Issuu on Google+

Litteratur i skulen er hovudtemaet for denne utgåva av Nynorskopplæring.

Seljord ungdomsskule driv eit prosjekt med samskriving med hemmeleg forfattar. s. 4

Facebook kan vere ein arena for skriving av småtekstar i norskfaget. s. 10

nynorskopplæring

nr. 11 | våren 2011 | eit blad frå Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa


Krokodille eller sjøuhyre? Eg las nettopp ei over tretti år gammal bilet­ bok om Peter Pan og kaptein Krok til barne­barnet mitt på seks år. Han protesterte kraftig både på bileta og teksta: «Dette er ikkje slik i filmen, mor­ mor! Der var det ikkje ein krokodille som ville ta kaptein Krok, men eit sjøuhyre.» Mormor hadde ikkje sett filmen, så ho måtte berre ta opplysning­ ane til etterretning. Kanskje har seksåringen alt sett meir film enn mormor som er ti gonger så gammal? I alle fall hadde han klare oppfatningar av at det var forskjell på desse skapningane, som han ikkje hadde møtt andre stader enn i film og bøker. Men boka har ikkje tapt sin verdi sjølv om ho har fått både supplement og konkurrentar. Den skrivne teksta er med på å skape eigne bilete hos lesaren, og barn kan tolke teksta utan alltid å vere

avhengige av vaksne. I bileta som teksta skaper i hovudet på lesaren, kan alle erfaringar brukast, og nye kan heile tida puttast inn. Då kan det verte både «ellediller og krokofantar». Når ein les om kaptein Krok som dett i sjøen med det farlege uhyret i hælane, opnar det for samtalar og refleksjon undervegs i teksten som er vanskelegare å få til når filmen er i gang. Barn som les eller vert lesne for, får mange ekstra opp­ levingar, og dei vaksne er ein ressurs som kan tilføre noko meir. Men om barna får spørje og snakke om det dei er opptekne av, så utviklar dei både fantasien og språket ut frå det nivået dei er på. Å både lese og sjå film om den same historia vil verke gjensidig stimulerande, så sjølv mor­ mor bør nok få med seg begge delar.

leiar på Nynorsksenteret

Nynorskopplæring nr. 11, femte årgangen Bladstyrar: Arild Torvund Olsen Formgjeving: Arild Torvund Olsen Språkvask: Aud Søyland Skrifter: Auto og Dolly prenteverk: EgsetViketrykk AS framside: Sissel Horndal iSSN: 1890-3975 iSSN for nettutgåva: 1891-1633

Nynorsksenteret (Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa) er eit ressurssenter for nynorsk i grunnopplæringa. Senteret legg vekt på å utvikle metodar og arbeidsmåtar som kan skape språkkompetanse og motivasjon.

Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa Høgskulen i Volda Postboks 500 6101 Volda www.nynorsksenteret.no

Nynorskopplæring vert utgjeve av Nynorsksenteret, og kjem med tre nummer i året. Send eit e-brev til ror@hivolda.no for å få bladet gratis i posten. Hugs å sende med namnet og adressa di!


«Nynorsk på 1-2-3» er eit lynkurs i nynorsk. Elevane blir ikkje fullt utlærde etter kurset, men dei kan kanskje få ein lynstart i opplæringa.

Innhald

Nynorsk på 1-2-3

Krokodille eller sjøuhyre? av Anne Steinsvik Nordal

s. 2

Tekst: Ingrid Slettevoll bilete: Kristoffer S. Mathisen

Nynorsk på 1-2-3 av Ingrid Slettevoll

s. 3

Korleis opne eit Kinderegg av Marit Wadsten

s. 4

Skal vi lage bok i dag? av Liv Kristin Bjørlykke Øvereng

s. 6

Litteraturfest i Sjangerstova av Marit Wadsten

s. 8

Facebook som skrivebok av Kristin Kibsgaard Sjøhelle

s. 10

Å lese med læraren som modellør av Ingrid Slettevoll

s. 12

Raske karbohydrat til sjela av Janne Karin Støylen

s. 13

Vevsidetips: Nynorskbok.no av Irene Garnes Hareide

s. 14

Boktips: Fiolinane av Øystein Espe Bae

s. 14

www.nynorsksenteret.no/teikneseriar/123nynorsk.html Kva lurer elevane på når dei skal lære å skrive nynorsk? «Nynorsk på 1-2-3: Spør ho Rakel!» er tittelen på ein liten teikneserie som skal opne for refleksjon og spørsmål om språket. Vi har lagt nokre aktuelle spørsmål og svar i munnen på to teikneseriefigurar der den eine spør og den andre svarar.

Kurset er delt i tre med overskriftene Verb, Rett ord til rett tid og Substantiv. Det er difor lagt til rette for at læraren kan velje om han vil ta i bruk heile opplegget eller delar av det i undervisninga.­ Elevane­kan velje om dei vil lese teikneserien på skjerm eller skrive han ut på papir.

Framsidebiletet til dette nummeret har tittelen «Egg». Illustrasjonen er laga for oss av Sissel Horndal (f. 1970). Ho er forfattar, illustratør og kunstnar, og forfattardebuterte­ i 1998 med Ei halspastillhistorie. Horndal har motteke Nynorsk barnelitteraturpris to gonger, seinast for boka Himmelspringaren (2008). Les eit intervju med henne på side 13 her i bladet.

Har du tips til stoff til bladet? Send det på e-post til ato@hivolda.no.

3


I ein 9. klasse ved Seljord ungdomsskule er det musestille når «lesedrikken» blir servert i store krus. Elevane har kokt kakao, nokre har med heimebakte bollar, dei har krølla seg godt til, og dei har funne fram ullpledd. Det er tid for høgtlesing av eit nytt kapittel i den nye nynorske ungdomsromanen dei held på å skrive.

Korleis opne eit Kinderegg Tekst: Marit Wadsten bilete: Arild Torvund Olsen

4


Anne Marthe Lindheim er lærar og initiativ­ takar til prosjektet «Samskriving med hemme­ leg forfattar – eit skrivedidaktisk Kinderegg» ved Seljord ungdomsskule. Ho fortel at det knyter seg stor spenning til lesestunda, og at elevane har høge forventingar når eit nytt kapittel kjem frå forfattaren dei samarbeider med.

vindauget ut mot hagen. Han står opp, tenner ikkje lyset, hjartet dundrar i brystet, han stiller seg ved myggnettingen, tør nesten ikkje å puste. Det er i alle fall pappa som snakkar, men han bare tullesnakkar på tullespråk, og Andreas senkar skuldrene då han skjønnar at pappa må ha gått i søvne. Men så høyrer han at nokon svarar …»

Grunnleggjande ferdigheiter i alle fag • Ein kan undre seg på om det verkeleg er mogleg å lage eit tverrfagleg undervisingopplegg som gir både skjønnlitterær og faglitterær leselyst, som utviklar elevane sine evner til kritisk lesing­ og til kjeldekritikk, og som samtidig gir dei eit posi­tivt møte med nynorsk språk og litteratur? Anne Marthe har teke utfordringa og meiner at prosjektet dekkjer mange viktige element på ein gong, både i norskfaget og i andre fag, og at det samstundes handlar om grunnleggjande ferdig­ heiter i alle fag. Etter lesestunda der det nye kapittelet blir lese opp, er det klassesamtale der innhald og handling blir drøfta. Det knyter seg stor spen­ ning til kva forfattaren har brukt av det dei har sendt inn, og det er sjølvsagt stor stas om nokon kjenner att sine eigne setningar. Elevane kan komme med direkte reaksjonar på innhaldet, dei les med eit kritisk blikk, og dei bidreg også med språkvask. Om dei finn skrivefeil, melder dei frå om dette til forfattaren.

Kjeldearbeid i samfunnsfag • Det er elevane som gjer kjeldearbeid. Dei får spørsmål frå for­ fattaren som dei skal finne svar på. I samfunns­ fagtimane har dei til dømes funne ut kvar dei største diamantgruvene i Kongo ligg, og korleis situasjonen i Kongo er no. Er det krig eller fred der? Dei siste spørsmåla frå forfattaren handlar om etniske grupper, spesielt hutuar, den kongo­ lesiske hæren, nasjonale grenser kontra grenser mellom folkegrupper og om maktfordeling. Det er eit stort og omfattande arbeid elevane gjer for å finne faktakunnskap og stoff til kvart kapittel, og dette forar dei så forfattaren med. Dei kan også få i oppdrag å skrive fem setningar­som forslag til innleiing og avslutting­

av kapittelet, eller dei kan skrive forslag til person­karakteristikkar. Forfattaren stiller spørs­ mål som «Kva skjer når Kine drar på fest?», «Kva skjer mellom dei to hovudpersonane?», «Kva skjer mellom Kine og Andreas?» Elevane er engasjerte og kjem med tips til ut­ vikling av dramaet, kanskje henta frå eigen kvar­ dag? «Verkar som Andreas blir litt betatt av Kine, men er kanskje usikker, sidan han eigentleg var eller er forelska i Ida, som bur i Noreg, og Kine litt betatt av Christoffer. Det som kan bli spennande, er korleis «forholdet» deires fortsetter, og kan­ skje eit «trekantdrama» mellom Kine, Andreas og Christoffer? Kanskje litt Facebook-drama? Bilde, statusar eller veggmeldingar?» Dei gir også attendemeldingar på fagstoffet dei har sendt, som t.d.: «Vi fann ingen info om diamantgruver i Kongo.» Elevane er no midt i utpakkinga av Kinder­ egget, og dei er i ferd med å pusle saman delane av det som skal bli ein heil roman. Elevane er sjølvsagt spente på om romanen blir gitt ut, og også på å få vite kven forfattaren er.

Du kan lese meir om å jobbe saman med hemmeleg forfattar i «Bok i bruk på 8.–10. trinn» i Lesesenteret sin Lesing er-serie.

Kongo • Boka har enno ikkje fått nokon tittel, men ho handlar om ungdommane Andreas og Kine. Dei reiser til Kongo. Her oppdagar dei at foreldra oppfører seg rart, og dette vil dei finne ut av. Spenning, drama og kjærleik er viktige ingrediensar i forteljinga, og elevane er fengde av historia. Det er lett å forstå når vi les eit ut­ drag frå kapittel 3: «Han skjønnar etter kvart kva som vekte han. Det er stemmer frå det opne

5


Sju ivrige ungar strøymer til. Det er klart for ei ny språksamling i Røysmarka barnehage i Volda. Dei er med i prosjektet «Nynorsk i barnehagen» og har faste språksamlingar som mellom anna har gjort borna meir medvitne om at det er skilnader mellom nynorsk og bokmål.

Skal vi lage bok i dag? Tekst: Liv Kristin Bjørlykke Øvereng Foto: Liv Kristin Bjørlykke Øvereng Språksamlinga tek til med at styrar Sigrid Aasen Lødemel fortel om Bøtteknotten som er så glad i å dele opp ord. Ho klappar og viser korleis ein kan dele opp Bøt-te-knot-ten i fleire stavingar.­ Borna klappar ivrig med. Så får dei prøve å dele opp sitt eige namn. Alle borna skriv namnet sitt på eit ark, og så klappar dei seg gjen­ nom alle namna etter tur. – Ju-li-a, det er tre klapp det, strålar Julia. Solsikkeklubben • I Røysmarka barnehage har femåringane i Solsikkeklubben språksamling kvar veke. – Vi brukar å arbeide mykje med rim og regler­ på samlingane. Vi nyttar gjerne opplegg frå Språksprell. No arbeider vi med rytme og stavingar,­og ungane er ivrige og prøver seg fram. I tillegg har vi brukt mykje songstoff, høgtlesing og samtale på samlingane, seier Sigrid Aasen Lødemel.­ Nynorsk i barnehagen • Gjennom prosjektet «Nynorsk i barnehagen» har barnehagen fått ut­ vida samlinga si av nye barnebøker på nynorsk. Dei tilsette har vore på seminar og lært meir om korleis ein kan framheve nynorsk i språk­ stimuleringa i barnehagen.

6

Alle borna skriv namnet sitt på eit ark, og så klappar dei seg gjennom alle namna etter tur.


Røysmarka barnehage innleidde det språk­ stimulerande arbeidet i haust med eit besøk i Aasen­-tunet der dei mellom anna fekk lære mykje om Ivar Aasen. Gjennom denne første samlinga sette dei søkjelys på språket, noko dei har nytta vidare i samlingane. Dei samtalar om språket, og borna reflekterer over korleis ein seier­ ulike ord. I barnehagen er det ulike dialektar,­ noko som gjev grunnlag for å prate om at ein seier ting ulikt i ulike dialektar. På denne måten blir borna meir medvitne om at det er skilnader i ulike dialektar.­ – Det er viktig å framheve at det er forskjell på nynorsk og bokmål. Slik vi pratar her på Sunn­ møre, er talemålet mest likt nynorsk, seier Cecilie­ Vartdal, pedagogisk leiar i barnehagen. Solsikkeklubben har arbeidd mykje med boka Liten-på-jord-Tor av Annette Huber. Dei har prata om korleis det er å vere liten, og kva for­ delar og ulemper ein har då, vidare har dei prata om fordelar og ulemper med å vere stor. Dei har prata om korleis dei veks. Dei har målt og sett kor høgt 99 cm er, for Tor i boka er 99 cm høg. Å skrive på nynorsk • – Skal vi lage bok snart? spør ungane. Dette har dei sett fram til lenge. I dag skal dei lage si eiga historie, si eiga bok. Den skal handle om Tor, men no er Tor blitt mykje større. Cecilie finn fram eit stort ark og er klar til å skrive. Ungane er sprekkeferdige av idear og ønskjer å starte på historia. Historia startar med Tor som er i butikken, der han kjøper seg ein sykkel. Kvart barn får dikte­ litt vidare i historia medan Cecilie skriv med store bokstavar på arket. Borna kjenner igjen namna sine og ser korleis Cecilie skriv det dei har dikta. Gjennom samlinga pratar dei om ord og setningar, og borna oppdagar at setningane heng saman. – Ja, og det høyrde saman med det Elisa sa, seier Julia.

Solsikkeklubben har arbeidd mykje med boka Liten-på-jord-Tor av Annette Huber.

– Ja, nettopp slik er det med ei forteljing, den eine setninga høyrer til den andre slik at det blir ei lang forteljing, seier Cecilie. Etter kvart blir historia veldig spennande. – På veg heim kom det ein tornado, og Tor sveva i lufta heilt til Spania, inni tornadoen, seier Marcus. – Dette blir veldig skummelt, seier Rudi, og alle smiler litt når dei ser for seg korleis dei skal teikne tornadoen og Tor inni tornadoen. Dei kan nesten ikkje vente med å lage teikningar. Cecilie fortel at dei skal skrive boka på data, og lage teikningar, og stifte henne saman slik at alle skal få si eiga bok. – I dette bokprosjektet skal vi skrive teksten på nynorsk, då får vi sjanse til å snakke om ny­

norsk som skriftspråk. Vi seier ein ting, men skriv det kanskje litt annleis på nynorsk, seier Cecilie Vartdal. Ho er ikkje i tvil om at prosjektet har ført til at borna blir meir medvitne om at det er forskjell på nynorsk og bokmål. Ho avsluttar med å fortelje om ein episode som illustrerer poenget godt. – Før jul skulle borna lære Lucia-songen på nynorsk. Dei var medvitne om at dei skulle lære han på nynorsk, og at han var litt annleis enn det dei kunne frå før. Ein gut kom heim og skulle opptre med Lucia-songen, og spurde då mora: «Skal eg syngje han på nynorsk eller bokmål?» – Dette viser at borna er blitt medvitne om at det er forskjell på nynorsk og bokmål, seier Cecilie.

7


I regi av prosjektet Sjangerstova arrangerte Straumen skule Verdas minste litteraturfestival like før jul 2010. Festivalen gjekk av stabelen med Ivar Aasen-spel i gymsalen og heldt fram med mange mindre framsyningar og arrangement over fleire dagar.

Litteraturfest i Sjangerstova Tekst: Marit Wadsten illustrasjon: Kim Holm

8


– For elevane ved Straumen skule er nynorsk hovudmål, og me treng nynorsk som bruksspråk som kan femne om mest mogeleg av barna sin språkbruk i kvardagen.

Prominent gjest på festivalen var Janne Karin Støylen frå Nynorsksenteret, som var med og såg Aasen-spelet, og som så skulle motivere elevar og lærarar til lesing av nynorsk barnelitteratur dagen etter. Også lokale forfattarar deltok. – Faktisk måtte me seie nei til nokre som hadde lyst til å delta, me skal jo trass alt vere verdas­ minste, fortel prosjektleiarane Jan Øver­ nes og Grete F. Vestbø. Sjangerstova er eit utviklingsprosjekt i 5.–7. klasse ved Straumen skule. Målet for prosjektet­ er formulert slik: Med utgangspunkt i gode litterære modellar­ laga samling av eigenproduserte tekstar i ulike sjangrar med hjelp av varierte lærings­ strategiar. Straumen arbeider med å utvikle eit saman­ hengande opplegg for skrive- og leseopplæringa ved Straumen skule frå 1 til 7. trinn. I Sjanger­ stova arbeider dei spesielt med tekstskaping. Dei tek ofte utgangspunkt i god nynorsk litteratur og litteratutformidling i førskrivingsfasen. Alle elevane i 5., 6. og 7. klasse er med på prosjektet. Utanom Jan og Grete er også to andre lærarar­ på trinnet med i opplegget. I tillegg har bibliotekaren fått ein time til litteraturformidling­ i elevgruppa. Rektor er også aktivt involvert som prosjektleiar, og prosjektet er integrert i skulen sin tiltaksplan.

Dei to lærarane som driv prosjektet, seier til Ny­ norskopplæring at motivasjonen for å gå i gang med dette arbeidet delvis er språkpolitisk, og delvis er eit behov for å markere Straumen skule som ein ressurs og ein skule i utvikling. Skjolda­ straumen ligg i Tysvær kommune, berre 25 km frå Haugesund, der nær 100 % har bokmål i skulen.­ Tysvær kommune er framleis nynorskkommune, men nynorsken i skulen er under sterkt press frå bokmålet. Naboskulen Grinde skule har ein klasse­ av kvart språk frå neste års fyrsteklasse. Nærare byen, på Frakkagjerd skule og Førre skule, er det no berre bokmåls­klassar. Straumen skule er såleis ein slags bastion for nynorsk i dette om­ rådet. Skulen har berre rundt 90 elevar, så rolla som bastion kan kanskje verke­ noko ambisiøs.­ Storleiken på skulen er òg ein trussel mot vidare eksistens i det politiske klimaet­ som er i dag, trur lærarane. Alle mindre skular i kommunen er nyleg lagde ned, og dei ser såleis eit behov for å markere seg. Nasjonale prøver­blir tillagde stor vekt, og svake resultat kan bli brukte både mot små skular og små kommunar­ når prøvene blir oppsummerte. – For elevane ved Straumen skule er nynorsk hovudmål, og me treng nynorsk som bruksspråk

som kan femne om mest mogeleg av barna sin språkbruk i kvardagen, ikkje som oppstylta kon­ trast til bokmålet, seier Grete og Jan. Dei fortel også at det er svært hyggeleg å registrere­at dei andre lærarane slett ikkje ynskjer å stengje Sjangerstova når prosjektperioden er over. Me har registrert at lærarane reflekterer meir over undervisninga, og det synest som om konseptet motiverer både lærarar og elevar til skriving, seier dei. Verdas minste litteraturfestival • Frå 7. til 14. desember 2010 skipa Straumen Skule til «Verdas­ minste litteraturfestival». Dei hadde mange små og litt større arrangement kvar dag i denne perioden. Mellom anna hadde dei to oppsetjingar av musikalen «Grammatikk og kjærleik», som handlar om barndomen og ung­ domstida til Ivar Aasen. Dei hadde besøk av Janne Karin Støylen, som er litteraturformidlar ved Ny­ norsksenteret, dei arrangerte bokkafé, dei hadde besøk av lokale forfattarar, og dei arrangerte­ lese­stund for dei minste der dei største elevane las høgt for dei mindre. Dei laga også ein flott brosjyre for festivalen som elevane sjølv hadde skrive og teikna.

Les meir om Sjangerstova på vevsida til Tysvær kommune: www.tysver.kommune.no/sjangerstova/category1444.html 9


Liv Marie Schou var klar til å møte klassa i ein ny time med nynorsk grammatikk. I døra til klasserommet vart ho litt betenkt. Heile andreklasse sat fordjupa i Facebook. Men læraren fekk raskt merksemd då ho starta timen med følgjande melding: «No kan de berre vere på Facebook.»

Facebook som skrivebok Tekst: Kristin Kibsgaard Sjøhelle foto: Kib & Morits Dette var ingen protestaksjon frå læraren si side. Liv Marie Schou er sjølv ein røynd brukar av sosiale medium, og ho har mykje erfaring med å bruke datamaskina aktivt i klasserommet. På veg inn til klasserommet denne dagen gjekk ho og funderte på korleis ho kunne gjere seg nytte av elevane sin digitale kompetanse og skrivegleda dei mellom anna har på Facebook. Og nettopp denne skriveinteressa hos elevane vart utangs­ punktet for ein undervisningsmetode som kastar eit litt annleis lys over den aktuelle debatten om Facebook bør vere forboden i undervisninga el­ ler ikkje. Kommunikasjon • Tekstar på Facebook kan vere alt frå korte statusoppdateringar som til dømes kan fortelje noko om kva ein gjer, kvar ein er, eller kva ein er oppteken av på det tidspunktet ein skriv, til kommentarar til noko andre har skrive eller «delt» på sida si. Ein kan òg bruke diskusjonsfunksjonen til opne diskusjonar med andre skrivarar. Det vil oftast vere korte tekstar, gjerne ei setning eller to, og føremålet med desse opne ytringane er at ein vil at andre skal lese og gjerne respondere på det ein skriv. Kommunika­ sjon er det sentrale, og ungdommar har gjerne fleire hundre «venner» dei kommuniserer med. Facebook har òg chatte- eller «prate»-funksjon

10

– Når vi skriv på Facebook, blir det innhaldet som er viktigast, og nynorsken blir eit verktøy for å formidle det. Elev ved St. Hallvard vgs.

og ein meldingsfunksjon, men her er som regel kommunikasjonen berre mellom to partar. Fordi Facebook først og fremst er ein publi­ seringskanal frå enkeltpersonen ut til eit stort kontaktnett, har skrivarane ofte ein medviten tanke bak det dei skriv. Elevane i Liv Marie Schou si klasse vart først bedne om å skrive ei status­ oppdatering, etter eige ønske, men på nynorsk.

Det resulterte i meir enn ei kjapp skriveøkt. Elevane var opptekne av at det dei skreiv, måtte vere riktig, elles kunne dei jo bli tekne for å vere dumme, meinte dei. Med det var diskusjonen om rettskriving, bøyingsformer og ordval i gang. Et­ ter kvart tok klassa i bruk både pratefunksjonen og diskusjonssida, og fleire valde å gjere språket på Facebook om til nynorsk.


– Facebook er ein arena der vi ungdommane er. Vi veit korleis den fungerer. Elev ved St. Hallvard vgs.

ho har lese innlegga, ved å trykkje «liker» på kvar enkelt tekst, og held på den måten også grei over­ sikt over kven som har gjort oppgåva. – Ein må bruke mediet til den typen skriving og kommunikasjon som det er eigna til, og då er det først og fremst delingskulturen i Facebook som er det interessante, slår Liv Marie Schou fast. Ho bruker ofte facebooksida til klassa til

å dele tekstar frå media med elevane, gjerne med ei tilleggs­oppgåve der ho ber elevane bruke kommentarfeltet til å kommentere det dei les i artikkelen. På den måten trekkjer ho samfunns­ debatten inn i norskundervisninga, og gir elevane aktuelle og reelle tekstar å bryne seg på, også når dei skriv nynorsk.

Fagside på Facebook • Læraren oppretta vidare ei eiga side for klassa der alle elevane er med­ lemmer. Denne sida blir brukt mellom anna til deling av artiklar i media, til oppsummeringar frå undervisninga, og ikkje minst til små skrive­ oppgåver som elevane gjer etter til dømes å ha lese tekstar i norskfaget. Ikkje alt som blir skrive på denne sida, er på nynorsk, men læraren er opp­ teken av at ein treng ikkje nødvendigvis å drive med nynorskundervisning som ein separat del. Ein kan godt arbeide med litteratur sam­stundes som elevane har nynorsk som arbeidsspråk. Den omtala sida er open for at andre kan kome inn og sjå korleis dei arbeider, men læraren har òg oppretta ei liknande side for ei vg1-klasse, og den er lukka for andre enn lærar og elevar. Varierte metodar • Kva er så gevinsten av å velje ein slik arbeidsmetode i norskfaget og i nynorskundervisninga spesielt? Både Liv Marie­ Schou og elevane hennar er opptekne av at arbeid­ på Facebook må vere ein av mange arbeids­metodar i norskundervisninga. Det har inga hensikt å bruke heile timen på Facebook, då er det lett å bruke tida på heilt andre ting, seier elevane sjølve. Tekstane ein skriv i dette mediet, er korte, og det er viktig at innhaldet i det som blir skrive,­er meiningsberande og poengtert. Det som likevel gjer skrivinga spesielt spennande, er at innlegga dei skriv, også blir lesne med ein gong dei er publiserte, og ikkje sjeldan får ein direkte reaksjonar på det ein ytrar. Læraren markerer at

Tilleggsstoff Debatt om Facebook i undervisninga: http://blogg.iktsenteret.no/content/201102/sosiale-medier-i-skolen Liv Marie Schou si bloggside, innlegg om Facebook i undervisninga: http://livmarieschou.blogspot.com/2010/12/facebook-og-det-digitale.html Liv Marie Schou, artikkel i Norsklæraren nr. 3 2010: http://www.norskundervisning.no/

11


I eitt av kompetansemåla i norskfaget etter 10. årstrinn heiter det at eleven skal kunne «bruke lesestrategier variert og fleksibelt i lesing av skjønnlitteratur og sakprosa». Korleis skal eleven kunne tileigne seg denne omfattande kompetansen?

Å lese med læraren som modellør Tekst: Ingrid Slettevoll bilete: Snöball film Læraren får ei avgjerande rolle i prosessen. Steg for steg må læraren modellere og forklare korleis han går fram, på same måten som ein meister er modell for ein lærling. Ved Tangenåsen skole har Ellen Flognfeldt gjennomført eit litteraturprosjekt i 10. klasse rundt romanen Narnia-draumar av Lars Mæhle. I samband med prosjektet modellerer ho ulike lesestrategiar som ho vil at elevane skal ta i bruk for å få ei god litteraturoppleving.

12

Lesesirkel med roller • Som ein del av lese­ prosjektet skal elevane gjennomføre «lesesirkel med roller». Dette er ein lesestrategi som krev at læraren i detalj modellerer­og syner elevane både kva ho gjer, og formidlar kva ho tenkjer. Ellen­ Flognfeldt understrekar at læraren må vere godt førebudd. «Lesesirkel med roller» blir brukt når elevane skal lese og fordjupe seg i ein tekst i fellesskap. Både undervegs i lesinga og i gruppesamtalar

etter­på har kvar elev fått utdelt ei bestemt rolle. Korleis dette går føre seg, kan du sjå i ressurs­ pakken i praksis: nynorsk som sidemål. På den må­ ten kan vi vere fluger på veggen i klasserommet ved Tangenåsen skole der både lærar og elevar blir eksemplariske modellørar for oss.

Sjå film frå Tangenåsen på nynorsksenteret.no/ipraksis/


– Når dei drog på lofotfiske før i tida, var det om å gjere å få den beste forteljaren med i båtlaget. Dei kunne bli liggjande vêrfaste i dagevis, eg har høyrt om ein kar som fortalde historier i tre døgn, ikkje to var like!

Raske karbohydrat til sjela Tekst: Janne Karin Støylen Foto: Geir Anders Berg – Eg trur ei forteljing eller ei leseoppleving kan snu opp ned på heile livet. Kunst og kultur er drivstoff for sjela vår som vi berre må ha, seier Sissel Horndal, som har laga framsideillustra­ sjonen til denne utgåva av bladet.

Sissel Horndal er oppteken av den gode for­ teljinga. – Eg har ikkje vakse opp på gard sjølv, men besteforeldra mine hadde eit lite småbruk. Beste­mora mi var så glad i dyr, ho hadde namn på alle sauene og fortalde så fine historier om dei

til oss. Det er nok ho som er ho Johanna i boka Himmel­springaren, smiler Sissel Horndal. Arbeidet med Himmelspringaren • Den flotte biletboka om lammet Lilla Himmelspringar er det mange som er blitt glad i. Boka fekk til dømes Nynorsk barnelitteraturpris for 2008. – Eg arbeidde nokre somrar som sauegjetar, fortel Sissel. Kanskje var det då eg fekk ideen. Bileta­i boka var sterke og tydelege i hovudet­lenge­ før eg fekk laga dei. Eg har også skrive teksten­ sjølv, det er fint å kunne velje kva du vil seie med ord, og kva som er best å fortelje i bilete, fortel kunstnaren, som er utdanna både frå Kunst­skolen i Kabelvåg og Kunsthøgskolen i Bergen. – Eg var oppteken av drama­turgien, det skulle vere spennande. Ein gong las eg boka i ein barnehage og spurde dei om dei hadde høyrt for­ teljinga før. Då var det ei lita jente som sa at dei hadde boka heime. Ein tøff gut tok ordet og sa at nei, boka hadde dei ikkje, men han hadde sett filmen, ler forfattaren. – Eg elskar jobben min. No har eg det så godt, eg har flytta heim til Mørsvikbotn og byggjer eigen verkstad i eit hus der. Eg fortel på mange måtar, eg jobbar også med scenografi og teater­ manus. Eg berre må fortelje. Berre må!

13


Vevsidetips

presentert av Irene Garnes Hareide www.nynorskbok.no Det finst mange gode barne- og ungdoms­bøker på nynorsk, men det kan vere ei utfordring å halde seg oppdatert på den nye litteraturen som kjem. Nynorskbok.no er ei vevside for den som er på jakt etter gode, nyare nynorske bøker for barn og unge. Her finn du boktips, omtalar av bøker og informasjon om kva aldersgruppe bøkene kan passe til. Sida er utarbeidd av Nynorsksenteret, og vi har som mål å vere tidleg ute med å omtale dei nyaste bøkene.

Nettsida er organisert slik at dei nyaste tipsa ligg kronologisk på framsida. Via menyen på sida kan du finne alle bøkene i basen sorterte etter alders­ gruppe, sjanger og tema. Du kan til dømes orien­ tere deg etter alder ved å velje mellom «Bøker for småborn», «Barnebøker», «Ungdomsbøker» og «Bøker for dei litt eldre». Her er altså kategoriar som fangar inn alt frå dei minste barna i barne­ hagen til dei som held på med vidare­gåande opplæring. Målgruppa er både vaksne som treng inn­ spel i høve til å velje bøker for barn og unge, og

ikkje­minst barn og unge som sjølve kan lese. Vi ser for oss at nettsida, i tillegg til å fungere som ein vaksen­ressurs, kan fungere som eit verkty i undervisinga. Kva med å la elevane bruke sida og lage ei rangert liste over bøker før ein går på biblioteket? Eller kva med å la boktipsa tene som inspirasjon til at elevane sjølve kan tipse kvar­ andre om bøker dei har lese og likar?

boktips

presentert av Øystein Espe Bae Jan Roar Leikvoll: Fiolinane Jan Roar Leikvolls Fiolinane er ein svært god, poetisk roman som granskar yttergrensene av kva det vil seie å vere eit menneske. Denne vakre, men apokalyptiske romanen fortel den sterke historia til ein gut som er i ferd med å bli mann. Men dette er ingen vanleg, sosial­ realistisk oppvekstroman. Det osar av ei uroleg stemning som minner om Cormac McCarthys­ filmatiserte roman The Road. Menneska­ er av ukjend grunn innestengde på ei gigantisk søppel­ fylling der Darwins maksime om «den sterkaste sin rett» blir spelt ut i brutale former. Der lever ein nærast som skitne dyr i ein sandstorm. Dei

14

bur i provisoriske skur og er organiserte i flokkar. Dei er svoltne og sjuke – og sola gir brennemerke frå klar himmel. Den unge guten kjenner seg annleis og aleine i dette klaustrofobiske «livet» på fyllinga. Han spør seg: Kva er på utsida? Familien hans held på å gå til grunne som følgje av noko som truleg er eit svært smittsamt virus, og drap og valdtekt er vortne uproblematiserte aspekt ved den menneskelege­ eksistensen. Romanen spør: Kvar er verda, slik me kjenner ho, vorten av? Eller kjenner me ho ikkje så godt som me trudde? Den fiolinspelande bestefaren utgjer her eit halmstrå

av håp. Han har stoisk overblikk og er den som guten likar best å snakke med. Tonane frå den gamle fiolinen blir det einaste som lindrar. Fiolinane er ei uroleg og gripande bok som høver godt til elevar på vidaregåande. Ho vart no­ minert til Ungdommens kritikarpris for 2010.


F책 nyhende og oppdateringar fr책 Nynorsksenteret p책 : www.facebook.com/nynorsksenteret


B Returadresse: Nynorsksenteret, Høgskulen i Volda, Postboks 500, 6101 Volda

Nynorskopplæring er gratis, og kjem med tre nummer i året. Send eit e-brev til ror@hivolda.no for å få bladet gratis i posten. Hugs å sende med namnet og adressa di!


Nynorskopplæring nr. 11