Page 1

Балаларға

арналған танымдық


УДК 93/94(031.053.2) ББК 63.2я2 Ә 52

Ке%есшісі – Ө.Ж. Саымбай, жаратылыстану ылымдарыны% кандидаты. Ә 52

ӘЛЕМ КЕРЕМЕТТЕРІ – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балалара арналан танымды энциклопедия».

ISBN 9965-26-443-0

Халымызда «Ізденген – жетер мрата» деген дана сөз бар. Яни, әр нәрсені білуге талпынып, білімні тереіне бойлау – адамды кемелдікке жеткізеді, рухани байытады. Д"ниеде балалар т"сіне бермейтін жәйттер көп-а. Өмірді жете таныысы, бәрін білгісі келетін олар «Ол кім?», «Бл не?», «Неліктен?», «'айда?», «'ашан?» деген тәрізді сратара жауап іздеп, бір тыным таппайды. Оларды осылайша ізденімпазды танытуы – табии задылы. Осы орайда, балалара баыт-бадар сілтейтін т"рлі танымды әдебиеттерді көмегі аса зор екендігін ескере келе, кішкентай оырмандарды білуге деген штарлыын анааттандыру "шін «Аруна» баспасы «Балалара арналан танымды энциклопедия» топтамасын сынып отыр. Сан алуан таырыпты амтитын энциклопедиялар балаларды жан-жаты кемелденіп, білімін тередете т"суіне, өзі өмір с"ріп отыран ортаны ыр-сырын тануа, алыс-алыс өлкелерге иялында саяхаттауа көп көмегін тигізеді деп сенеміз.

УДК 93/94(031.053.2) ББК 63.2я2

ISBN 9965-26-443-0 ISBN 9965-26-435-Х

© ;аза тіліндегі басылымы «Аруна ltd.» ЖШС


КІРІСПЕ Келушілерді өзіні слулыы, сәулеті және рылу кезіндегі ма ыздылыымен та алдыратын әлемдегі имараттар мен рылыстар ажайып кереметтер атарын райды. Кереметтер бірнеше трге бөлінеді: ажап мсіндер мен имараттар, ежелгі ирандылар мен су астында аландар. Сәйкесінше, оларды ежелгі кереметтер, көркемөнер кереметтері, сәулет кереметтері, рылыс кереметтері, су астындаы өмір кереметтері, заманауи кереметтер және т.б. деп бөледі. Бл ажайыптар келушілерді та алдырып, керемет әсерге бөлейді. Бл кітаптан адам мен табиат жаратан кереметтерді көріп, дние жзіне ызыты саяхат жасауа болады.

3


ะšะตั€ะตะผะตั‚ั‚ะตั€ ะดะตะณะตะฝ ะฝะต?

ะกะตะฝั‚-ะ›ัƒะธัั‚ะฐั‹ ะฐะฟะฐ

ะ• ะบั–ัˆะบะตะฝั‚ะฐะน ะผะพั‚ะพั†ะธะบะป

ำจั€ะบะตะฝะธะตั‚ ะดะฐะผะธ ะฑะฐัั‚ะฐ ะฐะฝ ะบะตะทะดะตะฝ-ะฐ, ะฐะดะฐะผ ะตั€ั–ะบัั–ะท ะฝะฐะทะฐั€ ะฐัƒะดะฐั€ั‚ะฐั‚ั‹ะฝ ะตั€ะตะบัˆะต ะดะฝะธะตะปะตั€ ะถะฐัะฐัƒะดั‹ ั‚ะพั‚ะฐั‚ะฐะฝ ะตะผะตั. ะšะตั€ะตะผะตั‚ั‚ะตั€ะดั– ะถะฐัะฐ ะฐะฝ ะฐะดะฐะผะดะฐั€ะดั‹ ะฐั‚ั‹ ะผะตะฝ ะพะปะฐั€ะดั‹ ะธะดะตััั‹ะฝั‹ ะฐัั‹ั€ะดะฐะฝ ะฐัั‹ั€ ะฐ ะถะตั‚ั–ะฟ, ะบะตะนั–ะฝะณั– ั€ะฟะฐะฐ ะผั€ะฐ ั€ะตั‚ั–ะฝะดะต ะฐะปั‹ะฟ ะพั‚ั‹ั€ัƒั‹ โ€“ ะพะดะฐะฝ ะบะตะนั–ะฝ ะดะต ั‚ะฐะผะฐัˆะฐ ั‚ัƒั‹ะฝะดั‹ะปะฐั€ะดั‹ ะดะฝะธะตะณะต ะบะตะปัƒั–ะฝะต ัะตะฑะตะฟ ะฑะพะปะฐะดั‹. ะ‘ั–ะทะดั– ำ™ะปะตะผ ะฐะถะฐะนั‹ะฟะฐ ั‚ะพะปั‹. ะžะปะฐั€ ะทะฐะผะฐะฝะฐัƒะธ ะบะตั€ะตะผะตั‚ั‚ะตั€ ะถำ™ะฝะต ะตะถะตะปะณั– ะบะตั€ะตะผะตั‚ั‚ะตั€ ะฑะพะปั‹ะฟ ะฑำฉะปั–ะฝะตะดั–. ะ•ะถะตะปะณั– ำ™ะปะตะผะฝั– ะถะตั‚ั– ะบะตั€ะตะผะตั‚ั– ะฑะฐั€. ะขะฐ ะฐะถะฐะนั‹ะฟ ัำ™ัƒะปะตั‚ ำฉะฝะตั€ั–ะฝ ะฐะนั‚ะฟะฐ ะฐะฝะดะฐ, ะฑะณั–ะฝะณั– ะบะฝะณั– ะบะตั€ะตะผะตั‚ั‚ะตั€ ะดะต ัำ™ัƒะปะตั‚ ะบะตั€ะตะผะตั‚ั‚ะตั€ั–, ั€ั‹ะปั‹ั ะบะตั€ะตะผะตั‚ั‚ะตั€ั–, ััƒ ะบะตั€ะตะผะตั‚ั‚ะตั€ั– ะถำ™ะฝะต ั‚ะฐ ั‹ ะฑะฐัะฐ ั‚ั€ะปั– ัะฐะฝะฐั‚ะฐ ะฑำฉะปั–ะฝะตะดั–. ะžะปะฐั€ะดั‹ ะบำฉะฟัˆั–ะปั–ะณั– ำ™ะปะตะผะฝั– ะผำ™ะดะตะฝะธ ะถำ™ะฝะต ั‚ะฐั€ะธั…ะธ ะผั€ะฐัั‹ ั€ะตั‚ั–ะฝะดะต ะฎะะ•ะกะšะž ั‚ะฐั€ะฐะฟั‹ะฝะฐะฝ ะผะพะนั‹ะฝะดะฐะปั‹ะฟ, ั‚ะธั–ัั‚ั– ะบั–ะผะตั‚ ะนั‹ะผะดะฐั€ั‹ะผะตะฝ ะพั€ ะฐะปะฐะดั‹. ะžะป ะถะตั€ะปะตั€ะดั– ะถั‹ะปั‹ะฝะฐ ะผะธะปะปะธะพะฝะดะฐ ะฐะฝ ัะฐัั‚ะฐะผะฐัˆะฐะป ะปะฐะนะดั‹. ั…ะฐั‚ัˆั‹ะปะฐั€ ั‚ะฐะผะฐัˆะฐะปะฐะนะดั‹. ะ‘ัƒั€ะถ ะฐะปัŒ-ะั€ะฐะฑ

ะœะฐั€ะถะฐะฝะดั‹ ั€ะธั„

4

4

ะ”%ะฝะธะตะถ%ะทั–ะปั–ะบ ัะฐัƒะดะฐ ะพั€ั‚ะฐะปั‹ั‹


Мздытар

Á³ëãåíãå — ìàðæàí! Таби!атты андай жеті кереметін білесі ? Табиатты жеті кереметіні ішіне Эверест тауы, лкен Тосауыл Рифі, Гранд-Каньон, Виктория сарырамасы, Рио-де-Жанейродаы айла, Парикутин жанартауы мен Поляр ш%ыласы кіреді.

Жартаса салын!ан бейнелер Е лкен гл – Раффлезия

´àæàï äåðåêòåð Т˙ж-Махал – ˙лемдегі е ˙демі кесене болып табылады.

Эйфель мнарасы – осы кнгі кереметтерді бірі. Ол бастапыда көрме ретінде салын!ан. +иза пирамидасы – е көне, Ежелгі дниені жеті кереметіні ішіндегі саталып ал!ан жал!ыз !имарат. Родос аралында!ы Колосс ескерткіші салын!ан кннен бастап бзыл!ан!а дейін бар-жо!ы 56 жыл тр!ан. Әйтсе де ол ежелгі дние кереметтеріні тізімінде бар.

Åñ³¤å ñà¢òà!

Табиатты жеті кереметінен бөлек ежелгі дниені мытылан жеті кереметі бар.

Ттіктен шыан н˙ресте

Ангкор-Ват

Көгілдір кит

+иза пирамидалары

Пасха аралы

5


Көне дние кереметтері Көне Дниені жеті кереметі бар. "иза пирамидасы – әлемні бірінші кереметі. Ол Мысырда ы "иза аласында орналасан. &лы Пирамиданы биіктігі 145.75 метр. Әлемні екінші кереметі – Вавилонны аспалы ба ы. Баты өсімдіктері жер де гейінен жо ары аулап өскен. *шінші керемет – Эфестегі Артемида ибадатханасы. Ол Тркияны осы кнгі Сельчук аласыны ма ында ы ежелгі Эфес аласында орналасан. Төртінші керемет – Ежелгі Олимпия алАлександрия шамшыра ы асында ы Зевсті мсіні. Бесінші керемет – Галикарнас кесенесі. Ол Тркияны Бодрум аласында. Алтыншы керемет – Жерорта те ізіні Родос аралында ы Колосс мсіні. Ол Грек елінде. Жетінші керемет – Александрия маягі1. Ол Мысырды Александрия аласында.

Á³ëãåíãå — ìàðæàí!

Вавилонны аспалы ба ыны андай ерекшелігі бар? Вавилонны аспалы ба ында ы өсімдіктер жер де гейінен жо ары аулап өскен. Ал а ашты тамырлары сті гі террасалар а2 отыр ызыл ан.

Родоста ы Колосс

6

Зевс мсіні


Вавилонны аспалы баы

´àæàï äåðåêòåð Артемида ибадатханасыны бааналары ттас м˙рм˙рдан жасалан. Галикарнас кесенесіні жалпы биіктігі 45 метр. Родостаы Колосты трызуа 12 жыл уа$ыт жмсалып, $рылыс б.э.д. 282 жылы ая$талан. Александрия маягы – ˙лемні жоалан алты кереметіні ішіндегі соысы.

Галикарнас кесенесі

иза пирамидасы

Åñ³¤å ñà¢òà! лы Пирамида 20 жылдан аса уаыт соылан деседі. Эфестегі Артемида ибадатханасы

7


С˙улет кереметтері Кейбір имараттар келушілерді ерекше сәулетімен тамсандырады. Чарльз Бэрри растыран лкен Бенні Саат мнарасы да лы сәулет өнеріне жатады. Ол саат мнарасы т#рінде бірлескен. Сәулет кереметіні келесі мысалы – Сиднейдегі Опера #йі. Ол Австралияны Беннелонг Пойнт айлаында орналасан. +ытайдаы ,лы +ытай ораны жыл сайын миллиондаан халыты өзіне арай тартады. Ал Аградаы Тәж-Махал – сәулет өнері мен слулыыны сөз жетпес тамаша туындысы. Тәж-Махал мәрмәріні т#сі маусымнан маусыма дейін, саат сайын өзгеріп отырады деседі. Ал Камбоджа сәулетіні таы бір айталанбас #лгісіні бірі – Ангкор Ват. Мексикадаы Мехико Ситиді жанында орналасан Теотиуакан – ірі әрі көне діни кешен. Бл аланы тааларлы сәулетіні рамына К#н пирамидасы кіреді. Праганы Старе Местосы – жер бетіндегі е ажайып сәулетті алаларды бірі. Ассизиядаы Рим Амфитеатры – Рим Империясында салынан амфитеатрлар ішіндегі е ірісі.

Т˙ж-Махал

Á³ëãåíãå — ìàðæàí!

Пизан мнарасы

Рим амфитеатры С˙улетші деген кім?

«Сәулетші» деп имаратты рылысын жоспарлап, жобалап, адаалайтын адамды айтамыз.

8

Рим амфитеатрыны ішкі көрінісі


´àæàï äåðåêòåð Старе Место Прага

Сиднейде Опера йін соуа 120,000,000 австралиялы доллар жмсалан. Көне заманда !лы "ытай ораны «Лиді$ он мы$ абырасы» деп аталан.

Åñ³¤å ñà¢òà!

Т˙ж-Махалды$ рылысын аятауа 22 жыл мен 22,000 жмысшы ажет болан. Биг Бенде е$ алашы радиохабарды 1923 жылды$ 31 желтосаны кні тн ортасында «Би Би Си» телеарнасы жргізген болатын.

Ангкор Ват XII

асырды басында джунглиде салын ан.

"лаалы тран Пизан мнарасы алашында тік труы ажет болатын.

!лы "ытай ораны

Сиднейдегі Опера йі

Ангкор Ват

Биг Бен Саат мнарасы

9


рылыс кереметтері +рылымы мен жалпы композициясы ар$ылы адамды баурап алатын кейбір имараттар мен $рылыстар лы инженерлерді $иялынан ту ан. +рылысты осындай та ажайып конструкциясыны бірі – А+Ш-ты Нью-Йорк $аласында ы Азатты$ м&сіні. Ол б&кіл әлемге белгілі демократия бейнесі дәрежесіне ие болды. Дубайда ы Бурж аль-Араб салтанатты $она$ &йі тербелмелі спинакер желкені т&рінде жасал ан. Англияны Лондон $аласында ы Лондон көпірі 1750 жылы Вестминстер көпірі ашыл ан а дейін Темза өзенінен өтетін жал ыз көпір болатын. Эйфель мнарасы темірден со ыл ан. Ол Париждегі Сейн өзеніні маында ы Марс алаында жасал ан. Сиднейдегі Харбор-Бридж көпірі – орталы$ аудан мен Солт&стік жа алауды жал астыратын, автомобиль, теміржол және жаяу ж&ргінші өтетін Сидней айла ыны негізгі өткелі. Бл көпір 1967 жыл а дейін $аланы е Эйфель биік $рылысы болатын. мнарасы Бурж аль-Араб тнгі көрінісі

Á³ëãåíãå — ìàðæàí! Инженер деген кім? Инженер – $рылысты на$ты бір аума ына тартыл ан, $рылыс саласына мамандан ан адам. Инженерлер өз жмысына шы армашылы$ты, технологияны және ылыми ма лматтарды штастыра отырып кіріседі.

10


Лондон көпірі

´àæàï äåðåêòåð Эйфель м#нарасы – Париждегі е% биік &имарат. Бурж аль-Араб нарыта «˙лемдегі жеті ж#лдызды ал&ашы она йі» ретінде #сыныл&ан. Гиннесті% Әлемдік рекордтарына с˙йкес, Сиднейдегі Харбор-Бридж – ˙лемдегі е% ке% ж˙не е% лкен болат апасы бар көпір болып табылады.

Åñ³¤å ñà¢òà! Азатты мсінін француз мсіншісі Бартольди Францияда растырып, жасаан.

Сиднейдегі Харбор-Бридж

Инженерлер

Бурж аль-Араб Азатты мсіні

11


Көркемөнер кереметтері Көрерменді өзіні эстетикалы әдемілігі мен тартымдылыы арылы тартатын кереметтерді «Көркемөнер кереметтері» деп айтады. «Абу-Симбел» деп аталатын Мысырдаы археологиялы азбалар орны көлемді екі тас ибадатханадан т"рады. Мона Лиза Ол Рамсес Фараоныны төрт м&сінімен да ты. М&сіндер, артында т"ран ибадатханамен бірге, &ш мы жылдытан аса уаыт б"рын бір тастан жасап шыарылан. )ытайдаы Аспан ибадатханасы – сәулет т"рысынан діни имараттарды тамаша тобы. Оларды Мин және Чин әулетіні

императорлары "рбанды шалу рәсімін өткізуге және мінажат ету &шін олданан. Рашмор тауы – Америка )"рама Штаттары тарихыны алашы 150 жылын символмен көрсететін 2лтты Президенттік мемориал. 4иза пирамидасы – е көне замандаы жеті кереметті ішіндегі саталып алан жалыз керемет. Сәнді көркемөнер стилінде салынан биіктігі 38 Аспан метрлік Иса м&сіні Бразилияны Рио-де-Жанейро ибадатханасы аласында орналасан. Б"дан бөлек, Парижде Корольдік Музыка академиясы және өнерді аса с"лулыын айатайтын Леонардо да Винчиді «Мона Лиза» туындысы да бар.

Рашмор тауы

12

Абу-Симбел


´àæàï äåðåêòåð

Á³ëãåíãå — ìàðæàí! Суретші деген кім?

Салтанат апасы

Шыармашылы ж мыс а берілген адамды суретші дейміз.

Корольдік Музыка (Опера) Академиясы

Рамсес 2 – Каирдегі Мысыр м,ражайында драмалы трде көрсетуге шыарылан, 3200 жылды тарихы бар мумия. Мин ˙улетіні+ с˙улеті бкіл ытай ибадатханаларыны+ ішіндегі е+ с˙нді ибадатхана ретінде ке+інен зерттелуде. Париждегі Корольдік Музыка академиясы «Опера академиясы» деген атпен белгілі. Салтанатты апа – лкендігі жаынан дние жзінде екінші салтанатты апа болып табылады.

Кн пирамидасы

Åñ³¤å ñà¢òà!

Рио-де-Жанейродаы Иса мсіні

Кн Пирамидасы – Теотиуакандаы е ірі имарат және Орталы Америкадаы е ірілерді бірі.

иза пирамидасы

13


Тастардан жасалан кереметтер Мсіншілер мен инженерлерді айтпаанда, табиатты өзі слу да әсем шебер б лік туындыларына бай. Т Тастан жасалан кереметтер тастан кесілген айрыМоаи ша рылыстарды білдіреді. Перудаы Мачу-Пикчу – әлемдегі е әсерлі ирандылар деп саналады. Олар Урубамба өзеніні шаталы оршаан тау шыындаы тік еісті ыратта орналасан. Тыны мхитыны отстік бөлігіндегі Шыыс аралы жанартау жынысынан кесілген «Моаи» деп аталатын тас мсіншелерімен белгілі. Сондай-а, Улуру деген атпен белгілі Айерс-Рок – әлемдегі е ірі монолит. Бл ежелден «аруа онан жер» деп саналып, Австралия табиатыны бетке стар мекені аталан. Гибралтар базы дние жзіне өзіні өте лкендігімен әйгілі. Ол Пиреней тбегіні отстік шегінде орналасан. Стоунхендж – Витширдегі Эймсбери аласынан батыса арай екі миль ашытытаы Сол сбери жазыыны ашы ырлы жерін де жайасан мегалиттік3 ирандылар. Бл – айнала орналасан топыра рылымдарыны жиын тыы.

Á³ëãåíãå — ìàðæàí! Моаи пасха аралдары

Тас жынысы деген нені білдіреді? Тас жынысы деген – минералдар мен химикаттарды осындысы.

14

Айерс-Рок


´àæàï äåðåêòåð Гибралтар базыны жалпы аумаы алты шаршы шаырымнан аспайды. Йель зерттеушісі Хайрем Бинхэм Мачу-Пикчуды ашаннан кейін, алпына келтіру жмыстарымен айналыса бастаан. Моаиды тігінен орналасан е зын м(сініні биіктігі 10 метрге жетеді.

Åñ³¤å ñà¢òà!

Стоунхендж – жер бетіндегі тариха дейінгі е ататы мекен болып табылады.

Керемет баз

Гибралтар базында маймылдар (йірі бар. Бл – б(кіл Еуропадаы маймылдар жартылай жабайы мемлекетте еркін өмір с(ретін жалыз мекен.

Мачу-Пикчу

Стоунхендж

Гибралтар б базы

Керемет баз

Керемет баз

15


Су кереметтері Табиатты әрбір элементі жер бетін адам айтысыз слулыпен жандандыран. Антарктида – Жер шарыны  отстік полюсінде орналасанымен, е суы, е ра және е желді рлы. Аргентина мен Бразилия терГалапагос аралдары риториясын бөліп тран Игуасу сарырамасыны ені 3 шаырым. Галапагос аралдары сияты көптеген аралдар келушілерді табии слулыымен та алдырады. Зимбабве жеріне жапсарлас жатан, ені 1700 метрді райтын Замбези өзеніні суымен асыпай аан Виктория сарырамасы – тамашалауа трарлы керемет мекендерді бірі. Норвегия Фьордтары4 – жаалаудаы тауларды атты мздытарынан кесілген таы бір су кереметі. Отстік-ытай теізіндегі Гонконг айлаыны көрінісі – әлемдегі тадай атыратын әсем жерлерді бірі. Айлаты электр шамдары жарыраан кешкі көрінісін көрген адам лкен әсерге бөленеді. Италияда мен Венеция – каналдары мен арналары арылы белгілі. Виктория сарырамасы

Á³ëãåíãå — ìàðæàí! Гонконг атауында андай ерекшелік бар? Гонконг сөзі «хош иісті айла» деген маынаны білдіреді. Кейбір тарихшылар Гонконг айлаына айытармен тауар тасымалдау кезінде сандал аашыны хош иісі мен ауаа жпар иіс жайылатын боландытан, ала осылай аталан деген болжам айтады.

16

Игуасу сарырамасы


´àæàï äåðåêòåð Игуасу сар ырамасыны өзен аысы 275 бөлек сар ырамадан т!рады.

Антарктика

Антарктикада белгіленген е төменгі температура -89°С.

Виктория сар ырамасы

Виктория сар ырамасынан шыатын дыбыс пен т!мана байланысты жергілікті т!рындар мен 'кімет оны «Mose oa Tunya» деп атаан. Ол «Даырла т!ман» деген маына береді.

Гонконг айлаы

Åñ³¤å ñà¢òà! Игуасу сарырамасы әлемдегі е лкен жалыз сарырама. Оны шексіз грілі ла тндырады.

Норвегия Фьордтары

Венеция каналы

17


Су астында ы өмір кереметтері рлыта ы сияты, су астында да өмір бар. Ол на ыз тылсым слулыты көрінісі. Су астында ы кереметтерді Байкал теізі ішінде лкен Тосауыл рифі бар. Ол Австралияны солт"стік-шы ыс жа алауында ы Маржан теізінде 2000 шаырым а жайылып жатыр. Онда шамамен 10 000 маржан бар. Гидротермальды көздер керемет мекен іздегендер арасында зор ызы ушылы тудырып отыр. Гидротермальды көздер – жерді бетіндегі, ішінен геотермальды ысытыл ан су шы атын жарыша. Геотермальды көздер ысты магма жер бетіне біршама жаын орналасан, вулканды белсенділігі жо ары орындарда жиі кездеседі. ызыл теіз – су асты өміріні та ы бір кереметі. Ол нді мхитыны Азия мен Африка аралы ында ы рлыаралы теіз болып табылады. Байкал – әлемдегі е тере көл және е ірі таби и тщы су то аны. Су асты өмірі туралы айтанда, е ірі с"торекті жануар – көгілдір кит еске т"седі. Ал «теіз ба ы» деп таныл ан Маржанды рифтер маржан ааларыны тым көп шо ырлануынан пайда бол ан.

Á³ëãåíãå — ìàðæàí!

«лкен Тосауыл рифі» атауында андай ерекшелік бар? «лкен Тосауыл рифі» атауы терминні ате олданылуы. Термин «мыда ан т"рлі маржанды рифтерді топтамасы» деген ма ына береді.

18

Гидротермальды кен


´àæàï äåðåêòåð ауымдалуы жаынан Белиз – Америкадаы е шаын егеменді аралштат.

лкен Тосауыл рифіні суасты өсімдіктері мен жануарлары

«Полиптер» деп аталатын те із жануарлары лкен Тосауыл рифі сияты маржанды рифтер райды. ызыл те із – ˙лемдегі е тзды су айдындарыны бірі.

Åñ³¤äå ñà¢òà!

Байкалда д'ние ж'зіндегі тщы су орыны 20%-ы шоырланан.

Гидротермальды көздер Айда болуы ытимал.

ызыл те із

Маржанды рифтер

19


Джунгли кереметтері Джунглиді жабайы ө ірі кереметтерге бай. Ол – е ірі гл – Раффлезия, е ірі сторекті саналатын Африка пілдері сынды алыптарды

Е лкен гл – Раффлезия мекені. !лы Серенгети көшіні арасында біз $рлыты е лкен мекендеушілеріні жер бетінде жабайы жануарлармен бірге Африка көрінісімен жылжи отырып пайда бол%анын көре аламыз. Жауыны бітпейтін амазонды ормандар – Бразилия мен Перу ормандарыны та%ы бір тамаша көрінісі. Нгоронгоро кратері5 – орталы Танзанияны солтстігіндегі мы да мы да%ан шы%ысафрикалы жабайы жануарларды ж$ма ж$м жайы. Арнем автомагистралін бойлай орналасан $лтты орытар,  жабайы таби%атты Мореми $лтты саяба%ы, Торрес даль Пайне $лтты саяба%ы – алуан-трлі жабайы таби%атымен әлемге танымал ны орындар.

Жер бетіндегі е лкен сторекті

Á³ëãåíãå — ìàðæàí! Åñ³¤å ñà¢òà! Серенгети көші айдан пайда болды? Серенгети көші кезінде су тапшылы%ынан немесе суды жоты%ынан мы да%ан жануарлар орын алмастырады.

20

Серенгети көші кезінде орын ауыстыран йір саат тілі бойынша айналма баытта жреді.


´àæàï äåðåêòåð Амазонканы" жауынды орманы көлемі жаынан б$кіл Еуропадан $лкен. Какаду лтты саябаы 1984 жылы ˙лемдік мра тізіміне енген. Моремиде батыстаы Көсемдер Аралы мен шыыстаы Мопейн Тілі аралы сияты $лкен екі аралды оршап тран су жолдарыны" желісі бар. 1978 жылы ЮНЕСКО Торес дель Пайне лтты саябаын «Биоайматы оры» деп жариялады.

Серенгети лы көші

Какаду лтты саябаы

Нгоронгоро кратері

Торес дель Пайне лтты саябаы

21


ะ• ะทั‹ะฝะดะฐั€ ะะดะฐะผะดะฐั€ะฐ ั‚ำฉะฑะตะดะตะฝ ั‚ำฉะฝะต ะฐั€ะฐะฟ ั‚ั€ะฐะฝ ะทำ™ัƒะปั–ะผ ะธะผะฐั€ะฐั‚ั‚ะฐั€ ะผะตะฝ ั€ั‹ะœะฐั‚ั‚ะตั€ั…ะพั€ะฝ ะปั‹ัั‚ะฐั€ะฐ ะฐั€ะฐัะฐ, ะบำฉะท ั‚ะพะนะผะฐะนะดั‹. ะจั‹ะดะฐั€ ั‚ั–ะทั–ะผั–ะฝะดะต ะญะฒะตั€ะตัั‚ ั‚ะฐัƒั‹ ั„ัƒั‚ 9 ัˆะฐ ั‹ั€ั‹ะผ ะฑะธั–ะบั‚ั–ะณั–ะผะตะฝ ะฑั–ั€ั–ะฝัˆั– ะพั€ั‹ะฝ ะฐะปัะฐ, ะจะฒะตะนั†ะฐั€ะธัะดะฐั‹ ะœะฐั‚ั‚ะตั€ั…ะพั€ะฝ โ€“ ำ™ะปะตะผะดะตะณั– ะต ะตั€ะตะบัˆะต ัˆั‹. ะœะฐะปะฐะทะธัะฝั‹ ะšัƒะฐะปะฐ ะ›ัƒะผะฟัƒั€ะดะฐั‹ ะŸะตั‚ั€ะพะฝะฐั ะตะณั–ะท ะผะฝะฐั€ะฐัั‹ โ€“ ะต ะฑะธั–ะบ ะธะผะฐั€ะฐั‚ั‚ะฐั€ ะฑะพะปั‹ะฟ ัะฐะฝะฐะปะฐะดั‹. ะ•ะบั– ะธะผะฐั€ะฐั‚ั‚ั‹ ะพั€ั‚ะฐัั‹ะฝะฐะฝ ะถะพะฐั€ั‹ 58 ะผะตั‚ั€ ะฑะธั–ะบั‚ั–ะบั‚ะตะณั– 41 ะถำ™ะฝะต 42- ะฐะฑะฐั‚ั‚ะฐ ะพั€ะฝะฐะปะฐั ะฐะฝ ะบำฉะฟั–ั€ะดั– ะฐั€ ะฐัั‹ะฝะดะฐ ะพะป, ั‚ั–ะฟั‚ั– ะบำฉะท ะถะตั‚ะตั€ะปั–ะบั‚ะตะน ะบำฉั€ั–ะฝะตะดั–. ะะป ะัŒัŽะ™ะพั€ะบ ะกะบะฐะนะปะฐะนะฝ ะบำฉะบะบะต ะบำฉะท ั‚ั–ะบะบะตะฝ ะธะผะฐั€ะฐั‚ั‚ะฐั€ะดั‹ ะบำฉั€ั–ะฝั–ัั–ะฝ ะบ7ัˆะตะนั‚ะต ั‚7ัะบะตะฝะดะตะน. ะ”7ะฝะธะตะถ7ะทั–ะปั–ะบ ะกะฐัƒะดะฐ ะ”7ะฝะธะตะถ7 ะกะธ-ะญะฝ ะขะฐัƒัั€ ะžั€ั‚ะฐะปั‹ั‹ 110 0 ะฐะฑะฐั‚ั‚ั‹ ะตะณั–ะท ะผะฝะฐั€ะฐัั‹ะผะตะฝ ะผะฝะฐั€ ั‹ะผะตะฝ ำ™ะนะ”ะฝะธะตะถะทั–ะปั–ะบ ัะฐัƒะดะฐ ะพั€ั‚ะฐะปั‹ั‹ ะณั–ะปั– ะตะดั–. ะญะนั„ะตะปัŒ ะผะฝะฐั€ะฐัั‹ ะฝะฐั€ะฐัั‹ โ€“ ะฐะดะฐะผ ะพะปั‹ะผะตะฝ

ะปั‹ะผะตะฝ ั‚ั€ั‹ะทั‹ะปะฐะฝ ั‚ั€ั‹ะทั‹ะป ะฝ ะต ะฑะธั–ะบ ั€ั‹ะปั‹ั.

 ะปั‹ั. ะžะป 1889 ะถั‹ะปั‹ ะถ ั‹ ัะฐะปั‹ะฝะฐะฝ ะฑะพะปะฐั‚ั‹ะฝ. ะฑะพะป ั‹ะฝ. ะกะธ-ะญะฝ ะขะฐัƒัั€ ะข ั€ โ€“ ำ™ะปะตะผะดะตะณั– ะต ะฑะธั–ะบ ะธะผะฐั€ะฐั‚. ะžะป ะž ะขะพั€ะพะฝั‚ะพะฐ ัะฐั ัะฐ ั…ะฐั‚ัˆั‹ะปะฐั€ะดั‹ ะบำฉะฟ ะบ ั‚ะตะฟ ั‚ะฐั€ั‚ัƒะฐ ัะตะฑะตะฟ ะฑ ัˆั– ะฑะพะปั‹ะฟ ั‚ั€.

22

ะšั€ะฐะนัะปะตั€ ะ‘ะธะปะดะธะฝะณ


´àæàï äåðåêòåð

Á³ëãåíãå — ìàðæàí!

А%Ш-та!ы Крайслер Билдинг !имараты ал!аш болып "рылыс"а болат рамаларды "олданды.

Дниежзілік Сауда орталы!ында "андай "ай!ылы о"и!а болды? 2001 жылды 11 ырк йегінде НьюЙоркты «Егіздер» деп аталатын зәулім имараттарына террористер шабуыл жасап, екі бірдей имаратты жермен-жексен етті. 1972 жылдан 1973 жыла дейін олар әлемдегі е биік имараттар болып есептелген.

1996 жылы Эверест тауында е+ смды" жа!дай болды. Сол жылы тау!а шы!ып бара жат"ан 15 адамны+ б˙рі "аза тап"ан.

Эйфель мнарасы

1865 жылы, ˙ре+ дегенде, Маттерхорн шы+ына адам ая!ы тиді. Біра" бл 4 адамны+ өмірін "иды. Дниежзілік Сауда орталы!ын Америкадан шы""ан жапонды" с˙улетші Минору Ямасаки "растыр!ан болатын.

Нью-Йорк Скайлайн Эверест тауы

Петронас егіз мнаралары

Åñ³¤å ñà¢òà! 1973 жылы салынан Сирс-Тауэр 1996 жыла дейін әлемдегі е биік имарат болып есептелді.

23


Е лкендер Көлеміне байланысты трлі табиат кереметтері мен адам олымен жасалан рылыстар лкенні ішіндегі е лкені болып б бөлшектенді. Боробудур – әлемдегі е лкен будда монументі. Динозавр Шамбор ораны – французды Лу Луар орандарыны ішіндегі е ірісі. Сарайда 440 бөлме мен 100-ден аса камин6 бар. Бгінгі кні көгілдір кит – жердегі, африкалы піл – рлытаы е лкен жануар. Ал с жейтін голиаф – әлемдегі е лкен өрмекші. А'Ш-ты Вашингтон штатындаы Сиэтл жанындаы Эверетт Плант – әлемдегі е лкен имарат. Оны жалпы көлемі 13.3 миллион м3 райды. Жапониядаы зындыы 4 шаырым болатын Акаси Кайкё көпірі – әлемдегі е зын аспалы көпір. CWGC зираты – әлемдегі е лкен британды бейіт. Ол Тайн Кот аласына жаын жерде орналасан. Ішінде 46 800-ден астам абір бар. Терра р р Котта мражайында, атты артиллерияны ауынгерді оса есептегенде, 8099 жауынгерді  көлемі пішіні бар. Әр жауынгерді ей. Бл кәдімгі адамны көлеміндей. – балшытан жасалан е лкен әскер коллекциясы.

Á³ëãåíãå — ìàðæàí! Б Боробудурда ибадат ету салты алай е жргізіледі? «Будда» табынушылары саат тілі бойынша Боробудурды айналып, е төменгісінен бастап, әр атарды кезегімен өтіп жреді. Монументті шыына жету Нирванаа жетумен те деп саналады.

24

Африкалы піл


´àæàï äåðåêòåð Åñ³¤å ñà¢òà! Көгілдір кит

с жегіш голиаф

Біршама асырлар аралыында Динозаврлар жер бетіндегі е лкен жануарлар болан.

CWGC зираты

Боробудуды& төрт брышты террасалары буддистерді& мы&даан тез тсірілетін рылымымен  ыпты жиналан. Көгілдір китті& баласы өміріні& алаш ы 7 айында кніне, шамамен, 400 литр ст ішеді. Аф Африкалы ф пілдер і сей йсмикалы тербелісті байланыс трінде олдануа абілетті.

Акаши- Кайкё көпірі

Шамбор сарайы

25 Терра Котта мражайындаы балшы ˙скер, ытай


Е ысалар Көк тіреген зәулім имараттар трызылан әлемнен шаын да жайлы жайды да табуа болады. Сондай шаын кереметтерді бірі – Аризонаны е кішкентай мражайы. алымдар 25-те 15 микрометрден тратын е шаын тоазытышты жасап шыарды. Сондай-а, зерттеу жмыстары әлемдегі е Е кішкентай мотоцикл кішкентай автоматты аламсап растырды. Оны шыны шаындыы сонша, онымен әдеттегіден ж$з есе жа сызы сызуа болады. А%Ш-таы Кэти Юнгты белі – бар-жоы 35 сантиметрді райтын әлемдегі е жа бел. )й жадайында жасалан «Биде BD-5J» – әлемдегі е кішкентай ша. Оны Сан Хуаннан шыан Хуан Хименез растыран. Швециялы Виберг – әлемдегі е кішкентай мотоциклды авторы. Әлемдегі е ыса адамны бойы 50 сантиметрді райды. Ол – Непалды Хагендра Тапамагара елді мекенінен шыан 14 жастаы бала. %ытай тинэйджері7 Джу Хайджэн – әлемдегі е ыса әйел. Оны бойы – бар-жоы 79 сантиметр. Бір – молекуланы ішіндегі бөлшектерді көмегімен алымдар әлемдегі е кішкентай машинаны растырды.

Á³ëãåíãå — ìàðæàí! Әлемдегі е ша!ын шарап бөтелкелерін кім жаса!ан? А%Ш-ты Калифорния штатынан Энсино, Клейн Дизайннан шыан Стив Клейн алаана сыйып кететін өте нәзік бөтелкелер шыарады. Әр бөтелкені зындыы 3 сантиметр және сыйымдылыы 0,75 мл. Әр бөтелкеге ат ойылып, тыынмен жабылады да, мөр басылады.

26

Таал жанартауы

Милл Эндс саяба!ы Кэти Юнг


´àæàï äåðåêòåð Биіктігі 406 метрлік Таал жанартауы – ˙лемдегі е кішкентай жанартау. Рой өзені – Грейт-Фолса жаын мадаы Джайант Спрингс пен Миссури аралыынан 600 метр ана аып өтетін ˙лемдегі е ыса өзен.

Әлемдегі е кішкентай с#гуір айы Әлемдегі е кішкентай ша 

Суттер Буттес – ˙лемдегі е кішкентай тау жотасы. Орегон штатыны Портланд аласында 1948 жылы салынан Милл Эндс саябаы – ˙лемдегі е шаын саяба.

Әлемдегі е кішкене машина

Әлемдегі е шаын тоазытыш

Суттер буттес

Әлемдегі е кішкене автоматты аламсап

Åñ³¤å ñà¢òà! Е шаын с гуір айыты канадалы Пьер Поулин жасап шыаран. Әлемдегі е шаын мражай

Джу Хайджэн

Хагендра Тапамагар

Джу Хайджэн

27


Саяхата бару а арнал ан керемет мекендер Әлемде Бенерас пен Фес, Мысыр пирамидалары, Италиядаы «лаалы тран» Пизан мнарасы, Азатты Т˙ж Махал мнарасы сияты, саяхатшыларды көптеп келуімен атаы шыан керемет жерлер бар. Риодаы Масленица8 әлемдегі е ататы «сауы кеші» деп аталан. Миллиондаан туристер Рио-де-Жанейро аласыны трындарымен осылып, көілді думан-тойа араласып кетеді. Керемет биік көрінісімен саяхатшыларды саясына баурап алатын таы бір мекен – Ладакх деп аталады. Ал, т/рлі айматардан адам көп келетін асиетті Фес аласы испан-араб өркениетіні азынасы болып табылады. Алыпты сопа жолы өзара байланысан базальт9 бааналарымен белгілі. Бл – Солт/стік Ирландиядаы Д/ниеж/зілік мраа жататын жалыз мекен. 3здан олмен ойып салынан, көпке белгілі лгілі Аджанта мен Эллора /гір-монастырлері – 5ндістанны е нды сәулет мраларыны бірі. 5ндістандаы Бенераса шомылу және да ылу /шін жылына миллиондаан табынушылар келеді. Бдан бөлек, Маурия императоры Асоко трызан Санчи монументі, 5ндістандаы Тәж-Махал, Сахара шөлі, Венеция сияты керемет орындар миллиондаан туристерді та алдырып келеді.

Á³ëãåíãå — ìàðæàí! Аджанта мен Эллораны көріністері андай?

28

5ндіні бл /гірлері 5ндістанны тасында алан сәулет жазбасын білдіреді. Олар да /нді тарихыны діни сабырлыы туралы сыр шертеді.

Пизан мнарасы


´àæàï äåðåêòåð Көне Орталы Азияда сауда жолындаы маызды жалау – Ладакх болатын.

Мысырдаы Сфинкс

0ндіні Джамму ж˙не Кашмир штаттарындаы е лкен аудан – Ладакх. Ол халы саны аз аудан болып саналады.

Аджанта ж˙не Эллора гірі

2лы 3иза Сфинксі – бір жартастан жасалан ˙лемдегі е лкен мсінні бірі. Ол гректі аыза айналан ма4лыыны 4рметіне осылай аталан.

Åñ³¤å ñà¢òà! Сахара шөлі – жер бетіндегі е лкен шөл. Бенерас Гхат

Азатты мсіні Риодаы карнавал

Сахара шөлі Санчи тйгіші

Фес асиетті аласы Алыпты сопа жолы

Ладакх

29


ылым кереметтері

´àæàï äåðåêòåð 2004 жылды ырк йегінде Кеннеди атындаы арыш орталыыны бір бөлігін дауыл иратып кетті. Өлген адамны м˙йітін ашып, алаш рет аасын жинаан адам – Андре Весалиус.

ылым мен технологияда жеткен жетістіктер өмірде көптеген кереметтерді тууына жол ашты. Өмір сруТ тіктен шыан ді гірден бастаан адам Долиді с йегі Шотланбала – Луиза дияны )лтты м*рабгінде айа жетіп, енді өзжайыны бөлігі болып ге планеталарды зерттеумен айналысуда. табылатын Эдинбург корольдік м*ражайында сааза!стандаы «Бай!оыр» арыш алаынтаулы. да 1957 жылы т#ыш арыш ракетасы сәтті #шырылды. Ол дние жзіндегі е бірінші Жерді жасанды серігін орбитаа шыарды. Биология саласынан мысал алса!, «ттіктен шы!!ан балалар» мен клондар бгінгі кнді бас!арып отыр. Доли есімді !ой – жасушадан сәтті клондалан бірінші ст!оректі. Ол Шотландияны Рослинск институтында клондалып, өміріні соына дейін сонда тіршілік етті. «Ттіктен шы!!ан нәресте- Åñ³¤å ні» алаш!ысы – Луиза Джой Долли – клондалан ñà¢òà! Браун болатын. Ол 1978 жылы Кеннеди атында ы ой. орталы ыны 25 шілдеде Англияда туылып, арыш е ал ашы шыр ан кемесі – !азір пошта !ызметшісі болып «Колумбия». ж#мыс істейді.

Á³ëãåíãå — ìàðæàí! арыш порты деген не?

30

арыш кемелері !онатын жерді «арыш порты» деп атайды. Б#л #ша!!а арналан әуежайа #!сайды.

«Байоыр» арыш алаы


Осы кнгі кереметтер Заманауи сәулетшілер мен инженерлер әлемге та аларлытай кереметтер сыйлаан. Заман аымына арай олар ойлау абілетін ана өзгертіп ойан жо, сондайАлтын апа көпірі а, болашата әлемге әйгілі болатын рылыстарды материалдарына да тбегейлі өзгерістер енгізді. Париждегі ерекше слулы пен шыармашылыты шыы іспетті Лувр пирамидасы әйнек пен металл тіректен соылан. Аылшын каналыны астында орналасан зындыы 50 шаырымды райтын Еуротуннель теміржол гіртауы, Торонтодаы Си-Эн мнарасы, Эмпайр-стейт-билдинг, 102 абаттан тратын Нью-Йоркты көкпен тірескен имараттары, «Алтын апа» көпірі, Итайпу гидроэлектростансасы, Дельта уоркс жобасы, Панама канаСент-Луистегі апа лы сияты кереметтерді бәрі – заманауи инженерлер мен сәулетшілер салан, тадай атырар нды рылыстар.

´àæàï äåðåêòåð Эмпайр-стейт-бил динг Дниежзілік )лы М+наралар Федерациясыны/ иелігінде. «Алтын апа» көпіріні/ «егізі» – Португалияны/ Лиссабон аласында. Панама каналыны/ +рылысы – барлы жобалар арасындаы е/ иын инженерлік жоба.

Луврдаы пирамида

Дельта Уоркс

Панама каналы

Á³ëãåíãå — ìàðæàí! Неге Си-Эн м+нарасын Гиннес рекордтар кітабына енгізді? Си-Эн мнарасы Гиннес әлемдік рекордтар тізіміне 31 жыл бойына әлемдегі е биік имарат болып енді. Негізгі баылау абатындаы аспан нктесі айналаны шолуа арналан әлемдегі е биік орын болып саналады.

Åñ³¤å ñà¢òà!

Жапония көпірі Итайпудаы ГЭС

Итайпу – Бразилия мен Парагвай арасындаы шекарада орналасан гидроэлектростанса.

31


ТСІНІКТЕМЕ

А Й Ә К Б Қ В Л

Маяк – кемелерді жолын көрсетіп тратын теіз жааларындаы, аралдардаы белгі беру шамдарын орнатан биік мнара. 2 Терраса – жер бетіні сатыланып тран жазы аладары. 3 Мегалит – грек тілінен аударанда «лкен тас» деген маына береді. 4 Фьорд – теіз олтыы. 5 Кратер – жанар тауды ауызы. 6 Камин – тік мржалы, алды ашы пеш. 7 Тинэйджер – жасөспірім. 8 Масленица – славян және баса христиан халытарында тойланатын ысты шыарып салу мейрамы. Мнда майлы йма пісіріліп, халы сауы-сайран рады. 9 Базальт – жанар таудан шыан тау жынысы. 1

Г Ғ МН О Д Ө Е Ң МАЗМНЫ

У

Ү Х Ф Һ Ц

Ч

Ш Щ Ъ Ы

Кіріспе……………………………………………….3 Кереметтер деген не?....................4-5 Ежелгі кереметтер…………………………6-7 Сәулет кереметтері …………………………..8-9 &рылыс кереметтері ……………………..10-11 Көркемөнер кереметтері ….................12-13 Тастан жасалан кереметтер ……………14-15 Су кереметтері ……………………………………16-17 Су астындаы өмір кереметтері ……….18-19 Джунгли кереметтері …….....………………20-21 Е зындар……......…...........………….22-23 Е лкендер………….............……….24-25 Е ысалар…………..............………26-27 Саяхата баруа арналан керемет мекендер ……..................….28-29 )ылым кереметтері………...…………..30 Осы кнгі кереметтер…………..……………..30 Тсініктеме……………………………………….32

Ё П Ж РС З Т И

Ұ

І Ь Э

Я

Ю

Әлем кереметтері  

Балаларға арналған танымдық энциклопедия

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you