Áslaug Arna - Árangur fyrir Ísland

2

árangur

© Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir Um útgáfuna Útgefandi og ábyrgðarmaður er Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, sem jafnframt greiðir allan kostnað af útgáfu þessa rits.

Hönnun: Rakel Tómasdóttir 2

Prentun: Prentmet Oddi

árangur

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir Háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra

3

4

Ég trúi á Ísland Margir foreldrar segja að þau hafi fundið tilganginn í lífinu þegar börnin þeirra fæddust. Ég kynntist því í gegnum kærleika mömmu minnar hvað það er að elska börnin sín af öllu hjarta. Rétt fram yfir tvítugt ólst ég upp við umvefjandi móðurást. Ég upplifði gleðina þegar mamma fagnaði með okkur systkinunum. Stoltið þegar þau pabbi hjálpuðu okkur að ná settum markmiðum. Sársaukann þegar hún vissi að hún væri að kveðja okkur í hinsta sinn og horfðist í augu við að hún yrði ekki með okkur á lífsins stærstu stundum. Í gleði og sorg.

Mamma kenndi mér að lífið er hverfult. Og hún kenndi mér það líka að öll höfum við tilgang. Verkefnið er að finna hann. Ástæðan fyrir því að ég hef valið að helga líf mitt stjórnmálum er einföld: Ég trúi á Ísland. Ég er viss um að hér getur verið best að búa. Við erum komin vel á veg en við nýtum þekkingu og tækni ekki nægilega vel til að takast á við stórar samfélagslegar áskoranir. Sveiflurnar í hagkerfinu eru of miklar, störfin of einsleit og of stór hluti okkar besta fólks leitar tækifæranna frekar úti í heimi.

Við eigum að gera betur.

Við eigum að bæta samfélagið og efla lífskjörin enn frekar.

Lykillinn að lausninni er að við virkjum miklu betur okkar dýrmætustu en um leið vannýttustu auðlind: Hugvitið Þannig getum við náð árangri fyrir Ísland. Það er mitt verkefni sem ráðherra háskóla, iðnaðar og nýsköpunar.

Mitt loforð.

Minn tilgangur.

5

6

Byggt á væntanlegri tillögu til þings­ ályktunar um stefnu­markandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélags á Íslandi Tillagan hvílir á sýn háskóla-, iðnaðarog nýsköpunar­ráðuneytis um að lykillinn að bættum lífsgæðum og fleiri tæki­færum sé að hugvitið verði stærsta útflutnings­ grein þjóðarinnar. Með því að virkja betur hugvitið, okkar dýr­mætustu en um leið vannýttusta auðlind, er hægt að koma í veg fyrir of miklar sveiflur í hagkerfinu og einsleitni starfa. Draga þarf úr því að þekking flæði frá Íslandi og jafnframt stuðla að því að sérfræðingar leiti í auknum mæli til landsins og skapi ný og spennandi störf. Með aðgerðum sem kynntar eru í tillögunni er ætlunin að leysa úr læðingi þá krafta sem myndast við sameiningu málaflokkanna og þær nýju hugmyndir sem verða til í suðupotti háskóla, vísinda, rannsókna, hugverka, iðnaðar, fjarskipta, upplýsingasamfélags og nýsköpunar.

7

8

HÁSKÓLA-, IÐNAÐAROG NÝSKÖPUNARRÁÐUNEYTIÐ Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

9

Skrifstofa stefnumörkunar Framtíðarsýn, fjármála­ áætlun, frumvörp og alþjóðasamskipti

Skrifstofa yfirstjórnar

Skrifstofa fram­kvæmdar og eftirfylgni Framkvæmd fjárlaga, samningagerð og samskipti við ríkisaðila

10

Aðstoðarmenn

Ráðuneytisstjóri Innri rekstur

Ráðherra

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

11

Háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið (HVIN) tók til starfa 1. febrúar 2022. Með því að setja á laggirnar nýtt ráðuneyti er ætlunin að leysa úr læðingi þá krafta sem myndast við samþættingu háskóla, vísinda, rannsókna, iðnaðar, upplýsingasamfélags, hugverka, fjarskipta, netöryggis og nýsköpunar. Þar með skapast grundvöllur fyrir markvissari stefnumótun og stjórnsýslu á þessum sviðum með aukinn vöxt, verðmætasköpun og velsæld að markmiði.

Við greiningu á styrkleikum og veikleikum í stjórnsýslu málaflokkanna sem fluttust til nýs ráðuneytis komu í ljós þrjár megináskoranir. Í fyrsta lagi að pólitísk stefna næði í of fáum tilvikum í gegn sem leiðir til þess að hugmyndir verði ekki að veruleika. Í öðru lagi að starfsfólk ráðuneyta verji of miklum tíma í mál án þess að greint sé hversu mikilvæg þau eru fyrir samfélagið. Afleiðingin er sú að mikilvæg langtímamál fái hvorki þann tíma né athygli sem þau eiga skilið. Í þriðja lagi hefur skortur á trausti á milli stjórnmálanna, embættismanna og almennings hindrað að nægur slagkraftur skapist í ráðuneytum til að takast á við snúin en jafnframt brýn viðfangsefni.

Strax í upphafi var ljóst að til að vinna gegn framan­ greindum veik­leikum og til að tvinna málaflokkana saman þyrfti að hanna ráðuneyti sem einkenndist af sam­­vinnu en ekki sílóum. Yfirbygging ætti að vera í lágmarki, skýr ábyrgð á fjár­málum og skynsamleg forgangs­­röðun fjármuna. Skipurit ráðu­neytisins er því nokkuð óhefð­ bundið. Önnur af stærri skrif­stofum HVIN annast stefnumörkun og alþjóðas­amskipti en hin sér um fram­ kvæmd og eftirfylgni málefna.

Annað lykilatriði í að tvinna málaflokkana saman og tryggja að öll í HVIN stefni í sömu átt, var að leggja fram skýra sýn ráðuneytisins og var hún kynnt á fyrsta fundi ráðherra með nýju starfsfólki: 12

Lykillinn að bættum lífsgæðum og fleiri tæki­ færum er að hugvitið verði STÆRSTA útflutnings­ grein þjóðarinnar.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

13

Í ráðuneytinu hefur jafnframt verið unnið eftir verklagi sem er nokkuð óhefðbundið innan stjórnsýslunnar en þekktara í alþjóðlegum þekkingarfyrirtækjum. Unnið er að skýrum og sameiginlegum forgangsverkefnum ráðherra og starfsfólks HVIN í sjö vikna lotum með skýr verklok og mikið gagnsæi.

Frá fyrsta degi á að vera ljóst hvaða markmiðum á að ná næstu sjö vikur. Þó áhersla sé lögð á að mál séu afgreidd hratt er umfram allt ætlunin að vanda til verka og taka ákvarðanir sem byggja á greiningum og mælikvörðum sem tengjast sýn og hlut­ verki ráðuneytisins. Á vefsíðu ráðuneytisins verða birtar þær aðgerðir sem hér eru reifaðar og jafnframt mælikvarðar sem þeim tengjast til að unnt sé að fylgjast með framgangi verkefna.

Innan HVIN er starfað í teymum og í stað nefnda eða starfshópa er áhersla lögð á að samráð við hagaðila sé í gegnum snarpar vinnustofur með skilgreind vandamál sem ætlunin er að leysa.

Starfsumhverfið er opið og sveigjanlegt, rík áhersla er lögð á störf óháð staðsetningu og stimpilklukkan hefur verið aflögð.

Hönnunarhugsun er nýtt til að greina sjónarhorn nemenda, kennara, frumkvöðla, atvinnurekenda, vísindafólks eða annarra sem málefni ráðuneytisins snerta. Áherslur ráðuneytisins eru mótaðar í nánu samstarfi ráðherra og aðstoðarmanna, sérfræðinga og embættismanna. Ólíkar leiðir og forgangsröðun er rökrædd og fjölmargir utan ráðu­ neytisins hafa komið að samtalinu um hvernig hægt er að gera betur. Frá því að ég tók við sem ráðherra hef ég heim­sótt og tekið á móti um 400 aðilum. Rúmlega helmingur þeirra eru einkaaðilar. Ríflega fjórðungur er af landsbyggðinni en ég hef jafnframt verið með skrifstofu víða um land og mun halda því áfram. Í gegnum þessi miklu samskipti skynja ég töluverðar væntingar í garð ráðuneytisins og um leið upplifi ég mikla ábyrgð. Þá hef ég greint ótrúlega krafta út um allt land sem ég tel að hægt sé að leysa enn betur úr læðingi með markvissum og kröftugum stuðningi stjórnvalda eins 14

og ég mun fara betur yfir. Því tel ég nauðsynlegt að kynna þau verkefni sem ætlunin er að ráðast í á kjörtímabilinu og hvers vegna ég tel þau brýn og mikilvæg fyrir lífsgæði og framtíð okkar Íslendinga. Verkefnin eru enn í mótun og munu taka breytingum eftir frekara samtal og samráð næstu mánuði.

Allt er þetta gert í einum tilgangi: Ætlunin er að ná árangri. Árangri fyrir Ísland.

Ég hef hitt yfir

25%

af landbyggðinni

400

aðila

12

Helmingur heimsóttur á vettvang

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Hér á eftir verður gerð grein fyrir stöðu málefnasviða sem heyra undir ráðuneytið, hvaða markmiðum er ætlað að ná á málefnasviðum þess og forgangsverkefnum sem ráðist verður í á árunum 2022-2025. Unnið verður að því í fjármála­ áætlunum og fjárlögum á þessu tímabili að fjármagna þær aðgerðir er hér koma fram.

15

16

1

HÁSKÓLA- OG VÍSINDASTARF

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

17

18

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Það er nánast útilokað að háskólanemar hér á landi fái menntun á heimsmælikvarða nema skólarnir taki höndum saman. Ísland er of fámennt land til að hér séu sjö háskólar – nema þá aðeins að þeir starfi miklu betur saman og ég legg höfuðáherslu á framúrskarandi háskólastarf.

19

árangur

Á 21. öldinni hefur orðið bylting í þekkingariðnaði þar sem háskólar, rannsóknir og vísindi hafa gegnt lykil­hlutverki. Háskóla- og vísindastarf hefur jafnt og þétt orðið öflugra hér á landi en mun leika enn stærra hlutverk þegar fram í sækir.

Nemendur hafa greiðan aðgang að háskólanámi á Íslandi og hlutfall háskólamenntaðra er svipað og í nágrannalöndum. Há­skólar­nir gegna lykil­hlutverki við að mennta starfsfólk inn á vinnu­markaðinn.

Háskólarnir hafa tekið virkan þátt í samstarfi norrænna og evrópskra háskóla með áherslu á nútímavæðingu og aukin gæði námsins. Þessar alþjóðlegu áherslur hafa leitt til þess að hátt hlutfall íslenskra háskólanema sækir nám erlendis og aldrei fyrr hafa svo margir erlendir doktors­nemar verið við nám á Íslandi.

Innviðir skólanna eru sterkir, tækniþekking er góð og upplýsingatækni vel nýtt.

Sjálfstæði skólanna er tryggt í lögum. Ríkisvaldið kemur því ekki með beinum hætti að skipulagi náms í háskólum eða innihaldi þess líkt og á öðrum skóla­ stigum. Þeir hafa frelsi til að velja sér viðfangsefni, þar fara fram rannsóknir og hagnýting þeirra og mikil þátt­taka er í alþjóðlegu samstarfi. Þeir eru sveigjanlegir, fljótir að aðlaga sig breyttum aðstæðum og traust almennings til háskóla og vísinda er mikið líkt og kom í ljós í heimsfaraldri.

Sérstaða Íslands, m.a. hvað varðar jarðhita og eld­fjalla­ virkni, hefur lagt grunninn að sterkum fræða­­sviðum vísinda og á það til dæmis við um jarð­vísindi. Auk þess má nefna að vegna legu landsins er að myndast umtalsverð þekking á Norðurs­lóðum þar sem öflugt vísinda­samstarf tengir saman ólíkar þjóðir.

20

Rannsóknir á sviði upplýsingatækni hafa verið öflugar og annað sem hefur gefið íslensku vísindafólki dýrmæta alþjóðlega sérstöðu er hve vel hefur verið haldið utan um heilbrigðis­gögn hér á landi og hve aðgengi að þeim er gott.

Allt þetta hefur leitt til þess að fjöldi birtra vísindagreina eftir íslenska höfunda er mikill, orðsporið er gott og þetta hefur meðal annars leitt til þess að hlutdeild Íslendinga úr evrópsku rannsóknarfjármagni er hátt.

Framúrskarandi vísindafólk okkar úr háskólunum hefur á undan­förnum árum komið að stofnun fjölmargra nýrra þekkingar­­fyrirtækja og lagt til þeirra dýrmæta þekkingu og reynslu. Í því sambandi er t.d. hægt að nefna fyrirtæki í líftækni og lyfja­ framleiðslu, fyrirtæki í tölvuleikjaiðnaði og fyrir­tæki sem eiga rætur sínar í hefðbundnum atvinnu­greinum eins og sjávarútvegi en hafa náð að yfirfæra þekkingu og reynslu og orðið alþjóðleg fyrirtæki með fjöl­ breyttari starfsemi.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

21

áskoranir

Í sífellt alþjóðlegra umhverfi þar sem háskóla- og vísindastarf keppir við önnur lönd um besta fólkið er mikilvægt að gera enn betur.

Tveir íslenskir háskólar eru meðal 500 bestu háskóla heims samkvæmt Times Higher Education listanum (2022) en enginn skóli er á meðal 300 bestu háskóla í heimi. Minni háskólum hefur tekist að byggja upp dýrmæta sérstöðu en veikleikarnir eru þeir að í mjög litlum einingum er snúið að halda uppi sérhæfingu og gæðum námsins. Í samfélagi 370 þúsund íbúa er vel í lagt að sjö skólar bjóði upp á háskólanám.

Sú staðreynd að aðgengi að háskólanámi á Íslandi er einstaklega gott getur af sér þá hliðarverkun að mun fleiri skrá sig í háskólanám en ella og kennarar og annað starfsfólk skólanna bera ábyrgð á þeim mun fleiri nemendum en í samanburðarlöndum. Þetta leiðir til álags á starfsfólk og dregur úr gæðum námsins. Á sama tíma er meðalaldur akademísks starfsfólks hér á landi hár.

Vandinn endurspeglast jafnframt í því að aðsókn er mun meiri á meðal ungra kvenna en karla. En á meðan sókn kvenna í það sem áður voru talin hefðbundin karlastörf hefur aukist hefur verulega vantað upp á að námsbrautir sem hafa höfðað mest til kvenna laði til sín karlmenn. Það á t.d. við um menntavísindin og tiltekinn hluta heilbrigðisvísinda. Þrátt fyrir að háskólarnir séu sveigjanlegir þá geta þeir gert enn betur í að mæta örum tækniframförum og hraðri alþjóðavæðingu. Upplýsingaóreiða og samfélagsmiðlar hafa skapað ákveðna gjá á milli þeirra sem veita og þiggja háskólamenntun. Þegar nemendur nýta sér samfélagsmiðla strax í grunnskóla til að sækja þekkingu og læra nýja hluti getur verið snúið fyrir þá síðar meir að tileinka sér klassískt háskólanám sem ekki hefur breyst í takt við tíðarandann. Þessar sömu samfélagsbreytingar hafa

22

reynst tungumálinu áskorun og íslenskan á undir högg að sækja. Jafnframt blasir við að Íslendingar af erlendum uppruna, sem fer ört fjölgandi, skila sér illa inn í háskólakerfið en það getur leitt til alvarlegrar stéttaskiptingar sem nauðsynlegt er að forðast.

Um langt árabil hefur fjármögnun háskólanna hvílt á líkani sem útdeilir fjármagni eftir loknum einingum við háskólann. Í þeirri nálgun felst að skólarnir fá greitt fyrir þann fjölda nemenda sem stundar nám. Í því felst hvatning til skólanna að hámarka fjölda nemenda og ákveðin hætta felst í því að áherslan sé lögð á magn fremur en gæði. Fjár­mögnunin er of flókin og ógagnsæ og það sama á við um styrkja­ kerfið sem fyrir marga er óaðgengilegt og lokað. Að sama skapi erum við of stutt á veg komin varðandi opin vísindi sem eru framtíðin í heimi þar sem upplýsingar ferðast hraðar en nokkru sinni fyrr. Þrátt fyrir að samstarf háskóla hafi aukist má gera enn betur í þeim efnum. Þverfaglegt rannsókna- og vísindastarf á milli íslenskra háskóla er of takmarkað og það sama á við um doktorsnám sem, ef rétt er á málum haldið, getur verið frjór jarðvegur fyrir rannsóknir og nýsköpun. Einnig er það veikleiki að ekki eru nægileg tengsl á milli doktorsnáms og atvinnulífs og samfélags.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Mikilvægt er að byggja á styrkleikum háskólanna hér á landi, grípa þau tækifæri sem blasa við og um leið draga úr þeim veikleikum sem nú eru á þessu skóla­stigi. Samkeppnishæfir háskólar og rannsóknar­ stofnanir eru grundvöllur verðmæta­sköpunar og aukinna lífsgæða.

23

Meginmarkmið í háskóla- og vísindastarfi 2022-2025

24

Auka gæði náms og námsumhverfis í samkeppnishæfum háskólum. Mikilvægt er að hafa framtíðarhagsmuni nemenda að leiðarljósi og efla tengsl við samfélagið svo þeir fái störf við hæfi við útskrift. Til þess þarf háskólasamfélagið að vera vakandi yfir breytingum í atvinnulífi og öðrum þáttum samfélagsins.

Efla stefnumótun og samhæfingu á sviði vísinda, tækniþróunar og nýsköpunar svo styrkja megi íslenskt þekkingarsamfélag og auka samkeppnishæfni Íslands. Aukið samstarf atvinnu­lífs og háskóla á sviði rannsókna og þróunar er eftirsóknarvert.

Virkja metnað og hugvit nemenda sem hafa áhuga á að skapa ný tækifæri og lausnir í þágu alþjóðlegs samfélags á tíðum hraðra breytinga. Í því skyni þarf að efla rannsóknarhlutverk háskóla og tryggja að það verði eftirsóknarvert fyrir ungt vísindafólk að starfa innan veggja þeirra.

Með framangreind meginmarkmið að leiðarljósi verður ráðist í þau verkefni sem reifuð eru á næstu blaðsíðum.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Efla hlutverk háskóla- og vísindafólks í lýðræðislegri umræðu og ýta undir samskipti á milli þess og annarra hluta samfélagsins, svo sem atvinnulífs, vinnumarkaðar, félagasamtaka og fleiri. Skapa þarf hvetjandi námsumhverfi þar sem nemendur tileinka sér gagnrýna og skapandi hugsun og öguð vinnubrögð þannig að þeir geti verið virkir þátttakendur í lýðræðissamfélagi. Sérstaklega sé horft til samskipta sem snúa að sköpun, beitingu og hagnýtingu þekkingar með fjölbreyttum hætti í samfélaginu.

25

Aðgerðir á árunum 2022-2025

26

Samstarf háskóla Nýtt verkefni, Samstarf háskóla, er sett á laggirnar enda er aukið og öflugt samstarf allra íslensku háskólanna ein af forsendum aukinna gæða námsins. Þess er vænst að háskólarnir sýni frumkvæði í greiningu á samstarfs­mögu­ leikum sín á milli og sjálfstæði í vali verkefna sem styðja við rannsóknir, nýsköpun og framfarir á háskólastigi. Til þeirra verkefna munu skólarnir fá úthlutað um tveimur milljörðum króna til verkefna sem eiga að stuðla að því að framtíðarsýn og markmið í háskólastarfi náist. Með því að ráðstafa fram­ lögum af safnliðnum í gegnum samstarfið verður fjárm­ögnun á háskólastigi gagnsærri en áður og efnt verður til sam­keppni um umbóta­verkefni í meira mæli en áður. Þá mun þessi nálgun styðja við áherslur ríkisstjórnarinnar um einföldun stofnana­kerfisins með það að markmiði að það verði burðugra, sveigjan­legra og hagkvæmara. Meðal annars verður horft til eftirfarandi þátta: Aukin gæði á efri stigum Samstarf um aukin gæði háskólanáms og vísindastarfs, ekki síst á meistara- og doktorsstigi, þar sem nemendur geta í auknum mæli tekið áfanga í fleiri en einum háskóla og kennarar kennt við fleiri en einn háskóla. Öflugri stjórnsýsla Aukið samstarf um stjórnsýslu og stoðþjónustu skólanna með það að markmiði að draga úr yfirbyggingu. Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Rannsóknarinnviðir Samstarf háskóla, stofnana og fyrirtækja um nýtingu rannsóknarinnviða sem og samstarf um opin vísindi til að tryggja aðgang sem flestra að gögnum sem verða til fyrir opinbert fé.

27

Fjölgun í heilbrigðisvísindum Samstarf um fjölgun nemenda í heilbrigðisvísindum, meðal annars með áherslu á snjallvæðingu og færnibúðir sem létta á starfsnámi innan heilbrigðisstofnana og auðvelda fjölgun nemenda.

Fjölgun í menntavísindum Samstarf um fjölgun nemenda í menntavísindum, m.a. með áherslu á menntun leikskólakennara og aukið framboð fagháskólanáms. Öflugra fjarnám Samstarf um nám óháð staðsetningu, ekki síst með aukinni áherslu á framboð fjarnáms og auknum gæðum þess. Markmiðið er að jafna aðstöðumun landsbyggðarinnar til framhaldsnáms.

Fjölgun erlendra stúdenta og alþjóðlegt samstarf Samstarf um áframhaldandi og aukna þátttöku í norrænum og evrópskum samstarfsáætlunum. Í því felst jafnframt samstarf um fjölgun erlendra nemenda, m.a. með kennslu fleiri námsgreina á ensku með það að markmiði að fleiri erlendir nemendur geti lokið námi á Íslandi. Íslenskan Samstarf til eflingar íslensku og máltækni. Fjölga þarf þeim nemendum sem velja íslensku sem aðalfag og einnig þarf að bæta aðgengi að íslenskukennslu fyrir þá sem ekki hafa íslensku sem móðurmál.

STEAM greinar Samstarf um aukna áherslu á STEAM-greinar, þ.e. vísindi, tækni, verkfræði, listir og stærðfræði með það að markmiði að fjölga nemendum í þessum greinum sbr. nánar kaflann hér á eftir.

28

Sókn í STEAM greinum Markmið STEAM-nálgunar í kennslu, þar sem raungreinar eru kenndar þverfræðilega með aðferðum lista, er að kenna gagn­r ýna hugsun, að nálgast lausnir á vandamálum með rannsakandi og skapandi huga. Með þessu er byggð upp hæfni hjá nemendum við að mæta helstu úrlausnarefnum samtímans.

Auk þess sem háskólar eru hvattir til samstarfs um eflingu STEAM-greina, á fjármögnun háskóla að ýta undir vöxt þessara fimm námsgreina enda sýna rannsóknir á kennslu raun­ greina þar sem listir og skapandi aðferðir eru notaðar fram á að hugtaka­skilningur dýpkar og árangur nemenda í raun­greinum verður betri. Að auki eykst nýsköpun í lausnum nemenda.

Jafnframt verður stuðlað að auknu samtali milli skólastiga og atvinnulífs með ýmsum hætti.

Til að mæta þeim breytingum sem eru að verða á vinnu­ markaði og störfum þarf að fjölga nemendum við íslenska háskóla í STEAM greinum. Hlutfall útskrifaðra úr grunn­námi í STEM er um 25%. Hlutfallið lækkar hins vegar á meistaraog doktorsstigi og því þarf að líta til þess að fjölga nemum á efstu stigum, t.d. með því að bjóða upp á sameiginlegar prófgráður með erlendum háskólum og fjölga alþjóðlegum nemendum við íslenska háskóla í þessum greinum.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Nýtt húsnæði fyrir Listaháskóla Íslands Listaháskóli Íslands gegnir lykilhlutverki í framþróun STEAM náms enda eru skapandi greinar ein af grunn­ stoðum atvinnulífs og nýsköpunar. Í fyrsta sinn í sögu Lista­háskóla Íslands sameinast loks allar deildir undir einu þaki í fyrsta sinn frá stofnun skólans. Tollhúsið verður endurbyggt fyrir skólann og gert er ráð fyrir að kennsla geti hafist þar í áföngum á árinu 2025. Um leið fær skólinn burði til að vinna nánar með öðrum háskólum að því að tengja saman listir og raungreinar.

29

Sameiginleg innritunargátt háskóla Ný og sameiginleg innritunargátt íslenskra háskóla verður mótuð og tekin í notkun. Hún felur það í sér að í stað þess að sótt sé um nám á vefsíðu hvers háskóla fyrir sig þá sæki nemendur um á island.is. Sameiginlegri innritunargátt fylgja aukin tækifæri til að bæta þjónustu við bæði nemendur og umsækjendur um nám. Þetta birtist m.a. í ítarlegri upplýsingum um námsframboð, innritunarkröfur, skipulag náms og námsfyrirkomulag. Þá er gert ráð fyrir auðveldu aðgengi að áhugasviðskönnunum, námsráðgjöf og stoð­ þjónustu, auk námsmats og tengingu við Menntasjóð.

Einnig verður tölfræði um nám og starfsvettvang braut­ skráðra nemenda aðgengileg í innritunargáttinni sem að auki ber með sér tækifæri til samþættingar prófgráða.

Háskóli Íslands Háskólinn á Akureyri

Mímir Sameiginleg gagnagátt

Háskólinn á Hólum Landbúnaðarháskóli Íslands Háskólinn á Bifröst Listaháskóli Íslands Háskólinn í Reykjavík 30

Mælaborð HVIN

Þjóðskrá Menntasjóður Framhaldsskólar

ísland.is

Sameiginleg innritunargátt • námsframboð

• húsnæðismál

• menntasjóður fjármagn

• námsfyrirkomulag

• samþættar námsgráður

• spá um þróun vinnumarkaðar

• stoðþjónusta

• námsmat & einkunnir

• áhugasviðskönnun

• tölfræði

• félagsmál

• starfsvettvangur

Miðlægri innritunargátt fylgir einnig ábati fyrir stjórnvöld sem öðlast betri yfirsýn yfir umsóknir nemenda. Sú yfirsýn nýtist stjórnvöldum og háskólum við stefnumótun og við undirbúning fjárlagagerðar hverju sinni. Jafnframt liggja fjöl­mörg tækifæri í auknu samstarfi háskólanna sem leitt geta til aukinnar skilvirkni, bættra gæða og upplýsinga­gjafar og aukinnar hagkvæmni í rekstri.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Ávinningur nemenda felst m.a. í betur ígrundaðri skráningu í háskólanám og betri upplýsingum um námstækifæri og atvinnu­möguleika að námi loknu. Ákvörðun um nám er stór í lífi hvers einstaklings og mikilvægt er að hún byggist á fjölbreyttum og haldgóðum upplýsingum. Þá er ljóst að rétt námsval í upphafi námsferils í háskóla dregur úr líkum á brottfalli úr námi.

31

Nýtt reiknilíkan háskóla Ætlunin er að búa til nýtt reiknilíkan fyrir háskóla þar sem dregið er úr magnhvötum og aukin áhersla lögð á að skólarnir sinni bæði mennta- og færniþörf á vinnumarkaði og öflugri þekkingar­sköpun í þágu samfélagsins í anda þeirra hugmynda sem hér eru reifaðar.

Nýtt reiknilíkan kallar á endurskoðun reglna nr. 646/1999 um fjárveitingar til háskóla þar sem eftirfarandi þættir verða meðal annars hafðir til hliðsjónar: Dregið úr brottfalli og komið í veg fyrir sóun.

Fyrirsjáanleiki og gagnsæi fjármögnunar verði meiri og ýtt undir að skólarnir geti fjölgað fast­ ráðnum fræðimönnum og aukið gæði námsins.

Aukin áhersla á meistara- og doktorsnám.

Framlög vegna rannsókna aukin og útdeilingin gerð gagnsærri en nú er.

Framlögum til kennslu breytt þannig að þau velti í minna mæli á fjölda eininga sem lokið er við skólann og stuðli þess í stað að auknum gæðum náms. Áhersla á samfélagslega mikilvægar náms­brautir aukin. Í því sambandi má t.d. nefna heilbrigðis­ þjónustu og STEAM-greinar líkt og fram kemur í öðrum köflum.

Nám sem tengist sjálfbærni aukið. Í því felst meðal annars áhersla á öflugt nám og rannsóknir í umhverfismálum. Jafnframt fær menntun til inn­lendrar matvælaframleiðslu aukinn stuðning. Í því sambandi má nefna búfjárrækt, fiskeldi og jarðrækt.

32

Fjölbreytt fjar- og dreifnám þar sem lögð verður áhersla á gæði námsleiða.

Fjölga þeim sem gefst kostur á að ljúka námi á háskólastigi en hafa farið óhefðbundnar leiðir við að undirbúa sig fyrir háskólanám.

Stutt verður við þróun örnáms sem mun auka aðgengi fólks til símenntunar og starfsþróunar á háskólanámi og áframhaldandi þróun fag­ háskólanáms sem getur brúað bilið milli starfs­ náms á framhaldsskólastigi og viðurkenndrar háskóla­gráðu á skyldu sviði. Þetta verður til dæmis gert með auknu fagháskólanámi í leik­ skóla­kennara­fræðum þar sem markmiðið er að efla menntun starfsfólks leikskóla um land allt. Ætlunin er að skapa tækifæri fyrir fólk sem hefur ekki átt kost á að mennta sig og stækka þannig hópinn sem aflar sér háskólamenntunar.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Öflugt fjarnám við helstu menntastofnanir landsins er besta leiðin til að tryggja jafnrétti óháð búsetu.

33

Samstarf háskóla og sjúkra­húsa um mönnun heilbrigðisþjónustunnar Menntun heilbrigðisstarfsfólks er lykilatriði þegar kemur að því að manna heilbrigðiskerfið. Skortur er á heilbrigðis­starfs­ fólki á heimsvísu og fer heilbrigðiskerfi okkar ekki varhluta af því. Nauðsynlegt er að efla menntun heilbrigðis­starfsfólk bæði til skemmri og lengri tíma og ráðu­neyti háskóla og heilbrigðismála vinna saman að fimm forgangsverkefnum í þágu bættrar mönnunar í heilbrigðisþjónustu.

Fjölga nemendum í sjö háskólagreinum Nemendum verði fjölgað í læknisfræði, hjúkrunarfræði, sjúkraþjálfun, félagsráðgjöf, sálfræði, talmeinafræði og ljós­ móðurfræði. Unnið verði með HÍ, HA og HR að því að forgangsraða í þágu heilbrigðisvísinda.

Snjallvæðing kennsluhátta Forsenda þess að unnt sé að fjölga nemum er að innleiða nútíma­legri kennsluhætti. Snjallvæðing námsins er mikilvæg sem og færnibúðir, sem nýtast ekki einungis nemendum á háskólastigi heldur einnig heilbrigðisstarfsfólki innan heil­ brigðis­stofnana og nemum á framhaldsskólastigi, svo sem í sjúkra­liða- og félagsliðanámi um land allt. Slíkar búðir létta á starfs­námi innan heilbrigðisstofnana og auðvelda fjölgun nemenda og verða einnig nýttar til að auka þverfaglega teymis­ vinnu og efla grunn-, framhalds- og símenntun. Hermisetur gefur tækifæri til að undirbúa nemendur betur og auka færni þeirra við öruggar aðstæður á meðan námi stendur.

Bætt húsnæði Forsenda þess að hægt sé að fjölga nemum er að innviðir séu góðir og er þá sérstaklega vísað til húsnæðisþátta, auk tækja og búnaðar. Unnið er að því að nýtt húsnæði Heilbrigðis­ vísindasviðs HÍ verði tekið í notkun á tímabilinu.

34

Sérfræðinám á Íslandi eflt Ástæða er til að fjölga sérnámsnemum í læknisfræði enn frekar og jafnframt fjölga þeim sérnámsgreinum sem eru í boði út frá þörfum þjóðfélagsins og getu kerfisins til að þjálfa sérfræðilækna. Sérnámslæknar gegna afar mikilvægu hlutverki í starfsemi alls heilbrigðiskerfisins, við kennslu læknanema og annarra heilbrigðis­stétta, í umbótastarfi og við rannsóknir og vísinda­störf á heilbrigðissviði. Öflugt sérnám á Íslandi krefst erlends samstarfs, betra utanumhalds og markvissrar fjár­ mögnunar sem unnið er að.

Bætt ferli vegna starfsleyfa Mikilvægt er að einfalda og liðka fyrir auknum réttindum heilbrigðis­menntaðs fólks frá ríkjum utan EES til starfa við heilbrigðis­þjónustu hér á landi. Til þess þarf að einfalda umsóknarferli til að fá menntun viður­kennda til starfsleyfis á Íslandi. Auka þarf framboð af styttri námsleiðum sem brú inn á vinnumarkaðinn

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

35

Nýtt Vísinda- og nýsköpunarráð Frá ársbyrjun 2022 hafa staðið yfir umfangsmiklar breytingar á skipulagi Stjórnarráðs Íslands með fjölgun ráðuneyta og flutningi stjórnarmálefna milli þeirra. Málefni vísinda, tækniþróunar og nýsköpunar sem áður voru á ábyrgð tveggja ráðherra heyra nú undir eitt og sama ráðuneytið, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið. Ætlunin er að auka tengslin á milli vísinda- og nýsköpunar og verður það m.a. gert í gegnum nýtt Vísinda- og nýsköpunar­ráð sem kemur í stað Vísinda- og tækniráðs. Með breytingunum er ætlunin að efla stefnumótun og samhæfingu á sviði vísinda, tækniþróunar og nýsköpunar svo styrkja megi íslenskt þekkingar­samfélag og auka samkeppnishæfni íslensks atvinnu­ lífs. Ráðið starfar sjálfstætt og fjallar um stöðu vísinda, tækni­ þróunar og nýsköpunar á Íslandi með til­vísun til alþjóð­legrar þróunar í stefnumótun á sviðinu, auk þess að vera ráðherra­ nefnd um vísindi og nýsköpun sem og hlutaðeigandi ráðherra til ráðgjafar. Vísinda- og nýsköpunarráð vinnur að því að efla samfélags­umræðu um vísindi, tækniþróun og nýsköpun með fagleg og lýðræðisleg sjónarmið að leiðarljósi. Lögð er áhersla á að ráðið sé skipað fólki með yfirgripsmikla þekkingu og reynslu á sviði vísinda, tækniþróunar og nýsköpunar.

Ráðherra háskóla-, iðnaðar og nýsköpunar verður falið að fara með faglega umsýslu og ráðgjöf fyrir ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun, einkum við útfærslu stefnumótunar-, greiningar- og upplýsingavinnu.

Ráðuneytið verður eflt á tímabilinu til að mæta þessu nýja hlut­verki sínu í þeim tilgangi að undirbúa fundi Vísindaog nýsköpunarráðs og ráðherranefndar, auk annarra verkefna sem sinnt verður á þessu sviði. Í því felst meðal annars undir­ búningur skýrslu sem háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunar­ ráðherra leggur fram á Alþingi um stöðu vísinda- og nýsköpunar­mála í alþjóðlegu tilliti, um stefnumótun stjórn­ valda, framfylgd hennar og helstu samfélagslegu áskoranir.

36

Í stærsta háskóla landsins er hlutfallið 70/30 körlum í óhag. Þessa þróun þarf að stöðva ekki síst þegar kemur að heilbrigðisog menntavísindum. Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

37

Jöfn tækifæri Huga ber að jafnrétti í víðum skilningi í íslensku háskólasamfélagi.

Ein helstu lífsgæði hér á landi felast í aðgengi að háskóla­ námi óháð efnahag. Lög um Menntasjóð námsmanna verða endurskoðuð á komandi misserum. Meginhlutverk sjóðsins er að veita námsmönnum fjárhagslegan stuðning og tryggja þeim tækifæri til náms hér á landi og erlendis án tillits til efnahags. Mikilvægt er að námsmenn haldi áfram að sækja sér menntun utan landsteinanna til að auka fjölbreytni í námi og efla alþjóðleg tengsl. Þá er mikilvægt að fötluðu fólki bjóðist tækifæri til háskólanáms.

Vinna þarf að því að fólk með erlendan bakgrunn skili sér í auknum mæli í háskóla. Staðan nú getur haft í för með sér þá hættu að ákveðnir hópar einangrist og njóti ekki sömu tækifæra og aðrir til lífsgæða og atvinnu við hæfi. Unnið verði að því með háskólunum að þeir nái betur til einstaklinga af erlendum uppruna. Þegar litið er til nemenda í háskólum er vaxandi meirihluti konur og í stærsta skóla landsins er hlutfallið 70/30 körlum í óhag. Þessa þróun þarf að stöðva ekki síst þegar kemur að heilbrigðis- og menntavísindum þar sem hlutfall karla er mjög lágt á sama tíma og mikill skortur er á starfsfólki í slík störf. Unnið verður að því með háskólunum að fjölga körlum í námi í heilbrigðis- og menntavísindum. Þá skiptir miklu máli að námsmenn og framtíðarvinnustaðir endur­spegli samsetningu og fjölbreytileika samfélagsins og að öll geti þroskað hæfileika sína óháð og án þess að vera talin full­trúi ákveðins kyns eða hóps. Ísland stendur frammi fyrir mikilli áskorun í menntun mannauðs okkar sem birtist meðal annars í því að í samanburði við nágrannalöndin höfum við tiltölulega hátt hlutfall ungra karlmanna með litla menntun. Leita þarf leiða til auka þátttöku karlmanna í háskólanámi til að vinna gegn þeim skorti á sérfræðingum sem við glímum við í 38

íslensku atvinnulífi. Áskoranir drengja virðast byrja fyrr á skólastiginu og því er mikilvægt að vinna náið með yfir­ völdum á fyrri skólastigum, að uppbyggingu menntunar og færni á landinu.

Unnið verður að aðgerðaráætlun sem byggð er á skýrslu um jafnrétti og háskólastöður þar sem kynjamunur í framgangi akademísks starfsfólks háskóla á Íslandi er rannsakaður, sem og aukið brotthvarf kvenna úr vísindum og hraðari framgangur karla út frá framgangskerfi háskólanna.

Sérstaklega verður leitað leiða við að fjölga konum meðal prófessora. Akademískur vinnumarkaður hér á landi er enn kynjas­kiptur. Karlar eru almennt í meirihluta í efsta akademíska stöðu­gildinu og konur í því lægsta. Auk þess skiptast svið háskólanna upp í hefðbundin karlasvið og hefðbundin kvenna­svið. Vísbendingar eru um að fram­ gangshraði sé hægari meðal kvenna en karla og að konur hverfi yngri frá störfum í háskólunum en karlar.

Innan háskólasamfélagsins er mikilvægt að virða fjölbreyti­leikann, viðhorf og þarfir kynsegin fólks.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Öflugt fjarnám við helstu menntastofnanir landsins er tryggasta leiðin til að tryggja jöfn tækifæri óháð búsetu.

Sam­hliða einstaklings­miðuðu fjar­námi þarf að leggja ríka áhersla á sam­skipti nemenda til að fjarnámsnemar upplifi sig sem hluta af sam­félagi og fái tækifæri til að þroskast og læra af sam­nemendum sínum. Grunnurinn að jöfnum tækifærum til náms óháð bú­setu eru framúrskarandi fjarskipti og netöryggi sem efla þarf víða um land.

39

40

Hvað þarf til að ná árangri í háskóla og vísindastarfi?

1

Aukið samstarf háskóla til að auka gæði náms og efla vísindastarf

2

Aukin áhersla á samfélagslega mikilvægar námsbrautir

3 4 5 7 8

Nýtt reiknilíkan háskólanna

Aukið framboð fjarnáms á háskólastigi

Nýtt Vísinda- og nýsköpunarráð

Öflugri tengsl háskóla við atvinnulífið

Jöfn tækifæri

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

6

Sameiginleg innritunargátt háskólanna

41

42

2

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

NÝSKÖPUN, HUGVERK OG IÐNAÐUR

43

44

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Við verðum að losa sam­félagið úr vítahring hag­sveiflna sem byggja á of einsleitu efnahagslífi.

Hrávörur eru tak­mörkuð auðlind og að þeim undan­­skildum höfum við ekkert annað en hugvitið, háskólana og rannsóknir til að byggja á. Þess vegna er nýsköpun og þekkingar­iðnaður grunnurinn að spennandi tækifærum til framtíðar.

45

árangur

Í nýsköpun fara saman þekking, hugvit og nýjar uppgötvanir við lausnum á verkefnum nútímans og framtíðarinnar. Á undanförnum árum hafa stjórn­völd lagt aukna áherslu á stuðning við nýsköpun, hug­verk og þekkingargreinar. Þessar áherslur eru þegar farnar að skila sér í mælanlegum árangri á alþjóðlegum mælikvörðum. Ísland mælist nú í 20. sæti hvað varðar nýsköpunarvirkni á Global Innovation Index 2022 yfir þau ríki sem standa sig best í nýsköpun. Ísland er í 12. sæti listans af 39 Evrópu­þjóðum og almennt er Ísland yfir meðaltali í þáttum sem tengjast stofnunum, innviðum, þroska markaðar, afurðum þekkingar og tækni og afurðum sköpunar. Þá er Ísland í 1. sæti þegar horft er til almennrar notkunar upplýsingatækni, rafmagns­ fram­leiðslu á íbúa, hlutfalls erlendrar fjárfestingar í rannsóknum og þróun af þjóðarframleiðslu, fjölda birtra vísindagreina á íbúa og fjölda framleiddra kvikmynda á íbúa.

Heildarútgjöld til rannsókna og þróunarstarfs jafn­ giltu 2,47% af vergri landsframleiðslu (VLF) á árinu 2021 og hafa ekki áður mælst svo há. Þessi tala er til vitnis um mikla rannsókna- og nýsköpunar­virkni fyrirtækja og nýjar lausnir sem hafa vakið athygli á alþjóðavettvangi. Hlutfall þekkingar­fyrirtækja í hagkerfinu hefur aukist og fjöldi dæma liggur fyrir um kröftuga uppbyggingu svo sem hjá fyrir­tækjum í lyfja-, líftækni- og í tölvuleikjaiðnaði sem mörg hver eru framarlega á heimsvísu. Útflutnings­tekjur byggðar á hugverkaiðnaði hafa nær tvöfaldast frá árinu 2018 og eru hugvits- og þekkingar­greinar nú ein af fjórum meginstoðum efnahagslífsins.

Nýsköpun felur ekki einungis í sér að ný fyrirtæki séu sett á laggirnar heldur felur hún ekki síður í sér umbótastarf í fyrirtækjum sem þegar eru til staðar.

Fyrirtæki sem í upphafi byggðu þekkingu sína og reynslu t.d. í sjávarútvegi eða á jarðhita hafa þróast

46

yfir í háþróuð tæknifyrirtæki á alþjóðavettvangi og öflugt nýsköpunar­starf á sér stað víða í iðn­ fyrir­tækjum hér á landi. Í nýlegri greiningu á vegum Samtaka iðnaðarins kemur fram að 22% landsframleiðslunnar og rúm 40% gjaldeyristekna landsins komi frá iðnaði auk þess sem einn af hverjum fimm starfandi hér á landi starfi í iðnaði.

Segja má að hugverkaiðnaður sé sú stoð í efna­hags­ lífinu sem vaxi hvað hraðast. Á sviði iðnaðar starfar fjölbreytt flóra fyrirtækja sem eru samofin öllum sviðum efnahagslífsins, fyrir­tækin eru af öllum stærðum, í rótgrónum sem og nýjum iðngreinum og með starfsemi um allt land. Íslenskur iðnaður leikur stórt hlutverk þegar kemur að tækni­þróun, nýsköpun, hönnun og umhverfis­vænum lausnum.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Fullyrða má að tengsl rannsókna í háskólum og ný­­sköpunar í atvinnulífi séu að mörgu leyti góð hér á landi og hefur sú samvinna t.d. leitt af sér mikil­vægar lausnir í þágu loftslagsmála og sjálf­ bærni. Alþjóðlegar tengingar skipta ekki síður máli en samstarf innanlands. Hér á landi hafa hærri styrkir runnið til stofnana, fyrirtækja og samtaka en þekkist annars staðar, miðað við höfðatölu, og segja má að fyrir hverja greidda evru í alþjóða­sam­­ starfi hafi tæplega tvær evrur skilað sér til baka. Auk fjárhagslegs ávinnings hefur þátttakan skilað sér í aukinni rannsóknavirkni, þekkingu og nýsköpun, auknum alþjóðlegum tengslum og bættri sam­ keppnis­hæfni. Sterkir tæknilegir innviðir hér á landi skapa mikla möguleika til hagnýtingar hugvits og einnig má nefna að tilkoma Vísindagarða, Tækni­ seturs og nýsköpunarsetra ýmiss konar um allt land hafi ýtt undir samstarf ólíkra aðila um nýjar lausnir.

47

áskoranir

Þrátt fyrir að opinber stuðningur við nýsköpun og þekkingariðnað hafi vaxið til muna á síðustu árum, er tækifæri til að gera betur.

Eins og fram kom í nýlegri skýrslu OECD um íslenskt efnahagslíf (2020) þarf að huga að aukinni skilvirkni í opinberum stuðningi við nýsköpun. Á sama tíma og fjárframlög hafa aukist þarf að leggja áherslu á stuðning á þeim sviðum þar sem helst er þörf á opinberri aðkomu hverju sinni.

Fjölmörg þeirra verkefna sem fá styrki og stuðning á fyrstu stigum ná aldrei flugi í starfsemi sinni.

Smæð markaðarins háir nýsköpun og iðnaði hér á landi og landfræðileg lega landsins getur verið snúin fyrir hefð­bundinn útflutning. Allt of mörg dæmi eru um að íslenskt hugvit, vörur og þjónusta nái meiri fót­festu erlendis en hér á landi, hugsanlega vegna tregðu í íslensku regluverki eða skorts á verkferlum og hugarfari stofnana og fyrirtækja gagnvart nýjum lausnum. Þessa annmarka má m.a. greina í fyrr­ nefndri skýrslu um nýsköpunarvirkni, en þar fær Ísland of lága einkunn á ýmsum mikilvægum sviðum, m.a. hvað varðar þjóðarframleiðslu miðað við orkunotkun (129. sæti), stærð innanlands­ markaðar miðað við þjóðarframleiðslu (129. sæti) og hlutfall erlendrar fjárfestingar af þjóðar­ framleiðslu (127. sæti). Ísland hefur sýnt framúrskarandi árangur þegar kemur að jafnrétti kynjanna en þegar litið er til nýsköpunar þá er staðan því miður sú að hlutfall kvenna meðal frumkvöðla er lágt á Íslandi, líkt og í öðrum Norðurlöndum. Þegar litið er til umsókna um endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar eru karlar í forsvari fyrir um 75% umsókna. Flest fyrirtæki sem njóta endurgreiðslna eru í tækni­ geiranum þar sem karlar eru í meirihluta starfsfólks.

Hlutfall kvenna sem starfar við rannsóknir er mun hærra innan háskóla og opinberra stofnana en

48

hjá einkafyrirtækjum hérlendis. Hvað umsóknir úr Rannsóknasjóði varðar er enn kynjamunur á milli fag­sviða. Þá sker úthlutun öndvegisstyrkja sig úr hvað hlutfall kvenna varðar en þar er um að ræða hæstu og lengstu styrki Rannsóknasjóðs. Þar hafa einungis fjórar konur en 48 karlar fengið styrk frá upphafi.

Greiður aðgangur að sérhæfðri þekkingu og færni er ein mikilvægasta forsenda þess að áform um vöxt íslenskra fyrirtækja í hugverkaiðnaði verði að veru­leika. Dæmum frá íslenskum fyrirtækjum um ný verkefni sem ekki náðist að framkvæma vegna skorts á sérfræðingum fer því miður fjölgandi. Nýleg könnun Samtaka iðnaðarins leiddi í ljós að ef vaxta­ áætlanir í hugverkaiðnaði ná fram að ganga þarf að fjölga sérfræðingum um allt að níu þúsund næstu fimm árin. Skortur á hæfu starfsfólki er því eitt helsta áhyggjuefni forsvarsmanna í hugverkaiðnaði.

Flest starfsfólk sem kemur til Íslands af EESsvæðinu sinnir láglaunastörfum en sérfræðinga sár­ vantar í hærra launuð störf. Á sama tíma flytjum við út sérfræðinga að loknu framhaldsnámi hérlendis og stað­reyndin er sú að stór hluti þeirra skilar sér ekki aftur heim.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Eins og fram kom í kaflanum um háskóla og vísindi þá mælumst við lágt á alþjóðamælikvörðum þegar kemur að hlutfalli háskólanema sem útskrifast úr verk­fræði-, raunvísinda- og tæknigreinum. Því er mikil­vægt að menntun í framhaldsskólum og háskólum haldist í hendur við þróun í samfélaginu, ekki síst hvað varðar tæknigreinar og aðra færni. Þá þarf íslenskt starfsumhverfi að vera þess eðlis að eftir­ sóknar­vert sé að búa hér og starfa, bæði fyrir inn­lenda og erlenda sérfræðinga og fjölskyldur þeirra.

49

Meginmarkmið í nýsköpun, hugverki og iðnaði 2022-2025

50

Ísland verði eftirsóknarverður staður fyrir nýsköpun og hugverk. Hér verði framúrskarandi um­­hverfi í alþjóðlegum samanburði sem einkennist af góðu aðgengi að sérfræðiþekkingu, samkeppnishæfu rekstrar­umhverfi, þroskuðu landslagi fyrir fjár­fest­ ingar og kröftugu stuðningskerfi stjórnvalda.

Sköpuð verði fleiri ný störf og atvinnugreinar sem byggðar eru á hugviti, sem er ótakmörkuð auðlind.

Lykillinn að bættum lífsgæðum og fleiri tækifærum felst í því að hugvitið verði stærsta útflutningsgrein þjóðarinnar. Mikilvægt er að losa samfélagið úr víta­­ hring hagsveiflna sem eru afleiðing af of eins­leitu efnahagslífi. Þegar hrávörur eru fullnýttar eigum við að virkja hugvitið, háskólana, rannsóknir og nýsköpun til að skapa ný tækifæri. Styðja þarf við frumkvöðlastarf og nýsköpun hvort sem er í sprotafyrirtækjum eða stærri, starfandi fyrirtækjum og styðja við vöxt iðn­ greina og þekkingariðnaðar um land allt.

Hugvit og nýsköpun verði nýtt til að takast á við sam­félagslegar áskoranir. Í því sambandi má sérstak­lega nefna þá áskorun sem heilbrigðiskerfið stendur frammi fyrir vegna öldrunar þjóðarinnar og alþjóðlegra skuldbindinga Íslands í loftslagsmálum.

Rannsóknir og nýsköpun skipta sköpum fyrir lang­ varandi hagsæld, lífsgæði og sjálfbæra þróun.

Með framangreind meginmarkmið að leiðarljósi verður ráðist í þau verkefni sem reifuð eru á næstu blaðsíðum.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Velsæld og hagvöxtur haldist í hendur við varð­ veislu og viðhald á tungumáli og menningararfi þjóðarinnar. Þetta er mikilvægt í fámennu samfélagi á tímum aukinnar alþjóðavæðingar. Stutt verður við rannsóknir og þróun á máltækni með sérstakri áherslu á verndun tungumálsins. Áhersla verður á nýtingu opinberra gagna og upplýsinga í stofnunum, til ný­ sköpunar og umbóta í almannaþágu, á sama tíma og ákvæðum um persónuvernd og eignarrétt verði fylgt.

51

Aðgerðir á árunum 2022-2025

52

Skilvirkara og einfaldara stuðningsumhverfi nýsköpunar Opinber fjárstuðningur við frumkvöðla, sprota- og nýsköpunar­fyrirtæki á sér stað með ýmsum aðgerðum og á mis­munandi stigum nýsköpunar. Áfram verður lögð áhersla á öflugt stuðningskerfi nýsköpunar á landsvísu með það að leiðar­ljósi að stuðningskerfið sé einfalt og skilvirkt og að fjár­ magni sé beint þangað þar sem mest er þörf fyrir opin­bera að­komu hverju sinni.

Styrkir til frumkvöðla og sprotafyrirtækja á fyrstu stigum Opinber stuðningur við frumkvöðla og sprotafyrirtæki á fyrstu stigum felst m.a. í styrkjum Tækniþróunarsjóðs (Fræ og Sprota), Lóu nýsköpunarstyrkjum, styrkjum til reksturs stafrænna smiðja (Fab labs), auk annars stuðnings við ný­ sköpunar­setur, hraðla og ýmiss konar félagastarfsemi. Lögð verður áhersla á aukna yfirsýn yfir styrki og stuðning við frum­kvöðla­starf, lægri umsýslukostnað og betri þjónustu við um­sækjendur á þessu stigi, m.a. með aukinni samþættingu í umsýslu og sameiginlegri vefgátt fyrir upplýsingar og um­ sóknir. Þá verður mælaborð nýsköpunar sett á laggirnar til að bæta upplýsingagjöf og yfirsýn yfir stöðu nýsköpunar hér á landi hverju sinni.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Styrkir til sprota- og vaxtarfyrirtækja Tækniþróunarsjóður (TÞS) er stærsti einstaki sjóðurinn sem veitir styrki til tækni- og nýsköpunarfyrirtækja. Í samræmi við stjórnarsáttmála verður áhersla lögð á að efla sjóðinn frekar á komandi árum. Reglulega mun fara fram mat á áhrifum sjóðsins og mótuð verður stefna um áherslur hans, m.a. með tilliti til grænna tæknilausna. Þá verður framkvæmd og umsýsla sjóðsins tekin til greiningar sem hluti af almennri endur­skoðun á umsýslu í sjóða- og styrkjaumhverfinu.

53

Önnur fjármögnun sprota- og vaxtarfyrirtækja Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins (NSA) var settur á stofn með lögum árið 1997 og hefur starfað óslitið síðan. Löngu er tímabært að endurskoða lög um sjóðinn. Má í því sam­ hengi nefna að í Nýsköpunarstefnu sem gefin var út árið 2019 var áhersla lögð á að ríkið skyldi beina þátttöku sinni í nýsköpunarfjárfestingum að þátttöku í sjóðum þar sem markað­sbrestir væru til staðar, en fjárfesti að jafnaði ekki beint í fyrirtækjum. Unnið verður að stefnumótun um hlut­ verk sjóðsins með markmið um lagabreytingu og í sam­ræmi við stjórnarsáttmála verður kannað hvort sjóðurinn eigi að fá stærra hlutverk í fjármögnun verkefna á sviði loftslags­ markmiða og sjálfbærni.

Kría, sprota- og nýsköpunarsjóður, var sett á fót með lögum árið 2020, með það að markmiði að veita súr­efni inn í íslenskt fjármögnunarumhverfi sprota- og nýsköpunar­ fyrirtækja. Segja má að það markmið hafi nú þegar náðst að nokkru leyti, því fjármögnun gegnum vísisjóði (VC sjóði) hefur tekið miklum stakkaskiptum á undanförnum árum.

Mótuð verður stefna um áframhaldandi starfsemi Kríu og metið hvort þörf er á áherslubreytingum um sjóðinn í takti við þróun markaðar.

Lögð verður áhersla á alþjóðlegt samstarf um fjármögnun sprota- og nýsköpunarfyrirtækja, m.a. gegnum Evrópu­ samstarf sem nánar er kveðið á um í kaflanum um alþjóða­ samstarf hér á eftir.

Hvati við rannsóknar- og þróunarstarf í fyrirtækjum Endurgreiðslur til nýsköpunarfyrirtækja vegna rannsókna og þróunar, hafa aukist til muna á síðustu árum, m.a. vegna tíma­bundinna aðgerða stjórnvalda vegna heimsfaraldurs en markmiðið er að endurgreiðslukerfið stuðli að því að hugverk verði staðsett og byggð upp á Íslandi. Í samstarfi við fjármála­ ráðuneyti verður unnið að því að hin tímabundnu auknu fram­lög til endurgreiðslna vegna rannsókna og þróunar verði gerð varanleg. Farið verður yfir framkvæmd þeirra með það að markmiði að auka skilvirkni og áhrif þessa opinbera 54

stuðnings. Gerður hefur verið samningur við OECD um mat á áhrifum og framkvæmd þessa skattfrádráttar á tímabilinu 2010-2020. Lagt er upp með að niðurstöður liggi fyrir á haust­mánuðum 2022 og verða þær lagðar til grundvallar vinnu við undir­búning breytinga á gildandi lögum um opinberan stuðning við nýsköpunarfyrirtæki.

Kraftur landsbyggðarinnar nýttur Mörg samfélög á landsbyggðinni búa yfir sterkum grunni að öflugri nýsköpun, hvort sem er auðlindum, fjármagni, náttúru, samheldnu samfélagi eða hugarfari grósku. Aftur á móti heldur skortur á leiðsögn, tengslaneti og stuðningi aftur af tækifærum. Áfram verður unnið að eflingu Lóu, nýsköpunar­sjóðs landsbyggðarinnar, og fjölþættum stuðningi sem snýr að því að efla leiðsögn, tengslanet og aðgengi lands­ byggðarinnar að stuðningsumhverfi stjórnvalda.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Í nýsköpun fara saman þekking, hugvit og nýjar uppgötvanir við lausnum á verk­efnum nútímans og framtíðarinnar.

55

Annar stuðningur Stuðningur stjórnvalda við nýsköpun og þekkingargreinar, felst ekki eingöngu í fjárhagslegum stuðningi heldur er ekki síður mikilvægt að byggja upp umhverfi og regluverk sem hvetur til nýsköpunar og eflingar hugvitsgreina á sem flestum sviðum samfélagsins. Fjölmörg verkefni á kjörtímabilinu munu hafa þetta markmið að leiðarljósi.

Uppbygging tæknilegra innviða fyrir nýsköpun og þekkingargreinar Ein af forsendum þess að frumkvöðlar og þekkingarfyrirtæki hér á landi dragist ekki aftur úr á alþjóðavísu, er gott að­gengi að öflugum rannsóknarinnviðum, s.s. tækjum, aðstöðu og gagna­grunnum. Mikilvægt er að auka samstarf og nýta vel þá tæknilegu innviði sem eru til staðar hér á landi, og leita eftir þátttöku í alþjóðlegu samstarfi um þann búnað sem ekki er hagkvæmt að koma upp hérlendis. Innviða­sjóður hefur það hlutverk að styðja við markvissa upp­byggingu rannsóknarinnviða í samstarfi háskóla, stofnana og fyrir­tækja.

Starfsemi hans verður haldið áfram en jafnframt verður unnið að stefnumótun í samstarfi við háskólasamfélagið og full­trúa tæknifyrirtækja og hvatt til innleiðingar deilihagkerfis um innlendan tækjakost í þágu nýsköpunar í atvinnulífi.

Forgangsröðun lögverndaðra iðngreina Í greiningum OECD á samkeppnishæfni landsins, hefur komið fram gagnrýni á þann mikla fjölda iðngreina sem krefjast löggildingar hér á landi. Margar þessara greina eru ekki lengur til staðar í atvinnulífinu, hafa ekki verið kenndar í fjölda ára eða hafa tekið slíkum breytingum að forsendur teljast ekki lengur vera til staðar fyrir löggildingu þeirra. Ætlunin er að fella slíka löggildingu niður í einstaka tilvikum eða fella undir yfirheiti annarra iðngreina. Mikilvægt er að fjarlægja óþarfa aðgangshindranir, einfalda umhverfi löggiltra iðngreina og laga að nútímanum með það markmiði að opna tækifæri fyrir fleiri að starfa óáreittir í sinni iðngrein án kröfu um löggildingu sem orðin er barn síns tíma.

56

Að sama skapi verður forgangsraðað í þágu þeirra iðngreina sem er mikilvægt að lögvernda í þeim tilgangi að auka neytendavernd, öryggi og heilsu.

Aukin hugverkaréttindi Mikilvægi hugverkadrifinna atvinnugreina hefur almennt aukist á alþjóðavettvangi og mikilvægt er að Ísland verði ekki eftirbátur annarra þjóða á þeim vettvangi. Auka þarf vitund um mikilvægi hugverkaréttinda í nýsköpunarog þekkingariðnaði og leita leiða til að virkja þekkingu vísindafólks í þágu hugvitsdrifinnar verðmætasköpunar. Í samstarfi við Tækniþróunarsjóð verður kannað hvort efla skuli einkaleyfastyrki sjóðsins og/eða innleiða annað fyrir­ komulag til aukins stuðnings við einkaleyfaumsóknir frum­ kvöðla og sprotafyrirtækja. Þá verður áfram stutt við starfsemi Tækniyfirfærsluskrifstofu þvert á háskóla og stofnanir í því skyni að stuðla að virkri yfirfærslu þekkingar og tækni frá háskólum til fyrirtækja.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Íslenskur iðnaður leikur stórt hlutverk þegar kemur að tækniþróun, nýsköpun, hönnun og umhverfis­ vænum lausnum.

57

Opnum Ísland fyrir erlendum sérfræðingum Til að liðka fyrir komu erlendra sérfræðinga til Íslands er mikilvægt að þau ráðuneyti sem hafa aðkomu að málefninu, taki höndum saman um umbætur. Í samstarfi HVIN, félagsmálaráðuneytis, dómsmálaráðuneytis og fjármálaráðuneytis auk Íslandsstofu, Vinnumálastofnunar og Útlendingastofnunar eru eftirfarandi fjórar leiðir lagðar til:

1 2 Hröð afgreiðsla fyrir ákveðin störf Markvissari og hraðari afgreiðsla atvinnuleyfa fyrir sérhæfð störf á sviði hugverkaiðnaðar þannig að hægt sé að gefa skilgreint þjónustuloforð um afgreiðslu umsókna.

58

Upplýsinga- og umsóknargátt Einfalt og auðskilið upplýsinga- og umsóknar­ ferli verði aðgengilegt í samvinnu við viðeigandi stofnanir og Stafrænt Ísland þar sem allar upplýsingar og eyðublöð eru á einum stað til að hraða afgreiðslu þeirra sem ekki falla undir starfalistann.

3 4

Eftirsóknarverðir íslenskir háskólar Íslenskir háskólar verði markvisst efldir og gerðir eftirsóknarverður valkostur jafnt fyrir íslenska og erlenda námsmenn. Auka þarf fram­boð á námsgreinum sem kenndar eru á ensku. Í kjölfar útskriftar fái nemendur utan EES þriggja ára dvalar- og atvinnuleyfi til að halda sérhæfðri þekkingu þeirra áfram á Íslandi. Með því að fjölga erlendum háskóla­nemendum eflum við hvoru tveggja háskólana og fjárfesta í aukinni þekkingu fyrir íslenskt atvinnulíf.

Fjarvinna á Íslandi Erlendum sérfræðingum sem stunda fjarvinnu á Íslandi verði gert auðveldara að starfa óháð staðsetningu. Í heimsfaraldrinum voru reglur um fjarvinnu erlendra sérfræðinga rýmkaðar. Það gaf góða raun og lagt er til að áfram verði unnið að frekari rýmkun slíkrar heimildar.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Til viðbótar er mikilvægt að skoða gaumgæfilega ýmsar leiðir til stuðnings við ofangreindar aðgerðir. Í því sambandi má m.a. nefna að þegar búsetuland er valið horfa fjölskyldur til gæða náms sem í boði er fyrir börn og ungmenni. Mikilvægt er að fjölga valkostum á leik-, grunn- og framhaldsskólastigi sem uppfylla alþjóðleg viðmið og kröfur í menntun. Þá þarf einnig að auka aðgengi að íslenskukennslu.

59

Betri og hagkvæmari heilbrigðisþjónusta með innleiðingu nýsköpunar Samhliða því sem framsækin fyrirtæki koma fram með öfluga nýsköpun á sviði heilbrigðistækni og þjónustu er mikilvægt að heilbrigðisstofnanir og fyrirtæki innleiði þær nýju lausnir. Því til stuðnings má nefna að greining ráðgjafafyrirtækisins McKinsey á vexti Landspítalans fram til ársins 2040 sýndi fram á að vegna öldrunar þjóðarinnar stefnir í að rekstrarkostnaður spítalans aukist um 90% á tímabilinu.

Greiningin sýndi hins vegar að ef reksturinn er bættur með nýjum ferlum og umfram allt stafrænum lausnum og nýsköpun þá leiði aukning þjónustunnar ekki til nema 30% hækkunar heildarkostnaðar árið 2040. Hér eru því mikil tækifæri til umbóta, samfélaginu öllu til heilla.

Aukning á rekstrarkostnaði Landspítalans til 2040 90%

30%

60

án nýsköpunar

með nýsköpun

Hafa turnar heilbrigðis­ kerfisins reynst þér ókleifir?

Sérstaklega verði hugað að því hvernig opin vísindi og aðgangur að gagnagrunnum geti nýst í heilbrigðisvísindum enda standa Íslendingar framarlega að gagnaöflun á því sviði.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Veittir verða sérstakir styrkir til nýsköpunarfyrirtækja sem skapað hafa áhugaverðar lausnir til að bæta þjónustu við sjúklinga, stytta biðlista og auka skilvirkni kerfisins. Styrkjunum, sem ganga undir heitinu Fléttan, er ætlað að tryggja innleiðingu nýsköpunar í heilbrigðisþjónustu með það að markmiði að auka skilvirkni og bæta þjónustu. Um er að ræða samkeppnisstyrki sem eru háðir því skilyrði að nýsköpunarfyrirtækin eigi í nánu samstarfi við stofnanir eða fyrirtæki í heilbrigðisþjónustu sem skuldbinda sig til að innleiða þá nýsköpun sem styrkur er veittur til. Lögð er sérstök áhersla á stuðning við samstarf hins opinbera og einkaaðila um land allt.

61

Hugvitið virkjað í þágu sjálfbærni og loftslagsmála Við þurfum að virkja hugvitið sem víðast. Staðan í loftslags­ málum krefst orkuskipta á öllum sviðum samfélags, breytinga í landbúnaði, en ekki síst, framþróunar, nýsköpunar og nýtingu nýrra eða betri lausna á sviði iðnaðar. Þá munu nýjar greinar iðnaðar spretta upp, byggðar á nýjum eða auknum þörfum á borð við framleiðslu nýrra tegunda af eldsneyti, kolefnis­föngunar og förgunar í miklu magni og bætt og breytt nýting auðlinda- og úrgangsstrauma. Íslensk stjórnvöld hafa undirritað alþjóðlegar skuldbindingar varðandi loftslagsmál sem mikilvægt er að vinna markvisst að, ekki síst með því að nýta vísindi og nýsköpun. Á sama tíma þarf að auka nýtingu þeirra lausna og aðferða sem komnar eru á sjónarsviðið og hjálpa okkur að ná mark­miðunum. Fjárfesting og stuðningur við iðnað á sviði sjálf­bærni og loftslagsmála mun fjölga spennandi störfum og auka fjölbreytni atvinnulífsins og aðstoða við að leysa úr þessu stóra samfélagslega viðfangsefni. Ísland býr yfir sam­keppnis­forskoti á ýmsum sviðum, þar með talið grænni orku og alþjóðlegri ímynd um sjálfbærni sem gerir landið að ákjósanlegum stað fyrir þróun á tækni og þjónustu tengdri loftslags­málum. Bæði eru tækifæri til uppbyggingar verkefna hér­lendis, sem og til erlends samstarfs sem byggir á íslensku hugviti.

Ísland býr yfir samkeppnisforskoti á ýmsum sviðum, þar með talið grænni orku og alþjóðlegri ímynd um sjálfbærni sem gerir landið að ákjósanlegum stað fyrir þróun á tækni og þjónustu tengdri loftslagsmálum.

62

Fjármögnun grænna rannsóknar- og nýsköpunarverkefna Samhliða því sem opinberrum styrkjum og fjármögnunar­ sjóðum er í auknari mæli beint í átt að stuðningi við nýsköpun í þágu loftslagsmála er vert að skoða kosti þess að nýta fjár­magn Markáætlunar að einhverju eða öllu leyti í þágu loftslagsmála. Það á einnig við þá starfsemi sem nú heyrir undir Tækniþróunarsjóð, Nýsköpunarsjóð og Kríu. Þá er æskilegt að myndað verði öflugt samstarf við alþjóðlega sjóði um fjármögnun grænnar nýsköpunar og innviða­fjár­festingar í þágu hringrásarhagkerfis og sjálfbærni, ekki síst á sviði iðnaðar. Mikilvægt er að huga að því að fjármagna ekki aðeins rannsóknir og þróun á fyrstu stigum, heldur einnig og ekki síður að styðja við innleiðingu nýrra lausna og mögu­leika fyrir­tækja á sviði grænnar tækni til að ná fótfestu hér á landi og verða virkir þátttakendur í alþjóðlegu samstarfi.

Haft verði að leiðarljósi við stefnumótunina að iðnaðinum verði skapað stöðugt, hagkvæmt og skilvirkt starfsumhverfi.

Jafnframt þarf að móta heildstæða menntasýn fyrir iðnnám og meðal annars skoða leiðir til að koma á þrepaskiptu iðnnámi. Innleiða þarf hugmyndir sjálfbærni í allt iðnnám og bæta verulega úr endurmenntun á þessu sviði.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Sjálfbær iðnaðarstefna Unnið verður að mótun sjálfbærrar iðnaðar- og atvinnu­ stefnu í sam­ræmi við þingsályktun þess efnis á Alþingi á síðasta ári. Stefnan verður unnin í víðtæku samstarfi við aðila í atvinnu­lífi og iðnaði og aðra hagaðila. Við gerð stefnunnar verði sérstaklega litið til þess hvernig bæta megi framleiðni, fjöl­breytni og sjálfbærni íslensks iðnaðar á tímum örra samfélagsbreytinga.

63

Fjárfesting og stuðningur við iðnað á sviði sjálfbærni og lofts­lagsmála mun fjölga spennandi störfum og auka fjöl­breytni atvinnulífsins og aðstoða við að leysa úr þessu stóra samfélagslega viðfangsefni.

64

Alþjóðasamstarf Afar mikilvægt er að Ísland eigi frumkvæði og taki virkan þátt í því alþjóðlega samstarfi og tengslaneti sem felst í sam­ starfs­áætlunum ESB á sviðum rannsókna, nýsköpunar og staf­rænna mála. Góður árangur á vettvangi samstarfsáætlana ESB kallar þannig á skilvirkt samstarf stjórnvalda, stofnana og hagaðila á viðkomandi sviði og verður gerð gangskör í verklagi samstarfsins á tímabilinu Stefnt er að því að Ísland geri samning um þátttöku í evrópska fjár­festingasjóðnum, InvestEU, sem veitir trygg­ ingar fyrir lán­veitingar og fjárfestingar í nýsköpun og sjálf­ bæra inn­viðauppbyggingu í samstarfi við evrópska og íslenska fjármögnunaraðila.

Digital Europe er ný samstarfsáætlun ESB sem leggur áherslu á að auka aðgengi fyrirtækja, einstaklinga og opin­ bera aðila að stafrænni tækni. Á tímabilinu er stefnt að því að móta og byggja upp nýjan samstarfsvettvang fræðslu, menntunar og rannsókna á sviði netöryggis (NCC-IS) en sá vettvangur er styrktur af Digital Europe og kallar á náið sam­starf við slíka aðila í Evrópu.

Á tímabilinu er ætlunin að efla alþjóðasamstarf ráðuneytisins með það að markmiði að greina íslenska hagsmuni varðandi nýsköpun, hugverk og iðnað tímanlega við þróun Evrópu­reglna og í framhaldinu fylgja þeim skipulega eftir.

Ekki er nóg að innleiða það regluverk sem verður til í Evrópusamstarfinu heldur er mikilvægt að taka þátt í að móta það í samræmi við íslenska hagsmuni.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Virk þátttaka Íslands í EES-samstarfinu krefst þess að Ísland innleiði ýmsar reglur í íslenska löggjöf sem hefur haft og mun hafa umtalsverð áhrif á starfsumhverfi fyrirtækja. Jafnframt gefur samstarfið frumkvöðlum og nýsköpunarfyrirtækjum tækifæri til umfangsmikils alþjóðlegs samstarfs og aðgengi að styrkjakerfi Evrópusamstarfsins.

65

Ísland hefur sýnt framúrskarandi árangur þegar kemur að jafnrétti kynjanna en þegar litið er til nýsköpunar þá er staðan því miður sú að hlutfall kvenna meðal frumkvöðla er lágt á Íslandi.

66

Jöfn tækifæri Jafnrétti og jöfn tækifæri er lykilþáttur í áherslum ráðu­ neytisins á þessu málefnasviði. Hvort sem litið er til sam­ keppnis­hæfni þjóðarinnar eða almennrar velsældar í landinu, er afar mikilvægt að nýsköpunar- og frumkvöðla­starf eigi sér stað í fjölbreyttum hópi fólks, við ólíkar aðstæður og í mismunandi umhverfi. Þá er sérlega mikilvægt að örar stafrænar umbreytingar og tækniþróun, leiði ekki til aukinnar aðgreiningar í þjóðfélaginu. Fjölbreytileiki er þannig hafður að leiðarljósi í framtíðarsýn og stefnumótun ráðu­neytisins, bæði hvað varðar fjármögnun og annan stuðning við nýsköpun og þekkingargreinar.

Miðlun upplýsinga og greining á stöðu áhersluverkefna með mælaborðum er einnig eitt af forgangsverkefnum ráðu­ neytisins. Kyngreining tölfræðigagna er einn af lykil­þáttum slíkra mælaborða.

Eitt forgangsverkefni ráðuneytis felst í endurskoðun á umhverfi samkeppnissjóða með það að markmiði að tryggja að styrk­veitingar skili sér þangað sem þörfin er mest, en í því verkefni er m.a. litið til mismunandi stöðu kynjanna í styrkúthlutunum.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Jákvæð þróun hefur orðið á síðustu árum hér á landi hvað varðar hlut kvenna í úthlutun úr sjóðum á vegum Rannís og gegnum opinbera fjármögnunarsjóði. Til að ná betri árangri í átt að jafnrétti í nýsköpunar- og frumkvöðlastarfi er þörf á að skoða ferlið í heild og endurskoða úthlutunarreglur og umhverfi nýsköpunar. Þá er ekki aðeins mikilvægt að sækjast eftir jöfnum hlutföllum kynjanna og aðkomu allra kynja þegar kemur að fjölbreytni í þátttöku í nýsköpun og fjárfestingum. Einnig þarf að líta til mismunandi aldurshópa, þjóðernis, uppruna, fötlunar og samfélagslegra aðstæðna svo að sem flestar raddir bætist í hópinn og stuðli að meiri árangri með aukinni fjölbreytni í nýsköpun og þróun og fjárfestingum því tengdu.

67

68

Hvernig náum við árangri í nýsköpun og iðnaði?

1

Skilvirkara og einfaldara stuðningsumhverfi nýsköpunar

2

Endurgreiðslur vegna rannsóknar- og þróunarstarfs

3 4 5 7 8

Opna Ísland fyrir erlendum sérfræðingum

Innleiðing nýsköpunar í heilbrigðiskerfinu

Hugvitið virkjað í þágu sjálfbærni og loftslagsmála.

Virk þátttaka í alþjóðastarfi

Jöfn tækifæri

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

6

Fjölbreyttur stuðningur annar en fjármögnun

69

70

3

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

FJARSKIPTI, UPPLÝSINGA­ SAMFÉLAG OG NETÖRYGGI

71

72

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Eitt mikilvægasta jafnréttismál nútíma­­ samfélags er að um land allt bjóðist aðgangur að áreiðan­legu háhraða­ fjar­skipta­­sambandi. Þannig geta allir lands­ menn fengið aukin tæki­færi til menntunar og fleiri áhugaverð starfstækifæri.

73

árangur

Háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið fer nú með þau stafrænu viðfangsefni sem snerta sam­ félagið í heild. Þar er meðal annars um að ræða grunn­stoðir upplýsingasamfélagsins, fjarskipti og netöryggi. Útbreiðsla og geta fjarskiptainnviða á Íslandi hefur aldrei verið eins mikil og nú. Fjarskiptanet hafa reynst áreiðanleg síðustu misserin, framboð fjar­ skipta­þjónustu er gott og samkeppni virk. Í saman­ burði við önnur lönd er staða fjarskipta á Íslandi mjög góð. Alþjóðafjarskiptasambandið telur Ísland standa fremst ríkja heims á þessu sviði.

Nýjum fjarskiptalögum er ætlað að stuðla meðal annars að hagkvæmri uppbyggingu fjarskiptainnviða með aukinni samnýtingu, auknu öryggi fjarskipta, bættu aðgengi notenda að fjarskiptaþjónustu um allt land auk áherslu á virka samkeppni á fjarskiptamarkaði.

Hröð innleiðing íslenskra fjarskiptafyrirtækja á ljós­ leiðaratækni sem og hraðar breytingar með tilkomu nýrra kynslóða farneta hefur gert það að verkum að Ísland er meðal fremstu landa í heimi hvað varðar getu og afköst háhraðafjarskiptaneta. Framboð og eftirspurn fjarskiptaþjónustu tekur einnig stöðugum breytingum. Háhraðanet dagsins í dag eru önnur en þau voru í gær.

Að sama skapi felur uppbygging fimmtu kynslóðar farneta (5G) í sér áður óþekkt tækifæri, bæði með enn meiri afköstum í gagnaflutningi en þó fyrst og fremst vegna aukins viðbragðshraða slíkra farneta í samskiptum milli tækja.

Hafa skal í huga að hlutverk stjórnvalda felst öðru fremur í mótun þess umhverfis sem fjarskiptin búa við og aðeins að litlu leyti í fjármögnun þeirra. Fjar­ skipta­þjónusta er veitt á samkeppnismarkaði sem lýtur skýru en krefjandi regluverki. Markaðsaðilar

74

bjóða fjölbreytta fjarskiptaþjónustu og eiga í sam­ keppni á grundvelli eiginleika hennar og verð­ lagningar án þess þó að afsláttur sé gefinn af öryggi fjar­skiptanna.

Auk öflugra fjarskiptafyrirtækja gegna fjöldamörg fyrirtæki og stofnanir mikilvægu hlutverki á þessu sviði og rík krafa er gerð um net- og upplýsinga­ öryggi í slíkri starfsemi.

Stjórnvöld hafa falið Fjarskiptastofu mikilvæg hlut­ verk á sviði fjarskipta og netöryggis en þau mikil­ vægustu varða virkni fjarskiptamarkaðarins og öryggi fjarskipta og mikilvægra innviða. Vægi fjarskiptaog netöryggis hefur aukist stórlega í starfsemi stofnunarinnar en þar ber ekki síst að nefna tilkomu netöryggissveitar Fjarskiptastofu, CERT-IS, sem hefur með höndum greiningu á ástandi netöryggis fjarskipta og mikilvægra innviða og getu til viðbragða vegna atvika eða áhættu á þessu sviði.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

75

áskoranir

Þrátt fyrir almennt góða stöðu fjarskipta og net­­ öryggis stöndum við frammi fyrir ýmsum áskorunum á þessu sviði. Hröð tækni­þróun og við­­varandi krafa samfélagsins um nýtingu stafrænna lausna til sköpunar tækifæra og aukinna lífsgæða veldur því að við­fangs­efnið býr við óþrjótandi upp­sprettu nýrra krafna.

Aukinn gagnaflutningshraði til heimila og fyrirtækja gerir eðlilega kröfu um mikla afkastaaukningu annarra hluta fjarskiptaneta, svo sem stofnneta og fjarskipta­sæstrengja til útlanda, enda keðjan aldrei sterkari en veikasti hlekkurinn. Sérstaða Íslands, sem eyja fjarri öðrum löndum, gerir ríka kröfu til fjölda og áreiðan­leika fjarskiptasæstrengja enda eru slíkir strengir eini raunhæfi kosturinn til að mæta þörfinni fyrir gagnaflutning milli Íslands og annarra landa.

Með fjarskiptum um gervihnetti mætti leysa allra brýnustu þörf fjarskipta við útlönd en ekki liggur fyrir að hvaða marki það sé raunhæft. Ætla má að veikasti hlekkurinn í heildarmynd fjar­ skipta­neta felist um þessar mundir í getu og fram­ boði stofnneta, sér í lagi milli landshluta. Þörf er fyrir aukna getu og afköst en einnig aukið þjónustu­ fram­boð og virkari samkeppni. Þar sem markaðsforsendur skortir hafa stjórnvöld stutt dyggilega við uppbyggingu háhraðafjarskipta­ neta undanfarin ár. Þau standa þó ekki enn öllum landsmönnum til boða. Þá eru ýmis tækifæri til enn frekari úrbóta á þjónustu um farnetin. Skortur á samtengdri þjónustu fjar­skipta­fyrirtækja milli farneta sinna gerir það að verkum að farnetssamband er víða ófullnægjandi. Þá eru enn fjölmargir vegakaflar á þjóðvegum landsins þar sem fjarskiptasamband er lítið eða ekkert. Nýju fjar­skipta­lögin fela í sér þau verkfæri sem þarf til úrbóta á því.

76

Víða er að sjá aukna áherslu ríkja á mikilvægi staf­ væðingar og áhrif hennar á samfélagið. Slíkt má meðal annars ráða af áherslum Evrópusambandsins á stafræna vegferð en það er áskorun fyrir lítið ríki eins og Ísland að halda dampi í hraðri þróun alþjóð­ legrar reglusetningar á sama tíma og forðast þarf óþarfa íþyngjandi kvaðir og takmarkanir. Þekkingariðnaður er án landa­mæra og því mikilvægt að nýta sem best alþjóðlegt sam­starf og þau tækifæri sem þar bjóðast. Þá þarf að fylgjast vel með þróun stafrænnar þjónustu sem veitt er milli ríkja, svo sem mikla aukningu á notkun tæknilausna á borð við skýjaþjónustu og almennt aukna útvistun á þróun, rekstri og þjónustu á þessu sviði, út fyrir íslenska lögsögu.

Veikasti hlekkur netöryggis á Íslandi er líkt og annars staðar fólginn í vanþekkingu, mannlegum mis­tökum og of miklu trausti í netnotkun. Stærstu tæki­færin til úrbóta liggja því í eflingu á hæfni og vitund alls almennings á net- og upplýsingaöryggi.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Á undanförnum árum hafa stjórnvöld tekið mikil­ væg fyrstu skref til á sviði netöryggis. En betur má ef duga skal. Stríð milli landa, sem nú fer einnig fram á netinu, sífelld aukning skipulagðra netglæpa og stór­aukin almenn netnotkun krefst þess að stjórn­ völd taki enn markvissari skref til aukins netöryggis. Í þeim efnum er óhjákvæmilegt að kosta meiru til en nú er gert. Þá skiptir góð samvinna stjórnvalda og atvinnulífs miklu máli.

77

Meginmarkmið í fjarskiptum, upplýsinga­tækni og netöryggi 2022-2025

78

Fjarskipti eru undirstaða margra ef ekki flestra daglegra athafna bæði meðal almennings og í atvinnu­lífi. Því er afar mikilvægt að stjórnvöld haldi vöku sinni, viðhaldi skýrri sýn, stefnu og löggjöf á þessu sviði. Mikilvægur þáttur í því ferli var setning nýrra laga um fjarskipti sem tóku gildi 1. september 2022. Lögunum er ætlað að stuðla meðal annars að hag­kvæmri uppbyggingu fjarskiptainnviða með aukinni samnýtingu, auknu öryggi fjarskipta, bættu aðgengi notenda að fjarskiptaþjónustu um allt land auk áherslu á virka samkeppni á fjarskiptamarkaði.

Skapa þarf skýra og fullnægjandi umgjörð fyrir uppbyggingu öflugs upplýsingasamfélags og með því leggja grunn til aukinnar hugvitsdrifinnar verðmætasköpunar. Í allri byggð bjóðist aðgangur að áreiðanlegu háhraðafjarskiptasambandi. Með því að Ísland verði fyrsta gígabitaland í heimi á að vera hægt að tryggja aðgengi allra íbúa að háhraðanetum og þar með auka tækifæri þeirra til að haga búsetu óháð starfi og aukinnar menntunar. Í nútímasamfélagi er það forsenda þess að koma á jafnrétti óháð búsetu. Áreiðanlegt farnetssamband sé á öllum helstu þjóðvegum og ferðamanna­stöðum.

Skapa getu og hæfni til viðbragða við netöryggis­ ógnum og -atvikum sem ógna samfélaginu.

Með framangreind meginmarkmið að leiðarljósi verður ráðist í þau verkefni sem hér eru reifuð.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Í regluverki um fjarskipti og stafræn málefni, þ.m.t. við innleiðingu gerða ESB, verði eins og mögulegt er gætt að sérstöðu Íslands, svo sem fámenni þjóðarinnar, staðsetningu og strjálbýli land­sins og mögulegum áhrifum veðurs og náttúru á samfélagið.

79

Aðgerðir á árunum 2022-2025

80

Háhraðanet til heimila og fyrirtækja Í samráði við markaðsaðila og í takt við ný ákvæði fjarskipta­ laga, svo sem um samnýtingu við uppbyggingu innviða, verði tryggt að öllum heimilum og atvinnuhúsnæði standi til boða áreiðanlegur aðgangur að háhraðanetum sem byggð eru á ljósleiðaratækni og fimmtu kynslóð farneta með sanngjarnri verð­lagningu sem stenst samanburð við önnur ríki. Með aðgengi allra íbúa að háhraðanetum fjölgar tækifærum til að haga búsetu óháð starfi, eins til aukinnar menntunar og jafnrétti íbúa og kynja eykst.

Með aðgerðinni verður horft til eftirfarandi þátta: Fjarskiptafyrirtæki sjái sér hag á grundvelli markaðssjónarmiða í uppbyggingu háhraðaneta til heimila og fyrirtækja á svæðum sem enn hafa ekki verið tengd slíkum netum. Þróun í getu og framboði stofnneta fjarskipta uppfylli þarfir markaðarins á hverjum tíma.

Hröð en jafnframt hagkvæm uppbygging fimmtu kynslóðar farneta eigi sér stað um allt land.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Samhliða útbreiðslu fimmtu kynslóðar farneta sé horft til einföldunar og hagræðingar þar sem slík farnet geta leyst af hólmi eldri lausnir til þráðlausra fjarskipta, svo sem GSM, þriðju kynslóð farneta (3G) og Tetra-kerfi.

81

Nýr fjarskiptasæstrengur, IRIS Nýr fjarskiptasæstrengur milli Íslands og Írlands, IRIS, verði tekinn í notkun og leiði sem fyrst til hagsbóta fyrir allt samfélagið, svo sem með auknum tækifærum á sviði gagna­flutninga, hagkvæmri verðlagningu og auknu öryggi í fjar­skiptum til útlanda. Sem hluti samkeppnismarkaðar fjar­skipta er lagning og rekstur fjarskiptasæstrengja öllum frjáls og enn frekari fjölgun sæstrengja, til dæmis af hálfu einkaaðila, væri æskileg þróun fyrir Ísland. Með hverjum nýjum fjarskiptasæstreng eykst öryggi fjarskipta og samkeppnishæfni Íslands á sviði stafrænna lausna og þjónustu á borð við þjónustu gagnavera og á sviði ofurtölva styrkist. Mikilvægi fjarskiptasæstrengja er ótvírætt og rekstur þeirra þarf að vera traustur og verðlagning þjónustunnar réttlát og samkeppnishæf, hvort sem reksturinn er í höndum ríkis eða einkaaðila.

Samband á þjóðvegum og ferðamannastöðum Í samráði við markaðsaðila og með samnýtingu við uppbyggingu innviða verður mögulegt að tryggja áreiðanleg og fullnægjandi nútímafjarskipti á öllum helstu þjóðvegum og ferðamannastöðum landsins. Í því felst að fjarskipti séu áreiðanleg fyrir notendur á jafnræðisgrunni óháð því hjá hvaða fjarskiptafyrirtæki áskriftin er.

82

Ég trúi því að Ísland geti orðið fyrsta gíga­bita­land í heimi.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

83

Tryggja getu til viðbragða við netöryggisógnum og -atvikum Geta netöryggissveitar Fjarskiptastofu og Ríkislögreglustjóra til ástandsgreiningar, viðbragða við netöryggisógnum og -atvikum sem ógna samfélaginu verði efld enn frekar. Hér má nefna áherslu á netöryggi sem snýr að börnum og vernd þeirra á netinu en einnig bætta getu þessara stofnana til aðgerða sem þeim hafa verið falin en verið of veikburða til að sinna. Hluti af þessu er að endurskoða og kynna betur tilkynninga­rgátt um netöryggisatvik.

Aukin útvistun upplýsingatækniþjónustu út fyrir íslenska lög­sögu, svo sem aukin notkun á skýjaþjónustu með aukna skil­virkni og hagræðingu að leiðarljósi, getur einnig falið í sér aukið tæknilegt netöryggi, svo sem möguleika til öflugri varna og meiri þekkingar en einstaka markaðsaðilar geta komið sér upp. Engu að síður þarf að fylgjast vel með mögu­ legum ógnum sem steðjað geta að slíkri útvistun. Útvistun til útlanda gerir innlenda starfsemi háðari getu og þekkingu sem ekki kann að vera til staðar á Íslandi. Þá gerir út­vistun til útlanda kröfur til mikils og órofa aðgengis að fjarskipta­ sæstrengjum og öðrum þáttum er varða fjarskipti við útlönd.

Vægi slíkrar þjónustu er nú þegar orðið svo mikið að ekki er vitað að hvaða marki mikilvæg innlend starfsemi er háð slíku aðgengi. Tryggja þarf hraða viðbragðsgetu fjarskipta­fyrirtækja og mikilvægra innviða, skapist sú staða að útvistun ógni öryggi þeirra eða getu. Við mótun aukinnar viðbragðs­getu þarf að greina nánar stöðu og þróun útvistunar. Öryggi fjarskipta-, net- og upplýsingakerfa felur í sér nokkuð víð­tæka merkingu. Tæknilega kann öryggi að ná til þátta eins og hvort kerfi séu tiltæk, hvort upplýsingar sem þau hafa að geyma eða miðla séu áreiðanlegar og hvort tilætluð leynd hafi ríkt um upplýsingar, kerfi eða önnur gögn. Frá öðru sjónarhorni má einnig líta svo á að öryggi varði skipulagslega þætti á borð við lögsögu gagna og kerfa, persónuvernd og friðhelgi einkalífs.

84

Uppbygging öflugs upplýsingasamfélags Öflugt upplýsingasamfélag byggir á þekkingu og hæfni en einnig auknum tækifærum og getu til að nýta þau. Lögð verði áhersla á stuðning við verkefni sem leiða til nýrra tækifæra á sviði upplýsingatækni og auka vægi stafrænna lausna með því að: Nýta vel þátttöku í alþjóðlegu samstarfi sem og styrkjakerfi á borð við Digital Europe Programme og Horizon Europe.

Tryggja skilvirkt regluverk í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Veikasti hlekkur netöryggis á Íslandi er líkt og annars staðar fólginn í vanþekkingu, mannlegum mistökum og of miklu trausti í netnotkun.

Stærstu tækifærin til úrbóta liggja því í eflingu á hæfni og vitund alls almennings á netog upplýsingaöryggi.

85

Lykilaðgerðir í netöryggi Á vettvangi stjórnvalda hafa nú verið mótaðar tugir aðgerða sem leiða munu til bættrar vitundar, forvarna og viðbragðs­ getu og þar með aukins netöryggis. Árangursrík framkvæmd þeirra mun leiða til stórstígra framfara til aukins netöryggis alls samfélagsins og færa Ísland framar í alþjóðlegum samanburði í þeim efnum. Ýmsum lykilaðgerðum í aðgerðaáætlun netöryggisstefnu stjórn­valda verði komið til framkvæmda þar sem forgangur aðgerða verði byggður á stöðugu áhættumati. Sérstaklega verði horft til eftirfarandi þátta: Aukin áhersla verði lögð á hæfni og þekkingu hins almenna netnotanda, á öllum aldri, á grundvallar­ atriðum netöryggis sem leiða má til þess að van­þekking og mannleg mistök valdi sífellt færri og áhrifaminni netöryggisatvikum.

Endurskoðun verði gerð á regluverki varðandi starfsemi vefhýsingar­fyrirtækja með staðfestu á Íslandi.

Samstarfsvettvangi fræðslu, menntunar og rannsókna á netöryggi verði komið á fót.

Námsframboð í netöryggisfræðum á háskólastigi verði aukið.

86

Endurskoðun fari fram á skilgreiningu þeirra fyrirtækja og stofnana sem teljast mikilvægir innviðir skv. lögum um öryggi net- og upplýsingakerfa mikilvægra innviða sem og fyrirkomulag eftirlits með þeim. Horfa þarf sérstaklega til þess að kvaðir á smærri íslensk fyrirtæki séu sanngjarnar og eðlilegar.

Samstilla væntingar almennings og atvinnulífs við getu stjórnvalda og markaðsaðila til að tryggja áreiðanleg og örugg fjarskipti og netöryggi mikilvægra innviða.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

Endurskoða stjórnskipulag netöryggismála hjá stjórnvöldum.

87

Árangursrík fram­ kvæmd aðgerða í netöryggi mun leiða til stórstígra framfara til aukins öryggis alls samfélagsins og færa Ísland framar í alþjóðlegum samanburði.

88

Jöfn tækifæri Í allri byggð bjóðist aðgangur að áreiðanlegu háhraða­ fjarskipta­sambandi. Með því að Ísland verði fyrsta gígabita­ land í heimi á að vera hægt að tryggja aðgengi allra íbúa að háhraðanetum og þar með auka tækifæri þeirra til að haga búsetu óháð starfi og aukinnar menntunar. Í nútímasamfélagi er það forsenda þess að koma á jafnrétti óháð búsetu.

Bættar nettengingar í dreifbýli auka byggðafestu kvenna umfram karla. Með aðgerðunum er lagt upp með að öllum heimilum sem enn ekki bjóðast aðgangur að háhraðaneti standi það til boða. Þar er um að ræða smærri þéttbýlisstaði utan höfuðborgarsvæðisins. Sérstakri athygli verður beint að kynjasjónarmiðum við slíka uppbyggingu.

Kannanir benda til þess að kynin upplifi ógnir á netinu með mismunandi hætti. Við forgangsröðun aðgerða um aukið net­ öryggi verður lögð áhersla á aðgerðir sem jafna stöðu kynja og þjóðfélagshópa.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

89

90

Hvernig náum við árangri í fjar­skiptum, tækni og netöryggi Skýr umgjörð regluverks fyrir uppbyggingu upplýsingasamfélags

2

Háhraðanet til heimila og fyrirtækja um land allt verði tryggt

3

Fullnægjandi nútímafjarskipti á öllum helstu þjóðvegum og ferðamannastöðum.

4

Nýr fjarskiptasæstrengur (IRIS) á milli Íslands og Írlands tekinn í notkun

5

Aukin geta til að bregðast við netöryggisógnum og atvikum

6

Auka námsframboð í netöryggisfræðum á háskólastigi

7

Endurskoða stjórnskipulag netöryggismála hjá stjórnvöldum

8

Jöfn tækifæri

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

1

91

92

Efnið hvílir á væntanlegri tillögu til þingsályktunar um stefnumarkandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélags á Íslandi. Aðgerðirnar eru enn í mótun og munu taka breytingum eftir frekara samtal og samráð næstu mánuði.

Ef þetta rit hefur kveikt hjá þér hugmyndir um hvernig við getum náð árangri fyrir Ísland, þá eru allar ábendingar og athugasemdir vel þegnar.

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

aas@hvin.is

93

94

Á RA N G U R F Y RI R Í S LA N D

95

96