Chef Standaard der Letteren en Manager De Standaard Online 2008-2010 Manager internet Sanoma Belgium 2010-2014 Manager Standaard Uitgeverij Professional 2015-2016 Chief Commercial Officer Larcier 2016-heden Algemeen Directeur Standaard Uitgeverij

12

www.boekblad.nl

DE VISIE

Jeroen Overstijns (Standaard Uitgeverij):

‘ALS IETS DE MARKT EEN IMPULS KAN GEVEN, DAN ZIJN HET BETERE BOEKEN’

L Een klein half jaar is STANDAARD UITGEVERIJ inmiddels zelfstandig. Met een fris optimisme dat de algemeen directeur JEROEN OVERSTIJNS eigen is, werkt het Vlaamse bedrijf gestaag een nieuwe strategie uit – om stap voor stap één heldere lijn in de waaier van activiteiten te krijgen. Auteur Maarten Dessing, Foto’s Jan Reinier van der Vliet

Lange tijd was Jeroen Overstijns als literair criticus een van de bekendste namen in het Vlaamse boekenwereldje. Een jaar of vijftien besprak hij achtereenvolgens Nederlandstalige en Angelsaksische literatuur, een deel van die periode was hij ook chef van de boekenbijlage van De Standaard. Minder bekend was dat hij boeken besprak in zijn vrije tijd. Het was een bijbaan. Met uitzondering van zijn jaren bij de krant maakte hij carrière in het uitgeven voor juridische en financiële professionals. Alleen wie wist dat Overstijns bij Wolters Kluwer werkte, was niet verbaasd dat hij boven kwam drijven als directeur van Standaard Uitgeverij. In 2016 volgde hij Peter Quaghebeur op in die rol. Na de verzelfstandiging van de Vlaamse divisie van WPG werd hij met vier mede-investeerders – onder wie voormalig WPG-directeur Koen Clement – zelfs eigenaar van de uitgeverij. Dat maakte hem op een andere manier opnieuw een van de bekendste namen in het Vlaamse boekenwereldje. Droomde u er als criticus van eens een algemene uitgeverij te leiden? ‘Nee. Dingen overkomen mij. Als je er hard aan trekt om ergens te komen, merk je dat de realiteit meestal wispelturig is en die je een andere kant op duwt. Ik werkte bij de business-to-businessuitgeverij. WPG vroeg mij daarom om Standaard Uitgeverij Professional te leiden. Nadat die was verkocht aan Larcier en ik mee verhuisde, werd ik gevraagd terug te keren om WPG België te leiden. De discussie die uiteindelijk leidde tot verzelfstandiging, speelde nog niet bij mijn terugkeer maar borrelde wel al binnen de organisatie. Dus ook mede-eigenaar worden was een kwestie van een mogelijkheid die zich voordeed.’

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

13

Wat vond u destijds van Standaard Uitgeverij? ‘Ik heb honderden boeken besproken. Literaire fictie. In die tijd gaf Standaard Uitgeverij die weinig uit, dus ik heb zelden een uitgave van ons besproken. Als onderdeel van WPG vertegenwoordigde het wel fondsen als De Bezige Bij, waar ik veel van besprak. Een erg indrukwekkend fonds. Ook nu. De laatste jaren heeft het een nieuwe adem gevonden. Ze geven veel boeken uit die ik graag lees. Als kind verslond ik wel de strips van Standaard Uitgeverij. Met je spaargeld de nieuwe Kiekeboe kopen! Het is geweldig om nu de helden van mijn jeugd uit te geven.’

‘DINGEN OVERKOMEN MIJ. ALS JE ER HARD AAN TREKT OM ERGENS TE KOMEN, MERK JE DAT DE REALITEIT JE MEESTAL EEN ANDERE KANT OP DUWT’ U kunt natuurlijk ook moeilijk toegeven dat u de thrillers van Standaard Uitgeverij eigenlijk rommel vond. ‘Dat vooroordeel is even gemakkelijk als fout. Niet alles wat buiten de smaak van de literaire goegemeente valt, is meteen rommel. Iets is rommel ongeacht het genre of de complexiteit. Of het nu gaat om thrillers of literatuur, het wordt rommel als het slecht wordt gemaakt en uitgegeven. En dat deed en doet Standaard Uitgeverij niet. Neem tvkok Jeroen Meus die in ons fonds zit. Heel populair, geen literatuur, maar fantastisch goed gemaakt. Of onze imprint Oogappel. Een fonds dat zich breed richt op baby’s en peuters, maar opnieuw: heel goed gemaakt. Toegegeven: mijn persoonlijke leestijd gaat vooral naar literatuur, maar ik lees ook thrillers en veel meer non-fictie dan vroeger. En belangrijker: mijn persoonlijke smaak is gelukkig niet leidend bij ons uitgavebeleid.’ Heeft u in uw huidige rol wel baat bij uw ervaring als criticus? ‘Misschien voel ik eerder de kwaliteit en het potentieel van een titel. Ik lees ook anders dan de gemiddelde boekenconsument. Maar dat doet er niet veel toe. Mijn uitgevers, die een uitstekende smaak hebben, beoordelen manuscripten, ik niet. Ik voel me er misschien meer bij betrokken dan de gemiddelde manager. Af en toe kan ik dan mijn mond niet houden over bijvoorbeeld een omslag.’

14

www.boekblad.nl

Hoe staat het boek ervoor in Vlaanderen? ‘Niet anders dan in Nederland. Volgens de laatste officiële GfK-cijfers – van eind maart – stabiliseert de verkoop. Zelf ben ik geneigd daar optimistisch over te zijn. Er zijn natuurlijk moeilijkheden en mogelijkheden, maar tot mijn verbazing is men in het boekenvak geneigd vooral te praten over de moeilijkheden. Een onterecht doemdenken. Het boek is in een tijd waarin de mogelijkheden om je vrije tijd te vullen groter zijn dan ooit, nog altijd een krachtig economisch en cultureel iets.’ Doemdenken? Als je een uitgever vraagt hoe het met zijn bedrijf gaat, zegt hij áltijd ‘goed’. ‘Maar in het vak hoor ik vaak veel negativiteit, terwijl ik er absoluut in geloof dat het boek zijn waarde blijft behouden. Je moet alleen durf en creativiteit tonen om dat te laten zien. Dat gaat niet vanzelf, ook voor ons. Wij hebben nog een hele weg te gaan. Het zou saai zijn als dat niet zo was. Ik heb alleen een afkeer van het cynische.’ Geeft u eens een voorbeeld van durf en creativiteit. ‘De stripmarkt stabiliseert. Dan kun je zitten kniezen. Maar ik zie het als een heilige plicht en verantwoordelijkheid om de lezer desnoods op een andere manier te bedienen. Daarom hebben wij geïnvesteerd in een pretpark: Comics Station Antwerp, waar wij voor een derde eigenaar van zijn. En dan blijkt dat mensen er graag naartoe gaan. Het is pas een jaar open. Winstgevend is het dus nog niet, maar het is op de goede weg. Tweede voorbeeld. Er kunnen geen populaire familiestrips als Suske & Wiske of FC De Kampioenen meer gelanceerd worden, hoorde je. Wij hebben toch een reeks gemaakt naar aanleiding van de tv-serie De buurtpolitie. Dat bleek de succesvolste lancering in jaren. Ik ben heel arrogant over mijn collega’s, maar je kan niet anders dan bevestigen dat wij daarin gewoon de beste zijn.’ Toch iets over de moeilijkheden. Wat zijn de prangendste? ‘Er is een tijdelijke moeilijkheid en een eeuwige moeilijkheid. De tijdelijke is druk op de fysieke verkooppunten. Een uitgever leeft bij de gratie van een divers en breed aanbod aan retailers. Maar door de stagnatie van de boekenmarkt, de afnemende wens van consumenten om door de winkelstraat te struinen, en de opkomst van een performante speler als Bol.com, die sinds kort ook in Vlaanderen een dominante partij is, loopt dat terug. Ik ben blij met Bol.com, want die zijn heel erg goed in hun vak, maar de hele koek mag er niet kleiner door worden.’

DE VISIE

Het bezoek aan de boekenbeurs in Antwerpen loopt ook al jaren gestaag terug. ‘De organisatie heeft daarom kort geleden de opdracht gekregen daaraan te werken. Maar vergeet niet: het is nog altijd de derde grootste beurs in België en zelfs de tweede grootste in Vlaanderen. En dat voor een product dat nu ook weer niet zó veel economische betekenis heeft. De boekenbeurs blijft een gigantisch evenement waar men in Nederland jaloers op is. Omdat het zo groot is, kunnen wij bijvoorbeeld bij de komende editie een idee voor onze strips uitvoeren dat anders alleen maar een leuk idee was gebleven. Nee, ik zeg nog niet wat.’ Biedt de kort geleden ingevoerde gereglementeerde boekenprijs in Vlaanderen geen soelaas? ‘Dat is geen oplossing. Heel eenvoudig: omdat retailers niet meer aan de knop prijs kunnen draaien, is het boek als product voor veel van hen iets minder interessant geworden. Zeker supermarkten, waar lezers komen die heel prijsbewust zijn, kiezen voor andere producten om mee te stunten. Dat wordt niet gecompenseerd door meer verkoop elders. Dat merken niet alleen wij, maar alle Vlaamse uitgevers.’ De wet is toch ook bedoeld om assortimentsboekhandels te steunen. Dus als supermarkten niet meer met boeken stunten: prima. ‘Er kan eventueel een klein effect ten gunste van de boekhandel optreden. Zeker. Maar om dan te zeggen: de gereglementeerde boekenprijs is de redding van de boekhandelaar? Nee. Dat zit hem in heel andere dingen: zijn vakkennis, zijn manier van omgaan met klanten, zijn interne organisatie, de beleving die hij biedt in de winkel. Daar komt bij dat in de moeilijke jaren zonder vaste prijs toch al alleen de veerkrachtige boekverkopers – en uitgeverijen trouwens – zijn overgebleven. Wat mij en bijna alle uitgevers betreft moeten we met de minister in overleg over een andere manier om het vak te steunen.’ Zoals met de nu gestarte imagocampagne: vier acties met boekencheques om de consument naar de boekhandel te lokken, waar de overheid 300.000 euro in steekt? ‘Dat is natuurlijk ook niet dé zaligmakende oplossing. Die illusie moeten we niet hebben. Maar ik ben er wel erg blij mee, omdat de overheid 1) hiermee wel aangeeft de noden van het boekenvak te begrijpen, en 2) bereid is met ons samen te werken in het opzetten van een gezamenlijke marketingcampagne. Dat is ook erg hoopgevend voor de toekomst.’

Wat moet de boekenmarkt dan wel een boost geven? ‘Een beter aanbod. Als iets de markt een impuls kan geven, dan zijn het betere boeken. Daarom moeten we allemaal werken aan de kwaliteit van onze boeken, nieuwe auteurs blijven vinden, een nieuwe aanpak blijven zoeken om boeken in de markt te zetten. En als je dan een hype hebt van het niveau Harry Potter, Stieg Larsson of Vijftig tinten grijs helpt dat de hele markt naar boven, omdat mensen die niet of weinig lezen dan plots het plezier daarvan ervaren en naar de boekhandel gaan en soms ook iets anders kopen.’ En wat is de eeuwige moeilijkheid die u net noemde? ‘Die sluit aan bij wat ik net zei. Het managen van

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

15

DE VISIE

‘Er is een glijdende schaal tussen het uitgeven overlaten aan een uitgeverij en alles zelf doen’

de creativiteit. Het ondersteunen van de auteur bij het in wereld helpen van hun tekeningen en teksten. Twintig jaar geleden kon een uitgeverij nog denken: we drukken het, een kaft erom en klaar. Dat is allang niet meer zo. Dus dat is iedere dag een geweldige uitdaging.’ Want als je het niet goed doet, kiezen auteurs ervoor om het zelf te doen. In Nederland een Paulien Cornelisse, in Vlaanderen een Marnix Peeters en Pieter Aspe. Die laatste zat bij jullie en heeft nu zijn eigen uitgeverij. ‘Maar is dat selfpublishing? Het is een glijdende schaal tussen het uitgeven volledig overlaten aan een uitgeverij en alles volledig zelf doen. Vanaf wanneer noem je het selfpublishing? Er komt een verschrikkelijk complex apparaat bij kijken om een boek op de markt te brengen. Denk alleen al de logistiek en het managen van de voorraad, het afspraken maken met al die verkooppunten, met

‘HET IS GEWELDIG OM NU DE HELDEN VAN MIJN JEUGD UIT TE GEVEN’ alle promotiekanalen. Dat willen auteurs niet zelf doen. Waar het om gaat is dat auteurs meer invloed willen hebben op wat met hun boeken gebeurt. Dus als auteurs klagen, moet je met elkaar gaan praten over wat zij willen en hoe we daar het beste aan kunnen beantwoorden. Aspe is daarom niet bij ons weg, we hebben – vertrekkend vanuit het idee dat we elkaar nodig hebben – het alleen anders georganiseerd.’ En hoe managet Standaard Uitgeverij in het algemeen de creativiteit? ‘Het is onze missie om helden van hier zichtbaar te maken – en dat als beste te doen. Dat is onze ziel, en onze grootste kwaliteit. In de voorbije jaren wilden we als uitgeverij iets anders zijn, zoals een tv-productiehuis. Maar dat zijn we voorlopig niet. We zijn in eerste plaats een uitgeverij. Daar zijn we naar teruggekeerd. We hebben nu wel een pretpark, maar dat doen we niet zelf. Daar heeft een apart management, met ervaring in die sector.’ Hoe bleek dat de keuze om tv te produceren een verkeerde was? ‘Omdat de tv-producties die we maakten niet zo’n

16

www.boekblad.nl

DE VISIE

Helpt het bij die operatie dat Standaard Uitgeverij nu zelfstandig is? ‘We kunnen sneller schakelen. Domweg omdat er een niveau minder is. Er is een raad van bestuur met vijf aandeelhouders voor in de plaats gekomen, maar wij zitten heel sterk op één lijn. De discussie over onze missie was bijvoorbeeld binnen een paar minuten beslecht. Het zijn, anders dan Nederlanders, ook mensen die fenomenen als Aspe en De buurtpolitie snappen. Dat geeft natuurlijk geen garantie op succes, het geeft wel rust.’

succes bleken. Je kunt twisten over de oorzaken ervan, maar een groot succes was het niet. Ondertussen ging veel tijd zitten in deze diversificatie, waardoor de aandacht op de kern verslapte. Niet dat auteurs wegliepen – denk ook aan wat ik net zei – maar intern rees de vraag: wat zijn we nu eigenlijk? Een uitgeverij of een mediabedrijf? En voor de overstap waren we nog niet klaar. Ik snap dat de poging gewaagd is, maar we moeten ook durven zeggen dat we onszelf wat ontkend hebben op die manier, en dat we eerst en vooral goed zijn in boeken, strips en creativiteit. Ook medewerkers hebben helderheid nodig om optimaal te presteren.’ Die duidelijkheid is er nu? Standaard Uitgeverij heeft anders zo’n breed en divers fonds dat je je soms afvraagt: wat is precies het profiel. ‘Het bedrijf werkt inderdaad breed, maar wel helder. Wat wij maken zijn in de eerste plaats complexloze, maar ontzettend goed gemaakte uitgaven voor een brede waaier aan doelgroepen: volwassenen en kinderen, boekenlezers en striplezers. Die breedheid is best een uitdaging. De spreidstand dreigt soms te groot te worden. Maar vroeger was het nog breder, toen we nog een b2b-uitgeverij waren – die ik weliswaar met veel plezier leidde maar feitelijk weinig te maken had met de rest van de business.’ Zit die breedte ook in: voor grote en kleine doelgroepen? ‘Echte upmarket titels doen we niet. We hebben geen ambitie om een uitgeverij Polis te zijn. Of om een kunstboekenuitgeverij te starten. Wat we doen is gericht op een breed publiek. Een mooi voorbeeld is het rechtenmanagement voor René Magritte, dat wij ook beheren vanuit onze ambitie om creativiteit in de wereld te zetten. Wij hebben daarom een virtual reality-ervaring gemaakt waar vorig jaar in Knokke zo’n 50.000 mensen een kaartje voor kochten. Dat was ook niet voor de vernissage-elite bedoeld, wat natuurlijk best had gekund.’ Hoe gaan jullie om met de uitdaging om er één lijn in te krijgen? ‘Daar kijken we nu rustig naar. Wat we wel al hebben gedaan, is minder titels uitgeven. Na dat jarenlang te hebben getoeterd geven we dit jaar bijna een derde minder uit, om meer aandacht aan ieder project te kunnen geven. De consequentie is dat we vaker nee zeggen tegen auteurs. Dat is niet makkelijk, maar noodzakelijk om je profiel helder te krijgen. Ook willen we onze kwaliteitseisen in sommige gevallen hoger leggen. Dat kon voor sommige titels echt beter, vonden we.’

STANDAARD UITGEVERIJ Sinds 2018 zelfstandig Uitgever van: Pieter Aspe, Suske & Wiske, De Kiekeboes, Jeroen Meus directeur: Jeroen Overstijns Medewerkers: 58,6 fte (eind 2017) Omzet: 21,1 miljoen (2017)

Heeft het ook nadelen dat jullie los zijn van WPG? ‘Om heel eerlijk te zijn: het maakt geen gigantisch verschil. We opereerden al vrij zelfstandig. Eerder werd de culturele kloof steeds groter, en dat voelden we. Zeker sinds de opkomst van commerciële televisie in Vlaanderen, waren beide delen van het taalgebied cultureel meer uit elkaar gegroeid, én groeide er tegelijk een grote Vlaamse creativiteit en zelfbewustzijn, waar deze uitgeverij ook van profiteerde. Wij konden onder de koepel-WPG de import doen van de Nederlandse fondsen. Er was ook IT-ondersteuning, maar dat was alles. En die import doen we nog steeds, nota bene met precies dezelfde mensen. Misschien doen we het zelfs beter dan voorheen, omdat we hier zo dol zijn op de uitgaven van De Bezige Bij en A.W. Bruna. Dan blijf je daar met hart en ziel op focussen.’ In die jaren waarin jullie en WPG uit elkaar groeiden, deden Vlaamse uitgeverijen anders steeds verwoedere pogingen om de Nederlandse markt te veroveren. Was het daarbij niet nuttig onderdeel te zijn van een Nederlands concern? ‘Niet echt. Dat wil zeggen: voor uitgaven voor volwassen. Voor onze kinderboeken, zoals het Oogappel-fonds, en strips als Suske & Wiske heeft WPG ons een veel breder verspreidingsgebied gegeven. Dat heeft ons zeker geholpen. Los daarvan bleven we op onze honger zitten. Nu doet New Book Collective de verspreiding van onze volwassen titels in Nederland, gewoon omdat we met hen een klik hadden, maar blijft WPG het doen voor de kindertitels.’

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

17

MARIEKE DERKSEN kwam via Matty Verkammen en diens uitgeverij De Buitenspelers het boekenvak binnen. Ze maakte daarna voor het WPG-imprint Voetbal International sportboeken, waaronder de enorme bestseller Gijp. Met schrijver Michel van Egmond stapte Derksen in 2015 over naar Overamstel, waar ze samen van het imprint Voetbal Inside een succes maakte.

18

www.boekblad.nl

INTERVIEW

‘De boekenwereld is vrij traag en sport is juist snel’ Auteur Enno de Witt, Foto's Stijn Rademaker

Toen we je belden zei je: ik heb helemaal geen visie. ‘Ik hou er niet van op de voorgrond te treden. Schrijver en hoofdpersoon zijn de sterren. Ik werk achter de schermen, niks bijzonders, ik hoef die aandacht niet.’ Je hebt als uitgever altijd binnen een groter verband gewerkt. Werkt dat belemmerend of is het juist prettig? ‘Binnen WPG bleven we als klein sporttakje onder de radar en hoefde ik niet elke week te komen vertellen wat we aan het doen waren. We waren een buitenbeentje, ook al omdat wij in samen met het tijdschrift Voetbal International in Gouda zaten en zij in Amsterdam. Ik had niet het idee dat de rest wist waar ik mee bezig was. Er werd niks van ons verwacht, dus de resultaten waren ieder jaar boven verwachting. Het heeft er ook mee te maken dat het een groot concern is en wij heel klein waren, maar zolang de Gijpen, Kieften en Van der Meijdes bleven komen, hoorde je niemand. Het zou eigenlijk wel moeten, maar ik kan nog steeds niet uittekenen wat we de komende jaren gaan doen. We praten hier wel met elkaar, maar we hebben geen wekelijkse vergaderingen over cijfers en schema’s. Het is gewoon een bedrijf en de planning is er wel, alleen zit het niet in mijn aard en dat ligt aan mij.’ Hoe kwamen al die bestsellers op je pad? Zocht je daar bewust naar? ‘We hadden nul ervaring met boeken en

gebruikten ons boerenverstand. Iedereen denkt dat het allemaal door marketingteams is bedacht, maar dat is niet waar. Het was echt een bureau met een laptop en een asbak. En dan tegen elkaar zeggen: Lijkt jou dit wat? Leuk, laten we hem eens bellen. Zo simpel is het gegaan.’

Heb je toen niet gedacht: Ik koop de rechten en verkoop er een paar duizend van? ‘Mijn eigen liefhebberij zit in de cultonderwerpen, maar je bent natuurlijk wel een bedrijf. Je maakt niet altijd boeken die je zelf zou willen lezen. Dan ga je failliet. Ik ben mijn eigen doelgroep niet.’

Wat vind je zelf interessante sportboeken? ‘Ik was in Schotland in een boekenzaak, daar stonden door de auteur gesigneerde boeken over wat je niet moet doen als je een succesvol voetballer wilt worden.

Je zit ook niet op de tribune? ‘Ik heb ooit een paar jaar bij FC Utrecht een seizoenkaart gehad, voor het familievak. Ik zat daar met een handtas op schoot, zonder clubshirt of sjaal. Het was fascinerend. Je leert ook hoe diep het gevoel zit. Als buitenstaander denk je al gauw: het is allemaal een beetje vreemd. Maar als je ertussen zit en je laat je ook meeslepen ga je het ineens heel belangrijk vinden dat Utrecht wint. Ik raad het iedereen aan, je kijkt heel anders naar voetbal.’

‘Het is voor veel uitgevers vloeken in de kerk, maar lezers geven niet om een logo, die willen gewoon een goed boek’

Vaak zijn sportbiografieën een soort heldenverering, maar hij was geflopt en pakte het heel anders aan. Het was zo’n andere toon. Ik vond het ongelooflijk sympathiek.’

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

Maar je vader nam je toch als kind al wel mee? ‘Ik ben alleen met muziek opgevoed. Ik ben in elke schuur waar een jaren zestig-band speelde geweest, maar hij heeft me vrijwel nooit meegenomen naar het voetbal. Ik heb zelfs nog nooit een amateurwedstrijd gezien. Hij moest altijd werken met kerst, als er in Engeland werd gespeeld. Ik ben wel eens mee geweest, naar Arsenal en Southampton en zo, maar verder nooit.’ Het lijkt alsof Voetbal Inside alleen maar bestsellers uitbrengt. Hebben jullie de plank ook wel eens faliekant misgeslagen?

19

‘We zetten altijd bescheiden in, je mag het ook laf noemen, dan kan het alleen maar meevallen. Een echte misser zit er dan ook niet tussen. Je hebt ergens vertrouwen in, maar het is altijd leuk als je weer wordt verrast. Op een gegeven moment gingen andere uitgeverijen ook allemaal voetbalboeken maken. We dachten eerst dat we gezien waren, maar de meeste zijn afgehaakt. Een aantal doet nog wel wat aan sport en nu is ook Das Mag erin gestapt. Dat houden we in de gaten, we willen weten wat ze gaan doen. En Nieuw Amsterdam heeft het met Cruijff waanzinnig goed gedaan.’ Balen? ‘Het is bij ons ook langsgekomen, alleen was ik niet bereid om zo hoog te bieden, terwijl er nog geen letter op papier stond. We hebben er wel naar gekeken, en het is waarschijnlijk erg onprofessioneel wat ik zeg, maar als je echt met heel hoge bedragen moet gaan kopen is de lol er voor mij een beetje af. Wij doen alles from scratch. We worden benaderd, of we bellen zelf, en dan beginnen we. Bij Overamstel hebben we twee titels aangekocht. Maar that’s it.’ Wat is het geheim van jullie succes? ‘Dat is er niet. Ik heb de wijsheid niet in pacht. Je hebt geen speciale expertise nodig, je moet gewoon logisch blijven nadenken. Ik denk ook niet dat iemand wel de wijsheid in pacht heeft. Ieder jaar verschijnen duizenden boeken, een klein deel doet het goed, dus iedereen zit er honderden keren naast. Dan kan ik wel gaan zeggen dat wij de sleutel tot succes hebben, maar ik weet niet of die er is. Misschien doen wij het goed omdat we meteen bij het beginnen aan een boek nadenken over hoe gaan we het pitchen. In het achterhoofd houden we altijd: is dit iets waar de pers wat mee kan? Zo niet, dan wordt het een lastig verhaal.’ Hoe belangrijk is de connectie met het televisieprogramma Voetbal Inside? ‘Elke uitgever wil dezelfde media, de landelijke dagbladen, de grote talkshows. Dat is stap één. Als we niet bij een talkshow zitten hebben we gefaald. Het programma gaat over voetbal, andere boeken komen daar niet aan bod. Recht in je doelgroep dus, waarom zou je dat niet meepakken? Iedereen kan met een omroep – behalve de publieke – een deal

20

‘Ik heb de wijsheid niet in pacht. Je hebt geen speciale expertise nodig, je moet gewoon logisch blijven nadenken’

sluiten. Het kwam bij ons natuurlijk en Gijp werd een gimmick. Toen ik wegging bij WPG stond de teller op 360.000. Dat zijn heel veel boeken in deze tijd. Maar het is allang niet meer zo dat in het programma zoveel aandacht wordt besteed aan elk specifiek boek.’

www.boekblad.nl

Jullie zijn niet de enige uitgeverij binnen Overamstel die megasellers op het palmares heeft. Is het toeval dat jullie met Lebowski onder één dak zitten? ‘Niet helemaal. Michel en ik waren gecharmeerd van hoe Lebowski in elkaar zit. Dat heeft wel meegewerkt. Ik heb veel respect voor wat zij doen, voor hoe ze met veel energie dingen uitproberen. We praten elkaar regelmatig met de voeten op tafel bij, maar dat zijn geen officiële vergaderingen.’

INTERVIEW

Hoe anders is het maken van een sportboek? ‘De boekenwereld is vrij traag en sport is juist snel. Als sporter kun je vandaag een hit zijn en volgende week passé. Dat hebben we gehad met Graziano Pelle. Hartstikke leuk boek, een maand geschorst en toen ging hij weg. Lekker dan. Ik vond het fantastisch hoe Mai Spijkers even tussendoor het Trump-boek kocht. Hij bewijst dat het gewoon wel snel kan. Hij doet het goed en daar heb ik bewondering voor.’ Waar komt die traagheid vandaan? ‘Waarschijnlijk doen zij het allemaal beter en meer gepland. Ik ben toch een beetje een ongeleid projectiel. We begrijpen nu wel iets beter hoe de boekenwereld werkt. Toen de eerste auteur een voorschot wilde dacht ik: waar heb je het over? Je hebt nog geen letter getikt. Hoezo voorschot? Nu weet ik dat het gebruikelijk is, dus we zijn iets meer in die stroom meegegaan. Je moet ook wel. Als je een steady fonds wilt hebben moet je je aan de regels houden, ook al raak je flexibiliteit kwijt.’ Wat is er veranderd sinds jullie niet meer helemaal onder de radar werken? ‘De verwachtingen van met name auteurs zijn veel hoger geworden. Die denken vaak: je tikt een paar interviewtjes en jullie zetten er wel even 50.000 weg. Ik heb er geen last van, dat is een te groot woord, maar mensen die je nog nooit hebt gesproken gaan dat ook aan sporters beloven. Die zeggen dan: kijk naar Gijp, van jou zetten we minimaal 100.000 weg. Dat moeten wij dan weer naar beneden praten. Het liefste zou ik tegen een sporter willen zeggen: we zetten jouw foto erop en een journalist doet tien interviews en je hebt een bestseller, maar zo werkt het niet. Het is lastig als mensen binnenkomen met dollartekens in hun ogen. Die moet je weer eerst naar beneden praten en dat lukt niet altijd. Het zijn vaak journalisten die denken dat ze geen moeite hoeven te doen, want sport verkoopt toch wel. Dat is niet zo.’ Kun je dan niet over de grens kijken? ‘Er zijn heel erg weinig buitenlandse titels die in Nederland echt scoren. Ik, Zlatan was er één. Ik zat toen nog bij De Buitenspelers en we maakten luxe gebonden fotoboeken, geen paperbacks.

Dat was de eerste en alle credits hiervoor gaan naar Ambo Anthos. Maar Nederlanders lezen het liefst over Nederlanders.’ Het verhaal gaat dat vrouwen lezers zijn en mannen eens per jaar een boek van jullie kopen of cadeau krijgen. ‘En die worden in de boekenwereld bijna niet als mensen gezien. Dat is echt zo. Dat vind ik oprecht pijnlijk. Er wordt met dedain over het lezen van sportboeken gesproken. Ik vind het onbegrijpelijk dat een boek alleen telt als een universitair geschoold iemand in een van de grote steden het leest. Wat een onzin is dat. Het zijn misschien niet standaardlezers, maar ze pakten nooit een boek op en beginnen met een sportboek. Ik vind het neerbuigend en wordt er soms pissig over. Wat maakt het nou uit wie je boek leest? Iemand voor wie Gijp het eerste boek was dat hij ooit las pakt daarna misschien een ander boek op. Jongeren zouden niet meer lezen, maar dat doen ze wel. Onze lezers zijn voor een groot deel jong. Je kunt er op neerkijken, maar ze lezen tenminste. Non-fictie is dominant in de bestsellerlijst. Waarom daar nog zo neerbuigend over doen? Ik snap dat niet. Je bent elkaars concurrent ook niet. Ik vind het heel vreemd.’ Wat zijn jullie belangrijkste verkoopkanalen? ‘AKO, Bol en Bruna zijn de top drie, maar dat geldt voor een heleboel publieksboeken. Bol is voor ons handig, als mensen een boek op televisie zien en denken: o, leuk, dan kunnen ze daar direct bestellen. AKO en Bruna zijn geen klassieke boekhandels, daar kun je ook je pakje sigaretten halen, de krant en een prittstift. Ik ga het liefste naar een algemene boekhandel als Broese, maar veel mensen wonen in een dorp waar je alleen een Bruna hebt, als er al een boekhandel is. Sommige titels liggen in benzinestations. Niet veel, maar alle beetjes helpen. Als een supermarkt onze boeken wil verkopen heb ik daar geen probleem mee.’

le titel. Het moet passen. Ik begrijp dat het irritant is als andere branche jouw product verkoopt, maar wij willen gewoon boeken verkopen.’ Verkopen jullie veel e-boeken? ‘Juist veel minder dan andere uitgeverijen. Heel veel mensen om mij heen hebben Gijp digitaal gelezen, maar niemand heeft ervoor betaald. Dat gaat op een stickje in de voetbalkantine. Ik heb zelf nooit een e-boek gelezen, geef mij maar papier. Ik ben opgegroeid in een huis vol boeken. Een boekenkast hoort erbij.’ Wat krijg je mee van de reuring in het boekenvak? ‘Daar sta ik helemaal buiten. Uitgevers denken misschien dat als ergens ruzie is, er voor hen wat te halen is. Dat heb ik niet. Wat mij jaren geleden opviel bij mijn eerste borrel was dat iedereen het over elkaar had en dat het allemaal negatief was. Ik dacht: hier blijf ik uit. Ik zit bij niemand in het vaarwater, maar kan me voorstellen dat als je met dezelfde titels bezig bent de kift kan toeslaan.Wij zitten aan de rand van de sportwereld en van de boekenwereld, met als voordeel dat je niet met de spelletjes mee hoeft te doen.’ Gaan jullie ooit ook nog eens boeken uitgeven die niets met sport te maken hebben? Of zit de naam dan in de weg? ‘Die naam is alleen in het boekenvak een issue, de gemiddelde lezer kijkt niet naar het logo op de rug. We zijn geruisloos overgegaan van Voetbal International naar Voetbal Inside, ik heb er nog nooit iemand over gehoord. Het is voor veel uitgevers vloeken in de kerk, maar lezers geven niet om een logo, die willen gewoon een goed boek. We hebben niet eerder iets gedaan buiten de sport, maar ik kan me voorstellen dat we ergens in de toekomst iets gaan doen met entertainment en muziek, een grote liefde van Michel en mij. Wat ik nooit ga doen is literatuur. Ik lees vrijwel alleen maar fictie, maar dat is echt een andere tak van sport.’

Boekhandelaren wel. ‘Dat snap ik. Maar ik moet aan mijn verkopen denken. En ik denk dat iedereen er zo instaat. Dus als de Shell een boek wil verkopen: heel graag. Maar het is echt een heel klein deel. Het zijn extratjes en we doen het alleen met een enke-

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

21

Het audioboek wordt serieuze business ‘Achter de schermen werkt iedereen samen’ In de VS en in Zweden verdienen uitgevers nu al meer aan audioboeken dan aan e-books. Zo ver is het in Nederland nog niet, maar het aantal audioboeken dat jaarlijks op de Nederlandse markt verschijnt, maakt een opmerkelijke groei door. Dit jaar gaan we — aangejaagd door de groei van Storytel en de Luisterbieb — richting de 1000. Elf jaar na de eerste Week van het Luisterboek in 2007 is de markt nu echt volwassen aan het worden. Auteur Hans van der Klis

Er heerst een gezellige chaos in het kantoor van Thinium, onafhankelijk producent van luisterboeken. Sander de Heer, beeldend kunstenaar en stem van de boeken van onder andere Sebastian Barry, Carlos Ruiz Zafón en Deon Meyer, heeft net een sessie afgerond. Uit een andere studio komt Jan Donkers tevoorschijn. Hij moet even drentelen. ‘Het is stil in zo’n studio’, legt Anouk Boelsma van Thinium uit. ‘Vaak komen de voorlezers even de benen strekken, omdat ze wat aanspraak nodig hebben. Soms beginnen ze spontaan een liedje te zingen. Ik weet niet hoe het komt, maar het gebeurt regelmatig.’ In de aanloop naar de Week van het Luisterboek zijn de drie studio’s van Thinium in Weesp continu bezet, ook in de weekends. Boelsma en haar man en medeoprichter Stefan van Duyn beginnen binnenkort met de bouw van een vierde studio. De groei van de markt, in het spoor van de doorbraak van de podcasts, geeft vertrouwen. ‘Nadat wij voor onszelf begonnen, in januari 2016, hebben we eerst een paar maanden rondgezworven langs leegstaande studio’s’, vertelt Van Duyn. ‘Dat is natuurlijk niet ideaal, maar het bouwen van een studio kost tienduizenden euro’s. We wilden eerst zeker weten of wij het hoofd boven water konden houden.’ Inmiddels hoeven Boelsma en Van Duyn zich die vraag niet meer te stellen. De meeste grote uitgeverijen laten de eigen audioboeken bij Thinium maken. ‘Zij hebben één ding heel goed gedaan’, vertelt Huub van de Pol, pionier op de luisterboekenmarkt en mede-eigenaar van digitale distributeur Luisterhuis, Luisterrijk.nl en enkele andere webshops. ‘Vroeger waren de uitgeverijen aange-

22

Luisterboek of audioboek? Is het luisterboek of audioboek? De term luisterboek klinkt een beetje stoffig en wordt geassocieerd met de moeizame opkomst in Nederland. Audioboek is Angelsaksischer, moderner en sluit beter aan op nieuwe doelgroepen. Maar mensen die lang in de branche werken, geven nog steeds de voorkeur aan luisterboek. Wij geven de term audioboek de beste kans om te overleven.

DE TIJD DAT HET LUISTERBOEK EEN HALF JAAR OF LANGER NA DE PAPIEREN EDITIE VERSCHEEN, LIGT ACHTER ONS www.boekblad.nl

wezen op studio’s die een uurtarief berekenden. Als er veel tijd in de nabewerking ging zitten, konden de kosten behoorlijk oplopen. Thinium heeft ervoor gekozen een vast tarief te rekenen. Dat maakt het veel gemakkelijker te calculeren. En ze leveren uitstekende kwaliteit, het zijn mensen uit het vak, echte boekenliefhebbers. Dat geldt niet voor iedereen. Er zijn nog steeds een paar sjacheraars actief op de markt, van wie ik de audioboeken liever niet zou verkopen.’ Abonnementenmodel De ontstaansgeschiedenis van Thinium loopt parallel aan de definitieve overname van – vrijwel alle – luisterboekactiviteiten van Rubinstein Audio door Storytel. Rubinstein Publishing en Storytel hadden vanaf 2013 een samenwerkingsverband, waarmee zij het abonnementenmodel probeerden te pushen: voor 9,99 euro per maand onbeperkt luisterboeken downloaden of streamen met behulp van de app die in Storytels moederland Zweden ook zo populair was. Dat was een uitkomst voor Rubinstein, want sinds de komst van de smartphone en de tablets stond het businessmodel van de Nederlandse luisterboekenuitgeverij onder druk. Rubinstein werkte uitsluitend met sublicenties en focuste op CD’s en dat model had duidelijk geen toekomst. Rubinstein Publishing bracht honderden Rubinstein-sublicenties en masterfiles in, net als de – nieuwe – naam ‘Rubinstein Audio’, zodat Storytel in Nederland met een gevulde abonnementsdienst kon starten. Toen Rubinstein zich in 2015 terugtrok uit het samenwerkingsverband met Storytel, was er voor Boelsma en Van Duyn geen plaats meer bij het bedrijf. De twee werkten al jarenlang voor Rubin-

AUDIOBOEKEN

stein, Boelsma als redacteur en pr-medewerker, Van Duyn – die met een paar vrienden ook nog een platenzaak in de Jordaan runde – als geluidstechnicus. Maar omdat Storytel veel nieuwe content nodig had, konden zij voor zichzelf starten en richtten zij Thinium op. ‘Wij werden meteen door uitgeverijen benaderd of wij hen konden helpen’, vertelt Boelsma. ‘In die zin was ons ontslag een blessing in disguise. Natuurlijk is het even vervelend, maar nu zijn wij blij dat Storytel er is. Zonder Storytel hadden wij veel minder te doen. En andersom denk ik dat Storytel ook wel blij zal zijn met de ruim 300 producties die wij nu per jaar maken.’ Groothandel Luisterrijk.nl, de online audioboekenshop van Huub van de Pol, heeft vanaf dag één luisterboeken als digitale MP3-bestanden verkocht, ook al werden luisterboeken in die tijd alleen maar op CD geproduceerd. ‘Wij vermoedden in 2006 al dat de CD zou verdwijnen, dus zijn we daar niet aan begonnen’, vertelt Van de Pol. ‘Toch bleken onze eenvoudige MP3-downloads voor veel consumenten te lastig: bestanden kopen, downloaden op de computer en vervolgens synchroniseren met een audio-apparaat kan best ingewikkeld zijn voor klanten. Na de komst van de iPhone en andere smartphones en tablets was duidelijk dat mobiel het dominante platform zou worden. Wij hebben toen meteen een app gemaakt.’ Maar de infrastructuur van de markt was lastig, vertelt Van de Pol. ‘CB deed niets met digitale luisterboeken, terwijl er wel steeds meer partijen kwamen die ze wilden verkopen, verhuren of uitlenen. Toen hebben we besloten die taak zelf op ons te nemen en hebben we Luisterhuis opgericht, als groothandel. Het heeft flink wat tijd gekost om alle content te verzamelen, een technisch platform te bouwen en alle contracten af te sluiten, maar ik zag het als een belangrijke voorwaarde voor succes. In feite hebben we hiermee concurrerende aanbieders geholpen, zoals de webshops van Van Stockum en De Slegte, abonnementsdiensten als Storytel en later Bliyoo en de Luisterbieb van de Openbare Bibliotheken. Wij gingen en gaan er vanuit dat alleen een hele brede beschikbaarheid het luisterboek populairder maakt, en daar profiteert iedereen van in een dergelijke groeimarkt.’ Inhaalslag Vooral dankzij de marketinginspanningen van Storytel begint die groeimarkt nu goed zichtbaar te worden, hoewel het nog niet zo hard gaat als in de Angelsaksische landen en in Zweden. Tijdens de London Book Fair maakte Penguin Random

6

redenen

waarom het audioboek doorbreekt volgens Anouk Boelsma en Stefan van Duyn van Thinium 1. De marketinginspanningen en zichtbaarheid van Storytel. 2. De uitgeverijen maken budget vrij voor professionele producties. 3. Stemacteurs vinden het voorlezen van een luisterboek een prestigieuze opdracht. 4. De techniek: smartphones en apps stellen luisteraars in staat binnen een paar seconden een boek binnen te halen. 5. De populariteit van de podcast: de consument wil luisteren wanneer hij wil. 6. Er is geen doktersbriefje meer nodig: het audioboek heeft het imago en de matige kwaliteit van de blinden- en slechtziendenbibliotheek achter zich gelaten.

House bekend inmiddels meer te verdienen aan audioboeken dan aan e-books. Dat omslagpunt, in 2016 al voorspeld door Ambra Pierrou, toenmalig country manager van Storytel Nederland, komt echter wel in zicht. Als beursgenoteerde onderneming mag Storytel niet veel cijfers geven, ook niet alleen voor Nederland. Maar het bedrijf groeit hard, bevestigt uitgever Robbert Hak. In 2017 nam het aantal abonnees internationaal toe met 55 procent, in Nederland zelfs met 125 procent. In 2018 hoopt het bedrijf in Nederland nog eens 80 procent meer abonnees te kunnen verwelkomen. ‘Die groei kan best nog een tijdje aanhouden’, zegt Hak. ‘Tot nu toe zijn we vooral sterk in de kerndoelgroep, vrouwen van 35 tot 55 jaar oud. In andere doelgroepen is duidelijk nog winst te behalen.’ Storytel is daarom blij dat uitgevers de afgelopen tijd ook in de backlist zijn gedoken. ‘Dat is natuurlijk een eenmalige inhaalslag. Maar wij zijn er blij mee. Als je de Nederlandse markt vergelijkt met die van Zweden, is het aantal titels dat als audioboek verschijnt nog steeds aanmerkelijk lager.’ Huub van de Pol, die met Luisterhuis het beste inzicht heeft in wat er verschijnt, ziet de laatste jaren ook een stijgende lijn. ‘Jarenlang verschenen er jaarlijks zo’n 400 titels, in 2017 waren het er opeens ruim 700 en dit jaar gaan we richting de 1000.’ Een derde daarvan komt voor rekening van Thinium, ruim 300. ‘Toen de markt begon te groeien, in 2016, hebben de meeste uitgevers hun sublicenties teruggetrokken en zijn ze de luisterboeken zelf gaan maken’, verklaart Van de Pol. Netflix-model Voor de groei van het aantal luisteraars is het ook belangrijk dat daarmee de belangrijkste doelgroep van audioboeken, de lezende vrouw tussen 35 en 55 jaar, losgelaten wordt. ‘De marketing is nog heel erg gericht op de fictielezende vrouw’, zegt Hak. ‘Om ook mannen te bereiken, hebben we inmiddels enkele true crime-titels in het assortiment opgenomen en ook Topshow van Michel van Egmond, over het voetbalpraatprogramma met Johan Derksen, is beschikbaar.’ Een andere troef van Storytel zijn de Originals, de speciaal voor het platform geschreven verhalen in serievorm. ‘Die hebben we opgezet naar analogie van het Netflix-model’, vertelt Hak. Het businessmodel van Storytel dwingt ook andere partijen om na te denken over hun toekomst. De webwinkels van Huub van de Pol, Luisterrijk. nl, 123luisterboek.nl en Luisterboeken.nl, werken nu nog met een traditioneel verkoopmodel. Maar Van de Pol merkt dat het moeilijk concurreren is met Storytel. ‘Een flat-fee per maand rekenen is

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

23

niet de beste optie’, zegt hij. ‘Het is moeilijk om met Storytel op hun eigen terrein te concurreren. Zij hebben een ongekend marketingbudget, daar kunnen wij nooit tegenop. Bovendien zijn we ook leverancier van Storytel. Achter de schermen genieten we van een vreedzame co-existentie, iedereen werkt met iedereen samen. Dat hoef ik niet te verstoren. Misschien dat we een clubmodel gaan introduceren, met een beperkt aantal downloads en een geschenk per maand.’ De markt voor audioboeken zou nog interessanter kunnen worden als ook Bol.com zich erin zou mengen. Het zou zo’n logische stap zijn voor de grootste boekverkoper van Nederland: de klantenaccounts hebben ze al, de app kunnen ze vrij gemakkelijk aanpassen. Maar in een officiële reactie laat Bol.com weten zo ver nog niet te zijn. ‘Wij willen lezen zo toegankelijk, makkelijk en leuk mogelijk maken voor onze klanten’, zegt woordvoerder Marjolein Verkerk. ‘Wij kijken hiervoor altijd uit naar nieuwe mogelijkheden en daarmee ook naar de mogelijkheden die audioboeken zouden kunnen bieden. Wij hebben echter nog geen concrete plannen wat betreft deze boeken.’ Marktanalyse Aan de kant van de uitgevers heeft Steven Maat van A.W. Bruna een belangrijke rol gespeeld in het toegenomen titelaanbod. Maat hecht niet al te veel waarde aan hoe de audioboekenmarkt zich in landen als Groot-Brittannië, de Verenigde Staten en Zweden ontwikkelt, maar heeft vooral uitgebreid onderzoek gedaan naar de kansen in Nederland. ‘In de Engelstalige landen is de markt voor audioboeken en e-books altijd al veel groter geweest’, zegt hij. ‘Voor Nederland is de komst van Storytel en het bijbehorende businessmodel van doorslaggevend belang geweest. We hebben de markt geanalyseerd en hebben toen twee conclusies getrokken. Ten eerste: er is geld te verdienen met audioboeken. Zoveel als met e-books nog niet, de situatie is niet vergelijkbaar met het buitenland, maar de audioboeken vormen wel een gezonde activiteit. En ten tweede: de kans op een negatief effect op de verkoop van papieren boeken is niet groot. Toen we eenmaal de knoop hadden doorgehakt, hebben we het meteen ook

ANOUK BOELSMA (Thinium): ‘Tegenwoordig is het vanzelfsprekend dat de papieren editie, het e-book en het luisterboek tegelijk verschijnen.’ © Thinium / Hannie van Herk

STEFAN VAN DUYN (Thinium): ‘We wilden eerst zeker weten of wij het hoofd boven water konden houden.’ © Thinium / Hannie van Herk

HUUB VAN DE POL (Luisterhuis): ‘In feite hebben wij met Luisterhuis onze concurrenten in het zadel geholpen.’

De kosten van een audioboek De kosten om een boek om te zetten in een audiofile, hangt één-op-één samen met de lengte van het boek en het tarief van de stemacteur die het boek inspreekt. De vuistregel is dat het uitbrengen van een boek van 80.000 woorden als audioboek om en nabij de 2.000 euro kost. De populairste voorlezers zijn Hymke de Vries, Sander de Heer, Anne van Veen, Louis van Beek, Dieuwertje Blok, Roel Fooij en Rik van de Westelaken.

24

CHARLOTTE LAP EN ERIK DE ZWART tijdens het voorlezen van ’40 Topjaren’.

www.boekblad.nl

goed aangepakt: we besloten in 2016 zestig titels uit te brengen en in 2017 nog eens hetzelfde aantal.’ Door rechtenkwesties heeft A.W. Bruna dat schema niet helemaal gehaald, maar Maat is tevreden over de ontwikkelingen tot nu toe. ‘We zijn de 150 nu gepasseerd. Met een of twee boeken per aanbieding leer je niets. Als je het doet, moet je het goed doen. Vooral David Baldacci en Suzanne Vermeer doen het uitstekend. Van Suzanne Vermeer is een groot deel van de backlist beschikbaar en de rest volgt dit jaar. Nu gaan wij ons op andere doelgroepen richten, bijvoorbeeld door meer non-fictie te doen. Een andere belangrijke ontwikkeling is dat we het audioboek soms eerder uitbrengen dan de papieren editie, zoals bij De krijtman van C.J. Tudor. Zo hebben we extra reuring voor het boek kunnen creëren.’ Publicatiedata De tijd dat het luisterboek een half jaar of langer na de papieren editie verscheen, ligt inderdaad achter ons. Twee jaar geleden kondigde HarperCollins tijdens FutureBook aan de audioversie van de boeken voortaan tegelijk met de papieren editie en het e-book op de markt te brengen. Een belangrijk deel van de uitgevers heeft dat voorbeeld gevolgd. Zo verscheen De greppel van Herman Koch eerst als audioboek, nog voordat de papieren editie beschikbaar kwam. Huub van de Pol ziet een enorm voordeel voor de marketinginspanningen van de uitgeverijen. ‘Nu kunnen uitgeverijen met hetzelfde budget de liefhebbers van papieren boeken, e-books en luisterboeken tegelijk benaderen.’ Saskia Noort zag die mogelijkheden in Nederland als eerste, vertelt Anouk Boelsma. ‘Toen wij net voor onszelf begonnen waren, zagen wij tot onze verbazing dat zij alles tegelijkertijd wilde: een gebonden editie, een paperback, een Dwarsligger, een e-book, een groteletter-editie én een luisterboek. Omdat zij commercieel gezien buitengewoon belangrijk is, kreeg zij het nog voor elkaar ook. Maar nu is het vanzelfsprekend dat de papieren editie, het e-book en het luisterboek tegelijk verschijnen. In plaats van drie of vier titels uit de Bestseller 60 zijn er nu 35 titels uit de bestsellerlijst beschikbaar. En dan moet je bedenken dat niet eens alle boeken geschikt zijn om als luisterboek uit te brengen. Uitgeverijen sturen ook geen stagiair meer om de productie te begeleiden, maar gewoon de redacteur, of soms zelfs twee. Dat onderstreept de veranderde status van het luisterboek. Elke keer dat de Week van het Luisterboek werd georganiseerd, ging er een persbericht de deur uit dat het luisterboek nu echt zou doorbreken. Dat was op den duur ongeloofwaardig. Maar nu is het echt zo.’

AUDIOBOEKEN

Aantal titels en uitgeverijen Alle grote uitgeversconcerns zijn in 2016 met de eigen productie van luisterboeken gestart en hebben de sublicenties aan Rubinstein teruggetrokken. Daarmee werd het voor het eerst mogelijk nieuwe titels simultaan als boek, e-book en digitaal luisterboek uit te brengen. Tegelijk werden er (dus) vrijwel geen producties op CD meer uitgebracht. Tot 2015 was de aanwas van nieuwe titels redelijk constant. Daarna zette de groei in:

Jaar 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018

Nieuwe titels 121 312 271 257 322 334 345 308 362 528 716 1000 (schatting)

Maart 2018 Aantal titels in Luisterhuis:

3345 Aantal uitgevers:

194 Cijfers: Huub van de Pol, Luisterhuis

Omzet digitale luisterboeken (c) Luisterhuis 2007-2017

Omzetontwikkeling Downloadverkoop via Luisterhuis (voornamelijk Luisterrijk, aangevuld met enkele andere retailers). Dus exclusief Storytel, Luisterbieb, Bookchoice. Cijfers: Huub van de Pol, Luisterhuis

De Week van het Luisterboek Dit jaar was de organisatie van de Week van het Luisterboek voor de tweede keer in handen van lezersplatform Hebban. Speciaal voor deze actie heeft Sander Verheijen een gratis cadeau-app ontwikkeld met twee nieuwe, gratis luisterboeken. Eén daarvan is Verheijens eigen boek Ik kan er nét niet bij, een verhaal over zijn eigen tweeling, voorgelezen voor Rik van de

Westelaken. Kreeg hij niets los van de uitgeverijen? ‘We hadden twee eisen: het moest nog niet eerder zijn verschenen en het moest aantrekkelijk zijn voor een breed publiek. Bovendien wilden we niet te streng zijn met de periode waarin het boek gedownload kan worden. Dan is het gemakkelijk dat ik de actie zelf heb georganiseerd. Mijn uitgeverij wilde graag. Natuurlijk

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

is het prettig als mijn boek een duwtje krijgt, maar ik verdien er niets mee. Verder heb ik over de medewerking van de deelnemende uitgeverijen helemaal niets te klagen. Ze werken op het gebied van luisterboeken graag samen.’ De Hebban Luisterboek Award 2018 is gewonnen door Howard Komproe, voor het audioboek Kleurenblind van de komiek Trevor Noah.

25

Van wetenschappelijke Wehkamp naar

Walhalla voor poëzieliefhebber Na zevenentwintig jaar begint oprichter van INDEX Books Christiaan van Minnen samen met medewerker Anne ter Beek een nieuw avontuur. Aan de Leidse Herenstraat openden zij op 18 mei enkele panden voorbij het huidige onderkomen van het bedrijf boekhandel INDEX Poetry Books, dat een walhalla moet worden voor de poëzieliefhebber. Automatisering en passie zijn de verbindende schakels. Auteur Enno de Witt, Foto’s Patricia Nauta

Van Minnen is afgestudeerd op een automatiseringsproject binnen de klassieke letteren, met een programma dat Homerus kon analyseren: ‘Dat was toen nog op een klein computertje waar twee floppy’s in gingen. Gepuzzel is de grootste gemene deler. Als je grammatica niet klopt komt je zin niet uit. Dat is met programmeertaal niet anders.’ Tijdens zijn studie aan de Leidse universiteit werkte hij bij de inmiddels verdwenen Leidse boekhandel Ginsberg. Daarna ging hij aan de slag bij de nog steeds actieve boekhandel annex antiquariaat Burgersdijk & Niermans. Op 5 april 1991 begon hij in een pand om de hoek van waar hij nu zit, net buiten de singel en het oude centrum van de stad, in een voorkamer met INDEX Books, dat sindsdien vakliteratuur uit alle windstreken levert aan bedrijven, overheden en instellingen als universiteiten, kloosters en ziekenhuizen, over de hele wereld. Als het maar een vakbibliotheek heeft. ‘Wij bieden complete one-stop shopping’, zegt Van Minnen. ‘Nee verkopen is het laatste wat we doen. Het gaat altijd wel een keer mis. Maar niet te vaak. We verkopen vakliteratuur op grote schaal aan grote afnemers. Onze passie zit in het proces, dat is onze niche. Het onder-

26

werp is niet belangrijk. Wat we doen is zorgen dat een klant nooit hoeft te vragen waar zijn spullen blijven. We zitten er bovenop, zeuren de hele dag uitgevers de oren rood. We zitten nu op dertigduizend leveranciers wereldwijd, elke dag komen daar nieuwe bij. We zijn ergens tussen nummer drie en nummer vijf in bibliotheekleveranties in Nederland. In 2016 en 2017 wonnen we een FD Gazelle Award voor onze snelle groei, 22% per

‘Twee dingen zijn belangrijk in de boekhandel: specialiseren en automatiseren’ jaar in drie opeenvolgende jaren. Die zijn in de boekenbranche nog nooit neergedaald. Het betekent dat we vier jaar op rij minimaal zoveel zijn gegroeid. Onze omzet ligt tussen de twee en drie miljoen en groeit nog steeds.’ Bij INDEX zijn negen mensen in vaste dienst, met daaromheen een flexibele schil van voornamelijk werkstudenten, de manier waarop ook Ter Beek zeven jaar geleden binnenkwam. ‘Mensen die binnen zijn bieden we een fatsoenlijke salarisontwikkeling en de mogelijkheid zich

www.boekblad.nl

te ontwikkelen’, zegt Van Minnen. ‘We betalen ook de lunch en ze gaan op een menselijke tijd naar huis. Anders dan bij sommige webwinkels hoeven ze niet onder een brug te slapen om hun volgende dienst te halen. Er zijn geen productietargets. Iedereen kan en mag alles doen, want we kunnen ineens een lijst krijgen van een ziekenhuis met driehonderd verschillende titels, waar we toch even met zijn allen als vliegende keeps op de bal moeten duiken. Het kan ook zijn dat het hier in de studententijd mudvol staat, dan is het fijn als we daar met meer mensen iets aan kunnen doen, in plaats van met één iemand wiens taak dat is. De klant krijgt ook nooit te horen dat zijn bestelling later komt omdat iemand er pas morgen weer is. Of drie weken in Thailand zit.’ In de ochtend komen de boeken binnen en ’s avonds moeten ze weer weg, zegt Ter Beek: ‘We hebben daarvoor steeds efficiëntere systemen bedacht. Mail staat ook niet in iemands persoonlijke Outlook, dat centraliseren we, net als de procesautomatisering. In aanbestedingen staat soms de eis dat alle mail binnen twee dagen is afgehandeld. Bij ons is dat twintig minuten. We steken veel tijd in opleiding, doorzichtigheid en deelbaarheid van systemen. Goed noteren wat je

NIEUWE WINKEL

De afdelingen Engels/Amerikaans en Nederlands Foto © INDEX Poetry, mei 2018

hebt gedaan, zodat een ander weet wat je gedaan hebt. Een dossier wordt door de één aangemaakt en door anderen opgepakt, voortgezet en afgemaakt. Er hangt een monitor waarop we kunnen zien wanneer we voor het laatst de mail hebben gecheckt, hoeveel uitstaande mails er zijn, hoeveel orders, wat we vandaag binnen willen hebben. Die lijsten moeten aan het einde van de dag op nul staan.’ Suffe bende ‘Als werkstudent’, zegt Van Minnen, ‘heb ik op kosten van anderen mogen leren dat twee dingen belangrijk zijn in de boekhandel: specialiseren en automatiseren. Dat is nog altijd zo en het gaat nog steeds door.’ De boekhandel was in de tijd dat hij er begon wat hij noemt een suffe bende: ‘Dat was al zo bij de eerste, daar heerste een compleet gebrek aan service. Als een klant vroeg waar een boek dat hij had besteld bleef, moest ik van mijn bazin zeggen dat we bij de leverancier hadden gereclameerd. Ik vroeg haar: doen we dat dan ook? Welnee, dat is veel te duur, zei ze. Zelf de telefoon pakken was helemaal te duur. Dat ben ik totaal anders gaan doen. Wij reageren snel en gaan door tot het is opgelost. Als het nodig is pakken we meteen de telefoon. En we spreken een woordje over de grens, wat ook wel eens mee wil helpen. Het gaat erom dat je net dat stapje extra zet. Wat dat betreft heeft de boekhandel zichzelf een heleboel te verwijten. De opkomst van online is deels te danken aan een totaal servicegebrek en een focus op het aanbod, in plaats van wat de klant wil. Een boekhandel kan op twee manieren succes hebben: door alles te leveren, zoals bol.com, of met een mooi aanbod. Je kunt niet alles voor iedereen. Wat wel kan is een dorpsboekwinkel die precies weet wat er in de buurt wordt gelezen. Welke lokale schrijvers belangrijk zijn. Vanuit slim opgebouwde voorraad. Op die manier kan zelfs een poëzieboekhandel bloeien.’ ‘Toen ik voor mezelf begon was het eerste wat ik kocht een fax. Het mooie was dat je aan de ene kant een papier erin stopte en aan de andere kant van de wereld rolde het er weer uit. Het tweede wat we deden was voor alles de telefoon pakken. Ik had destijds een telefoonrekening van duizenden guldens. Bij alles wat

niet lukte pakten we de telefoon, want dan kregen we de juiste persoon aan de lijn. Dan maakten we ook aantekeningen: dat is een suffe, dat is een slome en dat is een goeie en dat is een kordate waar je iets mee kunt. We hadden een hele database in de computer.’ Het begin van INDEX Books oogde zeer elementair, met niet veel meer dan een computer en een rol inpakpapier. Het zijn de essentialia van een basale webshop, maar internet bestond nog niet en de onderneming heette een postorderbedrijf, vertelt Van Minnen: ‘We waren een soort wetenschappelijke Wehkamp.’ ‘Een van mijn eerste klanten was de Shell. Je moet meteen hoog mikken. Ik pakte de beurspagina en dacht: waar zit het meeste geld? Ze zouden vast wel een bedrijfsbibliotheek hebben, dus ik heb gewoon naar de receptie gebeld en gevraagd of ik daarmee kon worden doorverbonden. Dat was geen enkel probleem en ik vroeg aan de bibliothecaris die aan de lijn kwam of ik eens mocht komen praten. Dat werkt goed. Heel veel mensen zeggen ja, die moeten ook de dag door. Dan kom je binnen op dat hoofdkantoor, word je gefouilleerd en

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

mag je door, terwijl buiten Greenpeace staat te stampvoeten. Ik verwachtte niet dat ze meteen alles bij mij zouden afnemen, dus ik stelde voor dat ze vijf titels zouden bestellen: iets Nederlands, iets buitenlands, iets makkelijks, iets moeilijks en iets supermoeilijks. Zo kon ik laten zien wat ik kan. Ze vonden het een leuke uitdaging en ik had er een grote klant bij. Het ging zo goed, dat ik na twee jaar te horen kreeg dat ik niet meer met vakantie mocht, anders konden ze hun ingewikkelde bestellingen nergens meer plaatsen. Ze waren afhankelijk van me geworden.’ ‘Wij zijn ons gaan specialiseren in ieders specialisme. Vonden niet ons eigen specialisme belangrijk maar dat van de klant. Iemand die boeken over Vrijmetselarij koopt kan bij ons alles vinden, aangereikt krijgen, doorzocht krijgen, geïmporteerd krijgen over zijn specialisme. Ze voelen zich volledig in de watten gelegd. Je moet eigenlijk iedereen een walhalla bieden, en dat is wat wij hier doen. Wij sluiten een contract met een klant en souperen zijn hele budget op. Hij krijgt maar twaalf rekeningen per jaar, één per maand. Al heeft hij een paar duizend medewerkers en een paar bibliotheken,

27

Radna Fabias leest bij de opening van INDEX Poetry Foto © Patricia Nauta voor INDEX Poetry, 18 mei 2018

wij zorgen dat het administratief supersoepel loopt. We zeggen ook niet: hier is de pakbon en je doet het er maar mee. We vragen hoe ze de bon willen hebben en een half uur later is die klaar. Dat is de kracht van flexibele automatisering. Nu heet dat ontzorgen, toen we begonnen heette het ‘service’. Doordat ze bij INDEX niet rusten voordat het gevraagde geleverd is, kan de dienstverlening ver gaan. Heel erg ver: ‘Een minister van Financiën, ik kan helaas niet zeggen wie, moest in debat met een mevrouw die een opruiend boek heeft geschreven, maar dat in Nederland was uitverkocht. Ik heb een student van de straat geplukt en met EasyJet naar Londen gestuurd. Die heeft in een boekhandel op Heathrow gelukkig dat boek meteen gevonden en is per kerend vliegtuig teruggekomen. Hij heeft het aan de persoonlijk secretaris van de minister gegeven, niet aan de balie, daarvoor hadden we er teveel in geïnvesteerd. Natuurlijk was het niet echt een winstgevende transactie, maar het was ontzettend leuk om die avond bij Pauw & Witteman te zien dat de minister daar net zat te doen alsof hij het boek helemaal had gelezen.’ Bij de service die INDEX levert hoort sinds jaar en dag ook een attenderings-

28

functie: ‘We wijzen mensen op wat in hun vakgebied interessant is. We waren een van de allereersten die met Nielsen Book Data werkten. We hebben zelfs een prijs van ze gekregen omdat we een koppelstuk hebben gemaakt tussen interne databases en externe webservers. Daar ben ik bij Burgersdijk & Niermans al mee begonnen. Maandelijks kregen we een floppy waarop zeven titels stonden, maar wel met de hele inhoudsopgave en alles. Daarmee liepen we voorop. We deden het al voordat Amazon zelfs maar geboren was. Titelbeschrijving is veel later pas groot geworden.’ Aanbestedingen INDEX maakt het regelmatig mee dat contracten zo groot zijn, dat ze Europees moeten worden aanbesteed. ‘Je moet dan in een boekwerk van een pagina of honderd uitleggen wat je doet en aan welke eisen je voldoet’, zegt Van Minnen. ‘Wij gaan daar heel ver in. We bieden een goede korting waar we korting op mogen geven, maar we zijn geen prijsvechter. De andere kant van het verhaal is dat je goed inkoopt. Je verdient het meest als je je marge van veertien naar vijftien procent brengt, daarover onderhandelen we dan weer met uitgevers.’

www.boekblad.nl

Bij het aanbesteden gaat het vaak om details. Veel klanten verwachten maatschappelijk verantwoord ondernemen, zegt Van Minnen: ‘Dat is een beetje een circus. We moeten dan bijvoorbeeld garanderen dat we onze kartonnetjes hergebruiken.’ INDEX concurreert bij de aanbestedingen niet met de bol.coms van deze wereld en evenmin met de reguliere boekhandel. Andere partijen zijn onder meer de internationale leverancier van databanken Ebsco, Infotrading en Postma & Cohen, alsmede buitenlandse bedrijven. ‘We zijn een geduchte tegenstander en gaan er geregeld met de buit vandoor’, zegt Van Minnen. ‘De afgelopen jaren hebben we twee grote universiteitsbibliotheken teruggehaald die hun bestellingen in Duitsland deden. Dat is ook goed voor de Nederlandse economie. Het CPB vindt het altijd mooi als Nederlands belastinggeld niet naar het buitenland vloeit.’ ‘Het mooie van een aanbesteding is dat een klant jou precies vertelt wat hij belangrijk vindt. Dat is waardevolle marktinformatie. Soms schrijven ze uit naar de leverancier die ze al hebben. Daar hebben we wel eens oneerlijke praktijken in meegemaakt. We hebben moeten procederen en ook gewonnen, tegen de Rijksoverheid zelfs, tot twee keer toe. We hebben vervolgens niet ingeschreven, dat was kansloos. We deden het uit rechtvaardigheidsgevoel, omdat wat we doen we met passie doen.’ Bizarre trekjes De nichemarkten die hij bedient vertonen voor de algemene lezer soms bizarre trekjes. Net als de manier waarop zaken worden gedaan niet altijd gaat zoals we dat hier gewend zijn. Netwerken en vertrouwen zijn sleutelwoorden: ‘Wij verkopen schimmelboeken aan een gespecialiseerd laboratorium in Peking’ zegt Van Minnen. ‘Een Chinese meneer’ maakt af en toe een paar duizend euro over en zegt welke boeken hij wil hebben, wij zorgen dan dat het wordt geregeld. Dat is een kwestie van vertrouwen, maar die is er omdat wij al heel lang een band hebben met het Rijksherbarium hier in Leiden, dat weer connecties heeft met de Royal Botanical Gardens in Kew en in Edinburg, waar we ook zaken mee doen. Die mensen praten met elkaar, deze Chinees is lid van dat clubje en heeft gevraagd wie de betrouwbaarste leverancier is in Europa. Dan komen wij uit de bus,

NIEUWE WINKEL

daar zijn we dan best trots op en dan gaan we ons best doen voor die man.’ Door de digitalisering is de manier van werken wel sterk veranderd, zegt Ter Beek. Directe koppeling met de eigen inkoopsystemen is een unique selling proposition geworden, en INDEX levert aan een belangrijke Nederlandse toezichthouder een intern berichtensysteem in een eigen omgeving. ‘De bedrijfsvoering wordt anders’, zegt Ter Beek. ‘We hebben nog wel een fax, maar jonge mensen hebben geen idee hoe die werkt.’ Voortschrijdende digitalisering zorgt er ook voor dat klanten die vroeger afhankelijk waren van de inzet, expertise en netwerken van hun leverancier, nu heel veel zelf kunnen vinden op internet: ‘Dan krijg je een link toegestuurd naar grote jongens als Amazon en bol.com. Dat is allemaal prima, maar soms lastig om tegenop te boksen.’ Dat informatie tegenwoordig veel in digitale vorm verkrijgbaar is hebben ze ook gemerkt: ‘Een deel van de markt is verdwenen, grotere universiteitsbibliotheken kopen minder papieren boeken. Maar het is minder erg dan je zou verwachten. Het heeft voor ons weinig zin om e-boeken aan te bieden. Je komt er moeilijk tussen en de marges zijn klein.’

De organisatie van INDEX Books kan ook worden ingezet voor de nieuwe winkel: ‘Wij hebben die dertigduizend leveranciers en vijf keer per week CB voor de deur, contracten met de post en belangrijke distributeurs in de hele wereld. Als er met een stapel medische boeken wat bundels meekomen voelen we dat niet eens. Het is een uitgelezen kans. Wij kunnen een dwerg laten meereizen op de rug van een reus, dat is een luxe die andere poëzieboekhandels niet hebben.

Het draait allemaal om passie, en om het scheppen van dat

walhalla waar iedereen alles kan vinden We kunnen het slim combineren. We hebben een massacontract met PostNL, dat komt hier na half zes alles ophalen. We kunnen het in die stroom stoppen. Het is wat ons betreft ook iets voor de lange termijn. Het mag wat kosten en het moet mooi worden. Het kost me een stuk van mijn pensioen, maar ik vroeg me af wat ik nou eigenlijk liever wil. Je kunt

geen drie biefstukken per dag eten. Ik hou niet van snelle auto’s, rij in een oude Mercedesbus, een kras of een deuk maakt niet uit, ze blijft gaan. Mijn liefste hobby is pianospelen en dat kost ook al niks. Dit is belangrijk. Zakelijk worst case scenario is dat we een prachtig poëziemuseum voor onszelf hebben gebouwd.’ INDEX doet al zaken met uitgeverijen als Faber, waar veel poëzie verschijnt, zegt Van Minnen: ‘CB levert alle belangrijke poëzie, managementboeken en medische titels. Bij een aantal uitgevers hebben we de nieuwe winkel wel even moeten introduceren, soms was het even doordrukken. We willen alles, ook de backlist. Hebben ze nog boeken liggen die te duur zijn om bij CB aan te houden, dan willen wij ze hebben. Van Oorschot had nog vier exemplaren liggen van het Verzameld Werk van Van Ostaijen. Ik denk: hier met die handel.’ Nederlandse uitgevers met veel poëzie reageerden zonder uitzondering enthousiast, zegt Ter Beek: ‘De bedoeling is dat we alles hebben wat in druk is en er toe doet. Maar er zitten wel grenzen aan. Niet meer dan de helft van wat ik had geselecteerd past op

Poëzie Van Minnen is ook dichter. Hij publiceerde in De Revisor, stond met Joost Zwagerman en Rogi Wieg op het podium: ‘Die had zijn Hongaarse familie bij zich, na iedere regel begonnen ze te juichen. Ik heb nog steeds werk in de la, zoals vrijwel iedereen. Heel Nederland dicht, dat merk je goed als je een poëziewinkel begint. Iedereen komt met iets aan. Dat gebeurt nu al.’ Een groter contrast tussen een poëzie-walhalla en een hoog geautomatiseerde leverancier van vakliteratuur lijkt niet denkbaar, maar dat is schijn. Het draait allemaal om passie, en om het scheppen van dat walhalla waar iedereen alles kan vinden, zegt Van Minnen: ‘Je ziet het soms nog in Engeland, boekhandels die liefdevol zijn volgestapeld, waar je je door gangetjes moet wurmen. Nederlandse boekhandels bieden vaak te veel van hetzelfde, als schooljongen trof het me al dat het aanbod overal hetzelfde was. In Engeland kunnen ze van achter de toonbank uitleggen waarom er staat wat er staat.’

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

29

% ! " $" $

% ! " %#&" )

$ & '!)

,

$ & '!)

,

,

+%%'

%') $ ( % %$" $

+%%'

%') $ ( % % ! "

$% # &' - $ - $ , "*( - ) ( " ) # # ')

NIEUWE WINKEL Ingmar Heytze leest bij de opening van INDEX Poetry Foto © Patricia Nauta voor INDEX Poetry, 18 mei 2018

tiviteit is verplaatst naar het andere pand, dat in eigen bezit is. Het vloeroppervlak van de winkel ligt rond de veertig vierkante meter. Authentieke elementen als glas in lood in de bovenlichten en een oude deur zijn bewaard gebleven, net als de werkelijk schitterende verrijdbare toonbank van hout en glas waarin vroeger de rookwaren werden tentoongesteld en die door Van Minnen liefdevol is gerestaureerd.

de planken. We hebben al twee nieuwe kasten gebouwd. Je bent in ruimte beperkt, maar ons webshopassortiment wordt zo volledig mogelijk.’ De Nederlandse productie is nog enigszins te overzien, voor die in de rest van de wereld ligt dat lastiger, alleen al vanwege de enorme aantallen. Toch zet INDEX Poetry Books in op volledigheid, dat wil zeggen: een vijfduizend titels op voorraad in de winkel en in de webwinkel nog eens vijftigduizend. Dat is niet alles, zegt Ter Beek: ‘Maar aan de rest kunnen we snel komen. Nederlands willen we zo volledig mogelijk hebben, in ieder geval van de grote uitgevers. Verder buitenlands grote uitgevers die goed verkopen en bloemlezingen, daaromheen wat ik zelf leuk vind, prijswinnaars en wat nog meer van belang is.’

huis hebben. Voor hen is alleen het bestelproces wat lastig dan. Het Poëziecentrum geeft prachtige dingen uit, we nemen hun hele fonds op. Het lijkt ook wel of de Vlamingen meer met poëzie hebben. Leo Peeraer van uitgeverij P in Leuven stapte om porto te besparen op een zaterdag in de auto om ons zelf zijn fonds te komen brengen.’ In de gehuurde pijpenla waar nu de winkel is gevestigd zaten ooit een slagerij en een Griekse snackbar. Daarna deed INDEX er de studieboekenverkoop. Die ac-

De inrichting en verbouwing deden Ter Beek en Van Minnen zelf, van het ontwerp, stijl Engelse plattelandsboekhandel, tot het timmeren van de plafondhoge, donkerrode kasten. Daarin is plek voor zowel frontale presentatie, tegen schuine planken die kunnen worden geopend en waarachter een deel van de voorraad schuilgaat, als ruggelings. In de winkel staan een piano, een tafel en fauteuils. De winkel is van buiten goed herkenbaar door een markies, waarover Van Minnen nog heeft moeten steggelen met de stedelijke ambtenarij, omdat de naam niet op de reglementaire plek staat. Een strijd die hij heeft gewonnen. Al tijdens de verbouwing, terwijl de etalages nog waren dichtgeplakt met kranten, meldden zich de eerste nieuwsgierigen. Net als vrijwel alle andere Nederlandse boekhandels gaat ook INDEX Poetry Books aan beleving doen, zegt Ter Beek: ‘Mensen moeten er lol in hebben om hier te komen. Daarvoor gaan we ook optredens en workshops organiseren, in de winkel, maar ook dat heeft tijd nodig.’

In een doorsnee algemene boekhandel, een enkele uitzondering daargelaten, is het aanbod poëzie beperkt tot een plank dichtbundels. Daarop bestaan in het Nederlandse taalgebied twee uitzonderingen: Perdu in Amsterdam en het Poëziecentrum in Gent. Met allebei gaat INDEX samenwerken. ‘Ik heb veel respect voor Perdu’, zegt Van Minnen, ‘voor de evenementen die ze organiseren, de geschiedenis, de kennis die ze in

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

31

(HQ NURRQMXZHHO RS GH NRͦHWDIHO 'H VWUDOHQGH 0£[LPD LV DO MDDU RQ]H NRQLQJLQ 7HU HUH YDQ GLW OXVWUXP EUHQJHQ ZLM VSHFLDDO YRRU X KHW MXELOHXPERHN RYHU RQ]H YRUVWLQ

(HQ SUDFKWLJ ERHN SDJLQD V PHW WDOOR]H HQ XQLHNH IRWR V GLH KDDU YHUKDDO RPOLMVWHQ 2QPLVEDDU RS HONH NRͦHWDIHO RI LQ GH ERHNHQNDVW %RYHQVWDDQGH XLWJDYH LV KHW WZHHGH ERHN XLW GH VHULH YDQ KHW .RQLQNOLMN +XLV GLH &6 SXEOLVKLQJ PHGLD KHHIW JHSURGXFHHUG &6 SXEOLVKLQJ PHGLD KHOSW FRUSRUDWHV PDDU RRN XLWJHYHULMHQ PHW KHW XLWJHYHQ YDQ SXEOLFDWLHV 9DQ FRQFHSW UHGDFWLH WRW HQ PHW GUXNZHUN HQ VDOHV YDQ XZ XLWJDYH 0RFKW X LQWHUHVVH KHEEHQ LQ HHQ YDQ RQ]H GLHQVWHQ QHHP GDQ FRQWDFW RS PHW 3DXO 5LMSNHPD YRRU HHQ QDGHUH NHQQLVPDNLQJ HQ SUHVHQWDWLH YDQ RQV EHGULMI

:HQFNHEDFKVWUDDW -: 9HOVHQ 1RRUG W LQIR#FRORUVFDQ QO FRORUVFDQ QO

COLUMN Marjoleine Wolf

LEESLIJST Marjoleine Wolf is senior boekverkoper bij De Amsterdamse Boekhandel en lid van de Raad van Advies voor de commissie Geïllustreerde Kinder- en Jeugdliteratuur van het Letterenfonds.

De schooltas hangt nog niet in de vlaggenmast, maar de eindexamens zijn gelukkig wel achter de rug bij ons thuis. Een oase aan – betrekkelijke – rust is weergekeerd. Eindelijk tijd voor mijn kinderen om eens lekker rustig een boek te lezen…. Zou ik denken. Maar voorlopig krijg ik er hier geen boek meer in en groeit alleen mijn eigen leesstapel gestaag door. Ik durf het bijna niet te zeggen, maar mijn kinderen – beiden tieners – lezen al een tijd niet meer. Althans niet voor hun plezier. Hoe is dat in vredesnaam mogelijk met een moeder die jarenlang een eigen kinderboekwinkel had? Die iedere avond enthousiast voorlas uit de allermooiste kinderboeken en die behalve thuis, ook onder schooltijd actief was met de schoolbibliotheek om de meest geweldige auteurs naar school te halen. Er is natuurlijk niet één antwoord op deze vraag en mijn kinderen zijn ook zeker niet de enigen hierin. Uit een groot onderzoek in januari van dit jaar bleek dat het aantal tieners dat in zijn vrije tijd leest in tien jaar tijd is teruggelopen van 65 naar 49 procent. Ze hebben het druk met andere dingen en besteden veel tijd aan sociale media. Dat zal allemaal wel, maar een aantal andere dingen hebben ook niet geholpen om mijn – met de paplepel ingegoten – enthousiasme voor lezen warm te houden. Zo had ik laatst een tienminutengesprek bij de docente Engels van onze zoon en vroeg haar hoeveel Engelse boeken hij zou moeten lezen voor zijn lijst. “Boeken lezen doen we niet meer. Dat kunnen we ze niet aandoen,” antwoordde ze zonder blikken of blozen. Ik stond perplex. Ook de ‘leeslijst’ maakt het er niet leuker op. Een boekenlijst met door de school voorgeschreven titels waar je als leerling uit moet kiezen. Leerlingen komen vaak enthousiast met deze lijst de boekhandel in, om vervolgens ontmoedigd weer weg te gaan als ze horen dat een groot aantal titels niet meer leverbaar is. Titels die wij aanraden ter vervanging moeten eerst aan de docent voorgelegd worden, om er zeker van te zijn dat ze wel ‘mogen’. Omslachtig en demotiverend. Toen ik eindexamen deed was er geen ‘leeslijst’. Voor Nederlands moest je twintig boeken lezen; de titels mocht je zelf kiezen. Hoe leuk was dat! ‘Vroeger alles beter’ natuurlijk, maar zou het een idee zijn het verplichte karakter van de leeslijst los te laten en de schone taak om de leerling aan een goed boek te helpen weer in de kundige handen van de boekhandelaar te leggen. Die weet tenslotte wat nieuw, goed en vooral ook leverbaar is! Ondertussen geef ik ook op het thuisfront natuurlijk niet op. Als ze straks geslaagd is, staat er een mooi pakket klaar. Drie keer raden wat daarin zit…

33

Literaire Salon @ Ambassade Hotel:

Literatuur voor Amsterdammers Foto’s Evelien Dol en Ambassade Hotel

Vanaf de oprichting in 1953 heeft het Ambassade Hotel nauwe banden met uitgeverijen in de buurt, zoals Ambo|Anthos, de Harmonie, Prometheus, Meulenhoff en de Bezige Bij. Bovendien bevinden zich enkele van Amsterdams bekendste boekhandels zoals Athenaeum en Scheltema en onder schrijvers bekende cafés als De Zwart en De Pels vlakbij het hotel. In het SCHRIJVERSHOTEL verbleven al vele auteurs, waaronder grote namen als Günther Grass, Paul Auster en Donna Tartt.

Adres: Ambassadehotel, Herengracht 341, Amsterdam

Het is de gewoonte om iedere auteur tijdens het bezoek aan het Ambassade Hotel te vragen een exemplaar van zijn of haar meest recente boek te signeren én enkele woorden of memorabele zinnen in het gastenboek te schrijven. De hierdoor inmiddels ontstane collectie boeken bevat ruim 4500 exemplaren. De boeken worden bewaard in de LIBRARY BAR.

34

www.boekblad.nl

IMPRESSIE

De Literaire Salon vindt sinds het najaar van 2016 maandelijks plaats in het Ambassade Hotel. Afgelopen zondag 27 mei interviewde Joris Luyendijk Femke Halsema over haar essay Macht en verbeelding. De setting van de salon is KLEINSCHALIG EN INTIEM. Na het interview gaan Joris Luyendijk en Femke Halsema in gesprek met de aanwezigen. Eerdere optredende interviewers waren onder meer Abdelkader Benali, Stine Jensen, Twan Huys en Hadassah de Boer.

Een hotel als CULTURELE ONTMOETINGSPLEK: voor Wouter Schopman, eigenaar-directeur van de Ambassade Groep, zijn de verbondenheid en het uitdragen van cultuur niet meer dan vanzelfsprekend: ‘Zowel onze Cobra-collectie van ruim 800 werken die in het gehele hotel zichtbaar is, als de 4500 gesigneerde boeken van de schrijvers die bij ons hebben overnacht, zijn organisch gegroeid. Nu worden ze op een laagdrempelige manier – we vragen geen toegang voor de salon of voor een rondleiding langs de kunst – toegankelijk gemaakt. Ik wil op die manier graag iets teruggeven aan de buurt en aan de stad.’

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

35

36

www.boekblad.nl

PORTRET

A Het Alfabet van

sscher

Na decennia als uitgever, kunstambtenaar en boekhandelaar heeft Maarten Asscher onlangs afscheid genomen van het boekenvak. Ter gelegenheid van zijn recente afscheid geeft hij zijn visie – van de A en B van Athenaeum Boekhandel tot het hele XYZ van het boekenvak. Auteur: Maarten Dessing, Foto’s Jan Reinier van der Vliet

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

37

PORTRET

AMSTERDAM Utrecht mag Wereldboekenstad zijn geworden, Amsterdam is de enige stad waar een academisch-culturele boekhandel als Athenaeum kan bestaan. De combinatie van universiteit, historisch centrum, cultuurtoerisme en dichtheid aan musea en andere culturele instellingen zorgt voor een evenwicht waarbinnen deze boekhandel kan floreren. Dat heb je nergens in Nederland op deze schaal. Dat is echter niet iets om je verheven over te voelen. Dat schept juist de verplichting om daar ontzettend zuinig op te zijn. Dat evenwicht kan namelijk ook verstoord worden, door massatoerisme bijvoorbeeld. Het Spui is een boekenplein, maar ook hier rukt de pataten colaverpaupering op. Het pand van De Amsterdamse Kinderboekhandel om de hoek is nu een chocoladewinkel geworden. De politiek kan er alerter op zijn, maar ook ondernemers en bewoners moeten zelf zorgen dat het hier geen Zaanse Schans wordt.

COLLECTIVITEIT Het is jammer dat collectiviteit zo’n ouderwetse reputatie heeft. Het roept het nostalgische beeld op van heren die onder elkaar alles afdekken. Collectiviteit is juist een tijdloos en onderscheidend karakter van het vak, dat hoognodig een eigentijdse status moet krijgen. Dat kan wellicht door te beseffen dat het niet meer gaat om instituties, hoewel een lightweight pr-bureau als de CPNB nog altijd een geweldige instelling is, maar om gezamenlijk dingen ontwikkelen die bedrijven individueel niet kunnen realiseren. Een bescheiden voorbeeld zou een reserveringssysteem zijn dat alle boekhandels kunnen gebruiken voor hun publieksactiviteiten. Door klanten ook een kleine reserverings-fee te vragen, kun je de ontwikkelkosten gemakkelijk terugverdienen.

DE WERELD DRAAIT DOOR De manier van denken in Hilversum en in de wereld van de literatuur zijn heel anders. De kans is dus verwaarloosbaar dat er nieuwe formats voor tv-programma’s over boeken worden gemaakt. Tegen die achtergrond moeten we koesteren dat De Wereld Draait Door naast VPRO’s Boeken structureel aandacht aan literatuur besteedt, al is het niet meer dan tien minuten per maand. Het effect is nu eenmaal groot. Dat weet ik al sinds ik als uitgever opeens twee herdrukken van Papillon van Henri Charrière kon opleggen omdat Gordon op tv zei dat dit het enige boek was waarbij hij had gehuild. DWDD draagt tegelijkertijd bij aan de emancipatie van boekverkopers. In de jaren vijftig waren dat nog meneren in stofjassen of dames in de provincie, nu worden ze steeds meer gezien als kosmopolitische jonge professionals die overtuigend over literatuur kunnen praten. Dat biedt ook de

38

vele academici die in de boekhandel werken perspectief. Zij kunnen zelden doorgroeien naar managementfuncties, maar zij kunnen wel hun kennis en creativiteit inhoudelijk kwijt – door het gesprek over literatuur aan te gaan tijdens lezingen, leesclubs etcetera.

ECI Ook al heet het tegenwoordig Bookspot, het blijft dezelfde formule als de ECI, en het is onbegrijpelijk dat het nog steeds bestaat. Het idee dat je mensen een beperkte keuze geeft in wat ze lezen in ruil voor 20% korting. Het geheim van de leescultuur is juist de onbeperkte zee aan mogelijkheden, waarin je geloodst wordt door professionele informatie van recensenten, boekhandelaren, word of mouth-aanbevelingen. Mensen willen geen beperkingen, zeker niet zolang boeken niet te duur zijn. En dat zijn ze niet in Nederland. Bookspot wil wel een community starten, maar dat lukt alleen op basis van inhoudelijke argumenten, terwijl je

www.boekblad.nl

B BIG DATA

Zou big data een uitgever werkelijk helpen om te weten welke nieuwe schrijvers hij moet publiceren of hoe hij een schrijversloopbaan moet coachen? Big data kan daarin hoogstens een hulpmiddel zijn, waarvoor het vak bovendien alleen collectief instrumenten kan ontwikkelen. Geen enkel individueel bedrijf heeft daarvoor de investeringsruimte. Het idee dat je een ‘bestseller predictor’ kan ontwikkelen, vind ik tamelijk amateuristische borrelpraat van een buitenstaander. Het begint er al mee dat een bestseller voor iedere uitgever anders is, want afhankelijk van wat voor bedrijf je wil zijn. Voor een Autorenverlag als Cossee, die schrijvers ruimte geeft om zich te ontwikkelen, is het iets anders dan een A.W. Bruna, die op veel kortere termijn geld met boeken wil verdienen.

aan hun indeling kunt zien dat die is gemaakt door mensen die zelf niet van lezen houden, maar een soort algoritme hanteren.

FINANCIËLE GEZONDHEID De markt is nu drie jaar achter elkaar gegroeid. Het vak is zich dus aan het herstellen van de crisis, maar voor echte financiële gezondheid maakt het weinig uit. Die is in wezen altijd precair. Kijk maar naar concerns: van BGN/Selexyz en Libridis tot nu Shared Stories en Standaard Uitgeverij – het is er altijd roerig. Dat komt omdat de marges in boekenbedrijven nu eenmaal gering zijn. Een belangrijkere graadmeter voor de gezondheid van het vak vind ik dan ook hoe het met de creativiteit gaat. Dat is de werkelijke rijkdom van het vak. Zolang er elke dag weer nieuwe dingen worden bedacht blijft het vak overeind. Dan blijft het ook nieuwe mensen aantrekken. Waarom gingen de jongens van Das Mag niet apps of tv-programma’s ontwikkelen? Omdat ze zagen dat het boekenvak een geweldig lanceerplatform is voor nieuwe dingen.

OSCAR VAN GELDEREN In het begin van zijn carrière was hij een ongeleid projectiel. Maar hij is gerijpt en heeft de context gevonden waarbinnen hij goed kan werken en maakt nu interessante, veelzijdige keuzes. Hij geeft in alle genres uit, ook shitty genres als true crime, maar dan wel iets bijzonders, zoals Astrid Holleeder. Hij is ook niet bang om origineel te zijn, door bijvoorbeeld de Argentijnse klassieker Zama van Antonio di Benedetto uit 1956 te vertalen – waarvoor ik het voorwoord schreef. Uiteindelijk wordt een uitgever in zijn necrologie beoordeeld op welke echt belangrijke auteurs hij publiceerde. Dat is bij hem alleszins respectabel: Meir Shalev, John Williams, Eduardo Mendoza, Dave Eggers.

HEBBAN Hebban is een met zorg opgezette en actieve webcommunity voor lezers, maar het zou wat inhoudelijker mogen. Het zit bijzonder slim in elkaar, met al die lijstjes, challenges, beoordelingen en tips per genre, maar het meeste is user-generated content van wisselende kwaliteit, die bovendien hoofdzakelijk uitmondt in sterren-beoordelingen.

In plaats van veel onbekende recensenten zouden ze meer schrijvers aan het woord kunnen laten of scherper bepaalde voorkeurstitels kunnen kiezen. Nu ben je als gebruiker heel intensief bezig met navigeren en zoeken, en is de inhoudelijke opbrengst in termen van ideeën en aanbevelingen betrekkelijk gering.

INTERNETBOEKHANDELS Iedere fysieke boekhandel moet goed op internet aanwezig zijn. Goed betekent: technisch functioneert alles, de service is in orde én de site straalt een echte identiteit uit, net als de fysieke winkel. Een literaire boekhandel moet dus een webwinkel hebben die inhoudelijk de moeite waard is en even goed met klanten het gesprek aangaat. Helaas gaan nog te veel mensen naar Bol, omdat ze niet weten dat hun eigen boekhandel een even schitterende site heeft – want gebruikmakend van dezelfde fulfillment van CB. Daar zit nog heel veel groeipotentieel. Ook voor Athenaeum, hoewel onze omzet na verbouwing van de webwinkel in twee jaar tijd al is verdubbeld. Internet is nu goed voor ruim een derde van de omzet.

JAMMER Ik hou erg van de zandbakmentaliteit. Werk spelenderwijs. Soms lukt het, zoals Spui25, dat begon als een avondje over humor tijdens een Boekenweek en nu een heel belangrijk activiteitencentrum voor Athenaeum Boekhandel en heel Amsterdam is. Soms lukt het niet, zoals de kleine vestiging in het NRC-gebouw. Ik dacht dat het tot een soortgelijke hotspot zou uitgroeien, maar de krant had andere prioriteiten, dus na twee jaar stopte Athenaeum ermee. Maar ook dan hoef je geen spijt te hebben, als je ervan kunt leren. Het snel opzetten van deze winkel bleek een ervaring voor het in zes weken optuigen van het filiaal op de Roeterstraat. Echt jammer vind ik alleen dingen die je niet kunt beïnvloeden. Toen ik in 1998 merkte dat Meulenhoff, waar ik uitgever was, meevoer op een Titanic genaamd PCM, kon ik niet anders dan weggaan.

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

K KOBO

Zo’n abonnement bij Bol is goed voor het ontwikkelen van lezen als levensstijl en het stimuleren van boekenbezit, omdat je boeken die een plaats in je leven hebben gekregen, ook fysiek een plek in je huis wil geven. Maar een fundamentele verandering van de boekencultuur? Nee. Sterker: die krijgt juist een grotere focus op de productie en verkoop van papieren boeken die er echt toe doen en een paar generaties meegaan, omdat het de wegwerpboeken en snel voorbijgaande hypes zijn die vooral digitaal worden gelezen. Een nuttige publieksfunctie van digitaal lezen is wanneer je op vakantie bent. Dankzij mijn Kindle kan ik in een dorpje in Frankrijk toch de Times Literary Supplement lezen.

LITERAIR AGENTEN Met grote vertraging krijgen ook in Nederland literaire agenten een rol. Gelukkig maar. Nu uitgeverijen, zeker concerns, steeds meer opschuiven richting marketing en promotie is het noodzakelijk dat andere professionals de rol overnemen waarvoor zij minder ruimte hebben: het acquireren en begeleiden van schrijvers tot zelfs het redigeren van teksten. Mensen als Lolies van Grunsven, Paul Sebes en Willem Bisseling doen dat heel goed. Doordat zij betere voorschotten en royalty’s kunnen bedingen voor hun auteurs, zijn het in feite de uitgeverijen die hun werk betalen. Terecht. Zij outsourcen immers een deel van hun werk.

39

DAS MAG Toine Donk, die samen met Daniël van de Meer Das Mag heeft opgericht, is ooit begonnen bij het Athenaeum Nieuwscentrum. Hij heeft daar zijn zin voor het hippe kunnen scherpen. Ik ben daar trots op, want zij doen het heel goed. Dat zij weinig titels uitgeven, juich ik toe: ze concentreren zich op alles uit een titel halen wat er mogelijk in zit. Of de verhouding weinig titels en veel medewerkers op termijn houdbaar is, zal moeten blijken. Zij geven uit in het moment. Zij streven niet na om een traditie van honderd jaar te starten of hofleverancier te worden – wat dertig jaar geleden nog het hoogste goed was – maar willen steeds opnieuw verrassen. Dat past bij de huidige markt. Een uitgeverij bouwt weinig waarde meer op, omdat bijna alle boeken na een x aantal maanden weer weg zijn, en je dus steeds op nul begint.

JOOST NIJSEN Een volhouder. Toen de successen met Joris Luyendijk, Kluun en Renate Dorrestein voor hem tegelijk kwamen, viel hij bijna in de val van schaalvergroting. Hij begon meer titels uit te geven. Gelukkig kon hij na de onvermijdelijke koersval op eigen benen door. En dat doet hij nu al twintig jaar, met nog altijd heel mooie dingen, zoals zijn serie vertaalde verhalenbundels. Ook dat hij als uitgever een stem in het vak heeft, door er hardop

over na te denken in zijn columns en prospectussen, maakt hem een eigenzinnig man. Zoals alle markante uitgevers uit het verleden is hij zijn eigen type.

VAN OORSCHOT Ik ben nog altijd zeer blij dat Athenaeum mede-eigenaar van Van Oorschot is en op termijn meerderheidsaandeelhouder zal worden. Het past bij onze missie als boekhandel om het voortbestaan van een dergelijke onafhankelijke uitgeverij te garanderen, die een vergelijkbaar belang voor de boekencultuur nastreeft. De huidige uitgever Mark Pieters heeft hard gewerkt aan het achterstallig onderhoud en het openen van de poort. Hij durft ook dingen, zoals een 1440 pagina’s tellend Japans epos in vertaling uitgeven. Als dat beleid succesvol blijkt,

‘HET PAST BIJ ONZE MISSIE ALS BOEKHANDEL OM HET VOORTBESTAAN VAN EEN ONAFHANKELIJKE UITGEVERIJ ALS VAN OORSCHOT TE GARANDEREN’ deelt de boekhandel daarin. Meer hoeft dat niet te zijn. Ik vind dat een groot verschil met de combinatie VBK en Bruna. Wat die uitgeverij en boekhandel precies met elkaar willen, is mij onduidelijk, maar het lijkt erop dat ze lezers willen vangen in een Bookchoice- of Bliyoo-model. Ik loop daar niet warm voor.

FABIAN PAAGMAN Hij is een echte ondernemer, die een rol in het vak wil spelen als propagandist – óók in Europa. Heel goed, al heeft hij een andere stijl. Zo’n winkel als de Paagman-winkel aan het Plein zou hier niet kunnen, met gigantische stapels thrillers en true crime vóór in de winkel. Maar misschien past dat in zo’n winkelgebied het beste. Het enige waar ik nooit iets in heb gezien zijn de Triple A-boekhandels, waar hij een belangrijk lid van is. Waarom speciale edities laten maken die buiten CB om worden geleverd voor een paar procent extra korting? Het drijft de tarieven van CB op, zodat je uiteindelijk alleen jezelf én anderen ermee treft.

40

www.boekblad.nl

QUERIDO KIND Wat daar vorig jaar is gebeurd, weet ik niet precies. Maar op het moment dat, bij het vertrek van Singel Uitgeverijen uit WPG, het volwassenen- en kinderboekenfonds van Querido uit elkaar werd geknipt, stond vast: dat gaat ooit mis. Die fondsen zijn al zo lang samen, er zijn zoveel dwarsverbanden. Het zal dus ook niemand verbazen dat het onlangs weer tot een hereniging van de beide Querido’s is gekomen. Zelf zie ik dat vooral als een overwinning van de creatieve menselijke factor op geschuif met business units binnen grotere concerns.

CAROLINE REEDERS Zij stond hoog op het lijstje om mij op te volgen. Met haar Amsterdamse achtergrond en brede verleden in het vak is ze zeer geschikt. Ze heeft gewerkt bij uitgeverijen, boekenimporteur Van Ditmar, in krantenland en bij Mindbus. Als 52-jarige heeft ze de goede mix van rijpe ervaring en het vermogen om zich op nieuwe terreinen te begeven. Ongetwijfeld gaat ze die ruimte ook benutten. Dit voorjaar werd op het Spui een verbinding gemaakt tussen de boekhandel en het Nieuwscentrum, waardoor ook de indeling van de winkel verandert. Nu loopt iedereen daarom ongetwijfeld binnen met het idee: je kan zien dat er een nieuwe directeur zit. Ik vind dat prima.

SCHELTEMA Athenaeum Boekhandel heeft de eerste verliesgevende jaren doorstaan omdat Johan Polak de verliezen aanzuiverde. Scheltema heeft de Polare-mislukking overleefd omdat Boudewijn Poelmann hetzelfde heeft gedaan. Zo zie je maar: het is goed dat mecenaat bestaat. Samen zijn de winkels de beeldbepalende boekhandels in Amsterdam, met ieder een duidelijke eigen identiteit. Ik ben blij dat Scheltema zo’n mooi boekenpaleis is geworden, al leek hun huidige locatie me aanvankelijk een ongelukkig hoekje. Toen zij een tijdje dicht waren, kreeg Athenaeum opeens klanten op het Spui die – met alle respect – plantengidsen of boeken over treinmodelbouw wilden. Daarin schuilt de verleiding om je eigen identiteit te laten verwateren en ook voor die mensen een paar planken te gaan inrichten. Voor de lange termijn is dat erg gevaarlijk.

TOEKOMST Mijn essaybundel Toch zit het anders is niet

PORTRET

voor niets op mijn laatste werkdag verschenen. Mijn vertrek markeert het begin van meer aandacht voor het schrijven. Ik heb al langer een idee voor een autobiografische roman over het huis van mijn grootouders in Engeland waar ik vroeger jaarlijks in de zomer ben geweest. Zoiets wordt niets als je dat alleen in de avonduren en af en toe een weekje vrij schrijft. Daar kan ik nu tijd voor maken. Maar alleen thuis zitten scheppen? Ik wil me graag blijven voeden door allerlei contacten. Ik blijf daarom actief in besturen, stichtingen en genootschappen. Die kan ik allemaal ook iets meer prioriteit geven.

UNIEBOEK|HET SPECTRUM Deze uitgeverij richt zich op het informeren van het brede publiek op het gebied van hobby, tuineren, wonen, vrije tijd etcetera. Op hun manier doen zij dat heel goed. Maar dit is bij uitstek het type informatie waarvan je je kunt afvragen of het boek het ideale medium blijft om dat over te brengen. Gebeurt dat niet steeds meer via televisie, speciale tijdschriften en internet? Je ziet hen

steeds meer multimediale projecten opstarten, waarbij onduidelijk is wat de rol van het boek precies is. Het is daarom heel goed mogelijk dat dit over tien, twintig jaar geen uitgeverij meer is, maar een multimediale contentontwikkelaar. Excusez le mot.

VBK VBK heeft zich indertijd overeten aan de acquisitie van ThiemeMeulenhoff. Het sprak niet vanzelf dat ze op eigen kracht konden voortbestaan. ING hielp het bedrijf. Toen de aangekondigde termijn van vijf jaar was afgelopen, gooide het zichzelf in de armen van Jansen, Vlek & Fentener van Vlissingen. Het is erg jammer dat de communicatie daarover zo mis is gegaan en er aanvankelijk werd gelogen dat deze drie geen meerderheidsaandeel zouden krijgen – al werd dat later alsnog een minderheidsaandeel. Dat heeft voor veel schade gezorgd bij Atlas Contact, ook mijn uitgeverij. Zonder vertrouwen van auteurs gaan dergelijke veranderingen niet. Daarnaast heeft het concern nu twee strategische aandeelhouders met hele eigen bedoelingen. Ik hou daarbij mijn hart vast. Jansen en Vlek zeggen Bookchoi-

XANDER

X

Oprichter Sander Knol van Xander laat zien dat iedereen, ongeacht zijn achtergrond, in het boekenvak een eigen bedrijf kan beginnen. Je hoeft niet zoals Das Mag een jonge buitenstaander met andere ideeën te zijn. Knol was bij ECI en de Boekerij een radertje in een corporate netwerk, maar met Xander laat hij zien een echte uitgever en ondernemer te zijn, die dingen durft. Met succes. Zijn prospectus en boeken zien er goed uit. Dankzij het unieke weefsel van CB, vaste boekenprijs en CPNB kan iedereen ook in no-time een uitgeverij beginnen. Dat wil niet zeggen dat het makkelijk is, maar het is in Amerika, Groot-Brittannië of Rusland echt een stuk moeilijker.

YOUNG ATHENAEUM Twee jaar nadat Athenaeum is begonnen met young adult ben ik er nog altijd erg blij mee. De rubriek is zelfs uitgebreid: hij begint nu met boeken voor kinderen vanaf acht jaar. Het lukt goed om de verbinding te leggen tussen Literaire young adult met hoofdletter L en de rest van het assortiment, en zo nieuwe lezers te kweken. Er is overwogen om De Kinderboekhandel op de Nieuwezijds Voorburgwal over te nemen, maar het bleek niet mogelijk om een interne verbinding te maken. En de huur was met 30.000 euro per jaar voor nauwelijks 60 m2 te hoog, zeker voor een weinig kinderrijke buurt als deze.

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

ce naar 80 landen te gaan ‘uitrollen’. Hoe denken ze dat te doen? Hebben ze dan wel verstand van het bedrijf, dat zó aan het Nederlandse taalgebied is verbonden? Soms is het misschien een voordeel om naast schrijver ook boekenvakker te zijn. Ik ga me in elk geval vooral op mijn roman storten.

WPG Toen ik in 1980 bij De Arbeiderspers begon als drukproefcorrector dacht ik: dit is hoe een concern moet zijn. Helaas hebben ze zich misrekend aan de overname van A.W. Bruna en Standaard Uitgeverij, die ze kochten op de top van de markt én op het moment dat met name Bruna extreem succesvol was. WPG werd toen afhankelijk van de bank, die hen later dwong het nodige tafelzilver te verkopen: Singel Uitgeverijen, de gebouwen. Heel treurig. Wat is er nu nog over? Wat is hun zelfbeeld op het gebied van boeken? Wat hebben De Bezige Bij, Zwijsen en A.W. Bruna gemeenschappelijk? Vooral een literaire uitgeverij kan beter onafhankelijk zijn, maar de geschiedenis van De Bezige Bij laat zich niet zomaar terugdraaien.

Z

ZIEL & ZALIGHEID Rijk en beroemd wordt je in deze sector niet. Het boekenvak is een behoorlijk marginale business, voor welk bedrijf je ook werkt. Je moet het doen voor de lol en inspiratie. En dat biedt het boekenvak zeker. Je hoeft je maar aan een paar spelregels te houden, die vooral te maken hebben met collectiviteit en collegialiteit. Die zijn allesbehalve benauwend. Als je de spelregels herkent – zoals vele nieuwe toetreders wel doen maar bijvoorbeeld oud-Polarebaas Paul Dumas niet deed – kun je er zoals ik makkelijk veertig jaar met ziel en zaligheid werken. Ik heb, afgezien van vijfeneenhalf jaar in het Haagse kunstbeleid, in ieder geval nooit de behoefte gevoeld om een ander vak uit te oefenen. Het heeft me van A tot Z geboeid.

41

‘Geen verlangen zonder tekort’ door Margot Dijkgraaf en Wouter van Gils (redactie)

AUTEURS BUIGEN ZICH OVER DE TOEKOMST VAN DE ROMAN Bij gelegenheid van de toekenning van de Libris Literatuur Prijs 2018 verscheen bij de organiserende Stichting Literatuur Prijs een fraai uitgegeven en vriendelijk geprijsde bundel, waarin 28 auteurs hun licht laten schijnen over de toekomst van de roman. Auteur Enno de Witt

Uit die veelheid van stemmen en opvattingen valt één conclusie te destilleren: het wordt anders, dat is onvermijdelijk, maar het komt helemaal goed. In meerdere bijdragen wordt terecht opgemerkt dat de vraag of de roman nog een toekomst heeft al wordt opgeworpen sinds het genre bestaat. ‘Eens in de vijf of tien jaar wordt de roman dood verklaard’, merkt Ilja Leonard Pfeijffer relativerend op. Heden ten dage zouden de opkomst van digitale verleidingen en Netflix een fatale bedreiging zijn, maar vroeger werd al de ondergang van het boek gevreesd door nieuwe uitvindingen als de radio, de bioscoop en zelfs de fiets, want wie daar eenmaal de geneugten van ontdekte zou nooit meer een boek ter hand nemen. Van dergelijke voorspellingen is niets uitgekomen. Natuurlijk is het leesproces iets anders dan een serie tot je nemen, maar beeld

42

en tekst kruipen onvermijdelijk naar elkaar toe, dus wellicht is het voor iedereen beter die toekomst te omarmen, zodat we ongeacht de vorm verhalen kunnen blijven vertellen. Het verleden heeft al aangetoond dat tekst en beeld goed naast elkaar kunnen bestaan, zoals de vele voorbeelden laten zien van grote schrijvers die ook aan Hollywood leverden. Juist het ontstaan van diffuse mengvormen brengt de broodnodige vitaliteit met zich mee, ook al zullen critici over hun standpunt moeten heenstappen dat alleen een zuivere roman een roman mag heten. Zoals bij alle beschouwingen die een blik in de toekomst werpen gaat deze bundel veel over onze huidige tijd. Aan bod komen ontwikkelingen als het steeds grotere aandeel dat vrouwelijke auteurs krijgen en de etnische diversificatie in de literatuur, ook geïllustreerd door de uitverkiezingen van Isiks ro-

www.boekblad.nl

man, die werd binnengehaald als een frisse wind in de Hollandse binnenkamer. Karin Amatmoekrim verwacht meer nieuwe impulsen uit die hoek. De roman zal volgens haar zelfs herboren worden: ‘Hij wordt op dit moment gevormd in de hoofden van jonge, nieuwe Nederlanders, die soms gevormd zijn in de traditie van de Nederlandse letteren zoals we die kennen, en soms verbonden zijn met andere delen van de wereld, gegrond langs andere Nederlandse straten dan de Grachtengordel of stille Noord-Hollandse dorpen. Het gezicht van de Nederlandse roman zal veranderen, omdat schrijven niets anders is dan reflecteren op de wereld.’ Meerdere auteurs gaan in op de invloed die moderne technologie heeft op het schrijfproces, waarbij de conclusie is dat de mens altijd een beslissende rol zal blijven spelen. Ronald Giphart,

VAKLITERATUUR

EENS IN DE VIJF OF TIEN JAAR WORDT DE ROMAN DOOD VERKLAARD

die met algoritme Asibot een verhaal schreef, maar daar zelf flink aan moest sleutelen, legt hem de vraag voor of hij de toekomst is van de romankunst. Het antwoord:

roman in Engeland, Frankrijk en Duitsland, waar we stevige pogingen doen een voet aan de grond te krijgen, met wisselende resultaten, maar ook hier kan het glas half vol of half leeg zijn.

‘Ja. Maar dat is niet waar. Je hebt een probleem. En je hebt geen enkele reden om je daar niet aan te houden. Je weet dat ik je vertrouw.’ Giphart trekt daarop de conclusie die velen met hem delen: als het om het veiligstellen van de toekomst van de roman gaat ligt het aan ons, aan schrijvers – en uitgevers – en zeker ook aan lezers. De verrassende bijdrage van Nina Polak over ‘fan fiction’, waarin lezers aan de haal gaan met plots en personages uit hun lievelingsboeken en -series, laat zien dat ook daar de grenzen vervagen.

Het is niet louter ernst wat ons wordt voorgeschoteld. René Appel schreef een opgewekt en net echt juryrapport vol grappen bij de Librisprijs 2028 (Grunberg is overleden, Jesse Klaver juryvoorzitter), maar de prijs voor scherpte en humor gaat naar Roos van Rijswijk die voor haar in 2016 bij Querido verschenen debuut Onheilig de Anton Wachterprijs kreeg. Zij vat de hele discussie op briljante en hilarische wijze samen in 28 (!) voorspellingen, die bij elkaar een roman in een notendop vormen. Het is verleidelijk ze integraal te citeren, als voorbeeld voorspelling vijftien:

De bundel besluit met drie zakelijke beschouwingen over de Nederlandse

‘Biekos of kloobaliseetsjon for a wail ol Dutsj otors voortaan wrait in Inglisj.

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

The CP and B predicts world market domineetsjon. Sedlie, dis dus not wurk out for enniewon.’ Met zulk aanstormende talent – ze is van jaargang 1985 - in ons taalgebied hoeven we ons voor de toekomst van de roman geen zorgen te maken. Margot Dijkgraaf en Wouter van Gils (redactie) - Geen verlangen zonder tekort; De toekomst van de Nederlandstalige roman – Stichting Literaire Prijs - € 14,99 (klanten van Libris met een Readr-app krijgen er de digitale editie bij)

43

SELFPUBLISHER

FRANK KRAKE

‘Je bent een spin in het web, maar je kunt het niet alleen’ Auteur Frank Krake publiceerde boeken bij zowel Pearson (De rampondernemer) en Voetbal Inside (Rood bloed), als bij zijn eigen uitgeverij Achtbaan. Dit voorjaar verscheen daar De laatste getuige, dat in zijn eerste week binnenkwam op plaats drie in de Bestseller 60. Krake’s aanpak van het uitgeefproces is onorthodox, voor de promotie trok hij een ruim budget uit. Auteur Enno de Witt

De laatste getuige is het tweede boek dat Krake uitbrengt bij zijn eigen uitgeverij, twee jaar geleden verscheen daar Menthol, dat ook in de bestsellerlijst terechtkwam. Het zijn allebei op ware gebeurtenissen gebaseerde verhalen. Menthol gaat over Jozef Sylvester, de zwarte man die Nederland voor de oorlog leerde tandenpoetsen en nota bene als enige kleurling in een wit Hengelo met het mooiste meisje van de stad trouwde. De laatste getuige vertelt het verhaal van Amsterdammer Wim Aloserij, die tijdens de bezetting werd opgepakt, via kamp Amersfoort in het Duitse concentratiekamp Neuengamme en buitenkamp Husum terecht kwam, en vlak voor de bevrijding als een van de weinigen de scheepsramp met de Cap Arcona overleefde. Aloserij deed, vierennegentig jaar oud, nog volop mee aan de promotiecampagne voor het boek, dat aan een derde druk toe is. Helaas overleed hij op 3 mei, op weg naar de herdenking van de ramp, een dag voordat hij tijdens de dodenherdenking in de Nieuwe Kerk zou spreken en het boek aan het koningspaar zou overhandigen. Krake nam daarop de honneurs waar. Het boek steeg de woensdag daarop van plaats tien naar de vierde plek in de Bestseller 60.

nagementboeken op en ontsloeg het verkoop- en marketingteam dat het boek in de markt moest gaan zetten. Een behoorlijke tegenslag: ‘Maar ik heb toen wel aan het uitgeversvak kunnen snuffelen en dacht: dat kan ik zelf ook.’

‘BIJ DE GROTE JONGENS KOM JE ALS EENLING NIET EENS MET DE INKOPERS AAN TAFEL’

Krake debuteerde als schrijver in 2013 met De rampondernemer, waarin hij de tegenslagen beschrijft waartegen hij als tuinmeubelenfabrikant tegenop is gelopen. Het boek verscheen bij Pearson, maar dat hief kort daarna de divisie non-fictie en ma-

44

www.boekblad.nl

Toch benaderde hij met het manuscript van Menthol eerst drie uitgevers: ‘Als die precies hetzelfde hadden gezegd, als ze vonden dat het geen goed boek was of als ze het eens waren over wat er anders zou moeten was ik niet eigenwijs geweest. Maar ze zeiden alle drie wat anders. Ik heb toen mijn gevoel gevolgd en ben me gaan omringen met specialisten.’ Dat is het model wat hij als uitgever nog steeds hanteert: hijzelf als een spin in het web, maar waar nodig geholpen door ingehuurde expertise, van redactie tot ontwerp en marketing, ook al heeft hij zelf een master in die laatste discipline. ‘Ik ben in de eerste plaats auteur’, zegt hij. ‘Het eerste wat ik deed was het inhuren van een goede redacteur. Iedere schrijver heeft een redacteur nodig die hem een spiegel voor kan houden en een manuscript naar een hoger niveau tilt. Ik zie dat veel selfpublishers denken dat ze geen redacteur nodig hebben, dat ze het zelf wel kunnen. Dan moet je niet gek opkijken als je boek wordt afgebrand.’ Hoe je het zelf uitgeven van een boek in eigen beheer aanpakt hangt volgens Krake ook af van het

ACHTERGROND

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

45

doel dat je voor ogen staan: ‘Als je je familie een boek wilt nalaten over hoe opa de oorlog is doorgekomen kun je prima terecht bij een bedrijf dat honderd exemplaren voor je maakt. Daar is niks mis mee. Maar als je een publieksboek wilt maken zul je je eerst moeten afvragen hoe je de boekhandel binnenkomt. Je kunt ze niet allemaal bezoeken en bij de grote jongens, de AKO’s en de Bruna’s, kom je als eenling niet eens met de inkopers aan tafel.’

het groots wilt aanpakken hoort daar een groots budget bij.’ Het ging daarbij om een veelheid aan posten, van productie tot verkoop, drukken en promotie, en de vierduizend euro die hij per jaar kwijt was aan Centraal Boekhuis. Al die inspanningen leidden ertoe dat nog voor verschijnen de belangstelling in de markt groeide. Krake rolde een marketingplan uit, maar stuitte toch weer op een hobbel: ‘Bruna wilde het boek niet opnemen, ze kenden de uitgeverij niet, ik was een onbekende auteur. Ik begreep dat ik harder op de tamtam moest slaan. In overleg met Bruna heb ik met Sky Radio een campagne ontwikkeld. Als Bruna het boek niks vond zou dat geen zin hebben gehad, maar ze zagen wel degelijk marktpotentie, als het maar werd ondersteund. Ik heb zitten rekenen en kwam erop uit dat als het in al hun winkels zou liggen, er voldoende verkocht zouden worden om de kosten van de campagne te dekken.’

Hij schakelde voor Menthol de vertegenwoordigers van Ef&Ef in, op advies van Kees Schafrat, eigenaar van de Twentse boekhandel Broekhuis. Die zagen potentie en gingen ermee aan de slag. Maar een boek was er nog niet: ‘Ik heb ze op een dinsdag een uur gesproken in een bistro in Kampen. We waren het snel eens, ze zagen voldoende mogelijkheden, maar toen we bijna klaar waren zeiden ze: als het nog mee moet met de aanbieding moet de folder vrijdag klaar zijn. Ik had geen idee, heb meteen een reclamebureau ingeschakeld en had op tijd 1.400 folders net op tijd klaar voor hun mailing.’ Cruciaal was dat Ef&Ef bevestigden wat Krake zelf al dacht: ‘Ik had vertrouwen in eigen kunnen, maar ook in het onderwerp. Dat stijgt uit boven de middelmaat. Daar komt mijn eigen marketingachtergrond bij kijken. Je kunt wel een geweldig onderwerp hebben, maar het boek moet ook verkocht worden. Daarvoor moet je gevoel hebben voor wat in de markt leeft. Dat onderscheidt mij ook van veel andere selfpublishers, ik kijk meteen met de blik van een uitgever. Net als toen ik nog tuinmeubelen verkocht moest ik mijn markt kennen. Omdat ik de boekenmarkt minder goed kende ben ik ook daarvoor bij Kees Schafrat te rade gegaan, maar ik heb ook andere boekhandels bezocht, nog voor het boek er was, en gevraagd wat ze vonden. Als ze met goede argumenten kwamen luisterde ik ernaar. Zo is de cover van Menthol aangepast. Je moet niet eigenwijs zijn als je drie keer hetzelfde hoort. Je moet alleen wel oppassen dat je niet alle suggesties meeneemt, anders wordt het een slap aftreksel. Voor het ontwerp bijvoorbeeld hechtte ik veel waarde een de mening van de ontwerper.’

‘Aangrijpend, ik heb het in één adem uitgelezen’ Sybrand van Haersma Buma

Een belangrijk moment voor Menthol was dat het boek het panel van DWDD haalde. Het verkocht meteen uit en moest op stel en sprong worden herdrukt: ‘De verkoop ging door het dak. Ik had het boek ook voor weinig in het buitenland kunnen laten drukken, maar koos voor Nederlandse kwaliteit. Dat kwam nu goed uit, de herdruk was snel geregeld.’ Ook boekhandels die de kat uit de boom hadden gekeken begonnen te bestellen: ‘Ik begreep dat het nu of nooit was en heb extra geïnvesteerd in marketing.’ Er kwamen advertenties op de voorpagina’s van kranten en hij kocht de voor- en achterpagina van gratis treinkrant Metro.

Om boven de enorme overvloed aan nieuwe titels uit te komen die ieder jaar in ons land verschijnt zette Krake in op kwaliteit: ‘Je mocht niet zien dat het van een selfpublisher kwam. Iedereen die het boek zag moest denken: wow, daar is echt aandacht aan besteed, dat moet wel van een goede uitgever komen. Vandaar dat er een hele reeks professionals mee bezig is geweest. Dat doet bijna geen enkele selfpublisher.’

Menthol haalde de Bestseller 60, maar niet het aantal verkochte exemplaren dat Krake voor ogen had. Daar hielp zelfs DWDD niet aan. ‘Ik heb hier ruim een halve meter aan knipsels’, zegt hij, ‘we hebben de reclamespotjes gehad, ik ben bij Tijd voor Max geweest, waar mijn doelgroep naar kijkt. Als je me dat van tevoren had verteld, dan had ik op nog meer verkopen gemikt. Dat het boek toch

Het betekende dat het een kostbare operatie werd: ‘Je moet alles zelf voorfinancieren en als je

46

Krake zat inmiddels middenin de hectiek van de productie: ‘Als ik selfpublishers één tip mag geven, dan is het: schuif alles aan de kant in die fase. Ik werkte zestien uur per dag, zeven dagen in de week. Bij De laatste getuige zou dat nog meer worden. Dat komt ook doordat ik het materiaal voor Menthol relatief dichtbij kon vinden. Maar nog steeds was het een enorme klus, bijvoorbeeld om te bepalen welke afbeeldingen waar moesten komen. Ik heb dat zelf gedaan, voordat de vormgever ermee aan de slag ging. Terwijl ik intussen ook nog met alle andere dingen bezig was. Ik had in die tijd drie petten op: van schrijver, uitgever en productiemanager.’

www.boekblad.nl

ACHTERGROND

positieve opmerkingen over de illustraties in Menthol, dus besloot ik het op dezelfde manier te doen. Dat had enorme financiële consequenties. We zouden de tekst niet gewoon vanuit Word in InDesign kunnen laten inlopen, iedere pagina moest apart worden opgemaakt. Om de illustraties goed tot hun recht te laten komen kozen we voor tweekleurendruk, wat ook weer extra kostte.’ Het manuscript was op dat moment nog lang niet klaar: ‘Ik zat middenin het schrijfproces, had geen idee hoe dik het zou worden, maar moest wel de prijs bepalen. De grote ketens zouden het niet opnemen als het duurder werd dan twintig euro. Ik dacht aan ongeveer het formaat van Menthol en koos voor € 19,99. Uiteindelijk werd het een stuk dikker. Daarmee snij je jezelf in de vingers, maar als je er genoeg verkoopt kan het altijd uit. Het is net als betalen voor extra promotie halverwege, alleen je break even point schuift op.’

nog goed verkocht komt niet alleen door DWDD, het is én-én. Daar horen ook de boekhandels bij die posters ophangen, stapels neerleggen en het boek promoten.’ De laatste getuige Joseph Sylvester heeft in de oorlog gevangen gezeten in kamp Schoorl. Dat gegeven leverde Frank een uitnodiging voor een lezing op van de Vriendenkring Neuengamme, waar hij Wim Aloserij tegen het lijf liep. Toen hij diens verhaal had gehoord wist hij meteen waar zijn volgende boek over zou gaan: ‘Er is maar één laatste getuige, en het was ook wel handig dat hij fris en fruitig aan de promotie kon meedoen. Je moet wel uitkijken dat je in je enthousiasme niet in een val trapt. Daarom heb ik nog voordat ik met schrijven begon een aantal deskundigen uit het boekenvak bij elkaar gehaald. Wim hield een presentatie en daarna werd gebrainstormd, met een hapje en een drankje. Mijn vraag was of het een geschikt onderwerp was en welke route we zouden moeten volgen. Heeft het potentie en op welke manier pakken we het aan.’ Daar kwamen belangrijke dingen uit: ‘Menthol had door het hele boek illustraties, mijn gevoel zei me dat we het dit keer zonder beeld moesten doen, of alleen met een katern in het midden. Dat is me uit het hoofd gepraat, ook omdat ik zoveel uniek materiaal had. Ik kreeg vanuit leesclubs ook al veel

‘UITGEVERS KUNNEN NIET VOOR IEDER BOEK BLIJVEN HOLLEN. DAT LUKT ALLEEN ALS JE HET ZELF DOET’

Anders dan bij Menthol maakte Krake geen reclame op de radio maar koos hij voor Ster-spots op NPO1 en -2. Dat bleek nog goedkoper ook. De productiekosten hield hij in de hand door tegelijk met de opnames een fotosessie te organiseren en elf clips op te nemen, die volgens een van tevoren vastgesteld rooster via Twitter en Facebook werden verspreid. Krake gebruikt daar nog steeds de Menthol-accounts voor. ‘Ik heb het wel anders gedaan’, zegt hij. ‘Toen ben ik pas begonnen nadat het boek was verschenen, ditmaal nam ik mijn vrienden en volgers mee in het productieproces. Het ging om spanning opbouwen en toewerken naar de presentatie.’ Het budget los van de productiekosten was opmerkelijk bescheiden, aan promotie van berichten gaf hij niet meer uit dan € 500. Het succes was er niet minder om, op Facebook was het aantal bezoekers dat langer dan drie seconden bleef kijken 75%, wat ongekend hoog is. Een nieuw kanaal waren de leesclubs, waaronder Hebban: ‘Die ontdekte ik bij Menthol te laat, pas na een maand of twee, drie. Met De laatste getuige heb ik niet gewacht, maar ben ik al vroeg naar Hebban gestapt met de vraag: hoe kunnen wij samen van deze titel een succes maken? Op Hebban, maar ook op de sites van bol.com, AKO en Bruna stonden bij verschijnen al recensies. Je moet dat wel aandurven en niet bang zijn voor slechte kritieken.’ Krake wil de titel zo lang mogelijk in leven houden en heeft daar door zijn afwijkende aanpak ook de gelegenheid voor. Waarmee hij niets ten nadele wil zeggen van andere uitgevers: ‘Ik heb veel respect voor ze. Ze kunnen met twee tot drie of meer nieuwe titels per week alleen niet voor ieder boek maanden blijven hollen. Dat lukt alleen als je het zelf doet.’

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

47

Gerda Aukes

leest local break-outs Gerda Aukes van boekhandel Den Boer in Baarn geniet van de persoonlijke band met haar klanten én met boeken. De boekhandelaar is geen ‘boekenboer’: liefde voor het vak is essentieel. Auteur: Enno de Witt, Foto's Frank Krake

Het gaat weer goed hè in de boekwinkel? Gaat het bij jullie nou ook weer wat beter? Je hoort tegenwoordig zoveel negatieve geluiden, hoe gaat het nou met jullie boekwinkel? Wat fijn dat jullie er nog zijn, ik kan me niet voorstellen als dat niet meer zo zou wezen! Lukt het nog wel met alleen boeken te verkopen? Wordt er nog wel gelezen? Dit soort belangstellende vragen, we kennen het allemaal. Ooit een hausse negatieve publiciteit, omgevallen boekhandels – grotendeels veroorzaakt door wanbeleid op onroerendgoedkwesties – en vervolgens werden we benaderd alsof we in een zieltogende business werken. Inmiddels door de positieve publiciteit over stijgende GfK-cijfers worden de vragen wat anders van toon, maar nog steeds sijpelt de onzekerheid over het boekenvak erin door. Vorig jaar deed KVB Boekwerk een consumentenonderzoek naar het gedrag bij het kopen van boeken. De helft van de groep doet dit altijd in de boekwinkel. En de helft van deze groep doet dat altijd in een vaste boekwinkel. Dat kunnen wij als boekverkopers beamen. Met veel

48

klanten ontstaat er een contact dat een connectie als die van handelaar en consument overstijgt. Je bent immers verantwoordelijk voor het geslaagde verjaardagscadeau, jij bent degene die het juiste boek bij de juiste stemming adviseert en zeker ben je ook verantwoordelijk voor het vakantieplezier, als je de boeken aanraadt die meegaan op vakantie. Je wil als boekverkoper niet graag verwenst worden door iemand die ver van huis niet blijkt te genieten van de meegenomen boeken. Het is een persoonlijk vak. Het ergert me om die reden soms ook dat de boekverkoper in discussies over literatuur monddood gemaakt wordt onder het mom van dat wij er immers geld aan verdienen. We zijn niet de enige die ons bestaan voorzien door met boeken en literatuur bezig te zijn. Alsof je daarom niet integer kan zijn. De persoonlijke boekwinkel als local hero, met literaire avonden, lezingen en aanverwante activiteiten om zoveel mogelijk het boek aan de man te brengen blijkt ook uit de local break-outs. Veel

www.boekblad.nl

boekwinkels excelleren in het verkopen van extreem grote aantallen van titels die nog nooit een top 10 of een Bestseller 60-lijst behaald hebben. Een paar voorbeelden: De Nieuwe Boekhandel Amsterdam met Bedtijdverhalen voor rebelse meisjes, Het leesteken in Purmerend met Trein naar Pakistan van Kushwant Singh, Boekhandel Blokker in Heemstede met Houtrot van Rinske Hillen, Boekhandel Den Boer Baarn met Waarom het zo aantrekkelijk is om gelukkig te zijn van Lorenzo Marone, De Koperen Tuin in Goes met De Amerikaanse oorlog van Omar El Akkad. Ik werk inmiddels 21 jaar in de boekwinkel en ik ga elke dag met plezier naar mijn werk. Geen dag uitgezonderd. En ik weet zeker dat dit voor heel veel boekverkopers geldt. We lezen veel, we houden van de wereld die door middel van boeken bereikbaar voor ons wordt gemaakt. Wie leest, leeft vele levens. Ik vier elk dag Sinterklaas; als de dozen van het Centraal Boekhuis binnenkomen en ik allang weer vergeten ben wat ik een half jaar eerder heb ingekocht, is het op-

BOEKVERKOPERS LEZEN

RECENSIES

‘HET MOET EENS OPHOUDEN MET DAT GEZEUR OVER HET BOEKENVAK’

nieuw een verrassing wat er tevoorschijn komt. Het is iedere dag ‘vol van schatten hier’. Het moet eens ophouden met dat gezeur over het boekenvak. Er draaien inmiddels twee geweldige films die de liefde voor de boekhandel en het lezen van boeken prachtig in beeld brengen: The Guernsey Literary and Potato Peel Pie Society naar het boek van Marie-Ann Shaffer en The Bookshop naar het boek van Penelope Fitzgerald. Gaat dat zien!

Nienke Willemsen van Literaire Boekhandel Lijnmarkt (Utrecht):

Jon Kalman Stefansson oogstte veel succes met de trilogie die hij schreef over IJsland aan het begin van de twintigste eeuw, wat eraan bijdroeg dat nu ook het in 2005 in IJsland verschenen Zomerlicht en dan komt de nacht, in een prachtige vertaling van Marcel Otten, voor de Nederlandse lezer beschikbaar is. Betrokken en liefdevol beschrijft Stefansson de bewoners van een klein dorp in IJsland, een dorp aan de rand van de wereld. Een dorp waar men afhankelijk is van elkaar, waar excentriekelingen een plaats hebben en waar liefde soms rauw en onbeholpen is. Maar vooral ook een dorp waar de “tirannie” van het zomerlicht en de lange donkere dagen het ritme van het leven bepalen. De indrukwekkende poëtische schrijfstijl heeft een humoristische ondertoon waarmee Stefansson menselijk tekortkomen, falen en angst en de melancholische sfeer een lichte toon geeft. De mooie observaties maken dat je bijna elke zin wil onderstrepen om zo nogmaals en nogmaals te lezen. Ik zet dit boek nu al op mijn lijstje mooiste boeken van 2018!

ZOMERLICHT EN DAN KOMT DE NACHT JON KALMAN STEFANSSON (AMBO|ANTHOS, €21,99)

nummer 6 juni 2018 jaargang 185

49

BOEKVERKOPERS LEZEN

RECENSIES

50

Jannie Muilenburg van boekhandel Muilenburg (Bleiswijk):

Marjolein van Doorn van boekhandel Stevens (Hoofddorp):

Esther Beugels van boekhandel Kooyker (Leiden):

Nelie Groenendijk van boekhandel Mondria (Mijdrecht):

Chris Polanen is voor velen nog een onbekende auteur, maar zijn debuut Waterjager is zeer de moeite waard. Het verhaal gaat over twee broers in Suriname. De jongste heeft twintig jaar in Nederland gewoond en heeft altijd heimwee gehad naar zijn vaderland. De oudste is in Suriname gebleven en heeft zich ontwikkeld tot ordehandhaver in een totaal ontspoord Paramaribo. Als Joshua, de jongste, besluit zijn broer te gaan zoeken, raakt hij verward in een gewelddadige wereld waarin zijn broer een hoofdrol speelt. Veel kleurrijke figuren komen voorbij en Joshua maakt kennis met een griezelige spirituele wereld van zijn geboorteland. Paramaribo is door een dijkdoorbraak onder water komen te staan en de meeste bewoners zijn vertrokken. Joshua is verbijsterd over de wreedheden die plaatsvinden, maar leert snel. Hij kwam uit Nederland om zijn broer te zoeken, maar misschien is het om voorgoed afscheid te nemen.

Tara Westover groeit op in een streng Mormoons gezin in Idaho. Het gezin leeft zo afgesloten van de gemeenschap dat er niemand is om Tara te onderwijzen, haar naar een dokter te brengen na een ernstig ongeluk, of om in te grijpen wanneer haar broer gewelddadig wordt. Op haar zestiende vertrekt Tara naar de universiteit. Daar leert ze een heel andere wereld kennen, eentje die haar aan het denken zet. Een fascinerend boek over hoe geloof je wereldbeeld vormt, en je wereldbeeld je geloof. Indrukwekkend, mooi geschreven en schokkend. De manier waarop Westover zich losmaakt van de beelden die haar altijd hebben gevormd zijn hartverscheurend maar zó opgeschreven dat je niet anders kunt dan haar aanmoedigen. Haar levenslust en kracht is aanstekelijk, en haar stijl is indrukwekkend. Een boek voor iedereen die meer wil weten over geloof in de huidige wereld.

In Duitsland was Seethaler met zijn eerdere boek Een heel leven door de boekhandels daar al verkozen tot de auteur van het jaar, maar met zijn boek De Weense sigarenboer stijgt hij hier wat mij betreft nog bovenuit. Wat een knap tijdsbeeld en wat een mooie schets van de hoofdpersoon, de 17-jarige Franz. Hij vertrekt in 1938 van het idyllische platteland, waar hij met zijn moeder woont, naar Wenen om er in dienst te gaan bij een sigarenhandelaar. Franz is een jonge, onbevangen, opgroeiende jongen, die meteen verliefd wordt op het eerste het beste meisje dat hij tegenkomt. Hij leert ook Freud kennen, die hij regelmatig sigaren brengt. Franz spreekt met hem over de verwarrende liefde. Maar het is 1938, de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Het antisemitisme viert hoogtij en de Joodse sigarenboer en Freud zijn niet meer veilig in Wenen. Een grimmige tijd, die naast het jonge leven van Franz meesterlijk wordt beschreven door Seethaler.

Mijn fascinatie voor Minette Walters is begonnen bij de verschijning van haar debuut Het IJshuis in 1993, dat een zeer aantrekkelijk omslag had, wat helaas minder geldt voor Het laatste uur. Maar uiteraard moest ik ook deze titel aan mijn verzameling toevoegen. Het is 1348. Lady Anne is een vrouw die in eerste instantie achter de schermen haar invloed uitoefent op het reilen en zeilen van het landgoed Develish. Haar man Sir Richard probeert zijn egoistische dochter aan een huwelijkskandidaat te koppelen maar als hij terugkomt van zijn poging is hij besmet met de pest. Lady Anne besluit om hem met zijn delegatie buiten de burcht te houden en verbiedt de gezonde mensen buiten de muren van het kasteel te komen. Na een bizarre gebeurtenis vertrekt haar rentmeester Thaddeus in het geheim met vijf jongeren om de situatie in de rest van het land te onderzoeken… Liefhebber van Ken Follett of John Flanagan? Dan is dit absoluut een aanrader!

WATERJAGER

LEERSCHOOL

DE WEENSE SIGARENBOER

HET LAATSTE UUR

CHRIS POLANEN

TARA WESTOVER

ROBERT SEETHALER

MINETTE WALTERS

(LEBOWSKI, €22,50)

(DE BEZIGE BIJ, €22,99)

(DE BEZIGE BIJ, €19,99)

(XANDER, €19,99)

www.boekblad.nl

High-Tech Offset

Een super kwaliteit

High-Tech Offset volgens Veldhuis Media Veldhuis Media heeft het drukproces volledig geĂŻntegreerd, geautomatiseerd en gedigitaliseerd. Dit supersnelle en slimme concept noemen we High-Tech Offset. Door uw en ons drukwerkproces volledig en naadloos op elkaar aan te sluiten, krijgt u uw kwaliteitsdrukwerk een stuk sneller, efficiĂŤnter en toch voordelig.

Een super kwaliteit voor een nog betere prijs.

F I ME

D

I

A

G

RA

T 0572 - 34 97 00 info@veldhuis.nl * Genoemde prijzen zijn exclusief BTW. * Deze actie is geldig t/m 1 augustus 2018 F 0572 - 34 97 99 www.veldhuis.nl

C

ER

R

G

Kanaaldijk OZ 3 8102 HL Raalte

E

D

SCGM ISO 12647 T I FI C EE

Bent u op zoek naar een topper in het boekenvak? PLAATS DAN NU UW VACATURES OP BOEKBLAD!

Uw vacature: • Staat 4 weken online op Boekblad.nl • Wordt gedeeld op onze social media • Verschijnt ook in Boekblad Magazine • Wordt doorgeplaatst in onze nieuwsbrief

Ga meteen naar www.boekblad/vacatures voor meer informatie of mail naar verkoop@stipmedia.nl