Issuu on Google+


2


3


²Ý³Ýdz سճùÛ³Ý

ä²îØì²Ìøܺð, äàºØ, ´²Ü²êîºÔÌàôÂÚàôÜܺð

γ½ÙÁ`

ØïáñáõÙÝ»ñ

лÕÇݳϳÛÇÝ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝ 4


ºñ¨³Ý 2012

²Ý³Ýdz سճùÛ³Ý

êáõÛÝ ÅáÕáí³ÍáõÝ ³Ù÷á÷áõÙ ¿ Ñ»ÕÇݳÏÇ ³ñÓ³Ï ¨ ã³÷³Íá ëï»Õͳ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇ ÷áùñÇÏ Ù³ëÁ: лÕÇݳÏÁ ³ñÓ³Ï ¨ ã³÷³Íá á×»ñáí ÙdzųٳݳÏ` ÷áñÓ ¿ ³ñ»É Ý»ñϳ۳óÝ»É Ù³ñ¹áõ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý, ÉÇñÇϳϳÝ, ËáѳϳÝ, ѳí³ïùÇÝ ³éÝãíáÕ íÇ׳ÏÝ»ñÁ, Ç Ñݳñ³íáñÇÝ` Çñ³ñ Ùáï»óÝ»Éáí Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ áõ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ³åñáõÙÝ»ñÁ:

5


²Ý³ÏÝÏ³É Ñ»é³Ëáë³½³Ý· ÎÛ³ÝùÝ ³é³Ýó ³Ý³ÏÝϳÉÝ»ñÇ` ³Ù»Ý ÇÝã ϳñáÕ ¿ Ïáãí»É, µ³óÇ ÏÛ³ÝùÇó ¨ Ýñ³ Ù³ëÇÝ å³ïÙáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳí³ñïí»Ý ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ÙdzÛÝ, »ñµ ³í³ñïíÇ ÇÝùÁ` ÏÛ³ÝùÁ: ²ÛÝ, ÇÝãÇ Ù³ëÇÝ å³ïÙ»Éáõ »Ù, Çñ³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝ ¿, áñÇ ·É˳íáñ Ñ»ñáëÝ ÇÙ ÁÝÏ»ñ ²ßáï гÏáµÛ³ÝÝ ¿, áñÁ 60-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇÝ` 18 ï³ñ»Ï³ÝáõÙ ØáëÏí³ÛÇ ÈáÙáÝáëáíÇ ³Ýí³Ý ѳٳÉë³ñ³ÝÇ áõë³ÝáÕ ¿ñ: ܳËù³Ý áõë³ÝáÕ³Ï³Ý Ñ³Ýñ³Ï³ó³ñ³ÝáõÙ ï»Õ³íáñí»ÉÁ, ųٳݳϳíáñ³å»ë µÝ³ÏíáõÙ ¿Ç ØáëÏí³ÛÇ ÑÛáõñ³ÝáóÝ»ñÇó Ù»ÏáõÙ,պատմում էր Աշոտը: γñÍáõÙ »Ù, ѳëϳݳÉÇ ¿ ·³í³é³Ï³Ý å³ï³Ýáõ Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÝ áõ ³åñáõÙÝ»ñÁ, »ñµ ݳ ¹åñáóÇó ³ÝÙÇç³å»ë Ñ»ïá ѳÛïÝíáõÙ ¿` ѳٳñÛ³ ³ß˳ñÑÇ Ï»ÝïñáÝ Ñ³Ù³ñíáÕ ØáëÏí³ ù³Õ³ùáõÙ: ²Û¹åÇëÇ å³ï³ÝÇÝ»ñÁ ß³ï ÝÙ³Ý »Ý ÉÇÝáõ٠ϳåáõï³Ï »ñÏÝùáõ٠׳ËñáÕ ³Õ³íÝáõ Ó³·Ç, áñÁ ÷áñÓáõÙ ¿ ÉdzÃáù ëáõñ³É, Ùï³Í»Éáí` áõñ áñ ¿, ³ÙµáÕç ïÇ»½»ñùÝ ³éÝ»Éáõ ¿ Çñ è»ñÇ Ù»ç: ²ë»Ù, áñ éáõë»ñ»ÝÇÝ ïÇñ³å»ïáõÙ ¿Ç µ³í³Ï³Ý³ã³÷ ÝáñÙ³É, ù³ÝÇ áñ éáõë³Ï³Ý ¹åñáó ¿Ç ³í³ñï»É ¨ ÷áùñ ï³ñÇùÇó áñáᯐ ¿Ç ¹³éÝ³É ØáëÏí³ÛÇ ä»ï³Ï³Ý гٳÉë³ñ³ÝÇ áõë³ÝáÕ: ²é³çÇÝ ûñÝ ¿ñ, áñ ï»Õ³íáñí»É ¿Ç ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ, »ñµ ųٻñ ³Ýó ÑÝã»ó Ñ»é³Ëáë³½³Ý·Á: ºë ѳÙá½í³Í ¿Ç, áñ ³Û¹ ½³Ý·Ý ÇÙ Ñ»ï ϳå ãáõÝÇ, ù³ÝÇ áñ Ç٠ͳÝáÃÝ»ñÇó áã áù ã·Çï»ñ ³Û¹ Ñ»é³Ëáë³Ñ³Ù³ñÁ: ¾É ã»Ù ³ëáõÙ, áñ »ë ØáëÏí³ÛáõÙ ß³ï ùÇã ͳÝáÃÝ»ñ áõÝ»Ç: ì»ñóñ»óÇ Éë³÷áÕÁ, ½³Ý·áÕÝ Ç·³Ï³Ý ë»éÇó ¿ñ. - µ³ñ¨ Ò»½, µ³ñÇ ·³Éáõëï, á±Ýó »ë, »±ñµ »ë ųٳݻɅ: ÈëÇñ, Ó³Ûݹ ÙÇ ï»ë³Ï ÷áËí³±Í ¿, û± ÇÝÓ ¿ ³Û¹å»ë ÃíáõÙ, - ѳñóñ»ó ½ñáõó³ÏÇóë: àõÕ»Õë ¨ Ù³ñÙÇÝë ÉñÇí ù³ñ³ó»É ¿ÇÝ: ²Û¹ å³ÑÇÝ` Ù³ßÏáí ½·³óÇ, áñ ³Ûë Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÁ »ñϳñ ¿ 層Éáõ: л勉µ³ñ, å»ïù ¿ñ ß³ï áõß³¹Çñ ÉÇÝ»É` ³ÛÝ å³ïíáí ï³Ý»Éáõ ѳٳñ: ºë ³Ù»Ý Ï»ñå ³ß˳ïáõÙ ¿Ç Ýñ³ÝÇó óùóÝ»É Ç٠ɳñí³ÍáõÃÛáõÝÁ ¨ ³Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí` ÇÝÓ Ñ³í³ù»óÇ ¨ ÷áùñÇÏ ¹³¹³ñÇó Ñ»ïá, å³ï³ë˳ݻóÇ. - µ³ñ¨…, µ³ñ¨…, ¸áõù ÇÝå»±ë »ù…DZÝã ϳ, DZÝã ãϳ…³Ù»Ý ÇÝã ÝáñÙ³±É ¿: ⿱ áñ, ûñ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ñ»ï ³Ù»Ý ÇÝã ÷áËíáõÙ ¿, ³Û¹ ÃíáõÙ` ݳ¨ Ù³ñ¹áõ Ó³ÛÝÁ: γñÍáõÙ »ë, ùá Ó³ÛÝÁ ãDZ ÷áËí»É: ø³ÝÇ áñ, ųٳݳÏÝ ³é³Ýó ËáãÁݹáïÇ` ³ÝÁݹѳï ÑáëáõÙ ¿, ³å³ ³Ûë ÏÛ³ÝùáõÙ áã ÙÇ µ³Ý ¿É ³Ý÷á÷áË ãÇ ÙÝáõÙ, - Ýñ³Ý ¹áõñ ·³Éáõ ѳٳñ, ÷áñÓ»óÇ ÙÇ ùÇã ÷ÇÉÇëá÷³Û»É: ºë É³í »Ù, ³Ù»Ý ÇÝã ÑÇÝ Ó¨áí ¿, ³ñï³éáó ÝáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ãϳ݅¹», ³åñáõÙ »Ýù ¿ÉÇ: ²Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÁ, ¹áõ ù»½³ÝÇó å³ïÙÇñ, շատ-շատ ϳñáï»É »Ù ù»½,- ѳٳñÛ³ »ñ·»óÇÏ Ó³ÛÝáí ³ë³ó ½ñáõó³ÏÇóë: 6


ܳ ³ÛÝù³Ý ùÝùßáñ»Ý ¨ ˻ɳóÇ ¿ñ ËáëáõÙ ÇÝÓ Ñ»ï, áñ í³ÛñÏÛ³Ý ³é í³ÛñÏÛ³Ý áñáß³ÏÇ ½·³óáõÙÝ»ñ ¿ñ ³ñÃݳóÝáõÙ ÇÙ Ý»ñëáõÙ, áñÝ ³í»ÉÇ ¿ñ Ëáñ³óÝáõÙ ß÷áÃÙáõÝùë: ºë ÝáõÛÝå»ë É³í »Ù, ÇÝÓ Ùáï ¿É ¿ ³Ù»Ý ÇÝã ÑÇÝ Ó¨áí, »ë ¿É ù»½ »Ù ϳñáï»É,- Ï»ñÏ»ñáõÝ Ó³ÛÝáí å³ï³ë˳ݻóÇ »ë ¨ ÙdzÙï³µ³ñ` ßï³å»Éáí ß³ñáõݳϻóÇ. µ³, ã»±ë áõ½áõÙ ÇÝÓ ï»ëÝ»É: ¸ñ³Ýáí ÷áñÓáõÙ ¿Ç ѳëï³ï»É ³ÛÝ ÇñáÕáõÃÛáõÝÁ, áñ »ëª ǵñ Çñáù Çñ ÇÙ³ó³Í ïÕ³Ý »Ù ¨ µÝ³Ï³Ý³µ³ñ` ѳݹÇåÙ³Ý ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ ¿É ³é³çÇÝÁ »ë å»ïù ¿ ³Ý»Ç: ºÃ» ¹áõ 㽳ݷ»Çñ, ³å³ ùÇã Ñ»ïá »ë å»ïù ¿ ù»½ ½³Ý·»Ç, ³ÛÝå»ë áñ, ÏѳݹÇå»Ýù ¨ ¹»Ù ³é ¹»Ù ÏËáë»Ýù ¨ ϳñáïÝ»ñë ϳéÝ»Ýù Çñ³ñÇó: ºë Ùï³ÍáõÙ ¿Ç, áñ ¹ñ³ÝÇó Ñ»ïá Ýñ³Ý ÙÝáõÙ ¿ñ ÙdzÛÝ Å³Ù áõ ï»Õ Ýß»É, áñå»ë½Ç Ù»Ýù ³ñ³· ѳݹÇå»ÇÝù: ²Û¹ å³ÑÇÝ ÇÝÓ ³ñ¹»Ý Ù»Ï ³ÛÉ ÙÇïù ¿É ¿ñ ³Ýѳݷëï³óÝáõÙ. ÇÝã å³ï³ëË³Ý å»ïù ¿ ï³ÛÇ Ýñ³ ³ÛÝ Ñ³ñóÇÝ, û ÇÝãáõ »Ù ˳µ»É, áñ ǵñ` ׳ݳãáõÙ »Ù Çñ»Ý: ºí ³ÝÙÇç³å»ë ¿É áõÕ»ÕáõÙë ÇÝã-áñ ÙÇïù ϳÛÍÏÉï³ó. »ë Ýñ³Ý ϳë»Ù, áñ ÁݹáõÝ»ÉáõÃÛ³Ý ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï` ٳûٳïÇϳÛÇ ËݹÇñÝ»ñÇó Ù»ÏÇ íñ³ ÙÇ ³ÕçÇÏ ß³ï ¹Åí³ñ³ÝáõÙ ¿ñ ¨ ã¿ñ ϳñáÕ³ÝáõÙ ÉáõÍ»É: ºë û·Ý»óÇ Ýñ³Ý ¨ ùÝÝáõÃÛ³Ý ³í³ñïÇó Ñ»ïá ݳ ÇÝÓ ßÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝ Ñ³ÛïÝ»ó, ÃáÕ»ó Çñ Ñ»é³Ëáë³Ñ³Ù³ñÁ, ÇÝÓ³ÝÇó ÝáõÛÝå»ë Ñ»é³Ëáë³Ñ³Ù³ñ Ëݹñ»ó ¨ ³ë³ó. »Ã» ÁݹáõÝí»Ýù, ÇÝùÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý ÇÝÓ Ï½³Ý·Ç: ¸» »ë ¿É ÃáÕ»óÇ ³Ûë Ñ»é³Ëáë³Ñ³Ù³ñÁ, ³ÛÝå»ë áñ` »ë áãÇÝã ã»Ù ˳µ»É: ÎÑÇß»óÝ»Ù, áñ Ëáë³ÏóáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ³ë³óÇ Ý³¨, áñ Çñ Ó³ÛÝÝ ¿É ¿ ϳñÍ»ë ÙÇ ï»ë³Ï ÷áËí³Í: ²Û¹ Å³Ù³Ý³Ï Ý³ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ïѳϳ¹³ñÓÇ.- µ³, »Ã» ¹áõ Ýáñ »ë »Ï»É, ÇÝã ·Çï»Çñ á±ñ ë»ÝÛ³ÏáõÙ ¨ DZÝã Ñ»é³Ëáë³Ñ³Ù³ñÇ ï³Ï å»ïù ¿ ÉÇÝ»ë, áñ ݳ˳å»ë ³Ûë Ñ»é³Ëáë³Ñ³Ù³ñÁ ïí»É ¿Çñ ÁÝÏ»ñáõÑáõ¹, - ÙÇ ï»ë³Ï ѳÕÃáÕÇ Ï»óí³Íùáí ÏѳñóÝÇ ³ÝͳÝáÃáõÑÇÝ: - Ø»Ýù ѳۻñë, µÝ³íáñáõÃÛ³Ý ÙÇ ·ÇÍ áõÝ»Ýù. »Ã» ÙÇ ³Ý·³Ù ï»Õ³íáñíáõÙ »Ýù áñ¨¿ ÑÛáõñ³ÝáóÇ áñ¨¿ ѳٳñáõÙ, ³å³ ëáíáñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³Ûݪ ѻﳷ³ÛáõÙ ¨ë ÷áñÓáõÙ »Ýù ³åñ»É ³Û¹ ÝáõÛÝ Ñ³Ù³ñáõÙ ¨ ¹³ ÑÇÙݳϳÝáõ٠ѳçáÕáõÙ »Ýù: Ø»Ýù ÙÇ ùÇã å³Ñå³ÝáÕ³Ï³Ý ÅáÕáíáõñ¹ »Ýù, - íëï³Ñ ïáÝáí ³ë³óÇ »ë: гÙá½í³Í ÉÇÝ»Éáí, áñ ³ñ¹»Ý ϳëϳÍÇ áã ÙÇ ï»Õ ã»Ù ÃáÕÝáõÙ, ëÏë»óÇ ³ÝóÝ»É §Ñ³ñÓ³Ïٳݦ. ³ÕçÇÏ, ÇëÏ ¹áõ ѳÙá½í³±Í »ë, áñ »ë ùá ÇÙ³ó³Í ïÕ³Ý »Ù: ⿱ áñ, ϳëϳͻóÇñ ¨ ³ë³óÇñ. ÇÙ Ó³ÛÝÁ ϳñÍ»ë ÙÇ ï»ë³Ï ÷áËí³Í ¿: -Ø»Ï- »ñÏáõ ѳñóáí »ë ÇëÏáõÛÝ Ïå³ñ½»Ù` ¹áõ ÇÙ ÇÙ³ó³Í ïÕ³Ý »ë, û± áã, - ÝáõÛÝ íëï³ÑáõÃÛ³Ùµ å³ï³ë˳ݻó ݳ ¨ ³í»É³óñ»ó. áõÕÕ³ÏÇ, ³Ûë å³ÑÇÝ ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÁ ¹³ ã¿, ³ÛÉ ³ÛÝ, áñ ¹áõ ß³ï ˻ɳóÇ ïÕ³ »ë »ñ¨áõÙ,- ѳÙá½í³Í ïáÝáí ³í»É³óñ»ó ³ÝͳÝáÃáõÑÇÝ: лïá ¿É, 7


ѳٳñÛ³ ѳÙá½í³Í ïáÝáí ³ë³ó. ¹áõ »ñ¨Ç Ýáñ ͳÝáÃáõÃÛáõÝÝ»ñ ã»ë ëÇñáõÙ: ö³ëïáñ»Ý, ݳ ÇÝÓ ï³ÉÇë ¿ñ ѳñó»ñ, áñáÝó ѳٳñ ÃáÕÝáõÙ ¿ñ å³ï³ë˳ÝÝ»ñÇ ÙdzÛÝ Ù»Ï ï³ñµ»ñ³Ï: -ƱÝã »ë ³ëáõÙ,- ѳٳñÛ³ ·áé³Éáí ³ñï³ë³Ý»óÇ ¨ ß³ñáõݳϻóÇ. »ë Çëϳå»ë Ýáñ ͳÝáÃáõÃÛáõÝÝ»ñ ã»Ù ëÇñáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ³Ûë ¹»åùÝ áõñÇß ¿: -ȳí, ɳí…, - »ë ù»½ ÷áñÓ»Éáõ ѳٳñ ³ë³óÇ ¨ ß³ï ³ñ³· ¿É ѳëϳó³, áñ ¹áõ ¿É ã»ë ϳëϳÍáõÙª Ù»ñ ³ÝͳÝáà ÉÇÝ»Éáõ ÇñáÕáõÃÛ³Ý Ù»ç ¨ ³Ù»Ý Ï»ñå ³ß˳ïáõÙ »ë, áñ Ù»Ýù` áã ÙdzÛÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý Í³ÝáóݳÝù, ³Ûɨ ÷áñÓáõÙ »ë ³í»ÉÇÝ` ³Ù»Ý ÇÝã ³ÝáõÙ »ë, áñå»ë½Ç Ù»Ýù Ñ»Ýó ³Ûëûñ ѳݹÇå»Ýù,- ÙÇ ï»ë³Ï Çñ»ÝÇó ·áÑ ³ë³ó ³ÝͳÝáÃáõÑÇÝ: ¸áõ ÇÝÓ áõ±Ù ï»ÕÝ »ë ¹ñ»É. µ³í³Ï³Ý ã¿ áõ½áõÙ »ë ͳÝáÃ³Ý³É ÇÝÓ Ñ»ï, ÷áñÓáõÙ »ë ݳ¨, áñ ÝáõÛÝ ûñÁ ¨»Ã ѳݹÇå»Ýù: âÝ³Û³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ ³Ñ³íáñ ß³ï ¿Ç áõ½áõÙª í³ÛñÏÛ³Ý ³é³ç ï»ëÝ»É ³Û¹ ³ÕçϳÝ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí ѳٳñÛ³ íëï³Ñ ¿Ç. »Ã» Ýñ³Ý ³ë»Ù, áñ ³Ûë ³Ù»ÝÁ µÉ»ý ¿, ݳ ³ÝÙÇç³å»ë Ïϳ˻ñ Éë³÷áÕÁ ¨ »ë Çëå³é ÏÏáñóÝ»Ç Ýñ³Ý: ²Û¹ å³ÑÇÝ ß³ï ϳñ¨áñ ¿ñ, áñå»ë½Ç ³å³Ñáí»Ç »ñÏËáëáõÃÛ³Ý ³ÝÁݹѳïáõÃÛáõÝÁ ¨ áñå»ë½Ç Ýñ³ ÙÇïùÁ ½µ³Õí³Í ÉÇÝ»ñ ÙdzÛÝ ÁÝóóÇÏ Ñ³ñó áõ å³ï³ë˳ÝÝ»ñáí áõ ݳ Å³Ù³Ý³Ï ãáõݻݳñ ³ÛÉ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñ ³Ý»Éáõ ¨ ³ñ³· µ³ó³Ñ³Ûï»Éáõ ³Û¹ µÉ»ýÁ: ¸ñ³ ѳٳñ, ß³ï ³ñ³· ³ë³óÇ. DZÝã ͳÝáÃáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ¿ ËáëùÁ, 㿱 áñ ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ÇÝù¹ ³ë³óÇñ, áñ ÁݹáõÝí»Éáõó Ñ»ïá ÇÝÓ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ï½³Ý·»ë: ²ÛÝå»ë áñ, Çëϳå»ë ã»Ù ѳëϳÝáõÙ, û ÇÝãÇ Ù³ëÇÝ ¿ ËáëùÁ, - ÷áñÓ»óÇ í»ñçÇÝ µ³é»ñÁ íëï³Ñ ³ñï³ë³Ý»É, áñå»ë½Ç ÷³ñ³ï»Ù Ýñ³ ϳëϳÍÝ»ñÝ ÇÙ ³ÝÏ»ÕÍáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ ¨ ³Ù»Ý ÇÝã í»ñçݳϳݳå»ë ÑÇÙÝáíÇÝ Ë××»Ç áõ çÝç»Ç` ÇÝÓ µ³ó³Ñ³Ûï»Éáõ µáÉáñ ׳ݳå³ñÑÝ»ñÁ: ¸» ɳí…ɳí, ϳï³Ï ¿Ç ³ÝáõÙ, ù»½ ¿Ç ÷áñÓáõÙ: àõ½áõÙ ¿Ç ÇٳݳÉ, ³ñ¹Ûá±ù ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ñ»ïá ÇÝÓ ã»ë Ùáé³ó»É: ⿱ áñ ÏÛ³ÝùáõÙ Ï³Ý ³ÏÝóñÃÝ»ñ, áñáÝù ¹³ñ»ñ ³ñÅ»Ý: ä³ñ½³å»ë, ÷áñÓáõÙ ¿Ç áõñÇßÇ ³ÝáõÝÇó ѳݹ»ë ·³É ¨ ÙÇ ùÇã Ñá·áõ¹ Ñ»ï ˳ճÉ: ÐÇÙ³ ³ñÇ ÃáÕÝ»Ýù ³Ûë óïñáÝÁ ¨ Éáõñç Ëáë»Ýù,- ³Ûë ³Ù»ÝÝ ³ÛÝù³Ý Éáõñç ¿ñ Ý»ñϳ۳óÝáõ٠ݳ, áñ ùÇã ¿ñ ÙÝáõ٠ѳí³ï³ÛÇ ÇÙ ÑáñÇÝ³Í å³ïÙáõÃÛ³ÝÁ: ȳí, ³ÛÅÙ Ù»½ Çëϳå»ë ³ÛÉ µ³Ý ãÇ ÙÝáõÙ ³Ý»É, ù³Ý ų٠áõ ï»Õ å³Ûٳݳíáñí»É ¨ ßï³å ѳݹÇå»É,- ÙÇ ùÇã ëñïÝ»Õ³Í ³ë³óÇ »ë: â»Ù ѳëϳÝáõÙ, ¹Åí³±ñ ¿ áñ¨¿ ï»Õ Ýëï»É áõ ½ñáõó»É, áñ ³ñ¹»Ý Ùáï Ù»Ï Å³Ù ¿ Ñ»é³Ëáëáí »Ýù ½ñáõóáõÙ: ºÃ» Ùïù³÷áËí»É »ë ¨ ã»ë áõ½áõÙ ÇÝÓ ï»ëÝ»É, ³å³ áõÕÕ³ÏÇ` ³Û¹å»ë ¿É ³ë³, û ã¿ ÙÇ ï»ë³Ï áÝó áñ Ó·áõÙ »ë…: ºÃ» ³Ùé³ÝÁ ³ë»É »ë, áñ Ͻ³Ý·»ë, ÑÇÙ³ ¿É ÷áßÙ³Ý»É ¨ ½áõï å³ñï³Ï³ÝáõÃÛáõÝ »ë ϳï³ñáõÙ, ³ë»Ù áñ, ¹ñ³ ϳñÇùÁ ãϳ: ²ñÇ 8


÷³Ï»Ýù ³Ûë ³ÝåïáõÕ Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÁ: ÖÇßïÝ ³ë³Í, »ë ³ÛÉ ×³Ý³å³ñÑ ãáõÝ»Ç ¨ ÙÝáõÙ ¿ñ ÙdzÛÝ Ýñ³Ý óëÇµÇ ·ó»É: ö³ëïáñ»Ý, ¹áõ åݹáõÙ »ë, áñ Ù»Ýù Çñ³ñ ׳ݳãáõÙ »Ýù ¨ ÙÝáõÙ ¿ å³Ûٳݳíáñí»Ýù áõ ѳݹÇå»±Ýù, - ѳñóñ»ó ³ÝͳÝáÃáõÑÇÝ: ¸áõ ѳݹÇåáõÙ »ë ³é³ç³ñÏáõÙ ÙÇ Ù³ñ¹áõ, áñÁ Å³Ù³Ý³Ï ¨ ó³ÝÏáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ Ñ³Ý¹Çå»Éáõ` ÝáõÛÝÇëÏ Çñ ͳÝáÃÝ»ñÇ ×ÝßáÕ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛ³ÝÁ: ¾É ã»Ù ³ëáõÙ, áñ ϳñáÕ ¿Ç ù»½ ÁݹѳÝñ³å»ë 㽳ݷ»É ¨ ³Ûë å³ÑÇÝ` ÝÙ³Ý ËݹñÇ ³éç¨ ã¿ÇÝù ϳݷÝÇ: гٳñÇñ, áñ ³Ûëûñ ù»½ ã»Ù ½³Ý·»É, ³ÛÝå»ë áñ, ³ñÇ ÷³Ï»Ýù ³Ûë Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÁ` ѳïϳå»ë ѳݹÇåÙ³Ý Ù³ëáí: ÆëÏ ³ÛÉ Ã»Ù³Ý»ñáí, ϳñáÕ »Ýù ½ñáõÛóÁ ÝáñÙ³É Ó¨áí ß³ñáõݳϻÉ: ÆëÏ »Ã» ¹áõ ³ÛÉ ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñ »ë ÷³÷³·áõÙ, ³Û¹ ¹»åùáõÙ Ù»ñ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÉñÇí ÷³Ïí³Í »Ý,- ÏïñáõÏ ïáÝáí »½ñ³÷³Ï»ó ³ÕçÇÏÁ: -²ñÇ ÷³Ï»Ýù, - ÝáõÛÝ ïáÝáí å³ï³ë˳ݻóÇ »ë ¨ ³í»É³óñÇ. »ë ËݹÇñ ãáõÝ»Ù, áõÕÕ³ÏÇ ã»Ù ѳëϳÝáõÙ, ÇÝãáõ± »ë ï³ñûñÇÝ³Ï Ï»óí³Íù ÁݹáõÝáõÙ, »ñµ ËáëùÁ ·ÝáõÙ ¿ª ѳïϳå»ë ѳݹÇåÙ³Ý Ù³ëÇÝ: ºÃ» í³Ë»ÝáõÙ »ë, ¹³ ³ÛÉ ËݹÇñ ¿: ²Û¹ ¹»åùáõÙ, ϳñ»ÉÇ ¿ ³Ûë Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÁ ÷³Ï»É ¨ ³í³ñï»É ³Ûë` 10- ñ¹ ¹³ñÇÝ í³Û»É ½ñáõÛóÁ: -ƱÝã 10– ñ¹ ¹³ñ, ÇÝã µ³Ý,…ÇÝãDZó »ë ¹áõ ËáëáõÙ, 㻱٠ѳëϳÝáõÙ: гñÛáõñ ³Ý·³Ù ³ë³óÇ. µ³Ý »ë ³ëáõÙ, áõÕÕ³ÏÇ ³ë³, DZÝã »ë ù»½ ë³ñ áõ Óáñ ·óáõÙ: ºë ѳñ·áõÙ »Ù ³ÝÙÇç³Ï³Ý ¨ ѳٳñÓ³Ï ïճݻñÇÝ: » ã¿, ÍéÙéíáõÙ »ë, ù»½ ³Ûë áõ ³ÛÝ ÏáÕÙ »ë Ë÷áõÙ ¨ áã ÙÇ ÏáÝÏñ»ï µ³Ý ã»ë ³ëáõÙ: ºÃ» ¹Åí³ñ³ÝáõÙ »ë Ó¨³Ï»ñå»É, ³Û¹ ¹»åùáõ٠ϳñáÕ »Ù ù»½ û·Ý»É, ³ÛÝå»ë áñ, ÙÇ ³Ù³ãÇñ, ³ë»ÉÇù¹ Ý»ñϳ۳óñáõ áõÕÇÕ ¨ ³ÝÙÇç³Ï³Ý: -²ÕçÇÏ ç³Ý, »ë ³Ù³ã»Éáõ µ³Ý ãáõÝ»Ù, ù³ÝÇ áñ ³Ù³ã»Éáõ áã ù³ÛÉ ã»Ù ³ñ»É, ÇëÏ ³Ûë ù³áëÁ ¹áõ »ë ë³ñù»É ¨ ã»Ù ѳëϳÝáõÙ, áñÝ ¿ ùá Ýå³ï³ÏÁ: ¼³Ý·áÕÁ ¹áõ »ë, ¹áõ ¿É å»ïù ¿ áõÕÕ³ÏÇ ¨ ³ÝÙÇç³Ï³Ý Ó¨³Ï»ñå»ë ³ë»ÉÇù¹: ºÃ» áõ½áõÙ »ë ѳݹå»É ÇÝÓ, ë³Ï³ÛÝ ³Ù³ãáõÙ »ë, ³Û¹ ¹»åùáõÙ ³ë»Ù ù»½, áñ Ù»ñ ³Ûëûñí³ Ñ³Ý¹ÇåáõÙÁ` ùá í³ñùÇ µ³ó³ë³Ï³Ý Ïáãí»Éáõ í»ñ³µ»ñÛ³É áñ¨¿ »ñ³Ý· ãÇ å³ñáõݳÏáõÙ: ÆëÏ »Ã» í³Ë»ÝáõÙ »ë, ³å³ ³ë»Ù, áñ ùá ÙÇ Ù³½Ý ³Ý·³Ù ãÇ å³Ï³ëÇ ¨ Ù»ñ ѳݹÇåÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ¹áõ ÏÉÇÝ»ë ÉñÇí ³å³Ñáí Ó»éù»ñáõÙ: âÝ³Û³Í ³ÝѳëϳݳÉÇ ¿, û ùá ù³Õ³ùáõÙª ¹áõ ÇÝÓ³ÝÇó ÇÝãáõ å»ïù ¿ í³Ë»Ý³ë: Ðá, ·³½³Ý ã»Ýù, áñ ù»½ áõï»Ýù: ƱÝã í³Ë»Ý³É, DZÝã µ³Ý, ÑÇÙ³ ¿É óëÇµÇ »ë ·óáõ±Ù ÇÝÓ, ³ñѳٳñ³Ï³Ý ïáÝáí ³ë³ó ݳ: ºÃ» ß³ï »ë áõ½áõÙ, áñ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ñ³Ý¹Çå»Ýù, ³å³ áõÕÕ³ÏÇ` ³Û¹å»ë ¿É ³ë³, û ã¿ ùá Ù³ÝÛáíñÝ»ñáí` ³ÛÝ ¿É ÇÙ å³ñ³·³ÛáõÙ, ѳçáÕáõÃÛ³Ý ã»ë ѳëÝÇ: ÜáñÇó »Ù ÏñÏÝáõÙ, »ë ѳñ·áõÙ »Ù ³ÝÙÇç³Ï³Ý ¨ ïÕ³Ù³ñ¹ ïճݻñÇÝ: âѳëϳó³, ³ñ¹»Ý ëÏë»É »ë ϳëϳͻ±É ÇÙ ïÕ³Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý íñ³,½³Ûñ³ó³Í Ý»ï»óÇ »ë ¨ ³í»É³óñÇ. í»ñç³å»ë, á±ñÝ ¿ Ù»ñ ûٳÝ. 9


ѳݹÇåáõÙÁ, û± ³Ý³ïáÙdzÝ: ²ÛÝå»ë áñ, ³ñÇ ³í³ñï»Ýù ³Ûë ³ÝÙÇï Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÁ ¨ áñáß»Ýù Ù»ñ ѻﳷ³ ³Ý»ÉÇùÁ: ºë ù»½ ³Ûɨë áõñÇß µ³Ý ãáõݻ٠³ë»Éáõ: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í, ѳïϳå»ë ³Ûë í»ñçÇÝ Ëáëù»ñÝ ³ñï³ë³Ý»ÉÇë ½·³óÇ, áñ Ù»çë ÝáõÛÝÇëÏ ÏÇñù ¿ñ ß³ñÅíáõÙ ¨ ·Ý³Éáíª Ýñ³Ý ï»ëÝ»Éáõ ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ ÇÙ Ù»ç ³Ñ³·Ý³ÝáõÙ ¿ñ: ºí áñå»ë½Ç` ѳÝϳñÍ ãÏáñóݻ٠Ýñ³Ý, ³ÝÙÇç³å»ë ³í»É³óñÇ. Ù»Ýù ϳñáÕ »Ýù ݳ¨ í³ÕÁ Ï³Ù Ù»Ï áõñÇß ûñ ѳݹÇå»É, ¹ñ³ÝÇó áãÇÝã ãÇ ÷áËíÇ: -¸», »Ã» ¹áõ áñáᯐ »ë, áñ Ù»ñ ѳݹÇåáõÙÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇ ¿ ¨ ÙÝáõÙ ¿ ÙdzÛÝ ûñÁ áñáß»Ýù, ³å³ »ë ³é³ç³ñÏáõÙ »Ù ѳݹÇå»É ѳçáñ¹ ï³ñÇ` ³Ûë ÝáõÛÝ ûñÁ,- ³ë³ó ³ÝͳÝáÃáõÑÇÝ: ¸áõ` ³é³Ýó ͳÝáà ÉÇÝ»Éáõ ÇÙ Ý»ñùÇÝ µÝáõÛÃÇÝ ¨ ³ñï³ùÇÝ Ï»ñåÇÝ, ³é³ç³ñÏáõÙ »ë ѳݹÇåáõÙ: ºÃ» »ë ¿É í»ñóݻ٠áõ ѳٳӳÛÝ»Ù, Ñ»ï³ùñùÇñ ¿. ¹áõ ã»±ë ½³ñٳݳ ÇÙ ³Û¹ ù³ÛÉÇ íñ³` å³ñáÝ å³Ñå³ÝáÕ³Ï³Ý Ñ³Û: γñÍáõÙ »Ù Ñ»é³ËáëÁ »ñϳñ ½µ³Õ»óñ»óÇÝù, 㿱 áñ ϳñáÕ ¿ ÁÝÏ»ñáõÑǹ ù»½ г۳ëï³ÝÇó ½³Ý·»É, ³ÛÝå»ë áñ Ñ»ïá ÏËáë»Ýù: ¼·³Éáí, áñ ݳ å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ ¹Ý»É Ñ»é³ËáëÁ, »½ñ³÷³ÏÇã µ³é»ñÁ ¹»é ã³í³ñï³Í` »ë ³ñ³· Ùï³ Ëáë³ÏóáõÃÛ³Ý Ù»ç ¨ ³ë³óÇ. ûï³ñáõÃÛ³Ý Ù»ç` »ë ß³ï Ù»Ý³Ï »Ù ½·áõÙ ÇÝÓ: ⿱ áñ, µ³óÇ ù»½³ÝÇó »ë ³Ûëï»Õ áã ÙÇ Ñ³ñ³½³ï ãáõÝ»Ù: л勉µ³ñ Ïáõ½»Ý³ÛÇ, áñ ¹áõ ÁÝÏ»ñ³Ïó»Çñ ¨ ÷³ñ³ï»Çñ Ç٠ٻݳÏáõÃÛáõÝÁ: ºí Ñ»ïá, ³Ûë ³Ù»ÝÁ áã û å³ï³Ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ ¿, ³ÛÉ ²ëïÍá ݳ˳ËݳÙáõÃÛáõÝ, ³ÛÝå»ë áñ Ù»Ýù ã»Ýù ϳñáÕ ã»ÝóñÏí»É îÇñáç ϳÙùÇÝ: ²Û¹ å³ÑÇÝ ÇÝÓ ÃíáõÙ ¿ñ, »Ã» ݳ ÏáÕùÇë ÉÇÝ»ñ, ³å³ ³ÏÝóñà ³Ý·³Ù ã¿Ç ÏáñóÝÇ` Ýñ³Ý ·ñÏ»Éáõ, ѳٵáõñ»Éáõ ¨ ë»ùëáí ½µ³Õí»Éáõ ѳٳñ: -ºÃ» ¹áõ ²ëïÍá ³ÝáõÝÇó »ë ËáëáõÙ, áõñ»ÙÝ` ϳñ»ÉÇ ¿ ù»½ íëï³Ñ»É ¨ ·³É ѳݹÇåÙ³Ý,- ³ë³ó ³ÝͳÝáÃáõÑÇÝ: γñ¨áñÁ, áñ ¹áõ ã»ë ϳñáÕ íï³Ý·³íáñ Ù³ñ¹ ÉÇÝ»É: ìëï³Ñ »Ù, áñ ù»½ Ùáï ѳëï³ï ËáëáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Ñá·¨áñÁ, ³ÛÝå»ë áñ ï»Õ áõ ų٠³ë³ ¨ Ù»Ýù ÏѳݹÇå»Ýù: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í,- ÍÇͳջÉáí ß³ñáõݳϻó ³ÝͳÝáÃáõÑÇÝ,- »ë ³í»ÉÇ ß³ï ½·³óÙáõÝù³ÛÇÝ ¿³Ï »Ù, ù³Ý áõÕ»Õ³ÛÇÝ ¨ ù³ÝÇ áñ ¹áõ ¿É ÙdzÛÝ Ñá·¨áñ »ë, Ù»Ýù Ïѳí³ë³ñ³Ïßé»Ýù ¨ ÏÉñ³óÝ»Ýù Çñ³ñ: ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ³ë»Ù áñ, ë³ µ³ó³éÇÏ ¹»åù ¿ ÇÙ ÏÛ³ÝùáõÙ, »ñµ ÝáõÛÝ ûñÁ ͳÝáóݳ٠ٻÏÇ Ñ»ï ¨ ÝáõÛÝ ûñÝ ¿É ѳݹÇå»Ù: ºÃ» ÙÇÝ㨠å³Û³Ù³Ýíáñí»ÉÁ ÙÇïùë ã÷áË»óÇ, ³å³ Ù»Ýù ³Ýå³ÛÙ³Ý ÏѳݹÇå»Ýù: -ø³ÝÇ áñ, »ë ù³Õ³ùÇÝ É³í ͳÝáà ã»Ù, »ë ϳë»Ù ųÙÁ, ÇëÏ ¹áõ` ï»ÕÁ ¨ ÏѳݹÇå»Ýù,- »½ñ³÷³ÏÇã ïáÝáí ³ë³óÇ »ë: ä³Ûٳݳíáñí»óÇÝù: ºë ÷³Ûɳï³ÏáÕ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ùµ` 10 ñáå» ßáõï Ñ³ë³ Å³Ù³¹ñ³í³Ûñ: âÝ³Û³Í ë³ñë³÷»ÉÇ ß³ï Ñáõ½í³Í ¿Ç, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí` ÙïáíÇ Ù»Ãá¹Ý»ñ ¿Ç Ùß³ÏáõÙ, û ÇÝãå»ë Ýñ³Ý ѳÙá½»Ù` ÑÛáõñ³Ýáó ï³Ý»Éáõ ѳٳñ: Þáõïáí ÙÇ ãùÝ³Õ Ù»ù»Ý³ Ùáï»ó³í ¨ ÇÝÓ Ãí³ó, áñ ÑÇÙ³ ³Û¹ Ù»ù»Ý³ÛÇó ¹áõñë Ï·³ ݳ ¨ í»ñç³å»ë Ïï»ëݻ٠Ýñ³Ý: ÆÙ Ùï³¹³ßïáõÙ` ųٳ¹ñ³í³Ûñ-ÑÛáõñ³Ýáó 10


ï³ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ ¿ñ ¨ ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ ëå³ëíáÕ` ÇÙ ³Ý»ÉÇùÝ»ñÇ ï»ëɳϳÝÁ: Üñ³ ųٳÝáõÙÇó Ñ»ïá ųٳݳÏÁ ß³ï ¹³Ý¹³Õ ¿ñ ³ÝóÝáõÙ ¨ ݳ ѳٳéáñ»Ý ã¿ñ ÇçÝáõÙ Ù»ù»Ý³ÛÇó: Ø»Ï ¿É, ѳÝϳñÍ Ù»ù»Ý³ÛÇ ¹áõéÁ µ³óí»ó, í³ñáñ¹Á Çç³í, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó Ùáï»ó³í í»ñçÇÝ ¹é³ÝÁ ¨ µ³ó»ó ³ÛÝ: ØÇÝ㨠ݳ ÏÇçÝ»ñ` ÇÙ Ñáõ½ÙáõÝùÇÝ ·áõÙ³ñí»É ¿ñ ݳ¨ ³ÛÝ, áñ ѳëï³ï` ³Û¹ ³ÕçÇÏÁ Ï³Ù Ù»Í å³ßïáÝÛ³ÛÇ, ϳ٠¿É ٻͳѳñáõëïÇ ³ÕçÇÏ ¿, ³ÛÝå»ë áñ` ÇÝÓ áõ ÇÙ åɳÝÝ»ñÇÝ Ý³Ë³ÝÓ»É ã¿ñ ϳñ»ÉÇ: ì³ÛñÏÛ³ÝÝ»ñÁ ¹³Ý¹³Õáñ»Ý ³ÝóÝáõÙ ¿ÇÝ, ÇëÏ Ý³ ã¿ñ ÇçÝáõÙ: ì³ÛñÏÛ³ÝÝ»ñÇ ÁÝóóùÇ Ñ»ï ÇÙ ÙáÉáñáõÃÛáõÝÁ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ñ ³×»É ¨ »ë áãÇÝã ã¿Ç ѳëϳÝáõÙ: ì³ñáñ¹Á Ïé³ó³í, Ù³ñÙÝáí ³Ýó³í Ù»ù»Ý³ÛÇ Ù»ç ¨ ³ÛÝï»ÕÇó ¹áõñë µ»ñ»ó Ó»éùÇ ÙÇ Ñ»Ý³Ï: øÇã ¿ñ ÙÝáõÙ ½³ñÙ³ÝùÇó ßáÏÇ Ù»ç ÁÝÏÝ»Ç: ØÇ Ï»ñå ÇÝÓ Ñ³í³ù»óÇ ¨ ß³ñáõݳϻóÇ Ñ»ï¨»É Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ: ì³ñáñ¹Á ÝáõÛÝ Ï»ñå` ¨ë Ù»Ï ³Ý·³Ù Ù³ñÙÝáí Ùï³í Ù»ù»Ý³ ¨ ¹áõñë µ»ñ»ó »ñÏñáñ¹ ѻݳÏÁ: ²í»Éáñ¹ »Ù ѳٳñáõÙ Ýϳñ³·ñ»É` ³Û¹ å³ÑÇÝ ÇÙ ³åñ³Í ½·³óáõÙÝ»ñÁ: ì³ñáñ¹Á »ññáñ¹ ³Ý·³Ùª Ïé³ó³Í ³Ýó³í Ù»ù»Ý³ÛÇ Ù»ç ¨ ¹áõñë »Ï³í Çñª ³÷»ñÇ Ù»ç ³é³Í ÇÙ ½ñáõó³ÏóÇ Ó»éù»ñÁ ¨ ÷áñÓ»ó Ýñ³Ý û·Ý»Éáí` Çç»óÝ»É Ù»ù»Ý³ÛÇó: ²ãù»ñÇë µÇµ»ñÁ ɳÛݳó»É ¿ÇÝ ÙÇÝ㨠í»ñçÇÝ ë³ÑÙ³ÝÁ, ÇëÏ áõÕ»Õë ÉñÇí ³ñ·»É³Ïí»É ¿ñ ¨ »ë ÉñÇí Ïáñóñ»É ¿Ç Ùï³Í»Éáõ áõݳÏáõÃÛáõÝÁ: », ÇÝãù³Ý 層ó ³Û¹ åñáó»ëÁ, ã»Ù ϳñáÕ ³ë»É: лÝó ëó÷í»óÇ, Ýϳï»óÇ` ³ÝͳÝáÃáõÑÇÝ ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ Ï³Ý·Ý³Í áïù»ñÇ íñ³` Ó»éù»ñáí Ñ»Ýí»É ¿ñ Ù»ù»Ý³ÛÇÝ, ÇëÏ í³ñáñ¹Á áõÕ¨áñíáõÙ ¿ñ ¹»åÇ Ñ»Ý³ÏÝ»ñÇ ÏáÕÙÁ` ѳí³Ý³µ³ñ ¹ñ³Ýù µ»ñ»Éáõ ¨ ï»Õ³íáñ»Éáõ ³ÝͳÝáÃáõÑáõ è»ñÇ ï³Ï: ºë ã¿Ç ÏáÕÙÝáñáßíáõÙ` ݳ ѳñµ³Í ¿, û±…: ì³ñáñ¹Á ï»Õ³íáñ»ó ѻݳÏÝ»ñÁ ¨ ³ÝͳÝáÃáõÑÇÝ` ³é³Ýó í³ñáñ¹Ç û·ÝáõÃ۳ݪ ѻݳÏÝ»ñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ ß³ñÅí»ó ¹»åÇ ÇÝÓ: ØÇÝã ݳ ÏѳëÝ»ñ ÇÝÓ, Ùïùáíë ÙÇ µ³Ý ¿ñ ³ÝóÝáõÙ ÙdzÛÝ. ³ñ³· ÷³Ëã»É ³Û¹ï»ÕÇó, ë³Ï³ÛÝ áïù»ñë ù³ñ³ó»É ¨ ã¿ÇÝ ß³ñÅíáõÙ: ܳ ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ ѳë³í ÇÝÓ, µ³ñ¨»ó ¨ ³ë³ó. »ñ¨Ç ÇÙ Ù»ù»Ý³Ûáí ·Ý³Ýù ÑÛáõñ³Ýáó, ѳ±: àïù»ñë ͳÉí»óÇÝ…, ¿É áãÇÝã ã»Ù ÑÇßáõÙ: ²ñÃݳó³, »ñµ ÝáõÛÝ í³ñáñ¹Á ѻݳÏÇ ï³ñµ»ñ³Ïáí ³Ýó»É ¿ñ ÇÙ Ó»éù»ñÇ ï³Ï ¨ ÇÝÓ µ³ñÓñ³óÝáõÙ ¿ñ ÑÛáõñ³ÝáóÇ Ç٠ѳٳñÁ:

11


γÃÇ ÷áßÇÝ 1988Ã.: ´áÉáñ ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÝÙ³Ý, г۳ëï³Ýáõ٠ѳٳñÛ³ í»ñ³ó»É ¿ñ ݳ¨ ϳÃݳÙûñùÇ ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝÁ, ù³Ý½Ç ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛáõÝÁ ÷Éáõ½íáõÙ ¿ñ, ÇëÏ Ï³ÃÇ ÷áßÇÝ Ð³Û³ëï³Ý ¿ñ ÙïÝáõÙ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝÇó ¨ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛ³Ý ³ÛÉ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: ²Û¹ Å³Ù³Ý³Ï ÇÝÓ ÝáõÛÝå»ë ѳçáÕí»É ¿ñ Ó»éù µ»ñ»É ÷³÷áõÏ å³Õå³Õ³ÏÇ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ë³ñù, áñÇ Ñ³Ù³ñ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ñ ϳÃÇ ÷áßÇ: ÆÙ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí àõÏñ³ÇݳÛáõ٠ϳÃÇ ÷áßáõ å³Ï³ë ã¿ñ ½·³óíáõÙ, ³Û¹ å³ï׳éáí ¿É »ñ»ù ÁÝÏ»ñÝ»ñáí Ù»ÏÝ»óÇÝù ÎǨª ϳÃÇ ÷áßÇ Ó»éù µ»ñ»Éáõ ¨ áõÕ³ñÏ»Éáõ ºñ¨³Ý: ºñ»ùë ¿É` ÎǨáõÙ ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù ¿ÇÝù ÉÇÝáõÙ: ¶Çß»ñáí Çç³Ýù ÎǨ ¨ ѳñó áõ ÷áñÓáí ѳë³Ýù Ùáï³Ï³ª §Èǵ»¹¦ ÇÝïáõñÇëï ÑÛáõñ³Ýáó: ¶³ÕïÝÇù ã¿ñ, áñ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ûñ³ù³Õ³ùÝ»ñáõÙ ¨ ѳïϳå»ë ÇÝïáõñÇëï ÑÛáõñ³ÝáóÝ»ñáõÙ ß³ï ¹Åí³ñ ¿ñ ³½³ï ï»Õ ѳÛÃѳÛûÉÁ: ÎǨáõÙ ·Çß»ñ ¿ñ, ù³Õ³ùÝ ³ÝͳÝáà ¨ Ù»Ýù ³Ù»Ý Ï»ñå å³ñï³¹ñí³Í ¿ÇÝù ï»Õ³íáñí»É ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ: Ø»ñ µáÉáñ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÑÛáõñ³ÝáóÇ ³¹ÙÇÝÇëïñ³ïáñÇݪ ï»Õ ѳïϳóÝ»Éáõ ѳٳñ, ³ÝóÝáõÙ ¿ñ ³å³ñ¹ÛáõÝ: ܳ ѳٳéáñ»Ý åݹáõÙ ¿ñ, áñ ³½³ï ï»Õ ãϳ, ³ÛÉ áã û ÇÝùÁ ãÇ áõ½áõÙ ï»Õ ï³É: ´³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ýñ³ Ñ»ï ³ñ¹»Ý ïÑ³× ¿ñ ¨ ݳ ëïÇåí³Í ï»ÕÇ ïí»ó ¨ ³ë³ó. §Ù»Ï Ñ³ï »ñ»ù ï»Õ³Ýáó ³½³ï ѳٳñ ϳ` ÙÇÝ㨠³é³íáïÛ³Ý Å³ÙÁ ÛáÃÁ, áñÁ ÙÇ ß³ñù ³ÛÉ Ñ³Ù³ñÝ»ñÇ Ñ»ïª Ý³Ë³å»ë µñáÝÛ³ ¿ ³ñí³Íª ³ñï³ë³ÑÙ³ÝóÇ µ³ëÏ»ïµáÉÇëïÝ»ñÇ ÃÇÙ»ñÇ ÏáÕÙÇó: ºÃ» ѳñÙ³ñ ¿ª ϳñáÕ »ù ÙÇÝ㨠³é³íáï ³ÛÝï»Õ ÙݳÉ: ²ÛÝå»ë áñ, ³é³íáïÛ³Ý Å³ÙÁ ÛáÃÇÝ ¹áõù å»ïù ¿ ³½³ï»ù ѳٳñÁ¦: Ø»Ýù ³ÛÉ ï³ñµ»ñ³Ï ãáõÝ»ÇÝù, ëïÇåí³Í ѳٳӳÛÝ»óÇÝù, í׳ñ»óÇÝù ¨ ·Ý³óÇÝù ùÝ»Éáõ: ÆÝãå»ë ¨ å³Ûٳݳíáñí»É ¿ÇÝù, ³é³íáïÛ³Ý Å³ÙÁ ÛáÃÇÝ Ù»Ýù ³½³ï»óÇÝù ѳٳñÁ, ù³ÝÇ áñ µ³ëÏ»ïµáÇëïÝ»ñÝ ³ñ¹»Ý »Ï»É ¿ÇÝ ¨ ÝáñÇó ϳݷݻóÇÝù` Ýáñ ѳٳñ Ó»éù µ»ñ»Éáõ ËݹñÇ ³é³ç: àãÇÝã ã¿ñ ÷áËí»É ¨ ÇÙ³ëï ãáõÝ»ñ µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ í³ñ»É ÝáõÛÝ ³¹ÙÇÝÇëïñ³ïáñÇ Ñ»ï: Øáï »ñÏáõ ų٠ѻïá, ųÙÁ ÇÝÝÇÝ Ñ»ñó÷áËáõÃÛáõÝ å»ïù ¿ ÉÇÝ»ñ ¨ ÑáõÛë ¿ÇÝù å³ÑáõÙ, áñ Ýáñ ³¹ÙÇÝÇëïñ³ïáñÇÝ ÏѳÙá½»Ýùª áñ¨¿ ѳٳñ Ó»éù µ»ñ»Éáõ ѳñóáõÙ: êå³ë»óÇÝù, ÙÇÝ㨠Ýáñ ³¹ÙÇÝÇëïñ³ïáñÁ »Ï³í, áñÇ Ñ»ï Ù»ñ µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ åë³Ïí»ó: ܳ ³ë³ó, áñ »ñÏáõ ųÙÇó ë»ÝÛ³Ï Ï³½³ïíÇ ¨ Ëáëï³ó³í ³ÛÝ Ñ³ÝÓÝ»É Ù»½: ²¹ÙÇÝÇëïñ³ïáñÝ Çñ ËáëïáõÙÁ ϳï³ñ»ó ¨ Ù»Ýù ï»Õ³íáñí»óÇÝù ³Û¹ Ýáñ ѳٳñáõÙ: ø³ÝÇ áñ ³Û¹ ÑÛáõñ³ÝáóÁ ß³ï óÝÏ ÑÛáõñ³Ýáó ¿ñ, ³ÛÝï»Õ áã µáÉáñÝ ¿ÇÝ Ç íÇ׳ÏÇ ï»Õ³íáñí»Éáõ: ÆëÏ »Ã» ³ÛÝï»Õ Ýáñ Ù³ñ¹ÇÏ ¿ÇÝ ï»Õ³íáñíáõÙ, ³å³ ÑÛáõñ³ÝáóÇ ³åñáÕÝ»ñÁ Ýñ³Ýó Ù³ëÇÝ Ùï³ÍáõÙ ¿ÇÝ, áñ Ýí³½³·áõÛÝÁª 12


Ýñ³Ýù áñáß³ÏÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ñ Ù³ñ¹ÇÏ »Ý, áñ Çñ»Ýó ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë ³åñ»É ³Û¹ ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ: лÝó ÝáõÛÝ ³é³íáïÛ³Ý Ù»ñ ë»ÝÛ³ÏÇ ¹áõéÁ óϻóÇÝ ¨ µ³ó»Éáí ³ÛÝ, Ý»ñë Ùï³í 25 ï³ñ»Ï³ÝÇÝ Ùáï, µ³ñÓñ³Ñ³ë³Ï ÙÇ ïÕ³, éáõëÇ ³ñï³ùÇÝáí, ë³Ï³ÛÝ Ý»ñϳ۳ó³í áñå»ë íñ³óÇ áõ ³Ýå³ÛÙ³Ý áõ½»ó ѳí³ëï»É Çñ ³½·áõÃÛáõÝÁª óáõÛó ï³Éáí ³ÝÓݳ·ñáõÙ »Õ³Í ÝßáõÙÝ»ñÁ: ܳ ³ÛÝå»ë ç»ñÙ ¿ñ ËáëáõÙ Ù»½ Ñ»ï, áñ ݳ˪ áñå»ë ÏáíϳëóÇ, Ñ»ïá ¿É ù³Õ³ù³í³ñáõÃÛ³ÝÁ ½áÑ ·Ý³Éáí` Ýñ³Ý Ý»ñë Ññ³íÇñ»óÇÝù: ܳ ³ë³ó. §ÇÙ³ó»É ¿, áñ Ù»Ýù ѳۻñ »Ýù ¨ ¹ñ³ ѳٳñ ¿ ³Ûó»É»É Ù»½` ͳÝáóݳÉáõ ¨ Ù»½ Ñ»ï ÙÇ ùÇã ½ñáõó»Éáõ¦: Ø»Ýù Ýñ³Ý Ýñµáñ»Ý ѳëϳóñÇÝù, áñ ³ÝÓݳ·Çñ óáõÛó ï³Éáõ ϳñÇù ãϳ, áñ Ù»Ýù µ³ñ»Ï³Ù ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñ »Ýù ¨ ѳ׻ÉÇ ¿ ÝÙ³Ý Í³ÝáÃáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ̳ÝáóݳÉáõó ¨ ÙÇ ùÇã ½ñáõó»Éáõó Ñ»ïá, ݳ Ù»½ Ññ³íÇñ»ó ÑÛáõñ³ÝáóÇ é»ëïáñ³Ýª ׳߻Éáõ ¨ ³í»ÉÇ ÙáïÇÏÇó Çñ³ñ Ñ»ï ß÷í»Éáõ ѳٳñ: ܳ Çñ»Ý ß³ï ç»ñÙ áõ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ¿ñ å³ÑáõÙ Ù»ñ Ýϳïٳٵ, ³Û¹ ³Ù»ÝÁ Ù»Ïݳµ³Ý»Éáí` Ù»ñ ÏáíϳëóÇ ÉÇÝ»Éáõ ѳݷ³Ù³Ýùáí: ²Û¹ ³Ù»ÝÁ Ù»Ýù Ñ»Ýó ³Û¹å»ë ¿É ÁݹáõÝáõÙ ¿ÇÝù: ÜáõÛÝ »ñ¨áõÛÃÁ ß³ñáõݳÏí»ó ¨ë »ñÏáõ-»ñ»ù ûñ ¨ ݳ áã ÙÇ Ï»ñå ÃáõÛÉ ã¿ñ ï³ÉÇë, áñ Ù»Ýù áñ¨¿ ͳËë ³Ý»Ýùª å³ï׳鳵³Ý»Éáí, áñ Ù»Ýù Ýáñ ÑÛáõñ»ñ »Ýù, ÇëÏ ÇÝùÁ` ³ñ¹»Ý å³ñµ»ñ³µ³ñ, ï³ñÇÝ»ñ ß³ñáõÝ³Ï µÝ³ÏíáõÙ ¿ ³Û¹ ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ ¨ ³Û¹ ÁÝóóùáõÙ ß³ï-ß³ï Ñ³Û ÁÝÏ»ñÝ»ñ ¿ Ó»éù µ»ñ»É: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í, »ë áñáß³ÏÇ ï³ñûñÇݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿Ç ÝϳïáõÙ Ýñ³ í³ñù³·ÍáõÙ, ë³Ï³ÛÝ áã ÙÇ ÑÇÙù ãáõÝ»Ç Ýñ³ Ù³ëÇÝ ³Û¹ Ï»ñå Ùï³Í»Éáõ: Ø»ñ ½ñáõÛóÝ»ñÇó ݳ ³ñ¹»Ý ï»ÕÛ³Ï ¿ñ, áñ Ù»Ýù ÎǨáõÙ ¿ÇÝùª ϳÃÇ ÷áßÇ Ó»éù µ»ñ»Éáõ ѳٳñ: ºÃ» ¹ñ³Ý ¿É ³í»É³óÝ»Ýù ³ÛÝ, áñ Ù»Ýù ï»Õ³íáñí»É ¿ÇÝù ³Û¹ óÝϳÝáó ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ, áõñ»ÙÝ Ñ³ëï³ï, ³Û¹ å³ÑÇÝ ·áõÙ³ñÇ ËݹÇñ ãáõÝ»ÇÝù ¨ ݳ Ññ³ß³ÉÇ Ñ³ëϳÝáõÙ ¿ñ ³Û¹ ³Ù»ÝÁ: Ø»ñª ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ µÝ³Ïí»Éáõ ãáñáñ¹ ϳ٠ÑÇÝ·»ñáñ¹ ûñÁ, ³é³íáïÛ³Ý Å³ÙÁ ÇÝÝÇ Ùáï»ñùÁ ݳ »Ï³í Ù»ñ ë»ÝÛ³Ï ¨ ³ë³ó, áñ Çñ��Ý ß³ï ßï³å 300 éáõµÉÇ ·áõÙ³ñ ¿ ³ÝÑñ³Å»ßï, áñÁ Ïí»ñ³¹³ñÓÝÇ ÝáõÛÝ ûñÁ` ÙÇÝ㨠ųÙÁ 13.00-Ý: ܳ ³ë³ó, áñ ÙÇÝ㨠³Û¹ ųÙÁ Çñ»Ý å»ïù ¿ ·áõÙ³ñ µ»ñ»Ý, áñÝ áõÕÕ³ÏÇ` ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñáí áõß³ÝáõÙ ¿: ²ë»Ù, áñ ³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï 300 éáõµÉÇÝ µ³í³Ï³ÝÇÝ Ù»Í ·áõÙ³ñ ¿ñ, áñÇ å³ï׳éáí »ë ÁÝϳ ï³ñûñÇÝ³Ï »ñÏÙï³ÝùÇ Ù»ç: ØÇ ù³ÝÇ í³ÛñÏÛ³ÝÛ³ ÉéáõÃÛáõÝÇó Ñ»ïá, »ë ݳۻóÇ »ñÏáõ ÁÝÏ»ñÝ»ñÇë ¹»Ùù»ñÇÝ ¨ Ýñ³Ýó ѳ۳óùÇ Ù»ç ÝáõÛÝå»ë ï³ñûñÇÝ³Ï ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñ Ýϳï»óÇ, áñÝ ³í»ÉÇ Ñ³ëï³ï»ó ÇÙ Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÁ: ܳ áõß³¹Çñ ݳÛáõÙ ¿ñ Ù»ñ ¹»Ùù»ñÇÝ ¨ »ë áã ÙÇ Ï»ñå ã¿Ç ϳñáÕ³ÝáõÙ Ýñ³Ýó ѳ۳óùÇó áñ¨¿ áõÕÕáñ¹áõÙ ëï³Ý³É: ܳ ³Û¹ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝù³Ý ѳëï³ï³Ï³Ù ¿ñ ³ñ»É, áñ ³Û¹ Çñ³íÇ׳ÏáõÙ áã ѳٳӳÛÝ»ÉÝ ¿ñ ×Çßï, áã` Ù»ñÅ»ÉÁ, ù³ÝÇ áñ ݳ ·áõÙ³ñÝ áõ½áõÙ ¿ñ Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇ »ñ»ù-ãáñë ųÙáí: ܳ áõß³¹Çñ ݳÛáõÙ ¿ñ Ù»½ ¨ ëå³ëáõÙ å³ï³ë˳ÝÇ: Æñ³ñ Ñ»ï ÏÇë³Í ѳóÁ` ÙÇ ï»ë³Ï 13


ÃáõÉ ã¿ñ ï³ÉÇë Ù»ñÅ»É, ë³Ï³ÛÝ ÙÛáõë ÏáÕÙÇóª ã·Çï»ë ÇÝãáõ, ³Ýíëï³ÑáõÃÛáõÝÝ ¿ñ ×ÝßáõÙ: Øï³Í»Éáõ Å³Ù³Ý³Ï ãϳñ ¨ å»ïù ¿ñ ³ñ³· å³ï³ë˳ݻÉ: ²ÙáÃÇ ×ÝßÙ³Ý ï³Ï »ë Ýñ³Ý ѳÝÓÝ»óÇ 300 éáõµÉÇÝ: ܳ ³ñ³· ßÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝ Ñ³ÛïÝ»ó, ÝáñÇó ß»ßï»ó, áñ ÙÇÝ㨠ųÙÁ 13.00-Á ÷áÕÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ïí»ñ³¹³ñÓÝÇ ¨ ßï³å ¹áõñë »Ï³í ë»ÝÛ³ÏÇó: Üñ³ ·Ý³Éáõó ÙÇ ù³ÝÇ ñáå» ³Ýó ÇÙ Ý»ñëáõÙ ÙÇ ³Ýµ³ó³ïñ»ÉÇ Ñ³Ùá½ÙáõÝù ³é³ç³ó³í, áñ ݳ Ù»½ ˳µ»ó, ³ÛÉ Ëáëùáíª ùó»ó: ÐÛáõñ³ÝáóÁ, áñï»Õ ï»Õ³íáñí»É ¿ÇÝù, »ñÏáõ Ùáõïù áõÝ»ñ ¨ »ë ÁÝÏ»ñÝ»ñÇë Ññ³Ñ³Ý·»óÇ ³ñ³· ÇçÝ»É Ý»ñù¨, áñå»ë½Ç ³Ù»Ý Ù»ÏÁ` ÙÇ ÙáõïùÁ ÑëÏÇ ¨ Ýñ³ ¹áõñë ·³Éáõ å³ÑÇÝ` ³ÝÙÇç³å»ë µéÝ»Ý Ýñ³Ý áõ ³ñ³· ½³Ý·»Ý ÇÝÓ: ºë ѳÙá½í³Í ¿Ç, áñ ݳ ¹»é ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ ¿ñ ¨ ¹»é ãÇ Ñ³ëóñ»É ¹áõñë ·³É: ÀÝÏ»ñÝ»ñÇóë Ù»ÏÁ, áñÇ ³ÝáõÝÁ ¶³·ÇÏ ¿ñ, Ç٠ѳٳ¹³ë³ñ³ÝóÇÝ ¿ñ ¨ ß³ï ßßÙ³Í áõ Ïáñ³Í-ÙáÉáñ³Í ïÕ³ ¿ñ: Æ٠ѳßí³ñÏÝ»ñÁ ÉÇáíÇÝ ×Çßï ¿ÇÝ, µ³óÇ Ù»ÏÇó, áñ »ë ÝáõÛÝå»ë Ý»ñù¨ ãÇç³, ³ÛÉ áõÕ³ñÏ»óÇ ÄÇñÇÏÇÝ ¨ ¶³·ÇÏÇÝ: ò³íáù, »ë ãë˳Éí»óÇ ¨ ѻﳷ³ÛáõÙ å³ñ½í»ó, áñ ¶³·ÇÏÝ Çñáù` ßßÙ³ÍÇ ÝÙ³Ý, ÙáõïùÇ Ùáï ϳݷݳÍ, ½µ³Õí³Í ÉÇÝ»Éáí ÍË»Éáí, ã¿ñ Ýϳï»É, û ³Û¹ ïÕ³Ý ÇÝãå»ë Çñ ÏáÕùáíª ³ÝÝÏ³ï ¹áõñë »Ï³í: ²ÝÝϳï, ù³ÝÇ áñ »ñÏáõ Ùáõïù»ñÇ Ùáï ï»ëÝ»Éáí Ù»ñ ïճݻñÇÝ, ݳ ³ñ¹»Ý ѳëϳó»É ¿ñ, áñ Ýñ³Ýù ëå³ëáõÙ »Ý Çñ»Ý, áñå»ë½Ç ÃáõÛÉ ãï³Ýª ÑÛáõñ³ÝáóÇó Çñ ¹áõñë ·³ÉáõÝ: ÆÝ㨿, »Õ³ÍÁ »Õ³í ¨ ϳñÍ»ë Ýñ³Ý ѳçáÕí»ó Ù»½ ùó»É: àñáß Å³Ù³Ý³Ï Ñ»ïá, »ë ÝáõÛÝå»ë Çç³ Ý»ñù¨ ¨ ³é³Ýó ÁÝÏ»ñÝ»ñÇë µ³Ý ³ë»Éáõ, Ùáï»ó³ å³Ñ³ÏÇÝ áõ ѳñóñÇ, û ³ñ¹Ûá±ù ³Û¹ ïÕ³Ý ¹áõñë ãÇ »Ï»É ÑÛáõñ³ÝáóÇó: ܳ ³ë³ó, áñ ÇÙ ÁÝÏ»ñÁ ¹é³Ý Ùáï` Ùï³ÙáÉáñ Ï³Ý·Ý³Í ÍËáõÙ ¿ñ ¨ ³Û¹ ïÕ³Ý Ýñ³ »ïݳٳëáíª ½·áõßáõÃÛ³Ùµ ßñç³Ýó»ó ¨ ¹áõñë »Ï³í: ²ñ¹»Ý å³ñ½ ¿ñ, áñ Ù»½ ùó»ÉÁ ϳ۳ó³Í ÷³ëï ¿ñ: àÕµ»ñ·áõÃÛáõÝ ë³ñù»Éáõ ѳñÏ ãϳñ ¨ ÙÝáõÙ ¿ñ Ùï³Í»É, û Ñݳñ³íáñ ¿ñ ³ñ¹Ûá±ù Ýñ³Ý áñ¨¿ Ï»ñå ·ïÝ»É: Ø»ñ µáÉáñ ѳñóáõÙÝ»ñÁ ÑÛáõñ³ÝáóÇ ïÝûñÇÝáõÃÛ³ÝÁ, å³Ñ³ÏÝ»ñÇÝ, ³Û¹ ïÕ³ÛÇ í»ñ³µ»ñÛ³É` áñáß³ÏÇ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳÛÃѳÛûÉáõ ѳñóáõÙ, ³Ýó³Ý ³å³ñ¹ÛáõÝ: Üñ³Ýù ÙdzÛÝ ³ë³óÇÝ, áñ Çñ»Ýó ϳñÍÇùáí ³Û¹ ïÕ³Ý ß³ï Ëáñ³Ù³ÝÏ ïÕ³ ¿ ¨ Çñ»Ýù Ýñ³ Ù³ëÇÝ áõñÇß áã ÙÇ ïíÛ³É ãáõÝ»Ý: лﳷ³ÛáõÙ å³ñ½í»ó, áñ ݳ ÝáõÛÝÇëÏ Ñ³ßí³éí³Í ã¿ ³Û¹ ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ ¨ áõÕÕ³ÏÇ` Ýñ³Ý ÙÇßï ѳçáÕí»É ¿ Ùï»ñÇ٠ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ѳëï³ï»É ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ ï»Õ³íáñí³Í áñáß³ÏÇ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï ¨ ï³ñµ»ñ ųٳݳÏÝ»ñáõÙ µÝ³Ïí»É ï³ñµ»ñ Ù³ñ¹Ï³Ýó ë»ÝÛ³ÏÝ»ñáõÙ: ´³óÇ ëñ³ÝÇó, Ù»½ ãѳçáÕí»ó áñ¨¿ ³ÛÉ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝ Ñ³ÛÃѳÛÃ»É Ýñ³ Ù³ëÇÝ: ö³ëïáñ»Ý, ³Û¹ å³ñ³·³ÛáõÙ` áõÕÕ³ÏÇ ³ÝÑݳñ ¿ñ Ýñ³Ý áñ¨¿ Ï»ñå ѳÛïݳµ»ñ»É: ØÝáõÙ ¿ñ ÙdzÛÝ, áñ »ñ»ù-ãáñë ÙÇÉÇáݳÝáó ÎǨáõÙ Ýñ³Ý å³ï³Ñ³Ï³Ýáñ»Ý ѳݹÇå»ÇÝù, áñÇ Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳٳñÛ³ ½ñá ¿ñ: ØÇ ï»ë³Ï` ÙáÉáñí³ÍÇ å»ë µ³ñÓñ³ó³Ýù ë»ÝÛ³Ï, Ýëï»óÇÝù ¨ íÇñ³íáñí³ÍÇ ½·³óáõÙáíª »ñ»ùë ¿É Éáõé ËáñÑáõÙ ¿ÇÝù: 14


²é³Ýó áñ¨¿ Çñ³Ï³Ý ÑÇÙùÇ, ÇÙ Ý»ñëáõÙ »Õ³Í Ùïù»ñÇÝ ½áõ·³Ñ»é, ÇÝãáñ Ñáõë³¹ñáÕª ³Ýáñáß ÙÇ Ñáë³Ýù ¿ñ ³ÝóÝáõÙ: ºÃ» áñ¨¿ Ù»ÏÁ ï»ÕÛ³Ï ÉÇÝ»ñ ¹ñ³ÝÇó ¨ Ñ³ñóÝ»ñ, û ÇÝãÇ Ù³ëÇÝ ¿ ËáëùÁ, »ë Ýñ³Ý áã ÙÇ é»³É µ³Ý ã¿Ç ϳñáÕ ³ë»É: ºí Ñ»Ýó ÝáõÛÝ í³ÛñÏÛ³ÝÇÝ, ÇÙ Ù»ç »Õ³Í ³Û¹ ³ÝáñáßáõÃÛáõÝÁ ϳñÍ»ë ÏáÝÏñ»ï³ó³í. »Ã» ³Û¹ ïÕ³Ý ùóáÕ ¿, ³å³ Áëï ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³Ý, ݳ Çñ ³Û¹ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ÑÇÙݳϳÝáõÙ å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝÇ ÑÛáõñ³ÝáóÝ»ñáõÙ, ù³Ý½Ç ݳ Ññ³ß³ÉÇáñ»Ý ͳÝáà ¿ ÑÛáõñ³Ýáó³ÛÇÝ Ý»ñùÇÝ ß³ñÅ áõ Ó¨ÇÝ: ²ÝÙÇç³å»ë ͳ·»ó ݳ¨ »ñÏñáñ¹ ÙÇïùÁ. ݳ ³Û¹ ³Ù»ÝÁ` ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ å»ïù ¿ ³ÝÇ ÇÝïáõñÇëï ÑÛáõñ³ÝáóÝ»ñáõÙ, ù³ÝÇ áñ ³Û¹ ÑÛáõñ³ÝáóÝ»ñáõÙ ÑÇÙݳϳÝáõÙ ³í»ÉÇ áõݨáñÝ»ñ Ù³ñ¹ÇÏ »Ý ï»Õ³íáñíáõÙ: ¶Ý³Éáí, ³Û¹ ÙÇïùÝ ÇÙ Ù»ç` ϳٳó-ϳٳó í»ñ³ÍíáõÙ ¿ñ ѳÙá½ÙáõÝùÇ: ²ñ³· ¹áõñë »Ï³ ÙÇç³Ýóù ¨ ѳñÏÇ Ñ»ñóå³ÑÇÝ Ñ³ñóñÇ, û áõñÇß Ç±Ýã ÇÝïáõñÇëï ÑÛáõñ³ÝáóÝ»ñ Ï³Ý ÎǨáõÙ: ܳ ³ë³ó, áñ µ³óÇ ëñ³ÝÇó, ϳ ݳ¨ §èáõë¦ ³ÝáõÝáí ÇÝïáõñÇëï ÑÛáõñ³Ýáó ¨ ÑÇÙݳíáñ µ³ó³ïñ»ó Ýñ³ ·ïÝí»Éáõ ï»ÕÁ: ºë Ýñ³Ý ßÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝ Ñ³ÛïÝ»óÇ ¨ »Ï³ ë»ÝÛ³Ï: ²Û¹ å³ÑÇÝ, ÇÙ Ý»ñëáõÙ ³í»ÉÇ ß³ï ·ÉáõË ¿ñ µ³ñÓñ³óñ»É íÇñ³íáñí³ÍáõÃÛ³Ý ½·³óáõÙÁ, ù³Ý ·áõÙ³ñÇ ÏáñáõëïÁ: ²ñ¹»Ý ųÙÁ 11-Ç Ùáï»ñùÝ ¿ñ ¨ »ë ïճݻñÇÝ ³ë³óÇ, áñ Ùáé³Ý³Ýù ϳï³ñí³ÍÁ áõ å³éÏ»Ýù ÙÇ ùÇã ѳݷëï³Ý³Éáõ: Ø»½ å»ïù ¿ñ ÙÇÝ㨠ųÙÁ 13.00-Á ѳëï³ï ÙÝ³É ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ ¨ ëå³ë»É ¶»Ý³ÛÇÝ, ãݳ۳Í` ѳëï³ï ѳÙá½í³Í ¿Ç, áñ ݳ ³Ûɨë ãÇ ·³: ijٳݳÏÝ ³Ý³ë»ÉÇ ¹³Ý¹³Õ ¿ñ ³ÝóÝáõÙ: ijÙÁ 13.05ÇÝ ÇÙ ÁÝÏ»ñÝ»ñÇó` ÄÇñÇÏÇÝ ³ë³óÇ, áñ ÇÝùÁ Ùݳ ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ, ÇëÏ »ë áõ ¶³·ÇÏÁ ϷݳÝù §èáõë¦ ÑÛáõñ³Ýáóª ÑáõÛëáí, áñ ϳñáÕ ¿ ³ÛÝï»Õ §å³ï³Ñ³µ³ñ¦ ·ïÝ»Ýù ¶»Ý³ÛÇÝ: î³ùëÇ í³ñÓ»óÇÝù ¨ Ù»ÏÝ»óÇÝù §èáõë¦ ÑÛáõñ³Ýáó: Øï³Ýù Ý»ñë ¨ ³ÛÝå»ë ï»Õ³íáñí»óÇÝù ÙÇç³ÝóùáõÙ ï»Õ³¹ñí³Í µ³½Ï³ÃáéÝ»ñÇÝ, áñ »Ã» ѳÝϳñÍ ¶»Ý³Ý Ùáï»Ý³ñ ÑÛáõñ³ÝáóÇ ÙáõïùÇÝ, Ù»Ýù Ýñ³Ý ï»ëÝ»ÇÝù, ÇëÏ Ý³ Ù»½` ãÝϳï»ñ, ù³ÝÇ áñ ݳ ß³ï µ³ñÓñ³Ñ³ë³Ï ¿ñ áõ Ù»½ Ýϳï»ÉáõÝ å»ëª ³ÛÝù³Ý ³ñ³· Ï÷³Ëã»ñ, áñ Ù»ù»Ý³Ûáí ³Ý·³Ù` Ýñ³Ý ѳëÝ»ÉÝ ³ÝÑݳñ ÏÉÇÝ»ñ: îå³íáñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝåÇëÇÝ ¿ñ, áñ ϳñÍ»ë å³Ûٳݳíáñí³Í` Ýñ³Ý ¿ÇÝù ëå³ëáõÙ: ÆѳñÏ», Ñá·áõ ËáñùáõÙ Ù»Ýù ѳÙá½í³Í ¿ÇÝù, áñ ³Ûë ³Ù»ÝÝ ÇÝùݳ˳µÏ³Ýù ¿ ¨ ׳ñ³Ñ³ïí³Í ¿ÇÝù ·ÝáõÙ ³Ûë ù³ÛÉÇÝ: ²Ýó³í Ùáï Ù»Ï Å³Ù ¨ »ë Ñ»éíÇó ÝßÙ³ñ»óÇ ÑÛáõñ³ÝáóÇ ÙáõïùÇÝ Ùáï»óáÕ` ¶»Ý³ÛÇ ³ñï³ùÇÝáí ÇÝã-áñ Ù»ÏÇÝ: ²ãù»ñÇë ãѳí³ï³óÇ, ë³Ï³ÛÝ ÇÝãù³Ý ݳ Ùáï»ÝáõÙ ¿ñ, ³ÛÝù³Ý å³ñ½ ¿ñ ¹³éÝáõÙ, áñ Ùáï»óáÕÁ ѳëï³ï ݳ ¿: гñϳíáñ ¿ñ ³Ù»Ý ÇÝ㠳ݻÉ, áñå»ë½Ç ݳ Ù»½ ãÝϳïÇ: Ø»Ýù »ñÏáõëë ¿É Ï³ñ׳ѳë³Ï ¿ÇÝù ¨ Ïé³ó³Í` Ïáõã ¿ÇÝù »Ï»É µ³½Ï³ÃáéÝ»ñÇ »ï¨áõÙ: ¼³ñÙ³ÝùÇóª ëÇñïë ë³ñë³÷»ÉÇ ³ñ³· ¿ñ µ³µ³ËáõÙ: ܳÛáõÙ ¿Ç Ýñ³Ý ¨ ³ãù»ñÇë ã¿Ç ѳí³ïáõÙ: ´Ý³Ï³Ý ¿ñ, áñ ³Ûë ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ ÝáõÛÝå»ë Ýñ³Ý ׳ݳãáõÙ ¿ÇÝ ¨ ݳ ³é³Ýó ËáãÁݹáïÇ ³Ýó³í å³Ñ³ÏÇ Ùáïáí ¨ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ñ ù³ÛÉ»É áõ Ñ»Ýó 15


ѳí³ë³ñí»ó Ù»½, »ë ³ÏÝóñÃáñ»Ý ϳݷݻóÇ åå½³Í ¹ÇñùÇó ¨ ß³ï ³Ùáõñ µéÝ»óÇ Ýñ³ èÁ: ܳ ½³ñÙ³ÝùÇó ³Ý³ÏÝϳÉÇ »Ï³í, ݳۻó Ù»½, Ååï³Éáí ³ë³ó. §³Ûë DZÝã »ù ³ÝáõÙ ³Ûëï»Õ¦: ØÇÝã »ë áñ¨¿ µ³Ý ϳë»Ç, ݳ ßï³å»Éáí ³í»É³óñ»ó. §³Ûëï»Õ ÙÇ ÷áùñ ·áñÍ áõÝ»Ç, áñáß»óÇ ³ñ³· í»ñç³óݻ٠¨ ·³Ù Ó»½ Ùáï: ÖÇßï ¿, ÇÙ ³ë³Í ųÙÝ ³ñ¹»Ý ³Ýó»É ¿, µ³Ûó áãÇÝã, ÷áÕÝ ÇÝÓ Ùáï ¿, ëå³ë»ù` ³ñ³· ³í³ñï»Ù ·áñÍë, ÷áÕÁ Ïï³Ù ¨ ÙdzëÇÝ Ï·Ý³Ýù ÑÛáõñ³Ýáó¦: ²Ûë Ëáëù»ñÇó Ñ»ïá, »ë Ýñ³Ý ³ñ³· ³ë³óÇ. ÉëÇñ ¶»Ý³, ¹áõ íñ³óÇ »ë, û áõÏñ³ÇݳóÇ, ¹³ ùÇã ϳñ¨áñ ¿: γñ¨áñÁ, áñ »ë Ñ³Û »Ù ¨ ÷³ëï ¿, áñ ÎÇ¨Ç ÝÙ³Ý Ù»Í ù³Õ³ùáõÙ` ÙÇ ù³ÝÇ Å³Ùí³ ÁÝóóùáõÙ µéÝ»óÇ ù»½: γñÍáõÙ »Ù, ¹ñ³Ýáí ³Ù»Ý ÇÝã ³ëí³Í ¿ ¨ µ³í³Ï³Ý ¿ ÉáÉá ϳñ¹³ë Ù»ñ ·ÉËÇÝ: ²Û¹ Ëáëù»ñÇó Ñ»ïá ݳ ëÏë»ó ÏÙÏÙ³É ¨ ÷áñÓ»ó ÝáñÇó ³ñ¹³ñ³Ý³É áõ ¹³ñÓÛ³É ß»ßï»ó, áñ Çñ ³ë³ÍÝ áõÅÇ Ù»ç ¿, ÷áÕÝ Çñ Ùáï ¿ ¨ ÃáõÛÉ ï³Ýù` Çñ ·áñÍÝ ³ñ³· ³í³ñïÇ ¨ ÙdzëÇÝ ·Ý³Ýù: ºë ÏïñáõÏ ïáÝáí Ýñ³Ý ³ë³óÇ. »ñ¨Ç ɳí ãѳëϳó³ñ, §å³ñáݦ ¶»Ý³: Ø»Ýù Å³Ù³Ý³Ï ãáõÝ»Ýù, Ñ»Ýó ³Ûë í³ÛñÏÛ³ÝÇÝ ÷áÕÁ ïáõñ, Ù»Ýù ·Ý³Ýù Ù»ñ ·áñÍ»ñáí, ¹áõ ¿Éª ùá: î»ëÝ»Éáí, áñ ³ÛÉ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãϳ (Ýñ³ Ó»éùÁ ß³ï ³Ùáõñ ¿Ç µéÝ»É), ݳ ¹³ñÓÛ³É ÏÙÏÙ³ó ¨ ³ë³ó. §×ÇßïÝ ³ë³Í, ÷áÕÁ ¹»é ã»Ý µ»ñ»É: êå³ë»Ýù ÙÇÝ㨠µ»ñ»Ý: ÆëÏ »Ã» ¹áõù ß³ï »ù ßï³åáõÙ, ³å³ ï³Ý»Ýù` íñ³ÛÇë §ÏáÅǦ í»ñ³ñÏáõÝ »ñÏñáñ¹ ѳñÏÇ é»ëïáñ³ÝáõÙ (³Û¹ í»ñ³ñÏáõÛÇ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ·ÇÝÁ ÏÉÇÝ»ñ 1000-1500 éáõµÉÇ) ÙÇ ùÇ㠿ųÝáí` ³ñ³· í³×³é»Ýù, Ó»ñ ÷áÕÁ ï³Ù, ·Ý³ó»ù¦: Üñ³ Ó»éùÁ ÝáõÛÝ Ó¨áíª ³Ùáõñ µéÝ³Í µ³ñÓñ³ó³Ýù é»ëïáñ³Ý, Ùáï»ó³Ýù ïÝûñ»ÝÇÝ ¨ ¿ÉÇ ÙÇ ù³ÝÇ Ñá·áõ: ܳ ï³ñµ»ñ ·Ý»ñÇ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ³ñ»ó Ýñ³Ýó, ë³Ï³ÛÝ µáÉáñÝ ¿É Ññ³Å³ñí»óÇÝ: ø³ÝÇ áñ, ݳ Çñáù ѳñÙ³ñ ·Ý»ñ ¿ñ ³ëáõÙ ¨ µáÉáñÝ ¿É Ññ³Å³ñíáõÙ ¿ÇÝ, ÙÇ å³Ñ Ùïùáíë ³Ýó³í, áñ Ýñ³Ýó ÙÇ Ù³ëÁ Ýñ³Ý ׳ݳãáõÙ »Ý ¨ ·Çï»Ý, áñ ³Û¹ í»ñ³ñÏáõÝ Ï³Ù ·áÕ³óí³Í ¿, ϳ٠¿Éª ùó³Í, ¹ñ³ ѳٳñ ¿É ã»Ý ѳٳӳÛÝíáõÙ` ûÏáõ½ ¿Å³Ý ·Ýáí í»ñóÝ»É: гÙá½í»Éáí, áñ ·ÝáÕ ãϳ, ݳ ³ë³ó. §ï³Ý»Ýù, ÷áñÓ»Ýù áõñÇß ï»Õ í³×³é»É¦: ²Û¹ Å³Ù³Ý³Ï »ë ÏáåÇï ïáÝáí Ýñ³Ý ³ë³óÇ. ïÕ³ ç³Ý, í»ñ³ñÏáõ¹ ÃáÕ Ù»½ Ùáï, ·Ý³ ÷áÕÝ ³ñ³· µ»ñ ¨ »ï í»ñóñáõ ùá í»ñ³ñÏáõÝ: ܳ Éñçáñ»Ý ѳٳéáõÙ ¿ñ, »ñ¨Ç ѳÙá½í³Í ¿ñ, áñ »Ã» í»ñ³ñÏáõÝ ÃáÕÝÇ, ³å³ Ù»Ýù ¿É Çñ»Ý Ïùó»Ýù: ì»ñçÇí»ñçá, ݳ ëïÇåí³Í ï»ÕÇ ïí»ó, ѳݻó í»ñ³ñÏáõÝ ïí»ó Ù»½ ¨ ³ë³ó. §í»ñóñ»ù, µ³Ûó ѳÙá½í³Í »Ù, áñ ÇÝÓ ùó»Éáõ »ù¦: ºë Ýñ³Ý íëï³Ñáñ»Ý ³ë³óÇ, áñ Ù»Ýù` ¶»Ý³Ý ã»Ýù, Ïëå³ë»Ýù ÙÇÝ㨠å³Ûٳݳíáñí³Í ųÙÁ, ÷áÕÁ ãµ»ñ»Éáõó Ñ»ïá ÙdzÛÝ, Ïáñáß»Ýù, û ÇÝ㠳ݻÉ: ܳ µ³ñÓñ³ó³í í»ñ¨, ÇëÏ Ù»Ýù áõÕ¨áñí»óÇÝù Ù»ñ ÑÛáõñ³Ýáó: ²Û¹ù³ÝÇó Ñ»ïá, »ë ïճݻñÇÝ Ñ³Ùá½áõÙ ¿Ç ëå³ë»É` ÙÇÝ㨠Ýñ³ ³ë³Í ųÙÁ, ë³Ï³ÛÝ Ýñ³Ýù ѳٳéáñ»Ý ѳϳé³Ïí»óÇÝ ¨ åݹ»óÇÝ, áñ ùóáÕÇݪ ùó»ÉÁ Ñ³É³É ¿ ¨ Ù»Ýù ï»Õ³÷áËí»óÇÝù ÎÇ¨Ç Ù»Ï ³ÛÉ` §ØáëÏí³¦ ÑÛáõñ³Ýáó: 16


ØÇ ù³ÝÇ ûñ ß³ñáõÝ³Ï Ù»Ýù ÎǨáõÙ ÷áñÓáõÙ ¿ÇÝù ϳÃÇ ÷áßÇ Ñ³ÛÃѳÛÃ»É ¨ áã ÙÇ Ï»ñå ã¿ñ ѳçáÕíáõÙ: ä³Õå³Õ³ÏÇ µáÉáñ Ù³ëݳíáñ Ï»ï»ñáí ßñç»Éáõó, ѳñó áõ ÷áñÓ ³Ý»Éáõó ¨ Ñ³çáÕáõÃÛ³Ý ãѳëÝ»Éáõó Ñ»ïá, áñáß»óÇ Ñ³ñóÁ ÉáõÍ»É å»ï³Ï³Ý ûÕ³ÏÝ»ñÇ ÙÇçáóáí: ¶Ý³óÇ ÎÇ¨Ç ù³Õ³ù³å»ï³ñ³Ý, Ùï³ ³é¨ïñÇ í³ñãáõÃÛ³Ý å»ïÇ Ùáï, Ý»ñϳ۳óñÇ ÇÙ Ëݹñ³ÝùÁ, ë³Ï³ÛÝ ÏïñáõÏ Ù»ñÅáõÙ ëï³ó³: Æ٠ѳñóÇÝ, û ÇÝÓ` áñå»ë ÑÛáõñÇ, ÇÝã ËáñÑáõñ¹ Ïï³ù, ݳ ³ë³ó. ÷áñÓ»ù ÙïÝ»É (»Ã» ѳçáÕíÇ) ù³Õ³ù³å»ï³ñ³ÝÇ ³é¨ïñÇ í³ñãáõÃÛ³Ý ëÝÝ¹Ç µ³½³ÛÇ ïÝûñ»ÝÇ Ùáï ¨ ³ß˳ï»ù ѳÙá½»É Ýñ³Ý: ö³ëïáñ»Ý, ݳ ÙdzųٳݳϪ ³ÝáõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ÇÝÓ Ñáõß»ó, áñ µ³½³ÛÇ ïÝûñ»ÝÇó Éáõñç ³ÏÝϳÉÇù ãáõݻݳÙ: ²Ù»Ý ¹»åùáõÙ, »ë ÁÝïñáõÃÛ³Ý Ù»Í Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ãáõÝ»Ç ¨ ³Û¹ ׳ݳå³ñÑÁ ³Ýå³ÛÙ³Ý å»ïù ¿ ÷áñÓ»Ç: ¸áõñë »Ï³ ù³Õ³ù³å»ï³ñ³ÝÇó ¨ ³ÝÙÇç³å»ë áõÕ¨áñí»óÇ ¹»åÇ ëÝÝ¹Ç µ³½³: ´³ñÓñ³ó³ ïÝûñ»ÝÇ Áݹáõݳñ³Ý, áñå»ë½Ç Ùïݻ٠Ýñ³ Ùáï: Ü»ñϳ۳ó³ ù³ñïáõÕ³ñáõÑáõÝ ¨ Ëݹñ»óÇ Ýñ³Ý, áñå»ë½Ç ½»ÏáõóÇ ß»ýÇÝ` ÇÙ ³Ûëï»Õ ·ïÝí»Éáõ ¨ Ýñ³ Ùáï ÙïÝ»Éáõ ÇÙ ó³ÝÏáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ܳ Ñ»ï³ùñùñí»ó, û ³ñ¹Ûá±ù Ù»Ýù å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝ áõÝ»Ýù ѳݹÇåÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: ²ë³óÇ, áñ ÝÙ³Ý å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ýù, µ³Ûó »ë ºñ¨³ÝÇó »Ù ѳë»É ³Ûëï»Õ: ²ë³óÇ, áñ »Õ»É »Ù ݳ¨ ù³Õ³ù³å»ï³ñ³ÝÇ ³é¨ïñÇ í³ñãáõÃÛ³Ý å»ïÇ Ùáï ¨ Ýñ³ ËáñÑñ¹áí »Ù ³Ûëï»Õ »Ï»É: ø³ñïáõÕ³ñáõÑÇÝ ³ë³ó, áñ ïÝûñ»ÝÝ ÁݹáõÝáõÙ ¿ ÙdzÛÝ ³ÛÝ ³ÝÓ³Ýó, áõÙ Ñ»ï áõÝ»ÝáõÙ ¿ ݳËÝ³Ï³Ý å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝ: àõñÇß µ³Ý, »Ã» í³ñãáõÃÛ³Ý å»ïÁ ½³Ý·³Í ÉÇÝ»ñ ïÝûñ»ÝÇÝ ¨ å³Ûٳݳíáñí³Í ÉÇÝ»ñ` ù»½ ÁݹáõÝ»Éáõ ѳٳñ: ºÕ»±É ¿ ÝÙ³Ý µ³Ý,- Çñ»ÝÇó ·áÑ Ñ³ñóñ»ó ù³ñïáõÕ³ñáõÑÇÝ: àã,- å³ï³ë˳ݻóÇ »ë: ºë í³ñãáõÃÛ³Ý å»ïÇÝ ÝÙ³Ý Ëݹñ³Ýùáí ã»Ù ¹ÇÙ»É: ¸³ Ò»ñ ·áñÍÝ ¿,- Ååï³¹»Ù ³ë³ó ù³ñïáõÕ³ñáõÑÇÝ ¨ ÇÝÓ Ëݹñ»ó ³½³ï»É Áݹáõݳñ³ÝÁ: ºë ÙÇ ï»ë³Ï ݻճóÏáï ¹»Ùù ÁݹáõÝ³Í ³ë³óÇ. µ³, ¿¹å»ë á±Ýó ÏÉÇÝÇ, ѳ½³ñ³íáñ ÏÇÉáÙ»ïñ»ñ »Ù Ïïñ»Éª ³Ûëï»Õ ѳëÝ»Éáõ ѳٳñ, ÇëÏ ¸áõù ÇÝÓ ÷áñÓáõÙ »ù ¹áõñë ³Ý»É: ì»ñç³å»ë, »ë Ò»ñ ÑÛáõñÝ »Ù ¨ ËݹñáõÙ »Ù ÇÝÓ í»ñ³µ»ñí»Éª áñå»ë ÑÛáõñÇ: Ø»Ýù Ò»½ ÑÛáõñ »Ýù ϳÝã»±É,- ½³ñÙ³ó³Í ѳñóñ»ó ݳ: àã, ¸áõù ã»ù ϳÝã»É, »ë »Ù »Ï»É,- ÙÇ ï»ë³Ï ÇÝÓ³ÝÇó ·áÑ ³ë³óÇ »ë, 㿱 áñ, ¹ñ³ÝÇó` ÑÛáõñÇ Ï³ñ·³íÇ׳ÏÁ ãÇ ÷áËíáõÙ: ²Û¹ å³ÑÇÝ å³Ûáõë³ÏÇó ѳݻóÇ Ù»Ï ßÇß ÏáÝÛ³Ï ¨ ¹ñ»óÇ Ýñ³ ë»Õ³ÝÇÝ: ºë ½·³óÇ, áñ Ýñ³ áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ µ³í³Ï³ÝÇÝ ·ñ³í»ó ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÝÛ³ÏÁ, ù³ÝÇ áñ ݳ ÇÝÓ ³Ýï³ñµ»ñ ¿ñ ݳÛáõÙ, ÇëÏ ÏáÝÛ³ÏÇݪ áã (ѳí³Ý³µ³ñ, ݳ ϳ٠»ñµ¨¿ ѳÙï»ë»É, ϳ٠Éë»É ¿ñ ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÝÛ³ÏÇ ³é³ëå»ÉÇ Ù³ëÇÝ): ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ݳ ϳñáÕ³ó³í Çñ»ÝÇó »ï ÙÕ»É ³Û¹ ·³ÛóÏÕáõÃÛáõÝÁ ¨ ³ÝÏáïñáõÙ ïáÝáí ÇÝÓ Ñáñ¹áñ»ó, áñ Éù»Ù Áݹáõݳñ³ÝÁ: ºë ÙáÉáñí»É, ã·Çï»Ç ÇÝ㠳ݻÙ: ØÇ µ³Ý ¿ñ ÙdzÛÝ Ñëï³Ï. ÇÝã ·Ýáí ¿É ÉÇÝ»ñ, å»ïù ¿ ³Ýå³ÛÙ³Ý ÙïÝ»Ç ïÝûñ»ÝÇ Ùáï, 17


ù³ÝÇ áñ ³ÛÉ »Éù ãáõÝ»Ç: ØÛáõë ÏáÕÙÇó, ݳ ½Çç»Éáõ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»ñ ¨ åݹ»Éáõ ¹»åùáõÙ, ݳ ³ÝÙÇç³å»ë ÑÇëï»ñdz ϵ³ñÓñ³óÝ»ñ ¨ Çñ»Ýó ëáíáñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³Ûݪ áëïÇÏ³Ý ÏϳÝã»ñ: Æñ³Ï³ÝáõÙ, ³Û¹ íÇ׳ÏÇó »Éù ãϳñ ¨ ÇÝÓ ÙÝáõÙ ¿ñ ÙdzÛÝ éÇëÏÇ ¹ÇÙ»É, áñÇÝ ¿É »ë ·Ý³óÇ: ìÇñ³íáñí³ÍÇ Ñ³Û³óùáí ß³ñÅí»óÇ ¹»åÇ Áݹáõݳñ³ÝÇ »ÉùÇ ¹áõéÁ, ǵñ Ñ»é³ÝáõÙ »Ù ³Û¹ï»ÕÇó ¨ ³ãùÇ åáãáí Ýϳï»óÇ, û ݳ ÇÝãå»ëª ËáñÁ Ñá·áó ѳݻó áõ Ýëï»ó Çñ ï»ÕÁ: Îé³ó³, ǵñ ÏáßÇÏÇë ûÉÝ »Ù ³Ùñ³óÝáõÙ ¨ Ý»ñù¨Çó ï»ë³, áñ ݳ ëáíáñ³Ï³Ý éÇÃÙáíª ë»Õ³ÝÇ ÃÕûñÝ ¿ ¹³ë³íáñáõÙ ¨ íëï³Ñ ïáÝáí ³ë³óÇ. í³ï »Ù ½·áõÙ, ϳñá±Õ »ù ÇÝÓ ÙÇ µ³Å³Ï çáõñ ï³É: ºë ³ñ¹»Ý Ýϳï»É ¿Ç, áñ ëå³ëùÁ ¨ ÝٳݳïÇå Ùݳó³Í å³ñ³·³Ý»ñÁ ¹ñí³Í ¿ÇÝ Áݹáõݳñ³ÝÇ Ñ»é³íáñ ³ÝÏÛáõÝáõÙ ·ïÝíáÕ å³Ñ³ñ³ÝÇ Ù»ç: ØÇÝã ݳ ßáñáñ³Éáí ù³ÛÉáõÙ ¿ñ ¹»åÇ å³Ñ³ñ³ÝÁ, áñÝ Áݹáõݳñ³ÝÇ Ñ³Ï³é³Ï ͳÛñáõÙ ¿ñ ï»Õ³íáñí³Í, »ë óûñÇë íñ³Ûáíª Ýñ³ Ù»çùÇ »ï¨Çóª ÷áùñÇÏ ù³ÛÉ»ñáí Ùáï»ó³ ïÝûñ»ÝÇ ³ß˳ï³ë»ÝÛ³ÏÇ ¹é³ÝÁ, ½·áõßáñ»Ý µ³ó»óÇ ¹áõéÁ, Ùï³ Ý»ñë ¨ ÇÙ »ï¨Çó` ÝáõÛÝ ½·áõßáõÃÛ³Ùµ, ÷³Ï»óÇ ÇÝÓ íñ³: ºë ³ñ¹»Ý ù³ÛÉáõÙ ¿Ç ¹»åÇ ïÝûñ»ÝÇ ³ß˳ï³ë»Õ³ÝÁ ¨ ³Ï³ÝçÇë åáãáíª ÙÇ Ï»ñå ÉëáõÙ ¿Ç, û ÇÝãå»ë ¿ñ ݳ ³ñï³ë³ÝáõÙ. §Ù³É³¹áÛ ã»Éáí»Ï, ·¹» íǦ: ´Ý³Ï³Ý³µ³ñ, ݳ ÇÝÓ ã¿ñ ï»ëÝáõÙ ¨ Ýñ³Ý Ãí³ó, û »ë íÇñ³íáñí»É ¨ Áݹáõݳñ³ÝÇó ³ÝÝÏ³ï ¹áõñë ¿Ç »Ï»É: Ð³ë³ ïÝûñ»ÝÇ ³ß˳ï³ë»Õ³ÝÇÝ, ݳ í»ñ Ãé³í Ýëï³Í ï»ÕÇó ¨ ß÷áÃí³Í ïáÝáí ѳñóñ»ó. á±í »Ù »ë, ÇÝãå»±ë Ý»ñë Ùï³, áõ±ñ ¿ ù³ñïáõÕ³ñáõÑÇÝ, DZÝã »Ù áõ½áõÙ Çñ»ÝÇó: öáñÓ»ó í»ñóÝ»É Ñ»é³ËáëÁ, »ë ³ÝÙÇç³å»ë` áã ß³ï ³Ùáõñ µéÝ»óÇ Ýñ³ Ó»éùÁ ¨ ó³Íñ ïáÝáí ³ë³óÇ. å»ïù ã¿, »ë ËáõÉÇ·³Ý ã»Ù, »ë ÝáñÙ³É Ù³ñ¹ »Ù…, »ë ºñ¨³ÝÇó »Ù ѳë»É ³Ûëï»Õ…, »ñϳñ ã»Ù ËáëÇ…, ËݹñáõÙ »Ù ÙÇ å³Ñ Éë»ù ÇÝÓ, ³ñ³· ϳë»Ù ÇÙ ³ë»ÉÇùÁ ¨ ϷݳÙ: ʳéݳß÷áà ë³ñù»Éáõ ϳñÇù ãϳ: Üñ³ ¹»ÙùÇ É³ñí³ÍáõÃÛáõÝÁ ã¿ñ ÃáõɳÝáõÙ ¨ ß÷áÃÙáõÝùÇó ã·Çï»ñ, û ÇÝ㠳ݻñ: ºë ÙÇ ùÇã ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ïáÝáí ³ë³óÇ. ˳éÝí»Éáõ ϳñÇù ãϳ, »Ã» ã»ë áõ½áõÙ Éë»É, »ë ¹áõñë Ï·³Ù, DZÝã »ë ï»ë³ñ³Ý ë³ñùáõÙ: ì»ñç³å»ë, Ù³ñ¹ »Ýù 㿱, Ñá Ù³ñ¹³Ï»ñ ã»Ýù, DZÝã »ë ³Ûëå»ë Çñ³ñ ˳éÝí»É: ÊݹñáõÙ »Ù ѳݹ³ñïíÇñ, ÙÇ å³Ñ ÉëÇñ ÇÝÓ ¨ »ë ³ñ³· ¹áõñë Ï·³Ù ³Ûëï»ÕÇó: ܳ ϳñÍ»ë ÙÇ å³Ñ áõßùÇ »Ï³í, ݳۻó ³ãù»ñÇë Ù»ç ¨ ³ë³ó. DZÝã »ë áõ½áõÙ ÇÝÓ³ÝÇó, ³ñ³· ³ë³ ¨ Ñ»é³óÇñ ³Ûëï»ÕÇó: ÊݹñáõÙ »Ù Ýëï»ù, áñå»ë½Ç »ñÏáõ µ³éáí Ý»ñϳ۳óݻ٠³ë»ÉÇùë ¨ Ñ»é³Ý³Ù: лÝó ݳ Ýëï»ó, »ë ³ÝÙÇç³å»ë ³í»É³óñÇ. ÙÇ ·áõó» ÑÛáõñÇÝ ÝáõÛÝå»ë ³é³ç³ñÏ»ù Ýëï»É: ܳ ï³ñûñÇÝ³Ï Ñ³Û³óùáí ݳۻó ÇÝÓ ¨ ³ë³ó. ɳí, Ýëï»ù: γñÍ»ë ë³éáõÛóÁ ÏáïñíáõÙ ¿ñ: Üëï»Éë áõ Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÝ ³ÝÙÇç³å»ë ß³ñáõݳϻÉë Ù»Ï »Õ³í: ÈëÇñ ѳñ·»ÉÇë, »ë ѳ½³ñ³íáñ ÏÇÉáÙ»ïñ»ñ »Ù Ïïñ»Éª ³Ûëï»Õ ѳëÝ»Éáõ ѳٳñ, ÇëÏ ¹áõ ÷áË³Ý³Ï ÇÝÓ Éë»Éáõ, ³é³Ýó Éë»Éª ÷áñÓáõÙ »ë ÇÝÓ ¹áõñë íéݹ»É: ÆÝãDZ, ÑÛáõñÇ Ñ»ï ³Û¹å»±ë »Ý í³ñíáõÙ: ì»ñç³å»ë, Ù»Ýù ÝáõÛÝ »ñÏñÇ 18


½³í³ÏÝ»ñ »Ýù, 㿱: ܳ ËáëùÇ Ï»ëÇó Áݹѳï»ó ÇÝÓ ¨ ³ë³ó. §³í»ÉÇ ÏáÝÏñ»ï, áñÝ ¿ ùá ³ë»ÉÇùÁ¦: ºë ³í»ÉÇ ³ñ³· ³é³ç ÁÝϳ ¨ ³ë³óÇ. ÏáÝÏñ»ï »ë áõ½áõÙª ÏáÝÏñ»ï ϳë»Ù: ÊݹñáõÙ »Ù ß³ï Éáõñç µ³ÝÇ ÙÇ ëå³ë»ù, »ë ß³ï ÷áùñÇÏ ³é³ç³ñÏáõÃÛ³Ùµ »Ù »Ï»É: ºë` Ò»ñ ù³Õ³ù³å»ï³ñ³ÝÇó ÷³÷áõÏ å³Õå³Õ³ÏÇ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ë³ñù»ñ »Ù Ó»éù µ»ñ»É ¨ ÇÝÓ ÙÇ ÷áùñ ϳÃÇ ÷áßÇ ¿ ³ÝÑñ³Å»ßï: ܳ ݳË` Ùdzݷ³ÙÇó å³ï³ë˳ݻó, áñ ¹³ ³ÝÑݳñ ¿, ÇëÏ Ñ»ïá ³í»É³óñ»ó. ÙÇ ùÇã…, ÇÝãù³±Ý: ¸», ÙÇ »ñÏáõ ïáÝݳÛÇ ã³÷…¿ÉÇ…, ÏÙÏÙ³Éáí ³ë³óÇ »ë: ƱÝã »ë ËáëáõÙ, íñ¹áíí³Í ïáÝáí ³ë³ó ݳ: ¸³ µ³ó³ñӳϳå»ë ³ÝÑݳñ ¿: ÜáõÛÝÇëÏ Ù»ñ Ïááå»ñ³ïÇíÝ»ñÇÝ ã»Ýù ϳñáÕ³ÝáõÙ ÝáñÙ³É Ù³ï³Ï³ñ³ñ»É, áõñ Ùݳó` г۳ëï³ÝÇ áñ¨¿ Ïááå»ñ³ïÇíÇ »ñÏáõ ïáÝݳ ÷áßÇ ï³Ýù: ºë Ò»½ Éë»óÇ áõ ѳëϳó³: Ø»ñ Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÝ ³í³ñïí³Í ¿, ϳñáÕ »ù ѳݷÇëï ·Ý³É: ÜÙ³Ý µ³Ý Ñݳñ³íáñ ã¿,³ë³ó ݳ ¨ áïùÇ Ï³Ý·Ý»óª ѳí³Ý³µ³ñ ÇÝÓ Ñ³çáÕáõÃÛáõÝ Ù³ÕûÉáõ ѳٳñ: ²Û¹ å³ÑÇÝ, »ë Ýñ³Ý Ëݹñ»óÇ ÙÇ å³Ñ Ýëï»É, áñå»ë½Ç Ýñ³Ý í»ñçÇÝ ÙÇïùë ³ë»Ù ¨ ¹áõñë ·³Ù: Üñ³Ý ³ë³óÇ, áñ »ë å³ïñ³ëï »Ù Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ·áõÙ³ñÁª Ù³Õ³ñÇãÝ ¿É Ñ»ïÁ í׳ñ»É: ´³ó»óÇ å³Ûáõë³Ïë, áñï»Õ ÑÇÝ· ѳï ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÝÛ³Ï Ï³ñ ¨ ³é³ç³ñÏ»óÇ` ÙÇ-ÙÇ µ³Å³Ï ËÙ»Ýù, ³í»É³óñÇ Ý³¨, áñ Ïï³Ù ݳ¨ Ù³Õ³ñÇãÇ ·áõÙ³ñÁ, Ùݳó³ÍÝ ¿É ÏÃáÕÝ»Ù: ºí »Ã» ϳñÇùÁ ÉÇÝÇ, »ë ºñ¨³ÝÇó` ÇÝãù³Ý áñ ÏáÝÛ³Ï ¿ å»ïù, ÏáõÕ³ñÏ»Ù: ܳ ÙÇ ï»ë³Ï ÇÝùݳ·áÑ Ý³Û»ó ÇÝÓ, Ååï³ó ¨ ³ë³ó. ݳË, »ë ÷áÕÇ Ï³ñÇù ãáõݻ٠¨ »ñÏñáñ¹ ¿É. »Ã» ·Ý³Ýù Ù»ñ ïáõÝ, »ë ù»½ ï³ñµ»ñ ï»ë³ÏǪ ³ÛÝù³Ý ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÝÛ³ÏÝ»ñ óáõÛó Ïï³Ù, áñ ¹ñ³Ýó ÙÇ Ù³ëÇÝ` ¹áõ ÝáõÛÝÇëÏ Í³Ýáà ã»ë ÉÇÝÇ: ²ÛÝå»ë áñ, áã ÷áÕáí, áã ¿É Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ÏáÝÛ³Ïáí ÇÝÓ ã»ë ½³ñÙ³óÝÇ: ºë ïñ³Ù³¹ñí³Í ã»Ù ù»½ Ñ»Ýó ³ÛÝå»ë Ù»ñÅ»Éáõ, áõÕÕ³ÏÇ ³Û¹ ѳñóÁ ÉáõÍ»ÉÁ` ÇÙ áõÅ»ñÇó í»ñ ¿: ²Û¹ å³ÑÇÝ, »ë ½·áõÙ ¿Ç, áñ Ï³Ý·Ý³Í »Ù ѳÕóݳÏÇ ×³Ý³å³ñÑÇ Ï»ëÇÝ ¨ å»ïù ¿ ÝáõÛÝ ï»Ùåáí ß³ñáõݳϻ٠½ñáõÛóÁ: öáùñÇÏ ÉéáõÃÛáõÝÇó Ñ»ïá, Ýñ³Ý ѳñóñÇ. ɳí, »Ã» ¸áõù ÉÇÝ»Çù ÇÙ ÷á˳ñ»Ý, ³Ûë Çñ³íÇ׳Ïáõ٠DZÝã ϳݻÇù: ܳ ÙÇ å³Ñ Éé»ó ¨ ³ë³ó. ã·Çï»Ù: ²Û, ï»ëÝáõÙ »ù, ³Ù»Ý ÇÝã ³ÛÝù³Ý ¿É ïñÇíÇ³É ã¿ ¨ ¸áõù ¿É ã·Çï»ù ÇÝ㠳ݻÉ: ²ÛÝå»ë áñ, »Ï»ù ÙdzëÇÝ Ùï³Í»Ýù: ÆÝãDZ Ù³ëÇÝ ÙdzëÇÝ Ùï³Í»Ýù,- ѳñóñ»ó ݳ: γÃÇ ÷áßáõ, å³ï³ë˳ݻóÇ »ë: §¸³ñ³·áÛ ã»É³í»Ï¦,- ß³ñáõݳϻó ݳ, »Ã» Ñݳñ³íáñ ÉÇÝ»ñ, »ë Ò»½ Ïû·Ý»Ç: â»ù áõ½áõ±Ù ÇÝÓ Ñ³í³ï³É, áñ ¹³ áõÕÕ³ÏÇ Ñݳñ³íáñ ã¿, »ë DZÝã ϳñáÕ »Ù ³Ý»É: ´³, »ë DZÝ㠳ݻÙ, í»ñ ϻݳ٠áõ ¹³ï³ñÏ Ó»éùáí ¿ëï»ÕÇó ѳëݻ٠ºñ¨³Ý: ´³, ã»±Ý ³ëÇ. §³Û ïÕ³, ¹áõ ³Û¹ù³Ý ³ÝßÝáñù »±ë, áñ ¿¹ù³Ý ï»ÕÁ ѳë³ñ áõ ¹³ï³ñÏ Ó»éáí Ñ»ï »Ï³ñ: ´³, ³í»ÉÇ É³í ã¿ñ, áñ ÙݳÛÇñ ¿Ýï»Õ, Ïáñã»Çñ áõ ¿ëå»ë ˳Ûï³é³Ï` »ï ã·³ÛÇñ¦: ä³ñáÝ ïÝûñ»Ý,- Ñáõ½³Ë³éÁ ß³ñáõݳϻóÇ »ë. ѳëϳó»ù, ³Ûë ѳñóÁª ϳÃÇ ÷áßáõó í»ñ ¿ ³Íí»É óëǵǪ ÉÇÝ»É, ãÉÇÝ»Éáõ ѳñóÇ: Îß»éùÇ ÝųñÇÝ ¹ñí³Í ¿ Ç٠óëÇµÇ 19


ѳñóÁ, ³ÛÝå»ë áñ, áõ½»ù, û ãáõ½»ù, å³ñï³¹ñí³Í »ù ³Ûë ѳñóÁ ÉáõÍ»É: ÎÛ³ÝùÁ ³Ûëù³Ýáí ãÇ í»ñç³ÝáõÙ, »ë ¿É гÛëï³ÝáõÙ Ïáñ³Í ïÕ³ ã»Ù, ³ÛÝå»ë áñ, Ù»ñ ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ` Ýáñ-Ýáñ ¿ ëÏëíáõÙ: ´»ñ»ù ³Ûë ÷áùñÇÏ Ñ³ñóÝ Ç½áõñ ãµ³ñ¹³óÝ»Ýù, ÷áñÓ»Ýù µ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ïáí ÉáõÍ»É ³ÛÝ ¨ Çñ³ñ ѳñ³½³ï³í³ñÇ Ññ³Å»ßï ï³Ýù: ܳ ݻճó³Í ïáÝáí ³ë³ó. ÙÇ ³ÙÇë ¿É ãÇ ³Ýó»É ³ÛÝ µ³ÝÇó, áñ Ò»ñ ѳۻñÝ ÇÝÓ Ñ»ï å³Ûٳݳíáñí»óÇÝ, áñ ϳÃÇ ÷áßáõ ¹ÇÙ³ó` ÇÝÓ ïáÙ³ï ÏáõÕ³ñÏ»Ý ¨ ÙÇÝ㨠ûñë, Ñɳ ¹»éª ¿Ý áõÕ³ñÏ»ÉÝ ¿, áñ áõÕ³ñÏáõÙ »Ý: ¾¹ù³ÝÇó Ñ»ïá, »Ï»É »ë áõ ÇÝÓ³ÝÇó ϳÃÇ ÷áß »ë áõ½áõÙ: ¸áõ ÇÙ ï»ÕÁ ÉÇÝ»Çñ, Ïï³ÛDZñ: ÆѳñÏ», ïËáõñ µ³Ý »ë ³ëáõÙ, ë³Ï³ÛÝ »Ã» Ùï³ÍáõÙ »ë, áñ Ò»ñ ³½·Ç Ù»ç µáÉáñÁ ù»½ ÝÙ³Ý å³ñï³×³Ý³ã ¨ ËáëùÇ ï»ñ »Ý, »ñ¨Ç ë˳ÉíáõÙ »ë: ²Ù»Ý ³½·Ç Ù»ç ¿É ÝÙ³Ý ³ñ³ñ³ÍÝ»ñ ϳÝ, ³ÛÝå»ë áñ Ù»ñ ѳñ³µ»ñáõÃÛ³ÝÝ»ñÇ íñ³` ¹³ ãå»ïù ¿ ³½¹Ç: ²í»ÉÇÝ, ϳñÍáõÙ »Ù Ò»ñ ß÷áõÙÝ»ñÝ ÇÝÓ Ñ»ï` Ò»½ ϵ»ñ»Ý ïñ³Ù³·Íáñ»Ý ѳϳé³Ï ϳñÍÇùÇ: ܳ ËáñÁ Ñá·áó Ñ³Ý»ó ¨ ³ë³ó. §Áë»Ýó µ³Ý ÏÉÇÝÇ, ¿ë ѳۻñÇó åñÍáõÙ ãϳ ¿ÉǦ: ²Û¹ å³ÑÇÝ Ó»éùë ·ó»óÇ å³Ûáõë³ÏÇë, í»ñóñ»óÇ ³ÛÝ, ßñçí»óÇ, ǵñ` ݻճó³ áõ ·ÝáõÙ »Ù: ܳ µéÝ»ó Ó»éùë áõ ³ë³ó. DZÝã »ë ݻճÝáõÙ, ÝëïÇñ ï»ëÝ»Ýù ÇÝã »Ýù ³ÝáõÙ, û ã¿ áõ Ù»Ï ¿É, ѳÝϳñÍ ãÙïù³÷áËí»Ù: ø³ÝÇ` µ³ñÇ ·ÍÇ íñ³ »Ù, ³ñÇ ·áñÍÁ ÙÇ ÷ã³óñáõ: ºë ³ñ³· ëó÷í»óÇ, ÙïùáõÙ ÇÝùë ÇÝÓ ³ë³óÇ. DZÝã »ë Ó¨»ñ ó÷áõÙ, µ³ áñ ѳÝϳñÍ ÷áßÙ³ÝÇ: ƱÝã »ù ³ëáõÙ å³ñáÝ ïÝûñ»Ý, DZÝã ݻճݳÉ, DZÝã µ³Ý: àõÕÕ³ÏÇ, ã»Ù áõ½áõÙ, áñ ÇÙ å³ï׳éáí ¹áõ ѳÛïÝí»ë ³ÝѳñÙ³ñ íÇ׳ÏÇ Ù»ç: àõ ѳÝϳñÍ, ݳ ë»ÕÙ»ó ë»É»ÏïáñÁ, Çñ Ùáï Ññ³íÇñ»ó ·É˳íáñ ѳßí³å³ÑÇÝ: гßí³å³ÑÁ Ý»ñë Ùï³í ¨ ïÝûñ»ÝÁ Ýñ³Ý ³ë³ó, áñ ÷³ëï³ÃÕûñÁ ݳ˳å³ïñ³ëïÇ ¨ Ù»ÏáõÏ»ë ïáÝݳ ϳÃÇ ÷áßÇ ¹áõñë ·ñÇ: îÝûñ»ÝÝ ÇÝÓ ³é³ç³ñÏ»ó` Ýñ³ Ñ»ï ·Ý³É Ñ³ßí³å³ÑáõÃÛáõÝ ¨ ϳï³ñ»É ѳٳå³ï³ëË³Ý Ó¨³Ï»ñåáõÙÝ»ñÁ: Ø»Ýù ¹áõñë »Ï³Ýù ïÝûñ»ÝÇ ë»ÝÛ³ÏÇó ¨ »ñµ ù³ñïáõÕ³ñáõÑÇÝ ï»ë³í ÇÝÓ, ½³ñÙ³ÝùÇó ·áõÛÝÁ ·ó»ó, ·ÉáõËÝ ³é³í ³÷»ñÇ Ù»ç ¨ ÙÇ Ï»ñå` ûñáñí»Éáí Ýëï»ó Çñ ³ÃáéÇÝ: ºë áõ ѳßí³å³ÑÁ ¹áõñë »Ï³Ýù Áݹáõݳñ³ÝÇó ¨ Ùï³Ýù ѳßí³å³ÑáõÃÛáõÝ: ܳ ÇÝã-áñ ѳßí³ñÏÝ»ñ ³ñ»ó, Éñ³óñ»ó ѳٳå³ï³ëË³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÁ ¨ ³ë³ó, áñ å»ïù ¿ í׳ñ»Ù ѳٳå³ï³ëË³Ý ·áõÙ³ñÁ: ²Û¹ ųٳݳÏ, Ýñ³Ý ³ë³óÇ. Ùáïë ϳÝËÇÏ ·áõÙ³ñ ãáõݻ٠¨ å»ïù ¿ í׳ñáõÙÁ ϳï³ñ»Ù µ³ÝϳÛÇÝ ã»Ïáí: ܳ ϳﻷáñÇÏ Ï»ñåáí ÁݹÇÙ³ó³í ¨ ³ë³ó. ¹³ Ñݳñ³íáñ ã¿, ù³ÝÇ áñ Çñ»Ýù` ÝáõÛÝÇëÏ Çñ»Ýó »ñÏñÇ Ïááå»ñ³ïÇíÝ»ñÇ Ñ»ï µ³ÝϳÛÇÝ ã»Ï»ñáí ��áñͳñùÝ»ñ ã»Ý ³ÝáõÙ, ù³ÝÇ áñ ѻﳷ³ÛáõÙ Ù»Í åñáµÉ»ÙÝ»ñÇ ³é³ç »Ý ϳݷÝáõÙ: ºë Ýñ³Ý ¨ë Ù»Ï ³Ý·³Ù ³ë³óÇ. »ë áã û Ññ³Å³ñíáõÙ »Ù ϳÝËÇÏ í׳ñáõÙÇó, ³ÛÉ` ÇÙ Ó»éùÇÝ Ï³ÝËÇÏ ·áõÙ³ñ ãáõÝ»Ù, áñ í׳ñ»Ù: ÆÙ ÙÇ³Ï Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ µ³ÝϳÛÇÝ ã»ÏÝ ¿: ܳ ë»É»Ïïñáí ïÝûñ»ÝÇÝ ³ÝÙÇç³å»ë ½»Ïáõó»ó ëï»ÕÍí³Í íÇ׳ÏÇ Ù³ëÇÝ ¨ ïÝûñ»ÝÁ »ñÏáõëÇë` 20


³ÝÙÇç³å»ë ϳÝã»ó Çñ Ùáï: ø³ñïáõÕ³ñáõÑáõ Ùáïáí ³ÝóÝ»ÉÇë` Ýñ³ ³ãù»ñáõÙ ÇÙ Ýϳïٳٵ ½³ÛñáõÛà Ýϳï»óÇ, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ³Ù»ÝÁ ãÝϳï»Éáõ ïí»óÇ ¨ Ù»Ýù Ùï³Ýù ïÝûñ»ÝÇ ³ß˳ï³ë»ÝÛ³Ï: ܳ ³ÝÙÇç³å»ë ³ë³ó, áñ ³Û¹ ·áñͳñùÁ ³ÝÑݳñ ¿ ϳï³ñ»É ¨ Ý»ñϳ۳óñ»ó ѳßí³å³ÑÇ ³ë³Í ÝáõÛÝ ËáãÁݹáïÁ: ºë ÙáÉáñí»É ¨ ã·Çï»Ç ÇÝã ³ë»Ù: ʳËï»óÇ ÉéáõÃÛáõÝÁ ¨ ³ë³óÇ. »ë ïÕ³Ù³ñ¹³í³ñÇ Ëáëï³ÝáõÙ »Ù, áñ åñáµÉ»Ù ³é³ç³Ý³Éáõ ¹»åùáõÙ` Ñ»Ýó ³é³çÇÝ ½³Ý·Çó, »ë ºñ¨³ÝÇó` ϳÝËÇÏ ÷áÕáí ³ñ³· ÏÃéã»Ù ÎǨ ¨ Ïϳï³ñ»Ù ³Û¹ í׳ñáõÙÁ: гÙá½Çã ïáÝáí Ýñ³Ýó ³ë³óÇ. ϳñá±Õ ¿, Ò»ñ µ³ñÇ áõ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ù³ÛÉÇ ¹ÇÙ³ó, »ë Ò»½ ѳÝϳñÍ å³ëï³íϳ ³Ý»Ù: ²ë³óÇ, áñ ¹ñ³ÝÇó µ³óÇ »ë ³ÛÉ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ù: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í, ³Û¹ å³ÑÇÝ »ë ïÝûñ»ÝÇ ¹»ÙùÇÝ Ï³ñ¹³óÇ, áñ Ïñ³ÏÝ ¿ ÁÝÏ»É ÇÙ Ó»éùÁ: ØÇ å³Ñ ÉéáõÃÛáõÝÇó Ñ»ïá, ݳ ·ÉáõËÝ ³é³í ³÷»ñÇ Ù»ç ¨ ѳßí³å³ÑÇÝ ³ë³ó. ÇÝã ÉÇÝ»Éáõ ¿, ÃáÕ ÉÇÝÇ, ·Ý³ Ó¨³Ï»ñåÇñ: ²ñ³· Ùï³Ýù ѳßí³å³ÑáõÃÛáõÝ, ѳßí³å³ÑÁ ϳï³ñ»ó Ó¨³Ï»ñåáõÙÝ»ñÁ, ÇëÏ »ë Ùï³ ïÝûñ»ÝÇ Ùáï, Ëݹñ»óÇ, áñ »ÉùÇ ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ ëïáñ³·ñÇ áñáß Å³Ù³Ý³Ï Ñ»ïá, ÙÇÝ㨠»ë` ºñ¨³Ý ·Ý³óáÕ µ»éݳï³ñ Ù»ù»Ý³ Ï·ïÝ»Ù: ºñµ ¹áõñë »Ï³ µ³½³ÛÇ ß»ÝùÇó, Çç³ ÷áÕáó, ÙdzÛÝ ³Û¹ å³ÑÇÝ Ñ³ëϳó³, û ÇÝã ¹Åí³ñ ËݹñÇ ³é¨ »Ù ϳݷݳÍ: êó÷í»óÇ ¨ ѳëϳó³, û ÇÝãù³Ý ¹Åí³ñ µ³Ý ¿ ³ÝͳÝáà ù³Õ³ùáõÙ` ·ïÝ»É ³ÛÝåÇëÇ µ»éݳï³ñ Ù»ù»Ý³, áñÁ ÏѳٳӳÛÝíÇ ³Û¹ µ»éÁ ѳëóÝ»É ºñ¨³Ý: Øáï` Ù»Ïß³µ³ÃÛ³ áñáÝáõÙÝ»ñÇó Ñ»ïá ÇÝÓ Ñ³çáÕí»ó ·ïÝ»É ÙÇ µ»éݳï³ñ Ù»ù»Ý³, áñÁ ¹»Õáñ³Ûù å»ïù ¿ ï³Ý»ñ ìñ³ëï³Ý: ²ëïÍá ϳÙáù, Ù»ù»Ý³ÛáõÙ Ùáï³íáñ ³ÛÝù³Ý ³½³ï ï³ñ³Íù ϳñ, áñù³Ý ϳÃÇ ÷áßáõ ͳí³ÉÝ ¿ñ: ¸Åí³ñáõÃÛ³Ùµ ѳÙá½»óÇ í³ñáñ¹ÇÝ, áñå»ë½Ç ݳ ѳٳӳÛÝÇ` ³Û¹ µ»éÁ г۳ëï³Ý ѳëóÝ»Éáõ ѳٳñ: ²é³Ýó Å³Ù³Ý³Ï ÏáñóÝ»Éáõ, ³ñ³· »Ï³Ýù µ³½³, µ³ñÓ»óÇÝù ϳÃÇ ÷áßÇÝ, í³ñáñ¹ÇÝ Ï³ï³ñ»óÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ï³Ý˳í׳ñáõÙÁ ¨ µ³ñÇ ×³Ý³å³ñÑ Ù³ÕûóÇ Ýñ³Ý: ÜáõÛÝ ûñÁ »ñ»ÏáÛ³Ý Ù»ÏÝ»óÇÝù ºñ¨³Ý ¨ »ñ»ù-ãáñë ûñ Ñ»ïá ¹ÇÙ³íáñ»óÇÝù ÎǨÇó ºñ¨³Ý Å³Ù³Ý³Í µ»éݳï³ñÇÝ: ´»éݳó÷»óÇÝù ³ÛÝ, ÝáñÙ³É ÑÛáõñ³ëÇñáõÃÛáõÝ ³ñ»óÇÝù í³ñáñ¹Ç ѳٳñ ¨ ÷á˳¹³ñÓ ·áÑáõݳÏáõÃÛ³Ùµ` Ýñ³Ý ׳ݳå³ñÑ»óÇÝù:

21


زܸ²îÀ ÆÝãå»ë ѳÛïÝÇ ¿, µáÉáñ »ñÏñÝ»ñáõÙ ¿É µ³ñÓñ³·áõÛÝ ûñ»Ýë¹Çñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ ³Ýáõñ³Ý³ÉÇ ¹»ñ »Ý ϳï³ñáõÙ ïíÛ³É »ñÏñÝ»ñÇ ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇ ÏÛ³ÝùáõÙ: ºí áñå»ë½Ç` ·áÝ» Ù³ëݳÏÇáñ»Ý å³ïÏ»ñ³óáõ٠ϳ½Ù»Ýù, û ÇÝã Ù»Í §¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛáõݦ áõÝÇ Ð³Û³ëï³ÝÇ ²½·³ÛÇÝ ÄáÕáíÁ Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Ç ÏÛ³ÝùáõÙ, µ³í³Ï³Ý ¿ Ý»ñϳ۳óÝ»É å³ï·³Ù³íáñ гٳ½³ëåÇ ¨ Ýñ³ ÏÝáç` г½³ñ³í³ñ¹Ç µ³½Ù³ÃÇí ½ñáõÛóÝ»ñÇó Ù»ÏÁ: г½³ñ³í³ñ¹- ³Û гٳ½³ëå, ¿Ý Å³Ù³Ý³Ï ¹áõ á±Ýó ¿Çñ ÅáÕáíñ¹ÇÝ ÝÙ³Ý ËáëïáõÙÝ»ñ ï³ÉÇë: ´³ ã»±ë ³Ù³ãáõÙ, Ù»ñ ÁÝï³ÝÇùÇ íñ³ Ù»±Õù »ë µ»ñáõÙ: ܳ˨³é³ç, ³Û¹ ËáëïáõÙÝ»ñÁ Ñݳñ³íáñ ã¿ñ ϳï³ñ»É, »ñÏñáñ¹ ¿É, ·áÝ» »ë áõ ¹áõ ѳëï³ï ·Çï»ÇÝù, áñ ¹ñ³ÝóÇó Ù»ÏÝ áõ Ù»ÏÝ ³Ý·³Ù ã¿Çñ ϳï³ñ»Éáõ: гٳ½³ëå- ³Û г½³ñ³í³ñ¹, µ³Ûó ¹áõ ß³ï ½³ñٳݳÉÇ Ù³ñ¹ »ë ѳ: ¸ñ³ Ù³ëÇÝ ÇÝãáõ± »ë ÑÇÙ³ ÑÇßáõÙ: ²ëáÕ ¿Çñ, ¿Ý Å³Ù³Ý³Ï ³ë»Çñ, û ã¿ ùá ÑÇÙÇÏí³ ³ë»ÉÁ ù³ÝÇ Ïáå»Ï ³ñÅ»: лïá ¿É, ÇÝ㠳ݻÇ, ³ë»Ç. ëÇñ»ÉÇ ÅáÕáíáõñ¹, »ë Ó»½ ѳٳñ áãÇÝã ¿É ³ÝáÕÁ ã»Ù, µ³Ûó ¹áõù Ϸݳù áõ ÇÝÓ ÏÁÝïñ»ù: γñÍáõÙ »ë, Ýñ³Ýù ¿É Ïí»ñóÝ»ÇÝ áõ ÇÝÓ ÏÁÝïñ»ÇÝ, ѳ±: ¾É ã»Ù ³ëáõÙ, áñ Ýñ³Ýù ß³ï É³í ¿É ·Çï»ÇÝ, áñ áã »ë, áã ¿É áõñÇß áñ¨¿ Ù»ÏÝ Çñ»Ýó ѳٳñ áñ¨¿ µ³Ý ³ÝáÕÁ ã¿ÇÝù, å³ñ½³å»ë` §Ï³ñ·Ç ѳٳӳÛݦ ³ëáõÙ ¿ÇÝù ¿ÉÇ, ϳñ× ³ë³Íª ˳µáõÙ ¿ÇÝù ¨ í»ñç: г½³ñ³í³ñ¹- ³Û гٳ½³ëå, ã»±ë ÑÇßáõÙ, û ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ·ÉáõËÝ»ñë ÇÝãù³Ý ˳éÝ ¿ñ, Ë»Éù ¿ñ Ùݳó»±É, áñ ¿Ý Å³Ù³Ý³Ï ³ë»Ç: лïá ¿É, ÷³ëïáñ»Ý áõ½áõÙ »ë ³ë»É, áñ ÅáÕáíáõñ¹Á É³í ¿É ·Çï»ñ, áñ Çñ»Ý ˳µáõÙ »ù ¨ ³Û¹ù³ÝÇó Ñ»ïá ·ÝáõÙ ¨ ëÇñáÑáųñ ÁÝïñáõÙ ¿ñ: гٳ½³ëå- ³Û г½³ñ³í³ñ¹, áõß³¹Çñ ÉëÇñ. »Ã» áã ³ÙµáÕç ÅáÕáíñ¹ÇÝ, ³å³ ·áÝ» Ýñ³Ýó ÙÇ Ù³ëÇÝ ¹áõñ ¿ ·³ÉÇë, áñ Çñ»Ýó ˳µáõÙ »Ý, Çñ»Ýù áõ½áõÙ »Ý ˳µí»É: ²Û, Ñ»Ýó ¹ñ³ ѳٳñ ¿É ·³ÉÇë ¨ ÁÝïñáõÙ »Ý: г½³ñ³í³ñ¹- ³Û гٳ½³ëå, ³Ëñ ùá ³ë³ÍÝ»ñÁ ·ÉËÇë Ù»ç ã»Ý å³éÏáõÙ, ¹³ áõÕÕ³ÏÇ Ë»ÉùÇÝ Ùáï µ³Ý ãÇ: à±Ýó û, Çñ»Ýù áõ½áõÙ »Ý, áñ Çñ»Ýó ˳µ»Ý: Æ٠ϳñÍÇùáí, ³Û¹ ѳñóáõÙ ¹áõ ë˳ÉíáõÙ »ë: ÖÇßï ¿, ³Ûë ÏÛ³ÝùáõÙ ³Ýѳí³Ý³Ï³Ý µ³Ý»ñ ß³ï ϳÝ, áñáÝù ÝáõÛÝÇëÏ Ù»Ýù ã»Ýù ѳëϳÝáõÙ, µ³Ûó ¹» ÇѳñÏ»` áã ³Ûë ϳñ·Ç ³ÝµÝ³Ï³Ý áõ ³Ýïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý: гٳ½³ëå- ³Û г½³ñ³í³ñ¹, ÝáñÇó »Ù ÏñÏÝáõÙ, Çñ»Ýù áõ½áõÙ »Ý, áñ Çñ»Ýó ˳µ»Ý: ²ëí³ÍÝ ³µëáõñ¹Ç ¿ ÝÙ³Ý, ë³Ï³ÛÝ ¹³ ¿ Çñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, áñÇ µ³ó³ïñáõÃÛáõÝÁ` ó³íáù ëñïÇ »ë ãáõÝ»Ù: ØÛáõë ÏáÕÙÇó ¿É, »Ã» ÝáõÛÝÇëÏ Ï³ñáճݳ٠µ³ó³ïñ»É, ÙǨÝáõÛÝ ¿ ã»ë ѳëϳݳ, ù³ÝÇ áñ ¹³ ß³ï µ³ñ¹ ¿ áõ ¹Åí³ñ ÁÝϳɻÉÇ: γ٠¿É, 22


å»ïù ¿ ëïÇåí³Í ù»½ ѳÛÇ ³Ý³ïáÙÇ³Ý µ³ó³ïñ»Ù, áñÁ ѳëϳݳÉÁª ÝáõÛÝå»ë ¹Åí³ñ ¿: » ã¿, µéÝ»É áõ ѳ ÙÇ ·ÉáõË ÏñÏÝáõÙ »ë. ˳µáõÙ »ë…, ³Ùáà ¿…, ã»ë ϳñáÕ Ï³ï³ñ»É…, ã»ë ϳï³ñ»Éáõ,- DZÝã »ë áõ½áõÙ ¹ñ³Ýáí ³ë»É: г½³ñ³í³ñ¹- ³Û гٳ½³ëå, ³Ý³ïáÙÇ³Ý ³Ûëï»Õ DZÝã ·áñÍ áõÝÇ: ä³ñ½³å»ë, ˳µ»Éáõ ¿ùëå»ñÇÙ»ÝïÁ ÅáÕáíñ¹Ç íñ³ ѳçáÕáõÃÛ³Ùµ ÷áñÓ³ñÏ»Éáõó Ñ»ïá, »ñ¨Ç áõ½áõÙ »ë ÝáõÛÝ µ³ÝÁ ÇÝÓ íñ³ ¿É ÷áñÓ³ñÏ»±É: Øï³ÍáõÙ »ë, áñ »ë ¿É ÅáÕáíñ¹Ç ÙÇ Ù³ëÝÇÏÝ »Ù, ÇÝã ϳ áñ, ϳñ»ÉÇ ¿ ÇÝÓ íñ³ ¿É ѳݷÇëï ÏÇñ³é»É: ê³Ï³ÛÝ, ÇÙ áõÕ»ÕÇ áñáß »ÝóٳëÝÇÏÝ»ñ Çñ»Ýó ϳéáõóí³Íùáí ï³ñµ»ñíáõÙ »Ý ùá ÁÝïñáÕÝ»ñǪ ÝáõÛݳïÇå »ÝóٳëÝÇÏÝ»ñÇó, ³ÛÝå»ë áñ, ã»Ù ϳñáÕ ùá ³ë³ÍÝ»ñÁª Ýñ³Ýó ÝÙ³Ý Ñ³É³Í ÛáõÕÇ ï»Õ ÁݹáõÝ»É ¨ ѳí³ï³É: ºí Ñ»Ýó ¿ëï»Õ ¿É Ï÷áñÓ»Ù Ù»ñ ¹åñáó³Ï³Ý ï³ñÇÝ»ñÇó ù»½ ÙÇ ¹ñí³· ÑÇß»óÝ»É, áñÝ ³Ûëûñí³ å»ë ÑÇßáõÙ »Ù: ¸åñáó³Ï³Ý ï³ñÇÝ»ñÇÝ ¹áõ ³½ÝÇí ¨ å³ñÏ»ßï ïÕ³ ¿Çñ: ²ëáõÙ ¿Çñ, áñ ³ïáõÙ »ë ëáõïÁ, ˳µ»ÉÁ, Ï»ÕÍÇùÁ, ÙÇ Ëáëùáí ³Ý³½ÝÇí ³ëí³Í áõ ³ñí³Í ³Ù»Ý µ³Ý: ºÃ» ßñç³å³ïáõÙ áñ¨¿ Ù»ÏÁ ëïáõ٠ϳ٠˳µáõÙ ¿ñ, ³é³çÇÝÁ ¹áõ ¿Çñ Ýñ³Ý ݳ˳ïáõÙ ¨ ¹³ëïdzñ³ÏáÕ Ñ³Û³óùáí` ݳ¨ Ù»½ ѳëϳóÝáõÙ, áñ ëï»ÉÁ, ˳µ»ÉÁ, ³Ý³½ÝíáõÃÛáõÝÝ ³ï»ÉÇ »Ý ù»½ ѳٳñ: ²ëáõÙ ¿Çñ, áñ ¹ñ³Ýù Áݹ³Ù»ÝÁ` í³ËÏáï Ù³ñ¹áõÝ Ñ³ñÇñ ³ñ³ñùÝ»ñ »Ý ¨ ³ÙµáÕç ÏÛ³ÝùáõÙ ¹áõ »ñµ»ù ã»ë ß÷íÇ ÝÙ³Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï: ƱÝã ¿, ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ëáõïÁ, ˳µ»ÉÁ ¨ ³ÛÉ Ï»ÕÍÇùÝ»ñÁ ¹ñáß³Ï ¹³ñÓñ³Í, ÇÝù¹ ¿Ç±ñ Ù»½ Ù»½ ˳µáõÙ, Ùï³Í»Éáí, áñ Ù»Ýù` ³ÝÙ»Õ Ù³ÝáõÏÝ»ñë, ³Û¹ ˳ÕÁ ã»Ýù ѳëϳݳ áõ Ïѳí³ï³Ýù (ó³íáù ëñïÇ, Ù»Ýù ÉñÇí ѳí³ïáõÙ ¿ÇÝù) ù»½: ²ÛÉ Ëáëùáí, ¹»é ÷áùñáõó ¿Çñ áñáᯐ §³½ÝÇí ïÕ³ÛǦ ÇÙÇç Ó»éù µ»ñ»É, áñÁ ѻﳷ³ÛáõÙ ¹³éݳÉáõ ¿ñ` ¹»åáõï³ï³Ï³Ý ٳݹ³ïÇÝ ïÇñ³Ý³Éáõ, ÇÝãáõ ã¿, ݳ¨ Ù»ñ ³å³·³ ³ÙáõëÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳù³ñÁ: ²Ûë µáÉáñÁ »ë ѳÙá½í³Í »Ù ³ëáõÙ, ù³ÝÇ áñ ã»Ù ϳëϳÍáõ٠ݳ¨ Ñ»ï¨Û³É ×ßÙ³ñïáõÃÛ³Ý Ù»ç. ëáõïÁ, ˳µ»ÉÁ, ³Ý³½ÝíáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹áõ ³ñÛ³Ý Ù»ç »Ý ÉÇÝáõÙ: ¸ñ³Ýù µÝ³ïáõñ ѳïϳÝÇßÝ»ñ »Ý, ³ÛÉ áã ûª Ó»éùµ»ñáíÇ: гٳ½³ëå- ³Û г½³ñ³í³ñ¹, µ³ ã»±ë ³Ù³ãáõÙ, á±Ýó »ë ϳñáÕ³ÝáõÙ Ý³Û»É ³ãù»ñÇë Ù»ç áõ ³Û¹åÇëÇ µ³Ý»ñ ³ë»É: ö³ëïáñ»Ý Ùï³ÍáõÙ »ë, áñ »ë ѳßí³ñÏáí »Ù ³Ùáõëݳó»É ù»½ Ñ»ï: ºÃ» ѳÙá½í³Í »ë ¹ñ³ÝáõÙ, ³ë³ Ëݹñ»Ù, á±ñÝ ¿ ³Û¹ ѳßí³ñÏÇ Ýå³ï³ÏÁ: ø³ÝÇ áñ, ÇÝù¹ »ë µ³ó»É ³Ûë Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÁ, ³å³ ëïÇåí³Í »Ù ³ë»É, áñ ÇÝÓ ¿É ÙÇßï ѳϳé³ÏÝ ¿ Ãí³ó»É, áñ ¹áõ »ë ѳßí³ñÏáí ³Ùáõëݳó»É ÇÝÓ Ñ»ï: ÆëÏ Ã» ÇÝãáõ±, ³Û ¹³ ¹áõ å»ïù ¿ ³ë»ë: ø³ÝÇ áñ, ³éÇÃÁ »Ï»É ¿, ³ë»Ù ݳ¨ ÙÇ ³ÛÉ µ³Ý, ÇÝãÁ »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï áõ½áõÙ ¿Ç, µ³Ûó ã¿Ç ϳñáÕ³ÝáõÙ: ¸áõ ¿É ·Çï»ë, áñ ÇÙ ë»ñÁ ùá Ýϳïٳٵ` ³ß˳ñÑÇ ³Ù»Ý³Ù»Í ë»ñÝ ¿, áñÇó` »ë ÙÇ ûñ ϳñáÕ ¿ Ë»ÝóݳÙ: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í, ÙÇßï ¿É ë³ñë³÷»É »Ù ³ÛÝ ÙïùÇó, áñ ѳÝϳñÍ áõ ÙÇ ûñ ãÏáñóݻ٠ù»½: 23


ÆѳñÏ», ³Ûë å³ÑÇÝ ã»Ù áõ½áõÙ Ëáñ³Ý³É ³Û¹ ûٳÛÇ Ù»ç, ¹³ ß³ï ͳí³ÉáõÝ áõ Ýáõñµ ѳñó ¿ ¨ ¹ñ³Ý Ù»Ï áõñÇß ³Ý·³Ù ³é³ÝÓÇÝ Ï³Ý¹ñ³¹³éݳÝù: ê³Ï³ÛÝ, å³ñï³¹ñí³Í »Ù áñáß ÷³Ï³·Í»ñ µ³ó»É: øÇã ³é³ç ÇÝÓ ÃíáõÙ ¿ñ, áñ å»ïù ¿ ù»½ ÙÇ ùÇ㠳ݳïáÙdz µ³ó³ïñ»Ù, ë³Ï³ÛÝ ¹åñáó³Ï³Ý ï³ñÇÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ùá µ³ó³Í Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝáí ÇÝÓ Ù»Í ³Ý³ÏÝÏ³É Ù³ïáõó»óÇñ: Ƶñ, ³Ý³ïáÙdzÛÇ Ù³ëÇÝ µ³ó³ïñáõÃÛáõÝ ï³ÉÁ Ñ»ßï ¿ñ, Ñɳ ûñ³Ï³ñ·Çó ¹áõñë ¿É, Ý»ñáÕáõÃÛáõݪ (Û³, ¿ë Ë»Éùë ·ó»±É »Ù, ¿ë DZÝã »Ù ³ëáõÙ, DZÝã ûñ³Ï³ñ·, DZÝã µ³Ý, áõÕÕ³ÏǪ »ë ó³Íñ³Ó³ÛÝ Ùï³ÍáõÙ ¿Ç), ½ñáõÛóÇó ¹áõñë ¿É Ýáñ ûٳ »ë µ³óáõÙ: ²ÛÝ ¿É, áã ³í»É, áã å³Ï³ëª Ù»ñ ³ÙáõëÝáõÃÛ³Ý Ã»Ù³Ý: ÀÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Ç±Ýã ϳå áõÝ»Ý Ù»ñ ³ÙáõëÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï, áñ ·Çß»ñí³ Ï»ëÇÝ ¹ñ³ÝóÇó ëÏë»óÇñ, Ñ»ïá ¿É ³Ýó³ñ Ù»ñ ³ÙáõëÝáõÃÛ³ÝÁ: ºÃ» Ù»ñ ³ÙáõëÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ѳñó»ñ ϳÝ, ÙÇßï ¿É Ï³ñáÕ ¿Çñ ¹ñ³Ýù ßáß³÷»É ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ýª ³é³Ýó ë³ñ áõ Óáñ ÁÝÏÝ»Éáõ: ØÇû±, ÙÇÝ㨠³ÛÅÙ ÙÇ å³ñ½ µ³Ý ã»ë ѳëϳó»É, áñ ÙÇ áÕç ÅáÕáíñ¹Ç Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳëϳóáÕ Ù³ñ¹áõ ѳٳñ, ¹Åí³ñ ã¿ Ù»Ï Ù³ñ¹áõ ѳëϳݳÉÁ, áñù³Ý ¿É ݳ ÷áñÓÇ »Ýóï»ùëï»ñáí Ëáë»É: г½³ñ³í³ñ¹- гٳ½³ëå ç³Ý, ¹áõ É³í ·Çï»ë, áñ ëÇñá Ã»Ù³Ý ÙÇßï ¿É ÇÝÓ Ñ³Ù³ñ ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÝ ¿, µ³Ûó ³Ûë å³ÑÇÝ ¹ñ³ Ù³ëÇÝ ã¿, áñ å»ïù ¿ Ëáë»Ýù: лïá ¿É, µ³ ¹áõ ã¿Ç±ñ ³ëáõÙ, áñ ëÇñá Ù³ëÇÝ áã û ËáëáõÙ »Ý, ³ÛÉ Ýñ³Ýáí ³åñáõÙ »Ý: ÊݹñáõÙ »Ù, ³Ûë å³ÑÇÝ ÃáÕÝ»Ýù ³Û¹ ûٳÝ, »ë áõñÇß µ³Ý ¿Ç áõ½áõÙ ³ë»É: ÖÇßï ¿, Ù»Ýù ÑÇÙ³ ÝÛáõóå»ë ß³ï ³í»ÉÇ É³í íÇ׳ÏáõÙ »Ýù, ù³Ý ³é³ç, µ³Ûó ¹», Ù»ñ ѳٳñ Ë³Õ³Õ ³åñáõÙ ¿ÇÝù, ¿ÉÇ…: ¾ë ùá ¹»åáõï³ï Ý߳ݳÏí»Éáõó Ñ»ïá…, ɳí…, ɳí ÏÝ»ñ»ëª ÁÝïñí»Éáõó Ñ»ïá, ¹áõ ³ÛÝù³Ý »ë §Ë»Éáù³ó»É¦, áñ ëÏë»É »Ù ù»½ ¹Åí³ñ ѳëϳݳÉ: ä³ï׳éÝ ¿É »ñ¨Ç ³ÛÝ ¿, áñ ¹áõ ûñ-ûñÇ §³×áõÙ¦ »ë, ÇëÏ »ë ÝáõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇÝ »Ù Ùݳó»É: ¸ñ³ ѳٳñ ¿É, ëÏë»É »Ýù Çñ³ñª ³ÛÝù³Ý ¿É ɳí ãѳëϳݳÉ, áñÝ ¿É ÷³ëïáñ»Ý å³ï×³é ¿ ¹³éÝáõÙ Ù»ñ ³ÙáõëÝ³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ §³ëÇËñáÇϳÛÇݦ, áñÇ »Ýóï»ùëïáõÙ ¿É ù»½ ÃíáõÙ ¿, áñ ǵñ »ë ³ÛÝù³Ý ¿É ³ÝÏ»ÕÍ ã»Ù ùá Ýϳïٳٵ: ²ñ¹ÛáõÝùáõÙ ¿Éª Ùï³ÍáõÙ »ë, áñ Ù»ñ ³ÙáõëÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ÇÙ ³ÝѳݷëïáõÃÛáõÝÁ áã û ϳݳóÇ ³½ÝÇí ó³ëáõÙ ¿, ³ÛÉ ÇÝãå»ë ¹áõ Ýß»óÇñ, ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹ñáßÇ ï³Ï Ý»ñϳ۳óí³Í ³ÙáõëÝ³Ï³Ý ¹Å·áÑáõÃÛáõÝ: гٳ½³ëå- г½… ç³Ý, Ý³Ë ³ë»Ù, áñ ³ëÇËñáÇϳ ã¿, ³ÛÉ ³ëÇÝËñáÝǽ³ódz ¨ »ñÏñáñ¹ ¿É, ¹áõ Çëϳå»ë ã»±ë ·Çï³ÏóáõÙ, û ÇÝã å³ï³ë˳ݳïáõ ³ß˳ï³ÝùÇ »Ù »ë ³ÛÅÙ: ¶Çï»ë, û± ÇÝãù³Ý ¹Åí³ñ ¿ §ÅáÕáíñ¹Ç ͳ鳦 ³ß˳ï»ÉÁ: ²ÙµáÕç ó»ñ»ÏÁ ɳ��í³Í ³ß˳ïáõÙ »ë, áñ ·áÝ» ÙÇ ùÇã ûè³óÝ»ë ÅáÕáíñ¹Ç¹ Ñá·ëÁª ÑáõÛëáí, áñ ·áÝ» ·Çß»ñÁ ÙÇ ÷áùñ Ïѳݷëï³Ý³ë: ´³Ûó, Ñá·»å»ë ³ÛÝù³Ý ß³ï »ë Ñá·ÝáõÙ, áñ ¹³ ¿É Çñ áõÕÕ³ÏÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ ¿ ÃáÕÝáõ٠ݳ¨ ýǽÇÏ³Ï³Ý íÇ׳Ïǹ íñ³: ¸», ³ñÇ áõ ³Û¹ù³ÝÇó Ñ»ïá ¹ÇÙ³óÇñ: ¸³ ¿É 24


¹»é ùÇã ¿, ÉÇÝ»Éáí ÇÙ ÏÛ³ÝùÇ Ï»ëÁ (ÑÇßÇñ ³ÙáõëÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ùá ³ñ³Í å³ïÙáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝó ª ó³íáù ëñïÇ Ïáõñáñ»Ý ѳí³ï³ó»É »Ù), ÷áË³Ý³Ï ÙÇ ÷áùñ ûè³óÝ»Éáõ ÇÙ Ñá·ë»ñÁ, Áݹѳϳé³ÏÁª ³í»ÉÇ »ë Ëáñ³óÝáõÙ ³ÛÝ, ÑÇÙÝáíÇÝ áõųëå³é ¨ è³Ã³÷ ³Ý»Éáí ÇÝÓ: Øßï³å»ë ÉÇÝ»Éáí ÇÙ ÏáÕùÇÝ, ÙÇ ³ÛÉ µ³Ý ¿É å»ïù ¿ ѳëϳó³Í ÉÇÝ»Çñ. »Ã» ÇÙ ÅáÕáíñ¹Çóª ³Ù»Ý ÁÝïñáÕ ÏñáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Çñ ó³í»ñÝ áõ Ñá·ë»ñÁ, ³å³ ÇÙÁª Ýñ³Ýó ·áõÙ³ñ³ÛÇÝÝ ¿: ºí ÷³éù îÇñáçÁ, áñ ݳ Ù»½ ѳٳñ ëï»ÕÍ»É ¿ ݳ¨ ùÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ, áñÇ ÁÝóóùáõÙª ·áÝ» áñáß Å³Ù³Ý³Ïáí ϳñáճݳÝù Ïïñí»É ÅáÕáíñ¹Ç Ñá·ë»ñÇó áõ ó³í»ñÇó ¨ ÷áùñ ÇÝã ßáõÝã ù³ß»É: ºí ³Û¹ ³Ù»ÝÝ` Áݹ³Ù»ÝÁ ѳçáñ¹ ûñÝ ³ß˳ï»Éáõ áõÝ³Ï ÉÇÝ»Éáõ ѳٳñ: г½³ñ³í³ñ¹- гٳ½³ëå ç³Ý (³ñóáõÝù³Ë³éÝ), ï»ë³±ñ, áñ í»ñç³å»ë »Ï³ñ ÇÙ ËáëùÇÝ: ²ÛÝù³Ý »ë ï³ñí»É ÅáÕáíñ¹Ç¹ Ñá·ë»ñáí, áñ ÇÝÓ Çëå³é Ùáé³ó»É »ë: лÝó ¹³ ¿É Ù»ñ ³ÙáõëÝáõÃÛ³Ý Ý»ñ¹³ßݳÏáõÃÛáõÝÁ ˳ñËÉáÕ ³Ù»Ý³ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ï׳éÝ ¿, áñÁ ë¨ ¹¨Ç å»ë Ùï»É ¿ Ù»ñ ³ñ³ÝùÁ ¨ ɳ÷áõÙ ¿ Ù»½: гٳ½³ëå, ë³ ¿ ÇëÏ³Ï³Ý ³Ý³ïáÙdzÝ, ëñ³ Ù³ëÇÝ Ùï³ÍÇñ: ²ÛÝå»ë áñ, Ù»ñ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÁÝÃ³Ý³Ý ÏÛ³ÝùÇ ³Ý³ïáÙdzÛáí, ³ÛÉ áã ûª Ù³ñ¹áõ…, áñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ùá áõÝ»ó³Í ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ íñ³ áõ½áõÙ »Ù ãϳëϳͻÉ: ´Ý³Ï³Ý ¿, áñ ûñí³ Ù»Í Ù³ëÁ` ѳ½³ñ³íáñ Ù³ñ¹Ï³Ýó ׳ϳﳷñ»ñáí ³åñáÕ Ù³ñ¹Á å»ïù ¿ ¹³éݳñ (³í»É³óñ³Í ݳ¨` ùá µÝ³ïáõñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ) Ù³ñ¹áõ ³Ý³ïáÙdzÛÇ ª »Ã» áã ³Ù»Ý³É³í³·áõÛÝ, ³å³ ·áÝ»ª É³í³·áõÛÝ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇó Ù»ÏÁ: ²ëïí³Í ÙÇ ³ñ³ëó», »Ã» ѳÝϳñÍ Ñ³çáñ¹ ³Ý·³Ù ¹»åáõï³ï §ãÁÝïñí»ë¦, ³å³ ѳݷÇëï ϳñáÕ »ë µÅßϳϳÝáõÙ §Ù³ñ¹áõ ³Ý³ïáÙdz¦ ¹³ë³í³Ý¹»É: гٳ½³ëå- г½… ç³Ý, Ý³Ë µ»ñ³Ý¹ Ë»ñáí µ³ó ³ñ³, »ñÏñáñ¹ ¿É, ù³ÝÇ áñ ³Ýó³ñ ³Ý³ïáÙdzÛÇ Ã»Ù³ÛÇÝ, ³å³ ³ë»Ù. Ù»Ýùª å³ï·³Ù³íáñÝ»ñë, áã ÙdzÛÝ ³Ý³ïáÙdzÛÇ, ³ÛÉ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇݪ Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý Ù»Í Ù³ëݳ·»ïÝ»ñ »Ýù: ºÃ», ³Û¹å»ë ãÉÇÝ»ñ, ³å³ Ù»Ýù ã¿ÇÝù ϳñáÕ Ù³ñ¹Ï³Ýó (ѳïáõÏ ß»ßï³¹ñáõÙ ¿) ѳٳñ ³Ûëù³Ý ß³ï ûñ»ÝùÝ»ñ ·ñ»É, ÑëÏ»É ¹ñ³Ýó ϳï³ñÙ³ÝÁ, ù³Ý½Ç Ñ»Ýó ¹ñ³Ýóáí ¿ å³Ûٳݳíáñí³Í Ýñ³Ýó ³åñ»É³Ï»ñåÁ, áñÇ Ýå³ëï µ»ñ»ÉáõÝ ¿É Ïáãí³Í »Ýù Ù»Ýù, áñÝ ¿É ¨ª ·áÝ» »ë ÷³ÛÉáõÝ »Ù ³ÝáõÙ: γñÍáõÙ »Ù, í»ñçÇÝ ÙÇïùë ³å³óáõóÙ³Ý Ï³ñÇù ãÇ ½·áõÙ, áñáíÑ»ï¨ ÇÝù¹ ¿É »ë ÙÇ ß³ñù ³Ý·³ÙÝ»ñ ùá ³ãù»ñáí ï»ë»É ÇÙ ³ß˳ï³ë»Õ³ÝÇ íñ³ª ѳٳñÛ³ ³é³ëï³ÕÇÝ Ñ³ëÝáÕ ¹ÇÙáõÙÝ»ñÁ, ݳٳÏÝ»ñÁ, Ëݹñ³·ñ»ñÁ ¨ áõñÇß ß³ï ³ÛÉ ÃÕóå³Ý³ÏÝ»ñÁ: г½³ñ³í³ñ¹- ³Û гم ç³Ý, »Ã» ÑÇÙ³ ¿É Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÇó »ë ËáëáõÙ, ³å³ ëïÇåí³Í »Ù ³ë»É, áñ Áëï Çëª ¹³ ß³ï µ³ñ¹ ·ÇïáõÃÛáõÝ ¿ ¨ ³ÛÝ Ûáõñ³óÝáõÙ »Ý áã û ÅáÕáíñ¹Ç Ñ»ï ß÷áõÙÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ áõ Ñ»Ýó ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ¿É ÏÇñ³éáõÙ ÝáõÛÝ ÅáÕáíñ¹Ç íñ³ (ÅáÕáíáõñ¹Á Ñá 25


÷áñÓ³¹³ßï 㿱), ³ÛÉ ³Û¹ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÁ Ó»éù »Ý µ»ñáõ٠ѳٳÉë³ñ³ÝÝ»ñáõÙ, Ñ»ïá ÙdzÛÝ ÷áñÓáõÙ ÏÇñ³é»É ÅáÕáíñ¹Ç íñ³: ܳËù³Ý ¹»åáõï³ï ¹³éݳÉÁ, Ó»½³ÝÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ` Ý³Ë ëáíáñ»É »ù ¹åñáóáõÙ, ÇëÏ Ñ»ï³·³ÛáõÙª áñáßÝ»ñ¹ ݳ¨ ´àôÐ-»ñáõÙ: ²ÛÝå»ë áñ, ¹áõù å»ïù ¿ ³ñ¹»Ý Ó»éù µ»ñ³Í ÉÇÝ»Çù ѳٳå³ï³ëË³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñ, áñÇÝ ¿É ·áõÙ³ñ»Éáí Ó»ñ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ÏÛ³ÝùÇ ïí³Í ¹³ë»ñÁ, áõݻݳÛÇù Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ·áÝ» ï³ññ³Ï³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñ áõ å³ïÏ»ñ³óáõÙÝ»ñ: ²Û¹ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ µ³½³ÛÇ íñ³ ¿Éª Ó»ñ ÁÝóóÇÏ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇÝ ½áõ·³Ñ»é, ϳñáճݳÛÇù áõëáõÙݳëÇñ»É ݳ¨ ÅáÕáíñ¹Ç Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÝ áõ ³Ù»Ý ٻϹ` Ó»ñ ËÕ×Ç Ùïáù ѳßíÇ Ýëï»Çù Ýñ³ Ñ»ï, ³é³çÝáñ¹í»Éáí Ñ»ï¨Û³É ëϽµáõÝùáí. »ñµ»ù ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ÅáÕáíñ¹Ç Ñá·»µ³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ï»Õ³ïíáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ Ù³ÏÁÝóóáõÃÛáõÝÝ»ñ ³é³ç³óÝ»É, ù³Ý½Ç ³ÛÝ ÑÕÇ ¿ µ³½Ù³åÇëÇ Í³Ýñ ѻ勉ÝùÝ»ñáí: ê³Ï³ÛÝ, ³í»ÉÇ ù³Ý íëï³Ñ »Ù, áñ Ù»ñ ¹»åáõï³ïÝ»ñÇ ×ÝßáÕ Ù»Í³Ù³ëÝáõÃÛáõÝÁ å³ñ½³å»ë ãÇ Ñ³ëϳÝáõÙ, áñ ûñ»ÝùÝ»ñÝ Çëϳå»ë ·ñíáõÙ »Ý ÅáÕáíñ¹Ç ѳٳñ ¨ ¹ñ³Ýù »Ý ϳñ·³íáñáõ٠ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²ÛÝå»ë áñ, ³é³Ýó ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳëϳݳÉáõ, Ó»ñ ÁݹáõÝ³Í ûñ»ÝùÝ»ñÁ áã ÙÇ ³ñÅ»ù ãáõÝ»Ý: ò³íáõÙ »Ù, ë³Ï³ÛÝ ·Çß»ñó»ñ»Ï §ï³é³å»Éáí¦ ÅáÕáíñ¹Ç Ñá·ë áõ ó³íáí, Ó»ñ ÁݹáõÝ³Í ûñ»ÝùÝ»ñÁ ã»Ý ϳñáÕ ¨ ã»Ý ͳé³ÛáõÙ ÅáÕáíñ¹ÇÝ: гٳ½³ëå- г½… ç³Ý, ¹áõ ¿É áñå»ë ÇÙ ÁÝïñáÕÝ»ñÇó Ù»ÏÁ (ϳñÍáõÙ »Ù, áñ ùá Ó³ÛÝÁ ÇÝÓ »ë ïí»É) áõ½áõÙ »ë, áñ ѳçáñ¹ ÝÇëïÇ Å³Ù³Ý³Ï ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝ ³Ý»Ù, áñå»ë½Ç å³ï·³Ù³íáñÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñª ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ Ó»éù µ»ñÙ³Ý ¹³ëÁÝóóÝ»ñ ϳ½Ù³Ï»ñå»Ý, áñï»Õ Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿É ÉÇÝÇ ³é³çÇÝ åɳÝáõÙ (»ñ¨Ç Ýí³½³·áõÛÝÁ` ·áÝ» §Ù»Ï¦ ¹»åáõï³ï ÏÉÇÝÇ, áñÁ ÑÇÙݳñ³ñ ÏñÃáõÃÛáõÝ ëï³ó³Í ãÇ ÉÇÝÇ ¨ ¹ñ³ ϳñÇùÁ Ïáõݻݳ): г½³ñ³í³ñ¹- ³Û гم ç³Ý, »Ýó¹ñ»Ýù ³ë»Ù ³Ûá, µ³Ûó ¹ñ³ÝÇó DZÝã Ï÷áËíÇ: ¸áõ ã»±ë ѳëϳÝáõÙ, áñ Ù»ñ ¹»åáõï³ïÝ»ñÁ §·ÉáõË ùáñ»Éáõ¦ Å³Ù³Ý³Ï ãáõÝ»Ý, ÉÍí³Í »Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ùß³ÏÙ³ÝÁ ¨ »Ã» ÙÇ ÷áùñ Å³Ù³Ý³Ï ¿É §÷³ËóÝáõÙ »Ý¦, ³å³ ³Û¹ ïݳ߻ÝÝ»ñÁ ÷áË³Ý³Ï ½µ³Õí»Éáõ Çñ»Ýó ³ÝÓÝ³Ï³Ý ·áñÍ»ñáí, Çñ»Ýó ³Ûë áõ ³ÛÝ ÏáÕÙ »Ý Ë÷áõÙ, ÙdzÛÝ Ã»ª ÅáÕáíñ¹Ç ¹³ñ¹Á Ñá·³Ý: ØÛáõë ÏáÕÙÇó ¿É, Ýñ³Ýù ÑÇÙ³ ³ÛÝ ï³ñÇùáõÙ ã»Ýª µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ÙÇ ù³ÝÇëÇ, áñ ѳí»ë áõÝ»Ý³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñ Ó»éù µ»ñ»É: ¾É ã»Ù ³ëáõÙ, áñ ·Çï»ÉÇù Ó»éù µ»ñ»Éáõ ѳٳñ µ³í³ñ³ñ µ³½³ ¿ ѳñϳíáñ, áñÁ Ýñ³Ýó ÙÇ Ù³ëÁª ÷³ëïáñ»Ý ãáõÝ»Ý: âáõݻݪ áã ³ÛÝù³Ý ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ ˻ɳóÇ ã»Ý ϳ٠ÍáõÛÉ »Ý, ³ÛÉ ³ÛÝ å³ñ½ å³ï׳éáí, áñ Ýñ³Ýù Ù³ÝÏáõó ¿É ûµÛ»ÏïÇíáñ»Ý §½µ³Õí³Í »Ý¦ »Õ»É ¨ Å³Ù³Ý³Ï ã»Ý áõÝ»ó»É ïñ³Ù³¹ñ»Éáõ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÇ Ó»éù µ»ñÙ³ÝÁ, ù³Ý½Ç Ýñ³Ýù ÙÇßï ¿É §ß³ï ³í»ÉÇ Ï³ñ¨áñ¦ ·áñÍ»ñÇ íñ³ »Ý ͳËë»É Çñ»Ýó ųٳݳÏÁ: âDZ 26


»ñ¨áõÙ, áñ µáÉáñÝ ¿É` ³í»ÉÇ, ù³Ý ׳ñåÇÏ »Ý: ÆëÏ ×³ñåÏáõÃÛáõÝÁ` áã ³ÛÉ ÇÝã ¿, ù³Ý §Ë»ÉáùáõÃ۳ݦ ³é³çÇÝ Ýß³ÝÁ: ØÇ Ëáëùáí, »Ã» ѳٳӳÛÝí»Ù ¿É ùá ³é³ç³ñÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï, ³å³ ÙǨÝáõÛÝ ¿, Ýñ³Ýóª Ýí³½³·áõÛÝÁ ÙÇ ãáñë-ÑÇÝ· ï³ñÇ å»ïù ¿ áñáß³ÏÇ` ï³ññ³Ï³Ý ·Çï»ÉÇùÝ»ñ Ó»éù µ»ñ»Éáõ ѳٳñ: ÆëÏ ³Û¹ ÁÝóóùáõÙ µ³ á±í å»ïù ¿ Ýñ³Ýó ÷á˳ñ»Ý ¹»åáõï³ï §³ß˳ïǦ: ƱÝã ¿, ϳñÍáõÙ »ë Ýñ³Ýó ѳٳñ Ñ»ßï ¿ áõñÇßÇÝ ½Çç»Éª §ÅáÕáíñ¹Ç ͳé³ÛǦ ëáõñµ ³ß˳ï³ÝùÁ: ²Ûë ³Ù»ÝÁ »ë ѳÙá½í³Í »Ù ³ëáõÙ, ù³ÝÇ áñ ¹áõª áñå»ë ³Û¹ ¹»åáõï³ï³Ï³Ý ÏáñåáõëÇ §÷áùñÇÏ Ùṻɦ, ³ÝÁÝ¹Ñ³ï ³ãùÇë ³é³ç »ë: ²ÛÝå»ë áñ, ¹³ ѳñóÇ ÉáõÍáõÙ ã¿: гٳ½³ëå- ³Û ³ËãÇ ç³Ý, ¹» áñ ³Û¹å»ë ¿ (×Çßï ¿, »ë ÙÛáõëÝ»ñÇ ÷á˳ñ»Ý ã»Ù ϳñáÕ »ñ³ß˳íáñ»É), »ë Ñ»Ýó í³ÕÁª Ñ»ñÃ³Ï³Ý ÝÇëïÇ Å³Ù³Ý³Ï, ѳÛï³ñ³ñáõÃÛ³Ùµ ѳݹ»ë Ï·³Ù ¨ ϳë»Ù, áñ ³Ûëù³Ý Å³Ù³Ý³Ï ÷³ëï³óÇ ½µ³Õí»Éáí ¹»åáõï³ï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ùµ ¨ Ëáñ³ÙáõË ÉÇÝ»Éáí Ýñ³ ¿áõÃÛ³Ý Ù»ç áõ ѳÙá½í»Éáí, áñ ÇÙ Ùï³íáñ ϳñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ã»Ý µ³í³ñ³ñáõÙ ¹»åáõï³ïÇ Í³Ýñ ¨ å³ï³ë˳ݳïáõ ³ß˳ï³ÝùÁ ÉdzñÅ»ù ϳï³ñ»Éáõ ѳٳñ, ÇÙ ßÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝÝ »Ù ѳÛïÝáõÙ ÇÙ ÁÝïñáÕÝ»ñÇݪ ųٳݳÏÇó ßáõï Ýñ³Ýó §Éù»Éáõ¦ ѳٳñ ¨ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ù ÇÙ Ññ³Å³ñ³Ï³ÝÁª ¹»åáõï³ï³Ï³Ý ٳݹ³ïÇó: »ñ¨ë, ë³ ¿` ³Ûë íÇ׳ÏÇó ¹áõñë ·³Éáõ ÙÇ³Ï ³ñ¹³ñ³óÇ »ÉùÁ: г½³ñ³í³ñ¹- DZ…Ý…ã…, гٳ½³ëå ïÕ³, ¹áõ ã»ë ϳñáÕ ¹³ ³Ý»É…, ³Û, ¹ñ³ Çñ³íáõÝùÁª ¹áõ ѳëï³ï ãáõÝ»ë: ƱÝã ¿, ¹áõ å³ïñ³ëïíáõÙ »ë ¹³í³×³Ý»É ÅáÕáíñ¹Ç¹…: ¸áõ ã»±ë ѳëϳÝáõÙ, áñ ¹³ ѳٳ½áñ ¿ ѳÛñ»ÝÇùÇ ¹³í³×³ÝáõÃÛ³ÝÁ: ÆëÏ ÇÝãáõ±, ¿Ý سñ·áÛÇ, ì³ñ¹áõÑáõ, ²ÝáõßÇ Ï³Ù Ã»Ïáõ½ Ñ»Ýóª ê³ÃÇÏÇ ³ÙáõëÇÝÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ Ññ³Å³ñ³Ï³Ý ï³Ý, ÇëÏ ¹áõ` ³éáù-÷³éáù Ññ³Å³ñ³Ï³Ý ï³ë, DZÝã ¿, Ýñ³Ýù ù»½³ÝÇó ˻ɳóDZ »Ý áõ µ³ñá۳ϳ±Ý, ϳ٠ÇÝãá±í »Ý ù»½³ÝÇó ³í»É: ¸» ³ë³…¿…, û ã¿, ·ÉËÇë ³Ý³ïáÙdz áõ Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝ »ë ϳñ¹áõÙ: ²Ý³ïáÙÇ³Ý áõ Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÁ ¹³ ¿, ³ÛÉ áã ûª ùá Í³Ï ÷ÇÉÇëá÷³ÛáõÃÛáõÝÁ: ²ëáõÙ ¿Ç 㿱, áñ íǽ ¹ñ³Í` ³Ù»Ý ÇÝã ³ÝáõÙ »ë Ù»ñ ÁÝï³Ý»Ï³Ý Ý»ñ¹³ßݳÏáõÃÛáõÝÁ ˳ñËÉ»Éáõ ѳٳñ: ²Û, ë³ ¿ ÇëÏ³Ï³Ý Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÁ, áñÇó µ³ó³ñӳϳå»ë áãÇÝã ã»ë ѳëϳÝáõÙ: ºñ¨Ç ѳٻëïáõÃÛ³Ýë å³ï׳éáí ÙÇßï ¿É ë˳Éí»É »Ùª Ùï³Í»Éáí, áñ Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÝ ÇÙ Ë»ÉùÇ µ³ÝÁ ãÇ: ÐÇÙ³ »Ù ѳëϳÝáõÙ, áñ Ñá·»µ³ÝáõÃÛáõÝÁª Ñ»Ýó É³í ¿É ÇÙ Ë»ÉùÇ µ³ÝÝ ¿: ºÃ» Ïáõ½»ë ×ÇßïÝ ÇٳݳÉ, ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï` Ç٠ûÏݳÍáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ¹Ý»ÇÝù, ³ÛÉ áã ûª ùáÝÁ: ØǨÝáõÛÝ ¿ª ³ÝóÝáÕ ¿Ç, ù³ÝÇ áñ ÇÙ ¹»åùáõÙ` ¹»åáõï³ï ÁÝïñí»ÉÁ ½áõï ï»ËÝÇϳÛÇ Ñ³ñó ¿ñ: ÆëÏ ³Û¹ å³ñ³·³ÛáõÙ, »ë ÉÇÝ»Ç, û` ¹áõ, ÉñÇí ÙǨÝáõÛÝ ¿ñ: γñÍáõÙ »Ù ã»ë Ùáé³ó»É 㿱, û áí ù»½ ë³ñù»ó ¹»åáõï³ï ¨ ÇÝãù³Ý Ù»Í ¿ñ ÇÙ ¹»ñÝ ³Û¹ ѳñóáõÙ: ºÃ» ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ³ÛëåÇëÇ íï³Ý· ½·³ÛÇ, ³å³ ѳëï³ï Ó»éù»ñë ÏÉí³Ý³ÛÇ 27


³Û¹ ·áñÍÇó, ÇëÏ ¹áõ ѳëï³ï ¹»åáõï³ï ã¿Çñ ¹³éݳ: ÜáñÇó »Ù ÏñÏÝáõÙ. µ³í³Ï³Ý ¿ ÙÇ å³Ñ ËÇÕ×¹ ß³ñÅ»ë, Ïѳëϳݳë, áñ ÅáÕáíñ¹Ç Ýϳïٳٵ ¹³í³×³ÝáõÃÛáõÝÁª ѳٳ½áñ ¿ ѳÛñ»ÝÇùÇ ¹³í³×³ÝáõÃÛ³ÝÁ, áñÇ Ñ³Ù³ñ ¿É, ¹áõù` ¹»åáõï³ïÝ»ñ¹, ß³ï ·»Õ»óÇÏ ûñ»Ýù »ù Áݹáõݻɪ… ٳѳå³ïÇÅ…: гٳ½³ëå- Ñ³Û ³ß˳ñÑ…, ½áõÉáõÙ ³ß˳ñÑ…, ѳ٠ͳé³Û»ë…, ѳ٠¿É ٳѳå³ïÅÇ »ÝóñÏí»ë: ¾ë ¿É ٳݹ³ïÇ §Ë»ñÁ¦…

28


Հացը Երեւան: Պատերազմ: Ես` տասը տարեկան: Որբ: Բախտակից եւ համարյա հասակակից մի քանի ընկերներով բնակվում էինք մոտակա շենքերից մեկի տանիքում: Այդ ժամանակ մեր ապրուստի հիմնական միջոցը մարդկանց ձեռքից հաց փախցնելն էր: Անգիր գիտեինք հացի խանութի մոտակայքի բոլոր ծակուծուկերը, թաքստոցները: Մեր միակ զենքը ճարպկությունն էր: Այդ իմաստով մեզ հետ մրցելն անիմաստ էր: Իջնում էինք տանիքից, թաքնվում մի հարմար անկյունում եւ սպասում հացով առաջինը դուրս ելնողին: Հենց նա երեւար, մենք հարմար պահն ընտրում եւ հարձակվում էինք: Հարձակման ժամանակ մեզ երբեմն բռնում էին: Նրանց մեջ լինում էին խղճովներ եւ անխիղճներ: Առաջինները մի թեթեւ ծեծելով բաց էին թողնում, իսկ մյուսները պինդ բռնում էին, որ չկարողանանք պոկվել, եւ միլիցիա էին քարշ տալիս: Միլիցիա ընկնելը մի առավելություն ուներ. հացի խնդրի մասին մի քանի օր մոռանում էինք, իսկ փոխարենը մի լավ ծեծ ուտում: Մեր օրերը լարված էին անցնում. խաղալու եւ ուրիշ բաներով զբաղվելու ժամանակ չկար: Մեր հարձակումից տուժածները հաճախ բղավում էին՝ «բռնեցեք գողին», եւ խմբով վազում էին մեր ետեւից: Երբեմն հրաշքով փրկվում էինք, իսկ եթե բռնում էին, մինչեւ տուժողի մոտենալը, վրավրա ագահորեն ուտում էինք, որպեսզի հասցնենք հնարավորին չափ շատ ուտել: Պարզ չէր, թե դրանից հետո մեզ ինչ էր սպասվում: Այդ ընթացքում նրանք բռունցքներով հարվածներ էին տեղում մեր գլխին, իսկ մենք շարունակում էինք ուտել, հաշվի չառնելով, թե կարող է խեղդվենք, որից հետո մեր միակ շահը կլիներ «կուշտ մեռնելը»: Որոշ խղճով մարդիկ այնպես էին բռնում, որ «պլստալու» հնարավորություն ունենանք: Հերթական անգամ, մի քանի օրվա սովից հետո, երբ աչքերիս առաջ սեւանում էր, գլխապտույտ եւ սրտխառնուք էր առաջանում, դանդաղորեն իջա տանիքից` մի կտոր հաց ձեռք գցելու: Դժվարությամբ էի քայլում: Չնայած չկար որեւէ մեկը, որ հետաքրքրվեր իմ ճակատագրով, այնուամենայնիվ ենթագիտակցորեն` պատերից զգուշորեն բռնվելով, գնում էի դեպի փրկության վայր: Այնքան էի թուլացած, որ հույսս միայն ծերունիների վազելու անկարողության վրա էր:

29


Եվ ահա, որպես առաջին զոհ, խանութից դուրս եկավ Սանդուխտ մայրիկը` այդ օրերի համար զարմանալի գթասիրտ մի կին: Նրա ձեռքին մոտ երեք հարյուր գրամանոց բոքոն էր, որից արդեն մի կտոր պոկել ու տվել էր իր Վահագ թոռանը, որը պատառն ուտում էր տանջալիորեն դանդաղ, երկար ծամելով: Տեսնելով ինձ` Սանդուխտ մայրիկը կանչեց իր մոտ եւ հացի նույնչափ մի կտոր էլ ինձ բաժին հանեց: Ես դժվարությամբ վերցրեցի հացը: Մի՞թե ինձ` սովալլուկ տղայիս, հետ էր պահում այն միտքը, որ դա իր բաժինն է, եւ այն ինձ տալով, նա ամբողջ օրը սոված էր մնալու: Իհարկե, նման բան կար: Հացը վերցնելիս Սանուխտ մայրիկի աչքերում բարության օվկիանոս էի նշմարում: Նա հացն ինձ այնպես էր տալիս, կարծես իմ բաժինն էր: Հացի փոխանցման պահը սարսափազդու դրվագ էր, եւ ահռելի կամք էր պահանջվում, որ սովորության համաձայն` չխլեի նաեւ հացի մնացած կտորը: Ինձ թվում էր, թե Սանդուխտ մայրիկը լավ տեղյակ էր իմ մտքերին, եւ եթե նույնիսկ թռցնեի հացի մնացած կտորը, նա այնպես կձեւացներ, իբր ինքը տվեց: Հացի իմ բաժինն արդեն ձեռքումս էր, եւ մոռացել էի, որ պիտի ուտեմ: Սանդուխտ մայրիկը սպասում էր առաջին բերանը կծեմ, որ ինքը հանգիստ գնա: Մեր հայացքները մեխվել էին իրար, եւ երկուսս էլ լուռ ու անշարժ կարծես ինչ-որ հրահանգի էինք սպասում: Այդ ընթացքում փոքրիկ Վահագն անուշ-անուշ ուտում էր իր բաժինը, եւ իմ մտքով երբեք չէր անցնում այն խլել, թեպետ ուրիշ անգամ հաստատ կանեի: Սովի մասին լրիվ մոռացել էի, սակայն սովորույթով հացը տարա բերանս ու կծեցի: Սանդուխտ մայրիկը խաչակնքեց եւ արցունքն աչքերին հեռացավ: Դրանից անմիջապես հետո սովի զգացումը վայրենի ձեւով` ակնթարթորեն գլուխ բարձրացրեց մեջս, եւ թվում էր, թե ուր որ է` առանց ծամելու հացի ողջ կտորը կուլ կտամ: Սակայն անմիջապես արգելակվեցի եւ կյանքում առաջին անգամ հասկացա` ինչ դաժան բան է, երբ կոնկրետ որեւէ մեկի բաժինն ես ուտում: Սանդուխտ մայրիկն արդեն կամաց-կամաց հեռանում էր, եւ մեջս լոկ մի միտք էր հասունանում՝ հասնել նրան եւ վերադարձնել իր բաժին հացը: Անտեսելով տկարությունս, ուժերի գերագույն լարումով սկսեցի վազել նրա ետեւից, որպեսզի վայրկյան առաջ հասնեմ եւ, հանձնելով իր բաժին «ապրանքը», ազատվեմ այդ ճնշող եւ կոկորդ սեղմող վիճակից: Վազում էի ուժերի մեծագույն լարումով, սակայն չէի հասնում: Աստված իմ, մի՞թե այդ պարկեշտ կինը` կռահելով իմ մտադրության մասին, ավելի մեծ արագությամբ էր վազում, որպեսզի չհասնեմ իրեն: Իմ ճանապարհն ինձ 30


թվում էր դարուփոսերով, խոչընդոտներով լի, որից էլ մեր միջեւ ընկած տարածությունը գնալով ավելի էր մեծանում: Շատ կարճ ընթացքում լրիվ «կորցրեցի» Սանդուխտ մայրիկին: Այդ պահին ես ոչինչ չէի ընկալում: Ուղեղս հանկարծակի մթագնեց, եւ հեւասպառ փռվեցի գետնին: Հայտնի չէ ինչքան ժամանակ անցավ այդ պահից, սակայն հենց սթափվեցի, անմիջապես ձեռքերով ափլփելով ինչոր բան էի փնտրում: Չկար…: Հացս տարել եւ խորամանկորեն ինձ ուշքի չէին բերել, որ չիմանամ, թե ովքեր են: Թերեւս արդար հաց վաստակելու իմ եզակի փորձն անհաջողությամբ պսակվեց…

31


Øáõñ³óÇÏÁ ²Ûë å³ïÙí³ÍùÁ ·áõó» ¨ ã·ñí»ñ, »Ã» ûñ»ñÇó ÙÇ ûñ »ë ³Ï³Ù³ ãÉë»Ç ÙÇ Ñ³ïí³Í »ñ»ù §åáõ½³ïǦ å³ßïáÝ۳ݻñÇ ½ñáõÛóÇó: Üñ³Ýù ß³ï µ³ñÓñ ¿ÇÝ ËáëáõÙ: Üñ³ÝóÇó Ù»ÏÝ ³ëáõÙ ¿ñ. §îÕ»ñù, ÇÝÓ ßï³å ÙÇ åÇëï³É»ï³ å»ïù¦: ØÛáõë »ñÏáõëÇó Ù»ÏÇ Ñ³ñóÇÝ, û ÇëÏ ÇÝãDZ¹ ¿ å»ïù åÇëï³É»ïÁ,- ë³ å³ï³ë˳ݻó. §»ë åïÇ ·ÛáõÉɻ٠µáÉáñ µáÙÅ»ñÇÝ, ¿É ÷áÕáóÝ»ñáí ù³ÛÉ»É ãÇ ÉÇÝáõÙ¦: ÀݹѳÝáõñ ³éٳٵ` ÉÇÝáõÙ »Ý ï³ñµ»ñ ï»ë³ÏÇ Ùáõñ³óϳÝÝ»ñ: Ðݳñ³íáñ ã¿ Ñëï³Ï Ý»ñϳ۳óÝ»É Ýñ³Ýó ³ß˳ñѳ·ñáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ³ÛëåÇëÇ ¹³ë³Ï³ñ·áõÙ ³Ý»É. - Ùáõñ³óÇÏÝ»ñ, áñáÝóÇó ³ÝÑݳñ ¿ ³½³ïí»Éª ³é³Ýó áñ¨¿ µ³Ý ï³Éáõ; - Ùáõñ³óÇÏÝ»ñ, áñáÝó Ïáõ½»ù Ïï³ù, Ïáõ½»ùª áã; - Ùáõñ³óÇÏÝ»ñ, áñáÝù ³Ù³ã»Éáí »Ý ÙáõñáõÙ ¨ ³í»ÉÇ ßáõï »Ý ù»½³ÝÇó Ñ»é³ÝáõÙ, ù³Ý ¹áõª Çñ»ÝóÇó: ²Ý½»Ý ³ãùáí ϳñ»ÉÇ ¿ Ýϳï»É, áñ »ñÏñáñ¹ ¨ »ññáñ¹ ËÙµ»ñÇ Ùáõñ³óÇÏÝ»ñÇ å³Ñí³ÍùÇ Ù»ç ³ñï³éáó áãÇÝã ãϳ, ³Û¹ ÇëÏ ÇÙ³ëïáí í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý ³ñųÝÇ ¿ ³é³çÇÝ ËáõÙµÁ: Üñ³Ýù Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï¨áõÙ »Ý ÁݹÑáõå ÙÇÝ㨠ٻù»Ý³ Ýëï»ÉÁ ¨ ß³ñÅí»ÉÁ: лïá Ù»ù»Ý³ÛÇ »ï¨Çó í³½áõÙ »Ý ³ÛÝù³Ý, ÙÇÝ㨠ѳÙá½íáõÙ »Ý ³ÛÝ ß³ñáõݳϻÉáõ ³ÝÇÙ³ëïáõÃÛ³Ý Ù»ç: ºÃ» áñ¨¿ Ù»ÏÁ ³é³Ýó Ù»ù»Ý³ ¿ ÉÇÝáõÙ, Ùáõñ³óÇÏÝ»ñÁ Ýñ³Ý »ñϳñ »Ý §áõÕ»ÏóáõÙ¦ª ³ÝÁݹѳï ÏñÏÝ»Éáí Çñ»Ýó ³ë»ÉÇùÁ: ºÃ» µ³Ëï¹ µ»ñÇ ¨ ׳ݳå³ñÑǹ áñ¨¿ ͳÝáÃÇ Ñ³Ý¹Çå»ë, ϳñáÕ »ë ·áõÙ³ñ í»ñóÝ»É, ï³É Ýñ³Ýó ¨ åñÍÝ»É, ÇëÏ »Ã» áã, ³å³ åñÍáõÙ ãϳ: ²Û¹ ÁÝóóùáõÙ Ùáõñ³óÇÏÝ»ñÁ ßï³åáÕ³Ï³Ý íÇ׳ÏáõÙ »Ý ÉÇÝáõÙ, ѳٳñ»Éáí, áñ ù»½ íñ³ µ³í³Ï³ÝÇÝ Å³Ù³Ý³Ï »Ý ͳËë»É ¨ ï»ëÝ»Éáí, û ÷áÕÁ áõÙÇó í»ñóñÇñ, ã»Ý áõ½áõÙ Ýñ³Ý ¨ë µ³ó ÃáÕÝ»É: ÆëÏ í»ñçÇÝë Ýϳï»Éáí, áñ Çñ»Ý ÝáõÛÝå»ë áõ½áõÙ »Ý óϳñ¹»É, ³ëáõÙ ¿. ³Û ÁÝÏ»ñ, Ýáñ ïí»óÇ: ¸áõ ãïí»óÇñ, ³ÛÝ Ù³ñ¹Á ïí»ó,-å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ: - ´³Ûó »ë ïí»óÇ ³ÛÝ Ù³ñ¹áõÝ, ݳ ¿É ïí»ó ù»½: - ܳ Çñ µ³ÅÇÝÁ ïí»ó, ÇëÏ ¹áõ ùáÝÁ ïáõñ, ¹áõù Ñá ÝáõÛÝ Ù³ñ¹Á ã»±ù, ѳݹÇÙ³ÝáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ: лïá ¿É, »ë ÇÝã ·áñÍ áõݻ٠áõñÇßÇ ÷áÕÇ Ñ»ï, »ë ÇÙ ÷áÕÇ Ù³ëÇÝ »Ù ËáëáõÙ,-å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ: øá ÷áÕÁ á±ñÝ ¿, ÝÛ³ñ¹³Ûݳó³Í ·áéáõÙ ¿ »ñÏñáñ¹ ³ÝͳÝáÃÁ, »ë ù»½ ÷á±Õ »Ù å³ñïù: à±Ýó, µ³ ã»±ë ÑÇßáõÙ, ùÇã ³é³ç ³ë³óÇ, áñ ¹áõ ¿É ùá µ³ÅÇÝÁ ïáõñ: ²ë»Ù áñ, »Ã» ÝáõÛÝÇëÏ å³ñïù ÉÇÝ»Çñ, ³Ùáà ã¿ñ ÑÇß»óÝ»Ç: ºë Ù³ñ¹áõÝ »ñ»ëáí ï³Éáõ µÝ³íáñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ù: ¸áõ ¿É ·Çï»ë, áñ Ù³ñ¹ ³ñ³ñ³ÍÁ ݳ¨ §³Ý߳ѳËݹÇñ¦ Ùáé³Ý³Éáõ ѳïÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ: 32


ÐÇÙ³ DZÝã…, ÇÝã-áñ µ³Ý ϳ, áñÁ »ë Ùáé³ó»É »Ù,- ÝáñÇó ·áé·áéáõÙ ¿ »ñÏñáñ¹ ³ÝͳÝáÃÁ: -²Û ³Ëå»ñ ç³Ý, DZÝã »ë ÏéÇí ë³ñùáõÙ, ϳñáÕ ¿ »ë »Ù ù»½ å³ñïù, ³Ûë ³Ý·³Ù ³ñ¹»Ý Ó³ÛÝÁ ùÇã µ³ñÓñ³óÝ»Éáí, å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ: ºë ѳëϳÝáõÙ »Ù, ß³ï ˳éÁ ųٳݳÏÝ»ñ »Ý, µáÉáñÇë íÇ׳ÏÝ ¿É íÇ×³Ï ã¿, µáÉáñë ¿É ÙÇ ï»ë³Ï çÕ³ÛÇÝ »Ýù ¹³é»É, µ³Ûó ¹ñ³ ѳٳñ Ñá »ë ã»Ù Ù»Õ³íáñ, áñ ÇÝÓ íñ³ »ë ·áé·áéáõÙ: ºÃ» ³ß˳ïáõÙ »ë, ·Ý³ ջϳí³ñáõÃ۳ݹ íñ³ ·áé·áé³, ÇëÏ »Ã» ã»ë ³ß˳ïáõÙª ÏÝáç¹ íñ³ ·áé·áé³, û ã¿ ·áé·áé³Éáõó ÙÇ ùÇã ¿É Ù»Ýù »Ýù §Ñ³ëϳÝáõÙ¦, íñ³ ¿ µ»ñáõÙ Ùáõñ³óÇÏÁ ¨ ³í»É³óÝáõÙ. §×ßïÇ ó³íÁ ï³Ý»Ù¦, ã»Ù ѳñ·áõÙ §ë˳ɦ Ù³ñ¹Ï³Ýóª ÇÝã Çñ³íÇ׳ÏáõÙ ¿É Ýñ³Ýù ÉÇÝ»Ý: ºë ã»Ù ³ëáõÙ ¹áõ §ë˳ɦ Ù³ñ¹ »ë,- ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ, å³ñ½³å»ë ·áé·áé³ÉÁ ëË³É ¿ ¨ Áï»Ýó ë˳ÉÝ»ñÁ ·áõÙ³ñí»Éáíª ¹³éÝáõÙ »Ý ׳ϳﳷñ³Ï³Ý: лïá ¿É ³ëáõÙ »Ý, µ³ Ù»ÏÁ ãÉÇÝ»±ñ Ù»½ ËáñÑáõñ¹ ï³ñ, ÙÇ·áõó» ¿ë ׳ϳﳷñ³Ï³Ý ë˳ÉÁ ÃáõÛÉ ãï³ÛÇÝù: â¿…, ã¿,¹³ñÓÛ³É ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ, Ùïùáí¹ ã³ÝóÝÇ, û áõ½áõÙ »Ýù ù»½ ËáñÑáõñ¹ ï³É, áõÕÕ³ÏÇ ë³ ÙÇç³ÝÏÛ³É ½ñáõÛó ¿, ³ÝáõÙ »Ýù ¿ÉÇ: ƱÝã ÙÇç³ÝÏÛ³É ½ñáõÛó, DZÝã µ³Ý,- ÙÇ ï»ë³Ï ëó÷í»Éáí ѳñóÝáõÙ ¿ ³ÝͳÝáÃÁ: ºë §µ³Ý¦ ã³ë³óÇ, ËݹñáõÙ »Ù ÙÇ ³Õ³í³Õ»ù ÇÙ Ëáëù»ñÁ,- Çñ»ÝÇó ·áÑ å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ, ã»ë áõ½áõÙ, Ù»Ýù ¿É ËáñÑáõñ¹ ã»Ýù ï³, ϳñÍ»ë ¹ñ³ÝÇó û·áõï áõÝ»Ýù: àõÕÕ³ÏÇ, ³Ûë å³ÑÇÝ ÇÝã ËáñÑáõñ¹ áñ ï³ÉÇë »Ù, ³Ý߳ѳËݹÇñ »Ù ³ÝáõÙ, ã»ë áõ½áõÙ, ³Û¹ ¹»åùáõÙ »ë ³í³ñïáõÙ »Ù ³Ûë ÙÇç³ÝÏÛ³É ½ñáõÛóÁ ¨ ëå³ëáõÙ: - ÆÝãÇ±Ý »ë ëå³ëáõÙ,- ÉñÇí ½³Ûñ³ó³Í ѳñóÝáõÙ ¿ ³ÝͳÝáÃÁ: - ì³Û, µ³ Ýáñ ã³ë³óDZ, áñ ÑÇß»óÝ»Éáõ ëáíáñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ù,³Ù³ãáÕÇ Ï»óí³Íù ÁݹáõÝ»Éáí, å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ: ºë ù»½ ã»Ù ѳëϳÝáõÙ, ³Û ³Ëå»ñ, DZÝã ¿ ùá áõ½³ÍÁ,- Ë»Õ׳ó³Í ѳñóÝáõÙ ¿ ³ÝͳÝáÃÁ: ºë ¿É ù»½ ã»Ù ѳëϳÝáõÙ,- ½³ñÙ³ó³Í å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ: ²ñ¹»Ý »ñÏáõ ų٠¿ ËáëáõÙ »Ýù, ÇëÏ ¹áõ Ñɳ Ýáñ ³ëáõÙ »ë, ù»½ ã»Ù ѳëϳÝáõÙ, áÝó áñ Ù³ñ¹áõ Ó»é ³éÝ»ë: ´³ó³ïñáõÙ »Ýù ¿É, ݻճÝáõÙ »ë, µ³ ù»½ Ñ»ï á±Ýó í³ñí»Ýù: - ò³í¹ ï³Ý»Ù, Çñáù ã»Ù ÑÇßáõÙ,- ÏÙÏÙ³óáÕ Ó³ÛÝáí ³ëáõÙ ¿ ³ÝͳÝáÃÁ, »Ã» ¹Åí³ñ ã¿, ËݹñáõÙ »Ù ÑÇß»óñáõ: - ´³Ûó, ß³ï ï³ñûñÇÝ³Ï Ù³ñ¹ »ë, ѳ,- Çñ»ÝÇó ·áÑ Ý»ïáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ, ù»½³ÝÇó Çëϳå»ë ·ÉáõË Ñ³Ý»É ãÇ ÉÇÝáõÙ: ÐÇÙ³, ÙÇ í»ñçÇÝ ³Ý·³Ù ɳí Ùï³ÍÇñ ¨ ³ë³. ÑÇß»óÝ»Ù, û± áã: - ƱÝãÁ ɳí Ùï³Í»Ù, DZÝãÁ ³ë»Ù,- ³ñ¹»Ý ѳٳñÛ³ ɳó³ÏáõÙ³Í Ñ³ñóÝáõÙ ¿ ³ÝͳÝáÃÁ: - ²Ëå»ñ ç³Ý, ·Ý³óÇ, »ë ùá ѳí»ëÁ ãáõÝ»Ù,- ÙÇ ï»ë³Ï ÏÇë³Ã»ùí³Í å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ ¨ ëÏëáõÙ ß³ñÅí»É: 33


- êå³ëÇñ…, ëå³ëÇñ, áõ±ñ »ë ·ÝáõÙ, ËݹñáõÙ »Ù ÙÇ å³Ñ ϳݷÝÇñ,¹áÕ³óáÕ Ó³ÛÝáí ³Õ»ñëáõÙ ¿ ³ÝͳÝáÃÁ: Ø»ñ Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÝ ³í³ñïí³Í ¿,- ¹»ÙùÁ »ï ßñç»Éáí Ý»ïáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ ¨ ëÏëáõÙ ³ñ³·³óÝ»É ù³ÛÉ»ñÁ: - ØÇ ·Ý³…, ÙÇ ·Ý³…, ·áÝ» Ù»Ï ñáå»áí…, Ù»Ï ñáå» ÉëÇñ ÇÝÓ,Ùáõñ³óÇÏÇ »ï¨Çó í³½áõÙ ¿ ³ÝͳÝáÃÁ: Øáõñ³óÇÏÁ ÙÇ å³Ñ ϳݷ ¿ ³éÝáõÙ ¨ Ñ»Ýó áñ ³ÝͳÝáÃÁ ѳí³ë³ñíáõÙ ¿ Çñ»Ý, µ³ñÓñ ïáÝáí ѳñóÝáõÙ ¿. DZÝã »ë áõ½áõÙ ÇÝÓ³ÝÇó, ³Û…, Ñá ùá Ó»éÁ Ïñ³ÏÁ ã»Ýù ÁÝÏ»É,- ¨ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ ׳ݳå³ñÑÁ: ò³í¹ ï³Ý»Ù, µ³Ý ã»Ù áõ½áõÙ, áã ÙÇ µ³Ý ¿É ã»Ù áõ½áõÙ, ÙdzÛÝ ÙÇ Ñ³ñó…, ÙdzÛÝ ÙÇ Ñ³ñó »Ù áõ½áõÙ ï³É: ì»ñçÇÝ ³Ý·³Ù »Ù ϳݷÝáõÙ,- µÕ³íáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ, Ù»Ýù ¿É Ù³ñ¹ »Ýù 㿱, ÁÝ»Ýó ã³Ý»ëª ѳٵ»ñáõÃÛáõÝë ѳïÇ: ²ë³, ÙdzÛݪ ϳñ× ³ë³: ÐÇßáÕáõÃÛáõÝë ÙÇ ùÇã í³ï³ó»É³, ÙÇ Ý»Õ³óÇñ, ó³í¹ ï³Ý»Ù, ËݹñáõÙ »Ù ³ë³. »ë ù»½ ÇÝãù³±Ý »Ù å³ñïù: ºë ã»Ù ݻճݳ, ÑÇß»óñáõ,- ÉñÇí ÙáÉáñí³Í ѳñóÝáõÙ ¿ ³ÝͳÝáÃÁ: ¾ëù³ÝÇó Ñ»ïá, ¿É Ù³ñ¹áõ ï»Õ »ë ÃáÕÝáõÙ, áñ ³ëÇ, û ÇÝãù³Ý »ë å³ñïù,- å³ñï³ïÇñáç µÝ³Ï³Ý Ï»óí³Íùáí å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ: àã ÙÇ µ³Ý ¿É å³ñïù ã»ë, ÉñÇí ÝíÇñáõÙ »Ù ù»½, Ñ³É³É ÁÉÇ, Ù»Ý³Ï ÇÝÓ Ñ³Ý·Çëï ÃáÕ, »ë ÑÇß³ã³ñ Ù³ñ¹ ã»Ù,- í»ñçÇÝ µ³é»ñÁ ³ñѳٳñ³Ýùáí ßåñïáõÙ ¿ Ùáõñ³óÇÏÁ: ²ÝͳÝáÃÁ ÙÇ å³Ñ ·³ÙíáõÙ ¿ ï»ÕáõÙ, ÙÇ ù³ÝÇ í³ÛñÏÛ³Ý ³ÝѳëϳݳÉÇ ß³ñÅáõÙÝ»ñ ¿ ³ÝáõÙ ¨ Ù»Í ³ñ³·áõÃÛ³Ùµ ëÏëáõÙ ¿ í³½»É Ùáõñ³óÇÏÇ »ï¨Çó: ²ÝóÝ»Éáí Ùáõñ³óÇÏÇó, ÏïñáõÙ ¿ Ýñ³ ³é³çÁ ¨ ëÏëáõ٠ó˳ÝÓ³·ÇÝ ³Õ»ñë»É. áí Ù³ñ¹, ËݹñáõÙ »Ù ³ë³. ÇÝãù³±Ý »Ù Ç í»ñçá ù»½ å³ñïù: ²Ý³ÏÝϳÉÇóª Ùáõñ³óÇÏÁ ÝáõÛÝå»ë ÙÇ å³Ñ ß÷áÃíáõÙ ¿ ¨ ÇëÏáõÛÝ ¿É Çñ»Ý ѳí³ù»Éáí ³ëáõÙ. ¹áõ ³ÙµáÕç ÏÛ³Ýù¹ ¿É áñ ³ß˳ï»ë, ãáõï»ë, ãËÙ»ë, ÉñÇí ѳí³ù»ë, ¿ÉÇ ã»ë ϳñáÕ ÉñÇí å³ñïù¹ ÷³Ï»É: ²ÛÝå»ë áñ, ³Ûë å³ÑÇÝ ÇÝãù³Ý ÷áÕ áõÝ»ë ïáõñ ¨ »ë Ïѳٳñ»Ù, áñ ¹ñ³Ýáí å³ñïù¹ ÉñÇí ÷³Ï»É »ë (Ù»Ýù ÉñÇí ùíÇà »Ýù): ²ÝͳÝáÃÁ Ó»éùÁ ï³ÝáõÙ ¿ ·ñå³ÝÝ»ñÁ, ÇÝã áõÝ»ñ-ãáõÝ»ñ ¹³ï³ñÏáõÙ ¿ ¨ ³ëáõÙ. ¿ë ÷áÕÁ Ñ³É³É ¿ ù»½, ¹áõ ³Õ³ Ù³ñ¹ »ë…¨ ³ñ³· í³½»Éáíª ³ÝѳÛï³Ýáõ٠˳í³ñÇ Ù»ç…: ò³íáù, Ù»ñûñÛ³ å³ßïáÝ۳ݻñÁ ¨ ٻͳѳñáõëïÝ»ñÁ ã»Ý ·Çï³ÏóáõÙ, áñ »Ã» å³ïÙí³ÍùÇ Ñ»ñáëÁ ¨ Ýñ³ ÝÙ³ÝÝ»ñÁ ÙáõñáõÙ »Ý, ¹³ ³ÛÝù³Ý ¿É ë³ñë³÷»ÉÇ ã¿, áñù³Ý áñª Çñ»Ýù Ñá·áí »Ý Ùáõñ³óÇÏ ¨ Çñ»Ýó ѳñëïáõÃÛ³Ùµª ÙÇ ·áõó» ß³ï µ³Ý ϳñáÕ »Ý ·Ý»É, µ³Ûó á㪠»ñÏÝùÇ ³ñù³ÛáõÃÛáõÝáõÙ ï»Õ áõݻݳÉáõ Çñ³íáõÝù…

34


Կյանքն ու մահը Օրերից մի օր կյանքն ու մահը հանդիպում են երկնքում: Զարմացած նայում են իրար, կյանքը հարցնում է մահին. -Դու ի՞նչ գործ ունես այստեղ, քեզ ամեն տեղ կարելի էր սպասել, բացի այստեղից: Իհարկե, դու ոչ մի քայլ հենց այնպես չես անում, ի՞նչն է քեզ այստեղ բերել: Ու՞մ հետից ես եկել այստեղ: Մինչեւ հիմա չե՞ս հասկացել, որ այստեղ` երկնքում կենդանի մարդիկ չկան: Մահը շփոթված պատասխանում է. -Հարգարժան կյանք, դու այնքան անխելք ես, որ ծերունական այս տարիքում անգամ շատ պարզ մի բան չես հասկացել. ես հիմնական ապրելավայր չունեմ, լինում եմ այնտեղ, որտեղ իմ կարիքը զգացվում է: Ի տարբերություն քեզ, ես կաշկանդված չեմ իմ գործողություններում եւ որոշել եմ որպես հիմնական ապրելավայր ընտրել երկինքը, իսկ երկրի վրա ես կհայտնվեմ ըստ անհրաժեշտության` պարտականություններիս համապատասխան: Այ հիմա, ճիշտ նույն հարցը ես եմ քեզ տալիս, ասում է մահը.. - Դու ի՞նչ գործ ունես այստեղ, ուզու՞մ ես երկինքն էլ քո մենաշնորհը դարձնել: Մի մաքուր տեղ է մնացել, ցանկանում ես քո անմաքուր արարքներով դա էլ պղծել: Չէ՞ որ, մեր բոլոր խոսակցությունների ժամանակ միշտ հպարտորեն շեշտում ես, որ դու Աստծո ծնունդ ես, իսկ ես` սատանայի եւ ամեն ինչ, այդ թվում նաեւ երկինքը` Աստված է ստեղծել: Այդ դեպքում, ինչու՞ ես փորձում քո Տեր Աստծո ստեղծած մաքրեմաքուր երկինքը եւս քեզնով անել` քաջ գիտակցելով` ուր որ դու ես լինում, այնտեղ միանշանակ թագավորում է անարդարությունն ու կեղծիքը: Հետաքրքիր է, դու մի՞շտ ես այդպես ծառայում քո տեր Աստծուն: Ի՞նչ ես քեզ միամտի տեղ դրել,-ասում է կյանքը,- եւ ավելացնում. այո, այս կյանքում ամեն ինչ, այդ թվում նաեւ երկինքը Աստծո ստեղծածն է եւ նա այնքան մեծահոգի է, որ բոլորին թույլ է տալիս առատորեն օգտվել իր ստեղծած բարիքներից: Եվ այդ ամենը լավ իմանալով, օգտվելով դրանից, փորձում ես սրբի կեցվածքով` քո տեղն ամրապնդել նաեւ երկնքում: Իհարկե, ամոթն ինձ ետ կպահեր խոսել այդ մասին, եթե փորձեիր այստեղ լինել միայն անհրաժեշտության դեպքում եւ քեզ պահեիր հյուրի նման: Իսկ դու, մշտապես` գիշեր-ցերեկ այստեղ ես եւ փորձում ես երկինքը եւս դարձնել քո մենաշնորհը: Չե՞ս հասկանում, որ երկրի վրա եւ երկնքում «ապրող» հոգիների քանակներն անհամեմատելի են, այսինքն` նրանց թիվն անհամեմատ շատ է երկնքում: Կարծում եմ, գոնե հիմա հասկացար, թե ինչու է երկինքն իմ հիմնական ապրելավայրը, այլ ոչ թե` քո: Ավելին, եթե դու չմոռանայիր քո միակ եւ հիմնական առաքելության մասին, ապա կհամաձայնեիր, որ երկրից դուրս դու անելիք չունես: Քանի որ մահը երբեք չի սիրում պարտվել, խորը հոգոց է հանում եւ ասում. - Էդ դու փորձում ես քեզ սրբի տեղ դնել, հա՞: Ինչպես երկրի վրա ես գիշեր-ցերեկ ինտրիգներ սարքում եւ կանգ չես առնում, այնպես էլ նույն «վարք ու բարքով» փորձում ես նաեւ երկինքը վարակել: Համոզված եմ, որ նման դեպքում շատ արագ կպղծես նաեւ երկինքը եւ այն «կսարքես» երկրի նման մի բան: Ի՞նչ է, չթողնենք, որ այս կյանքում գոնե մի մաքուր բան մնա: Ի՞նչ ես փորձում ինձ անընդհատ խելոքության դասեր տալ,- ասում է կյանքը եւ ավելացնում. - Լավ գիտես, որ երկրի վրա դու միայն քո սեւ գործն ես անում` մարդկանց սպանում եւ խլում ես ինձանից, իսկ նրանց հոգիները ես բերում եմ այստեղ: Իբր, դա դեռ քիչ է, 35


այստեղ գալով եւ մնալով` դու փորձում ես նաեւ նրանց հոգիներն սպանե՞լ: Ի՞նչ է, ուզում ես նրանց կրկնակի մահ պարգեւե՞լ: Կարծում եմ դու լրիվ գժվել ես եւ քո ապրելու տեղն ու հիմնական անելիքը շփոթել ես: - Դե հիմա ինձ լսիր, այ կյանք,-ասում է մահը եւ շարունակում. դու երեւի տեղյակ էլ չե՞ս, որ քո տեր Աստվածը երկիրը հատուկ ստեղծել եւ քեզ այնտեղ իր ներկայացուցիչ է նշանակել, որպեսզի մնաս եւ արարես այնտեղ: Այնպես որ, դու այլընտրանք չունես, քո ապրելու միակ վայրը երկիրը պետք է լինի: Հիշեցնեմ նաեւ, որ դու առանց քո «կեսի», այսինքն` առանց ինձ, չես կարող գոյատեւել եւ ուզածչուզած պետք է հաշտվես իմ` նաեւ երկրի վրա քո կողքին հաճախակի հայտնվելու մտքի հետ: Իսկ եթե մտածում ես, որ նույն հաջողությամբ դու էլ կարող ես մշտապես տեղ զբաղեցնել նաեւ իմ տիրույթում` երկնքում, ապա չարաչար սխալվում ես, քանզի մեր ծագման եւ գոյության «սիմետրիան» ամենուրեք չէ, որ ենթարկվում է քո պատկերացրած օրինաչափությանը: Այնպես որ, քո լիազորությունները մի գերազանցիր եւմիշտ հիշիր հետեւյալ պարզ իրողությունը. ժամանակի ցանկացած պահի` որոշակի ոչ հաստատուն և աճող արագացումով դու անընդհատ շարժվում եւ փորձում ես` ամեն կերպ հասնել ինձ, իսկ ես հիմնականում` մեծահոգաբար ընդառաջում եմ քեզ: Եվ հասնելուն պես` այդ ակնթարթից դադարում է քո գոյությունը եւ դու տարալուծվում ես իմ մեջ: Դու իսկապես իմ պոտենցիալ կեսն ես եւ ես մեծահոգաբար` մշտապես ընդունում եմ իմ երկրորդ կեսի միացումն ինձ: Եվ եթե անկեղծ լինենք, ապա ճիշտն ասած` դու ես միշտ ընկած իմ ետեւից, այլ ոչ թե ես` քո: Ուրեմն, բարի եղիր չափդ ճանաչել, թե չէ մեկ էլ ու…, դեպի ինձ մոտենալու ժամանակ` մտքափոխվեմ ու ես էլ սկսեմ նույն ուղղությամբ` ավելի արագ հեռանալ, այդ դեպքում` պակերացնու՞մ ես ինչ կլինի քո վիճակը: Իմացած եղիր. իմ բարությունն էլ սահման ունի: Եվ ուզած թե չուզած, պետք է հաշտվես այն իրողության հետ, որ քո տիրույթն ընդամենը` վերջավոր երկիրն է, իսկ իմը` անվերջ երկինքը: Այդ պատճառով էլ, քո իրավասությունները վերջավոր են, իսկ ինձ տրված են անվերջ իրավասություններ, որի պատճառով իմ ցանկությունները սահմանափակված չեն: Հիմա հասկացա՞ր, որ ես որեւէ խոչընդոտ չունեմ եւ ինձ` ամեն ինչ թույլատրելի է: Իսկ քո` երկնքում լինելու, առավել եւս` այնտեղ ապրելու իրավունքը իմ ձեռքերում է եւ այն ենթակա չէ քննարկման: Եվ եթե, դեմոկրատիայի մասին ինչ-որ բաներ ես լսել եւ կարծում ես դա քեզ կարող է արտոնել` որպես մշտական բնակության վայր ընտրել նաեւ երկինքը, ապա չարաչար սխալվում ես: Կյանքը մի պահ խորհրդավոր լռում է եւ ավելացնում,- այ մահ, այ իմ` քո ասած, ոչ բարով կես, նախ` դու ես անընհատ իմ ետեւից ընկած եւ հետո էլ, ի՞նչն է քեզ իրավունք տալիս` քո ավագ կեսի հետ այսպես խոսել: Ասեմ, որ քո անլուրջ քայլերով դու ինձ մղում ես լրջորեն մտածել իմ գոյության հավերժացման միջոցառումների մասին եւ եթե դու նման ձեւով շարունակես, ապա պարտադրված կլինեմ դրանք կյանքի կոչել: Թե, դրանից հետո քեզ հետ ինչ կլինի, կարծում եմ դժվար չէ հասկանալ: Այլ խոսքով, դու ինձ մղում ես առաջնորդվել միակ` քեզ ոչնչացնելու ճանապարհով: Կյանք,- խոսակցությունը գլխիվայր շրջում եւ զարմացած հարցնում է մահը, – միթե՞ եղել է դեպք, երբ ես կանգնեմ քո ճանապարհին, փորձեմ քեզ որեւէ բանով խոչընդոտել: 36


Այո, դու միշտ էլ անակնկալ կերպով ես հանդես գալիս եւ երբեք չես զգուշացնում քո գալու մասին,- պատասխանում է կյանքը: Իհարկե, գաղտնիք չէ, որ մենք առանց իրար «կյանք» չունենք: Մեկիս վերացումը` նշանակում է մյուսիս վերացում: Մենք պարտադրված ենք հավատարիմ լինել միմյանց: Բայց այդ ամենը չպետք է քեզ արտոնի` քո իրավասություններից դուրս քայլեր կատարել: Եվ փոխանակ ինձնից ճշտելու, թե ինչ հաճախականությամբ այցելես ինձ ու ինչ սկզբունքներից ելնելով ընտրես ու տանես մարդկանց, ընդհակառակը` դու ինձ ոչնչի մասին, այդ թվում, մարդկանց ինձ` հարազատ, թե օտար, ինչպես նա¨ ժամկետների ընտրության առումով` շուտ, թե ուշ, ինձանից ոչինչ չես հարցնում ¨ ինչ ուզում անում ես: Այլ խոսքով, դու ինձ հետ վարվում ես լրիվ անծանոթի նման: Գոնե մի անգամ հարցրած կա՞ս, թե ով իրեն ճիշտ չի պահում ¨ ու՞մ կուզենայի առաջինը հանձնել, որպեսզի դու էլ այսպես ասած` ընդառաջեիր ինձ: Եթե երբեւէ ինձ գոնե մեկ փոքրիկ լավություն արել ես, ապա խնդրեմ` մտցրու աչքս,նույն վստահությամբ պատասխանում է մահը: Եղե՞լ է, որ գոնե մի անգամ մատիցս փուշ հանած լինես: Իհարկե, ոչ: Արի մի պահ երեւույթների մյուս ծայրից գանք. դու կարո՞ղ ես գոնե մեկ դեպք հիշեցնել, որ որեւէ անգամ քեզ խանգարած լինեմ եւ խոչընդոտեմ քո չար գործին, – ասում է կյանքը: Որ երբեւէ վատություն չեմ արել, դա արդեն մեծ լավություն է եւ այդ ամենը գնահատել է պետք: Էդ չարն էլ նոր տերմին է, հա՞: Էդ ե՞րբ ես հորինել: Ստացվում է, որ միայն դու ես բարի գործեր անու՞մ, – մի տեսակ իրենից գոհ նետում է մահը եւ ավելացնում. կարո՞ղ ես գեթ մեկ օրինակ բերել, որ ես մարդկանց միեւ տարբերություններ դրած լինեմ: Իսկ դու` նրանց մեջ մշտապես ես տարբերություններ դնում` մեկին անծայրածիր հնարավորություններ ես տալիս, մյուսին` ոչինչ եւ առանց ամոթի մշտապես խոսում ես արդարությունից: Մեր շփման դաշտը մարկանց հետ լիովին տարբեր է,- ասում է կյանքը եւ շարունակում. դու նրանց հետ շփվում ես մեկ ակնթարթ, իսկ ես` ծնունդից մինչեւ քեզ: Բնական չէ՞, որ ակնթարթը տարբերություններ չի ենթադրում, իսկ իմ պարագայում` տարբերություններն անխուսափելի են: Մեծագույն ցանկության դեպքում անգամ չեմ կարող համաձայնել, – ասում է մահը, – այստեղ միայն տեսակի խնդիր կա, այլ ոչ թե` ժամանակի: Ի՞նչ տեսակի մասին է խոսքը, – զայրացած պատասխանում է կյանքը. ուզու՞մ ես ասել, որ դու միշտ քո տեսակի մեջ ես, իսկ ես անընդհատ փոխու՞մ եմ իմ տեսակը: Այո, իսկապես` ես այնքանով եմ փոխում իմ տեսակը, որ քեզ անընդհատ թույլ եմ տալիս լինել իմ կողքին: Բավական է հավերժացնեմ իմ գոյության ժամանակահատվածը, որպեսզի քո գոյության իմաստն ընդհանրապես վերանա: Այնպես որ, չափավորիր քեզ եւ կարգավիճակդ մի գերազանցիր: Կյանքի` այս վերջին խոսքերը մահին հանեցին հունից եւ նա համարյա գոռալով ասաց. այ ակնթարթի տեւողությամբ կյանք, դու իսկապե՞ս չես հասկանում, որ քո գոյությունը պայմանավորված է միմիայն ինձանով եւ հենց ոտքս քաշեմ, դու իսպառ կվերանաս: Իմացած եղիր, դա է քո «կյանքի» անատոմիան: Ճիշտ են ասում էլի. փոխանակ սելը ճռռա, սելվորն է ճռռում: Բա չե՞ս հասկանում, որ մեկ էլ ու հանկարծ բարկանամ եւ հիմնովին տեղափոխվեմ իմ մշտական վայրը` երկինք, այդ դեպքում` դու շատ կարճ ժամկետում լրիվ կոչնչանաս: Քանի որ, երկիրն ու տիեզերքը` երկուսն էլ հավերժ են, ուրեմն` ես միշտ կլինեմ: Ու գիտես նաեւ ինչու՞, քանի որ ես միշտ 37


անկեղծ եմ ու բարի, իսկ դու մշտապես ինտրիգների, խաղերի մեջ ես ու չար: Կարծում եմ, գոնե հեքիաթներից տեղյակ կլինես, որ բարին հավերժ է, իսկ չարը` ժամանակավոր: Այնպես որ, քեզ կարճ ժամանակ եմ տալիս խորհելու եւ ինձ պատասխանելու. դու կարո՞ղ ես քեզ նախկինի պես պահել, թե՞ ինձ կտրեմ քեզանից եւ միայնակ շարունակեմ ճանապարհս: Կյանքը հոգոց է հանում ¨եւքողարկելով իրական կերպը, կեղծ ժպիտով պատասխանում. մահ ջան, ինչու՞ ես այդքան վրդովվում, կատակ էր` արեցինք էլի, չէ որ իմ կյանքն առանց քեզ, այսինքն` առանց իմ կեսի, գրոշ իսկ չարժե: Փոխանակ մտածենք, թե ինչպե՞ս լավացնենք մեր «կյանքը», ամեն ինչին մի քիչ հումորով նայենք, ընդհակառակը` ամեն ինչ լրջացնում ենք եւ պրոբլեմներ ստեղծում: Կարծես, առաջին օրն ես ինձ ճանաչում: Միլիոնավոր անգամներ դեմ առ դեմ հանդիպել ենք եւ առանց իրար նեղացնելու` հանգիստ լուծել ենք մեր հարցերը եւ առանց որեւէ հակասության` բաժանվել: Հիշեցնեմ, որ այս ամենը` դեռ առաջին մարդու ծննդյան պահից է գալիս եւ այնքան բնականոն ընթացք ունի, որ անիմաստ է այդ հարցում որեւէ բան փոխել: Էլ չեմ ասում, որ նաեւ` հազար ու մի չուզող ունենք, ինչու՞ ուրախացնենք մեր չուզողներին: Ի՞նչ ուզող, ի՞նչ չուզող, էս խելքդ լրիվ թռցրե՞լ ես այ կյանք, ի՞նչ ես վերացական տերմիններ օգտագործում, – մի տեսակ զարմացած ասում է մահը: Այս աշխարհն ընդամենը` ճիշտ երկու շերտից է կազմված` կյանք եւ մահ: Էլ ի՞նչ երրորդ, չորորդ … նոր շերտեր ես հորինում, էս ու՞մ ես հիմարի տեղ դնում: Այ ցավդ տանեմ, – մի տեսակ ինքնախոստովանական տոնով ասում է կյանքը, արի մի պահ տեղափոխվենք մարդկության ամենահին, ամենասկզբնական վայրը` Հայաստան աշխարհ եւ ուշադիր նայենք. արդյո՞ք մարդկային շերտն այնտեղ իրոք բաղկացած է քո ասած երկու շերտից` կյանք եւ մահ: Այդ` 3-3.5 միլիոն մարդկանց համարյա կեսը` ոչ ապրում է, ոչ էլ մեռած է: Կույր ե՞ս, չես տեսնում այդ ամենը: Ասեմ, որ այդ ամենը նաեւ նրանից է, որ ոչ դու ես քո պարտականությունները նորմալ կատարում, ոչ էլ` ես: Ինչ մեղքս թաքցնեմ,- տխուր տոնով ասում է մահը, արդեն բավականին ժամանակ է ես ականատես եմ այդ վիճակին: Ինձ թվում էր, թե միայն ես եմ տեղակ այդ վիճակից եւ չէի ասում, որպեսզի քեզ նույնպես չտխրեցնեմ: Բայց, քանի որ ամեն ինչ արդեն բաց է, արի մտածենք, թե ինչպե՞ս կարող ենք կարգավորել այս անբնական վիճակը: Այս վիճակը մենք չենք կարող շտկել, – լացակումած ասում է կյանքը, դա մեր ուժերից վեր է: Այս վիճակը կարող է շտկել միմիայն ժողովուրդը, այն էլ ոչ հեշտությամբ: Էնպես որ, արի բզեզի բունը ոչ մի բան չմտցնենք եւ լուռ ու մունջ շարունակենք մեր «կյանքը»: Իսկ եթե ժողովրդին իրոք անհանգստացնում է այս վիճակը, ապա թող ինքն էլ շտկի: Իսկ եթե ոչինչ չանի, ուրեմն` իրեն ձեռք է տալիս այս վիճակը եւ չարժե, որ մենք մեր ծանր տեղը թեթեւ անենք եւ պատեհ-անպատեհ` բոբիկանանք ու մտնենք ջուրը: Միշտ հիշիր. երկու շատ մեծ բան կա, որոնց նույնիսկ` մենք իրավունք չունենք խառնվելու` ճակատագիրը եւ Աստծո նախախնամությունը…

38


Պաղպաղակի Սարքը Երևան: Փետրվար, 1988 թվական: Երկար սպասված ազգային զարթոնք: Դրվում էր Խորհրդային Միության փլուզման հիմքերը և երկարատև ընդմիջումից հետո իրականանում էր Հայ ժողովրդի երկար սպասված երազանքը: Անկախության §հոտը¦ տարածվում էր երկրով մեկ և հարյուր հազարավոր միտինգավորներից ամեն մեկը զգում էր այդ բաղձալի հոտը, որը նրանց դարձնում էր հավաքական և միակամ ուժ: Անդառնալի պրոցեսներ էին տեղի ունենում ամբողջ Խորհրդային Միությունում և Հայաստանը կենտրոնին կապող բոլոր թելերը հետզհետե թուլանում էին: Ժողովուրդը չէր հասկանում ինչ էր կատարվում և ինչ էր սպասվում իրեն: Կամաց-կամաց փակվում էին պետական աշխատատեղերը և ավելի մեծ թափ էր առնում մասնավոր բիզնեսը: Տնտեսության բոլոր ճյուղերի նման պաղպաղակի պետական արտադրությունը կամաց-կամաց կանգ էր առնում, քանի որ կաթնամթերքի լրիվ հումքը ստացվում էր դրսից: Խորհրդային բոլոր հանրապետություններում նույնպես սկսվել էին ազգային շարժումներ, որի հետևանքով Խորհրդային Միության պլանային համակարգը լրիվ քայքայվում էր: Շատ կարճ ժամանակամիջոցում Հայաստանի բոլոր կաթի գործարաններն աստիճանաբար փակվեցին, որի պատճառով դադարեցվեց նաև պաղպաղակի արտադրությունը: Այդ օրերին պաղպաղակի մեծ արտադրություն կազմակերպելն ուղղակի անհնարին էր: Անհրաժեշտ էր կազմակերպել պաղպաղակի փոքր արտադրություններ, որոնց համար մեծ սարքավորումներ չէր պահանջվում: Դեռևս Խորհրդային տարիներին Մոսկվան Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետությունից` ապրանքափոխանակության եղանակով ստացել և բոլոր հանրապետություններին հատկացրել էր պաղպաղակ արտադրող փոքրիկ ապարատներ (ֆրեզ): Դրանք երկար ժամանակ մնացել էին պահեստներում և շատերը նույնիսկ չգիտեին դրանց նշանակության և շահագործման մանրամասների մասին: Կաթի գործարանների փակվելուց որոշ ժամանակ անց, այդ սարքերը գործի դրվեցին և սկսեցին փափուկ պաղպաղակով սպասարկել ժողովրդին: Պետական արտադրության բացակայության պայմաններում այդ սարքերն ահռելի մեծ եկամուտներ էին ապահովում դրանց տերերին: Փաստորեն, մի քանի §քթի ծակով¦ մարդիկ կարողացել էին ձեռք բերել դրանք և տեղադրելով մարդաշատ վայրերում` բավականին լավ բիզնես էին անում: Նշենք, որ փափուկ պաղպաղակն այդ ժամանակ նորություն 39


էր Հայաստանում: Հայաստանում դրանց քանակը մի քանի հատ էր, որը տրվել էր վարչական շրջանների սննդառներին: Եվ ահա, ինչպես ամեն նորմալ մարդու, իմ մեջ ևս ցանկություն առաջացավ ձեռք բերել նմանատիպ սարք և կազմակերպել փափուկ պաղպաղակի արտադրություն: Հայաստանում նման սարքավորում ձեռք բերելն անհնար էր, քանի որ մարդիկ դրանցով մեծ գումարներ էին աշխատում: Միակ ճանապարհը՝ այդ սարքը դրսից ձեռք բերելն էր, որի համար որպես ամենահարմար վայր ընտրեցի Մոսկվան: Հիշեցնեմ, որ դա 1988թ. վերջն էր և ողջ Խորհրդային Միությունում անհասկանալի և քաոսային վիճակ էր: Այնուամենայնիվ, այդ նույն ժամանակ պետականության դրոշմն ռուսների մոտ անհամեմատ ուժեղ էր և նրանք խուսափում էին` հատկապես այլազգի անձանց և նրանց պատկանող կոոպերատիվների հետ որևէ գործարք անել: Ասեմ, որ Մոսկվայում ևս այդ սարքերի թիվը մեծ չէր և դրանցով անհամեմատ ավելի մեծ փողեր էին աշխատում, քան Հայաստանում: Օրեր շարունակ շրջում էի Մոսկվայի բոլոր այն վայրերով, որտեղ տեղադրված և աշխատում էին այդ սարքավորումները: Փորձում էի` թեկուզ մեծ գումարով ձեռք բերել այդ սարքերից գոնե մեկ հատ: Մոտենում էի փափուկ պաղպաղակի բոլոր կետերի տերերին և առաջարկում ինձ օգնեն, որպեսզի թեկուզ շատ բարձր գնով ձեռք բերեմ այդ սարքից: Առաջարկում էի նաև, որ նրանցից որևէ մեկն իր պաղպաղակի սարքը՝ թեկուզ շատ բարձր գնով վաճառի ինձ: Բոլորը ծիծաղում և նույն բանն էին ասում. ախպեր ջան, եթե լինի՝ մենք ինքներս բոլորը կվերցնենք: Թե չէ, դու առաջարկում ես, որ մեր փող տպող սարքը վաճառենք քեզ: Ճիշտն ասած, նախապես էլ համոզված էի, որ անհնար էր նրանցից այդպիսի սարք գնել, ուղղակի որպես սրտի մխիթարանք` առաջարկում էի: Այլ ելք չունենալով, շարունակում էի շրջել Մոսկվայի նման գիգանտ քաղաքի փողոցներով, որպեսզի հետագայում ինձ արդարացնեմ, ասելով. արեցի անհնարինը, սակայն բան դուրս չեկավ: Օրերն անցնում էին լրիվ անարդյունք: Տեսնելով, որ այցերը մասնավոր անձանց մոտ արդյունք չեն տալիս, փորձեցի նույն հարցով հանդիպել համապատասխան պաշտոնատար անձանց և փորձել այդ հարցը լուծել պաշտոնական մակարդակով: Եղա Մոսկվա քաղաքի առևտրի, հասարակական սննդի, պտուղբանջարեղենի գլխավոր վարչությունների պետերի մոտ, որոնց բոլորի հետ էլ հանդիպումներն ավարտվեցին բացասական արդյունքով: Նրանք բոլորն էլ տվեցին նույն պատասխանը. այդ սարքավորումներն ապրանքափոխանակության միջոցով ձեռք են բերվել Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետությունից և բացի պետական հիմնարկներից ոչ մեկին չի տրվել: Եվ եթե պահեստներում հրաշքով 40


պահպանված էլ լինի, ապա անհնար է այն հատկացնել որևէ մասնավոր կազմակերպության, առավել ևս, դրսի` Հայաստանի մասնավոր կազմակերպության: Ավելորդ չեմ համարում նշել, որ նշված երեք անձանց մոտ էլ կարելի էր հայտնվել միայն հրաշքով: Ովքեր երբևէ եղել են այդ կարգի ղեկավարների մոտ, հստակ տեղյակ են, որ միայն այդ ղեկավարների քարտուղարուհիներին և ոստիկանության աշխատակիցներին համոզելն ու շրջանցելը գրեթե անհնար պատահարներ են: Ասեմ, որ հենց այդ ղեկավարներին զեկուցում էին, որ Երևանից կամ մեկ այլ հանրապետությունից եկած ինչ-որ մեկն ուզում է անձնական հարցով այցելել նրանց, նրանք անմիջապես` առանց բացատրության մերժում էին: Եթե անկեղծ լինենք, նրանք միանշանակորեն ճիշտ էին վարվում, քանի որ նման կարգի հանդիպումների համար ոչ մի հիմք չկար: Պետք է հաշվի առնենք նաև, որ նրանց զբաղվածությունն իրականում այնքան մեծ էր, որ անգամ իրենց աշխատակիցներներն էին շատ մեծ դժվարությամբ ընկնում նրանց մոտ: Թե ինձ ինչպես հաջողվեց մտնել նրանց մոտ, ինքս էլ եմ դժվարանում ասել, միայն գիտեմ, որ այդ ամենը կարծես երազ լիներ: Այդ ամենն իսկապես՝ կարծես հրաշքով էր կատարվում, որի պատճառով էլ երևի դրանց բացատրությունը ես չունեմ: Որպես վերջին քայլ` որոշեցի այցելել նաև ԽՍՀՄ առևտրի նախարարություն: Տեղեկացել էի, որ նրա կառուցվածքում կար շատ մեծ մի միավորում, որի միջոցով էր Խորհրդային Միություն մտնում դրսից եկող ամբողջ սարքավորումները և նրա միջոցով էլ բաժանվում բոլոր հանրապետություններին: Այդ միավորումը խորհրդային բոլոր հանրապետություններում ուներ իր մասնաճյուղերը: Հայաստանի մասնաճյուղի տնօրենը` Ադիլխանյան ազգանունով մեկն էր, որի մոտ՝ նախքան Մոսկվա մեկնելը եղել էի նույն հարցով և կտրուկ մերժում ստացել: Ավելին, նա ինձ խորհուրդ էր տվել ընդհանրապես չզբաղվել այդ հարցով: Ասեմ, որ այդ միավորման նախագահը ռանգով ավելի բարձր էր թվարկածս մյուս ղեկավարներից և բնական է, որ նրա մոտ մտնելն անհամեմատ ավելի դժվար էր: Ես ուղղակի պարտադրված էի նաև նրա մոտ մտնել: Մտա ընդունարան, որտեղ նստած էին մի շարք կանայք, աղջիկներ և մի քանի տղամարդ, որոնց շարժուձևից զգացվում էր, որ նրանցից մի քանիսը հավանաբար տեղի աշխատակիցներ էին, որոնք նույնպես պատրաստվում էին մտնել նախագահի մոտ: Ես մոտեցա նստածներից այն կնոջը, որին՝ իմ կարծիքով համարեցի նրանց միջի գլխավորը և ասացի. Երևանից եմ եկել և շատ կարևոր հարցով ուզում եմ մտնել նախագահի մոտ: Նա ուշադիր լսեց և հարցրեց. թե ես ով եմ և ինչ հարցով եմ ուզում մտնել: Հետո ավելացրեց նաև, թե նախագահն արդյո±ք տեղյակ է իմ այցի մասին: Այլ 41


խոսքով, ուզում էր իմանալ, ես նրա հետ նախնական պայմանավորվածություն ունեի, թե ոչ: Ես պատասխանեցի, որ նման պայմանավորվածություն չունենք: Նա անմիջապես ավելացրեց. խոսակցությունն ավարտված է և ես կարող եմ հանգիստ լքել տարածքը: Ես չհամաձայնեցի և նորից պնդեցի, որ Հայաստանից շատ կարևոր հարցով եմ հասել այստեղ և անպայման պետք է մտնեմ նախագահի մոտ: Տիկինը լսեց ինձ և կտրուկ արձագանքեց. արագ հեռացեք այստեղից, այլապես միլիցիա կկանչեմ և Ձեզ շատ §կուլտուրական¦ ձևով կառաջնորդեն տարածքից դուրս (ասեմ, որ նման դեպքերում, հատկապես Ռուսաստանում՝ միլիցիա կանչելու երևույթը շատ տարածված էր): Ես համոզված էի, որ շարունակելու դեպքում` նա իսկապես միլիցիա կկանչեր և ես կհայտնվեի մեղմ ասած` ոչ նախանձելի վիճակում: Այդ պահին ես ուրիշ ճար չունեի, հետո էլ մտածում էի, հո հանցագործ չեմ, որ վախենամ: Մյուս կողմից, իմ քայլերով` ուղիղ գծով գնում էի դեպի միլիցիայի մոտակա բաժանմունք, որից հետո անհայտ էր, թե ինչ կլիներ ինձ հետ: Դրա համար էլ ասացի. վերջին անգամ եմ ասում, անմիջապես գնացեք և զեկուցեք իմ մասին: Հակառակ պարագայում` առանց թույլտվության կմտնեմ: Տեսնելով, որ այլ տարբերակ չկա, ստիպված դիմեցի շանտաժի` համարյա բարձրաձայն գոռալով. փոխհատուցեք իմ բոլոր նյութական և բարոյական ծախսերը և ես ակնթարթորեն՝ Ձեզ կազատեմ իմ անցանկալի ներկայությունից: Նա զարմացած նայեց և ասաց. լսիր երիտասարդ, ես չեմ կատակում և վերջին անգամ մարդավարի ասում եմ. դուրս արի, թե չէ վերջը լավ չի լինի: Այդ պահին, անմիջապես վերցրեց լսափողը և ինչ-որ համար հավաքեց, իսկ ես քայլում էի դեպի նախագահի աշխատասենյակի դուռը: Նա չհասցրեց խոսել, դրեց լսափողը և վազելով շրջանցեց ու փակեց ճանապարհս: Ընդունարանում ներկա մարդիկ ինձ խորհուրդ տվեցին անմիջապես ազատել ընդունարանը: Քարտուղարուհին երկու ձեռքով գրկել էր նախագահի աշխատասենյակի դուռը և հիստերիկ ձայնով գոռում էր. անմիջապես միլիցիա կանչեք, իսկ ինձ հրելով` փորձում էր դուրս հանել: ºë ×Çßï ѳßí»Éáí Çñ³íÇ׳ÏÇ ëñáõÃÛáõÝÁ ¨ íï³Ý·³íáñáõÃÛáõÝÁ, ßñçí»óÇ ¨ ëÏë»óÇ ß³ñÅí»É ¹»åÇ »ÉùÇ ¹áõéÁª ѳëϳóÝ»Éáí, áñ ѳݷëï³ó»ù, »ë ³ñ¹»Ý ¹áõñë »Ù ·³ÉÇë Áݹáõݳñ³ÝÇó: ܳ ÙÇ ï»ë³Ï ûè³ó³Í ßáõÝã ù³ß»ó, µ³ó ÃáÕ»ó ·ñÏ³Í ¹áõéÁ ¨ ß³ñÅí»ó, áñå»ë½Ç ÝëïÇ Çñ ï»ÕÁ: ºë Ù»çùáí ϳñÍ»ë å³ñ½áñáß ï»ëÝáõÙ ¿Ç ³Û¹ ³Ù»ÝÁ (³í»ÉÇ ×Çßïª Ñ³ßíáõÙ ¿Ç): лÝó ݳ Ýëï»ó, »ë ÏïñáõÏ ßñç³¹³ñÓ Ï³ï³ñ»óÇ ¨ ͳÝñ å³Ûáõë³ÏÁ (áñÇ Ù»ç ÑÇÝ· ѳï ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÝÛ³Ï Ï³ñ) Ó»éùÇë, ѳٳñÛ³ í³½»Éáõ ÝÙ³Ý ³ñ³· Ñ³ë³ Ý³Ë³·³ÑÇ ¹é³ÝÁ, ³ÝÙÇç³å»ë µ³ó»óÇ ³ÛÝ ¨ Ùï³ Ý»ñë: 42


²ñ³· ù³ÛÉ»րոí Ùáï»ÝáõÙ ¿Ç ݳ˳·³ÑÇ ³ß˳ï³ë»Õ³ÝÇÝ (ÇÝÓ Ñ³Ù³ñ ß³ï ¹Åí³ñ ¿ñ ³ñ³· áñáᯐ Ýñ³ ³ß˳ï³ë»Õ³ÝÇ ï»ÕÁ, ù³ÝÇ áñ ³ß˳ï³ë»ÝÛ³ÏÁ ß³ï Ù»Í ¿ñ) ¨ í³Ë»ÝáõÙ ¿Ç »ï ݳۻÉ, ù³ÝÇ áñ ѳÙá½í³Í ¿Ç, áñ ³Û¹ å³ÑÇÝ ù³ñïáõÕ³ñáõÑÇÝ ¨ ¿ÉÇ ÙÇ ù³ÝÇ Ñá·Ç ÏñÝϳÏáË í³½áõÙ »Ý ÇÙ »ï¨Çó: ²Û¹ å³ÑÇÝ ÇÝÓ ÃíáõÙ ¿ñ, áñ Ýñ³ ³ß˳ï³ë»ÝÛ³ÏÇ »ñϳñáõÃÛáõÝÁ ÏÇÉáÙ»ïñáí ¿ñ ã³÷íáõÙ: ºë ÇÙ ÏÛ³ÝùáõÙ ³Û¹ù³Ý Ù»Í áõ »ñϳñ ³ß˳ï³ë»ÝÛ³Ï ã¿Ç ï»ë»É: лéíáõÙ Ýëï³Í ݳ˳·³ÑÝ ³í»ÉÇ ß³ï ÝÙ³ÝíáõÙ ¿ñ ÇÝã-áñ ë¨ Ï»ïÇ: ºë Ýñ³Ý ã¿Ç ï»ëÝáõÙ, å³ñ½³å»ë Ñ»éíáõÙ Ù³ñ¹³ÝÙ³Ý ÙÇ µ³Ý ¿Ç ÝßÙ³ñáõÙ ¨ ß³ñÅíáõÙ ¿Ç Ýñ³ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ: ø³ñïáõÕ³ñáõÑáõ ÃÇÙÁ í³½»Éáí ¨ ·áé³Éáí ·³ÉÇë ¿ñ ÇÙ »ï¨Çó: ºë ³í»ÉÇ ³ñ³· ¿Ç í³½áõÙ, áñÇ å³ï׳éáí Ýñ³Ýù ã¿ÇÝ Ñ³ëÝáõÙ ÇÝÓ: гÙá½í»Éáí, áñ ³ñ¹»Ý ³ÝÇÙ³ëï ¿ ÇÝÓ Ñ»ï³åݹ»ÉÁ, Ýñ³Ýù ëïÇåí³Í »ï ¹³ñÓ³Ý, ÇëÏ »ë ß³ñáõݳÏáõÙ ¿Ç ù³ÛÉ»É ¹»åÇ Ý³Ë³·³ÑÇ ³ß˳ï³ë»Õ³ÝÁ, áñÇ Ù³ëÇݪ ݳ µ³ó³ñӳϳå»ë ï»ÕÛ³Ï ã¿ñ: ºñµ Ñ³ë³ Ýñ³Ý, Ýëï³Í ûñà ¿ñ ϳñ¹áõÙ, áñÁ áã û ë»Õ³ÝÇÝ ¿ñ ¹ñí³Í, ³ÛÉ »ñÏáõ Ó»éù»ñáíª áõÕճѳ۳ó ¹Çñùáí µéÝ»É ¿ñª ¹»ÙùÇ ³éç¨Á å³Ñ³Í: лÝó ³Û¹ å³ï׳éáí ¿É, áã ÇÙ Ý»ñë ÙïÝ»ÉÁ, áã ¿É ù³ñïáõÕ³ñáõÑáõª ÇÙ »ï¨Çó í³½»ÉÁ ݳ ã¿ñ Ýϳï»É ¨ Çñ ï»Õáõ٠ѳݷÇëï Ýëï³Í ¿ñ: гϳé³Ï ¹»åùáõÙ, ݳ ßï³å ÙÇÉÇódz ÏϳÝã»ñ, áñÇó ÇÙ íÇ׳ÏÝ áõÕÕ³ÏÇ ³Ýï³Ý»ÉÇ ÏÉÇÝ»ñ: Ð³ë³ Ýñ³Ý ¨ Éáõé ϳݷݻóÇ Ýñ³ ¹ÇÙ³ó: ܳ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ñ ϳñ¹³É ¨ ï»ÕÛ³Ï ã¿ñ, áñ Çñ ¹ÇÙ³ó Ù³ñ¹ ϳ ϳݷݳÍ: ºë å»ïù ¿ ³ÏÝóñÃáñ»Ý ¨ áëÏ»ñã³Ï³Ý ×ßïáõÃÛ³Ùµª ß³ï ³ñ³· áñáß»Ç, û ÇÝãå»ë ëÏë»É Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÁ: êï»ÕÍí»É ¿ñ ß³ï ï³ñûñÇÝ³Ï ÙÇ íÇ׳Ï, áñÁ ݳ˳å»ë ϳÝ˳ï»ë»É Ñݳñ³íáñ ã¿ñ, áñÇ å³ï׳éáí ¿Éª »ë ÝÙ³Ý ¹»åùÇ Ñ³Ù³ñ Ùß³Ïí³Í ß³ñáõݳÏáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ç: ØÇ µ³Ý Ñëï³Ï ¿ñ. ³Ûë Çñ³íÇ׳ÏáõÙ ÷áùñÇÏ ë³ÛóùáõÙÝ ³Ý·³Ù µ³í³Ï³Ý ¿ñ, áñå»½Ç Ý³ ß³ï ³ñ³· ÇÝÓ ¹áõñë íéݹ»ñ: ºë ÙïùáõÙ ³ñ³· ³ÕáûóÇ ¨ îÇñáçÇó û·ÝáõÃÛáõÝ Ëݹñ»óÇ, áñå»ë½Ç ϳñáճݳ٠³Û¹ ï³ñûñÇÝ³Ï Ñ³Ý¹ÇåÙ³Ý »ÉùÝ ÇÝÓ Ñ³Ù³ñ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¹³ñÓÝ»É: àñå»ë áõÕ»ÝÇß ÁÝïñ»óÇ §É³í³·áõÛÝ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳñÓ³ÏáõÙÝ ¿¦ ϳñ·³ËáëÁ ¨ Ñ»Ýó ³Û¹å»ë ¿É í³ñí»óÇ: Þ³ï µ³ñÓñ ïáÝáí áõ ѳٳñÛ³ ÙáõÝݳÃáí ·áé³óÇ. ¸áõù ÏáõÉïáõñ³ ãáõÝ»±ù, Ò»½ Ùáï ÑÛáõñ»ñÁ ÙDZßï »Ý ³Ûëù³Ý »ñϳñ áïùÇ íñ³ ÙÝáõÙ, û± Ýñ³Ýùª ³é³Ýó ÃáõÛÉïíáõÃÛ³Ý »Ý ÝëïáõÙ: ܳ ³Ý³ÏÝϳÉÇó áïùÇ Ï³Ý·Ý»ó, ÙÇ ï»ë³Ï í³Ë»ó³Íª ûñÃÁ ßåñï»ó ¨ ѳٳñÛ³ ·áé³Éáõ ïáÝáí µÕ³í»ó. ¸áõù á±í »ù, ÇÝãå»±ë ѳÛïÝí»óÇù ³Ûëï»Õ, DZÝã »ù áõ½áõÙ ÇÝÓ³ÝÇó, á±í Ò»½ Ý»ñë ÃáÕ»ó…: ܳ í³ËÇó ë³ñë³÷»ÉÇ ·áõݳïí»É ¿ñ ¨ ³é³Ýó ÇÙ å³ï³ë˳ÝÁ Éë»Éáõ, ÷áñÓ»ó ë»ÕÙ»É ë»É»ÏïáñÇ Ïá׳ÏÁ, áñå»ë½Ç ϳÝãÇ ù³ñïáõÕ³ñáõÑáõÝ ¨ ¿ÉÇ ÇÝã-áñ Ù³ñ¹Ï³Ýó, áñå»ë½Ç ÇÝÓ ³ñ³· ë»ÝÛ³ÏÇó ¹áõñë ³Ý»Ý: ²Û¹ å³ÑÇÝ »ë áõñÇß ×³ñ ãáõÝ»Ç, ëïÇåí³Í Ó»éùë Ù»ÏÝ»óÇ ¨ ³Ýç³ï»óÇ 43


ë»É»ÏïáñÇ Ïá׳ÏÁ, Ù³ïë ï³ñ³ µ»ñ³ÝÇë ¨ ѳٳñÛ³ ßßáõÏáí ³ë³óÇ. ë…áõ…ë, »ë íï³Ý·³íáñ Ù³ñ¹ ã»Ù, г۳ëï³ÝÇó ß³ï ϳñ¨áñ ѳñóáí »Ù Ñ³ë»É Ò»½ Ùáï: ÂáõÛÉ ïí»ù, ³ë»ÉÇùë ³ñ³· ³ë»Ù áõ Ñ»é³Ý³Ù: ܳ ßßÙ³Í Ï³Ý·Ý»É áõ ã¿ñ ϳñáÕ³ÝáõÙ áãÇÝã Ëáë»É: ºë ß³ñáõݳÏáõÙ ¿Ç ³ñ³·-³ñ³· Ëáë»É, áñå»ë½Ç ݳ Ñݳñ³íáñÇÝ ã³÷ áõß §Ë»ÉùÇ ·³ñ¦ áõ ݳ˳ӻéÝáõÃÛáõÝÁ »ñϳñ Ùݳñ ÇÝÓ Ùáï ¨ ݳ ÁÝï»É³Ý³ñ ÇÙª Çñ Ùáï ·ïÝí»Éáõ ÇñáÕáõÃÛ³ÝÁ: ܳ áõ½»ó ÇÝã-áñ µ³Ý ³ë»É, »ë ¹³ñÓÛ³É ³ñ³· Áݹѳï»óÇ Ýñ³Ý ¨ ³ë³óÇ. »Ã» ¸áõù ÉÇÝ»Çù ÇÙ ÑÛáõñÁ ºñ¨³ÝáõÙ, ³ÝÏ³Ë ÇÙ ½µ³Õ»óñ³Í å³ßïáÝÇóª »ë Ññ³ß³ÉÇ ÁݹáõÝ»ÉáõÃÛáõÝ ¨ ÑÛáõñ³ëÇñáõÃÛáõÝ Ïϳ½Ù³Ï»ñå»Ç Ò»½ ѳٳñ: ºí ß³ï ³ñ³·ª Ëñ³ï³Ï³Ý ïáÝáí ß³ñáõݳϻóÇ. Ù³ñ¹Á ÙÇßï å»ïù ¿ ß³ï ³í»ÉÇ µ³ñÓñ Ï³Ý·Ý³Í ÉÇÝÇ, ù³Ý Çñ ½µ³Õ»óñ³Í å³ßïáÝÝ ¿: ì»ñç³å»ë, Ù»Ýù µáÉáñë ³Ûë ÏÛ³ÝùáõÙ ÍÝíáõÙ »Ýù áñå»ë Ù³ñ¹, ³ÛÉ áã û å³ßïáÝÛ³: ²ÛÝå»ë áñ, µáÉáñë ¿É Ñ³í³ë³ñ »Ýù ³Ûë ÑáÕÇ íñ³ ¨ Çñ³ñ ѳݹÇå»Éáõ áõ Ëáë»Éáõ Çñ³íáõÝùÁ µáÉáñÇÝë ¿ª ³ÝÏ³Ë ³½·áõÃÛáõÝÇó áõ ½µ³Õ»óñ³Í ¹ÇñùÇó: Ò»ñ ï³ñûñÇÝ³Ï å³Ñí³Íùáí ³ÛÝåÇëÇ ÙÃÝáÉáñï »ù ëï»ÕÍáõÙ, áñ ³ÛÝ Ï³ñ¨áñ ³ë»ÉÇùÁ, áñÇ Ñ³Ù³ñ ѳÛïÝí»É »Ù ³Ûëï»Õ ¨ áñÁ å»ïù ¿ ÷á˳Ýó»Ù Ò»½, ϳñÍ»ë ÙÇ ï»ë³Ï ˳ÙñáõÙ ¿ ÇÙ Ù»ç ¨ áõ½áõÙ »Ù í³ÛñÏÛ³Ý ßáõïª ³é³Ýó áñ¨¿ µ³é ³ë»Éáõ` ³ñ³· Ñ»é³Ý³É ³Ûëï»ÕÇó: ²ÛÝå»ë áñ, »ë ÙÇ ù³ÝÇ í³ÛñÏÛ³ÝÇó ÏÉù»Ù Ò»ñ ³ß˳ï³ë»ÝÛ³ÏÁ ¨ ¸áõù Ïí»ñ³¹³éݳù Ò»ñ ³Ù»Ý³Ñ³×»ÉǪ ÙdzÛÝ³Ï íÇ׳ÏÇÝ: ¸ñ³ÝÇó Ñ»ïá, »Ã» ÝáõÛÝÇëÏ ÇÝùÝ»ñ¹ ³é³ç³ñÏ»ù ÙݳÉ, ÙǨÝáõÛÝ ¿ ã»Ù Ùݳ, ù³ÝÇ áñ íÇñ³íáñ³Ýùë ÙÇÝ㨠»ñÏÇÝù ¿ ѳëÝáõÙ: ØÇ Ëáëùáí, ÇÝÓ ³Ù»Ý ÇÝã ϳñáÕ »ù ³é³ç³ñÏ»É, µ³óÇ Ýñ³ÝÇó, áñ »ë ÙÇ ùÇã ¿É Ùݳ٠¨ ³ë»Ù ÇÙ ³ÛóÇ Ýå³ï³ÏÁ: ²Ûë í»ñçÇÝ ÙïùÇ íñ³ª »ë Ó»éùë ï³ñ³ ¹»åÇ å³Ûáõë³Ïë, áñÝ ³ñ¹»Ý ï»Õ³íáñ»É ¿Ç Ýñ³ ³ß˳ï³ë»Õ³ÝÇ íñ³, áñ ǵñ í»ñóÝáõÙ »Ù áõ ·Ý³Ù: ܳ ³ÝÙÇç³å»ë Ó»éùë µéÝ»ó ¨ Ý»ñáÕáõÃÛáõÝ Ëݹñ»Éáí, ÙÇ ï»ë³Ï Ù»Õ³íáñÇ Ñ³Û³óùáí ³ë³ó. ɳí…ɳí…, ÙÇ Ý»Õ³óÇñ, »ë µÝ³í ó³ÝÏáõÃÛáõÝ ãáõݻ٠һ½ íÇñ³íáñ»Éáõ, ËݹñáõÙ »Ù ³ë»ù Ò»ñ ·³Éáõ Ýå³ï³ÏÁ: ºí ³ñ³· ³í»É³óñ»ó. ËݹñáõÙ »Ù Ýëï»ù, Ù³ñ¹³í³ñÇ Ëáë»Ýù: ÜáñÇó »Ù ³ëáõÙ, ÏÝ»ñ»ù, áñ ³Ù»Ý ÇÝã ³Ûëå»ë ëï³óí»ó: ²Û¹ ³Ù»ÝÝ ÇÝÓÝÇó ³ÝÏ³Ë »Õ³í: ºë ÙÇ ï»ë³Ïª íÇñ³íáñí³ÍÇ ï»ëù ÁݹáõÝ»óÇ ¨ ¹»ñ³ë³Ý³Ï³Ý Ù»Í í³ñå»ïáõÃÛ³Ùµ ³ë³óÇ. ¿É áãÇÝã ãáõݻ٠³ë»Éáõ…, »ë ³ñ¹»Ý ׳ݳã»óǪ µáÉáñ ųٳݳÏÝ»ñáõÙ Ñ³Û ÅáÕáíñ¹Ç ÏáÕÙÇó å³ïϳé³ÝùÇ ³ñųÝÇ èáõë ³½·ÇÝ: àñù³Ýáí áñ ó³í³ÉÇ ¿, ÝáõÛÝù³Ý ¿É É³í ¿, áñ »Õ³ Ò»½ Ùáï ¨ Ò»½³Ýáíª ÷³ëïáñ»Ý ׳ݳã»óÇ ÙÇ ³ÙµáÕç ÅáÕáíñ¹Ç: ²÷ëáëáõÙ »Ù, áñ Ù»Ýù ÛáóݳëáõÝ ¨ ³í»ÉÇ ï³ñÇÝ»ñ Ò»½ Ñ»ï ÙdzëÇÝ ³åñ»É »Ýù ÝáõÛÝ ÁÝï³ÝÇùáõÙª ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛáõÝáõÙ ¨ ³Ûëù³Ý áõß³óáõÙáí ÙdzÛÝ Ñ³ëϳó³, áñ ³Û¹ ³ÙµáÕç ÁÝóóùáõÙª áñå»ë ÁÝï³ÝÇùÇ ³Ý¹³Ù, ¸áõù ³ÛÝù³Ý ¿É ³½ÝÇí ã»ù »Õ»É Ù»ñª ѳۻñÇë Ýϳïٳٵ ¨ Ù»½ ÙÇßï ¿É í»ñ¨Çó »ù 44


ݳۻÉ: ´Ý³Ï³Ý³µ³ñ, ³Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ ÁÝï³ÝÇùÇ ÇÙ³ëïÁ ÉñÇí í»ñ³ÝáõÙ ¿: ²í»ÉÇ É³í ϳݻù, áñ ù³Ûù³Û»ù ³Û¹ ÁÝï³ÝÇùÁ ¨ ãÝí³ëï³óÝ»ù Ùݳó³ÍÝ»ñÇÝ: гϳé³Ï ¹»åùáõÙ, ¹»Ù ϳéÝ»ù îÇñáç å³ïÅÇÝ: г, ãÙáé³Ý³Ù ݳ¨ ³ë»É, áñ ¸áõùª å³ßïáÝ۳ݻñ¹ »ù ³½·Ç ѳۻÉÇÝ ¨ å³ñï³íáñ »ù Ò»½ ³ÛÝå»ë å³Ñ»É, áñ ûñÇÝ³Ï Í³é³Û»ù ݳ¨ ÙÛáõëÝ»ñÇÝ: γñÍáõÙ »Ù, ë³ ¿ ÁÝï³ÝÇùÇ ÙÇ³Ï µ³Ý³Ó¨Ý áõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÁ: ²Ñ³ ÇÙ Ñ»é³ËáëÇ Ñ³Ù³ñÁ, ë³ ¿Éª ׳ݳå³ñѳͳËëÁ. »ë Ò»½ Ññ³íÇñáõÙ »Ù г۳ëï³Ý: η³ù áõ Ïï»ëÝ»ù, û áí ¿ ÑÛáõñÁ ¨ ÇÝãå»ë å»ïù ¿ Ýñ³Ý ¹ÇÙ³íáñ»É áõ ׳ݳå³ñÑ»É: ä³Ûáõë³ÏÇó ѳݻóÇ »ñÏáõ ѳï ÏáÝÛ³Ï, ¹ñ»óÇ ë»Õ³ÝÇÝ ¨ ÷áñÓ»óÇ ³ñ³· ¹áõñë ·³É: Þñçí»óÇ ¨ ³ë³óÇ. ß³ï ½·³óí³Í »Ù µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÇ ÁݹáõÝ»ÉáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¨ ÷áñÓ»óÇ ù³ÛÉ»ñë áõÕÕ»É ¹»åÇ »ÉùÇ ¹áõéÁ: ܳ ¹³ñÓÛ³É µéÝ»ó Ó»éùë ¨ ³ë³ó. ËݹñáõÙ »Ù Ù»Ï ñáå»áí Ýëï»ù, ¿ÉÇ Ï·Ý³ù: ºë ݻճó³ÍÇ Ï»óí³Íùáíª ÙÇ ï»ë³Ï ÏÇë³Ýëï»É ³ñ»óÇ ¨ ³ë³óÇ. ϳñÍáõÙ »Ù ³Ù»Ý ÇÝã ³ëí³Í ¿ ¨ Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝÝ ³í³ñïí³Í ¿: ƱÝã ϳñÇù ϳ Ýëï»Éáõ: ²Û¹ å³ÑÇÝ, Ýñ³ ¹»ÙùÇÝ ÉñÇí ¹³çí³Í ¿ñ ß÷áÃí³ÍáõÃÛ³Ý ¨ Ù»Õ³íáñáõÃÛ³Ý ¹ñáßÙÁ: ܳ Éáõé Ñ»ï áõ ³é³ç ¿ñ ³ÝáõÙ ¨ ˳Ëï»Éáí ÉéáõÃÛáõÝÁ, ѳÝϳñͳÏÇ ³ë³ó. ÇÝÓ³ÝÇó å»ïù 㿠ݻճݳÉ, »Õµ³Ûñ: ºë ß³ï ½µ³Õí³Í Ù³ñ¹ »Ù, ÇÙ å³ßïáÝÇ µ»ñáõÙáí ¿ ³Û¹å»ë: úñ³Ï³Ý ѳñÛáõñ³íáñ Ù³ñ¹ÇÏ »Ý ·³ÉÇë ³Ûëï»Õ, á±ñ Ù»ÏÇÝ ÁݹáõÝ»Ù: ºÃ» ëÏë»Ù ¹ñ³Ýáí ½µ³Õí»É, ³å³ ÙÇáõÃ»Ý³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ÇÙ ·áñÍ»ñÝ á±í å»ïù ¿ ³ÝÇ: ÆëÏ ÑÇÙ³ ѳݷÇëï ³ë»ù, û DZÝã ·áñÍáí »ù »Ï»É ÇÝÓ Ùáï: ºë Éé»óÇ, ¹³ñÓÛ³É Ó»éùë å³ñ½»óÇ ¹»åÇ å³Ûáõë³ÏÁ, áñ ǵñ í»ñóÝáõÙ »Ù áõ ¹áõñë ·³Ù: ܳ ¹³ñÓ۳ɪ Ù»Õ³íáñÇ ïáÝáí ³ë³ó. ÝáñÇó »Ù ÏñÏÝáõÙ, ÙÇ Ý»Õ³ó»ù ÇÝÓ³ÝÇó, »ñµ»ù ã¿Ç ó³Ýϳݳ Ò»½ íÇñ³íáñ»É: ÊݹñáõÙ »Ù ³ë»ù, û DZÝã ѳñóáí »ù »Ï»É: ¾É ëÇñï »ù ÃáÕÝáõÙ, áñ Ù³ñ¹ ϳñáճݳ µ³Ý ³ë»É,- ÇÝùݳ·áÑ Ý»ï»óÇ »ë: гٳñ»ù, áñ ÇÙ µáÉáñ ѳñó»ñÁ ÉáõÍ»É »ù ¨ ѳݷÇëï ëñïáí ß³ñáõݳϻù ³ß˳ï»É, ÇëÏ ÇÝÓ ÃáõÛÉ ïí»ù ·Ý³Ù: ÖÇßïÝ ³ë³Í, ³ÛÝù³Ý ¿Ç Ùï»É ¹»ñÇë Ù»ç, áñ ÙÇ å³Ñ Çñáù áõ½áõÙ ¿Ç ·Ý³É, »ñµ ݳ Ñ»ñÃ³Ï³Ý ³Ý·³Ù µéÝ»ó Ó»éùë ¨ ³ë³ó. »Ã» áõ½áõÙ »ù, ϳñáÕ »Ù Ý»ñáÕáõÃÛáõÝ Ëݹñ»É, ÙdzÛÝ Ã» ³ë»ù. DZÝã ѳñóáí »ù »Ï»É: ²Ëñ, ß³ï Ñ»ï³ùñùÇñ Ù³ñ¹ »ù, ѳ…, Ù³ñ¹ ³Ù³ãáõÙ ¿É ¿, û ÙÇ µ³Ý ³ëÇ: ´³Ûó, áñå»ë½Ç Ò»½ íÇñ³íáñ³Í ãÉÇÝ»Ù, ëïÇåí³Í ϳë»Ù: àõÕÕ³ÏÇ, ³ÛÝù³Ý ÷áùñ ѳñó ¿, áñ Ù³ñ¹ Çëϳå»ë ³Ù³ãáõÙ ¿ ³ë»É: Ò»½ å»ïù ¿ª Ò»ñ å³ßïáÝÇÝ Ñ³ñÇñ ѳñó»ñáí ¹ÇÙ»É, ³ÛÉ áã û ³ÛëåÇëÇ ãÝãÇÝ Ñ³ñóáí: г۳ëï³ÝÇó í»ñ »Ù ϳó»É áõ »Ï»É, áñ Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇ Ñ³ï ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý å³Õå³Õ³ÏÇ ë³ñù (ý黽) ï³Ý»Ù: г, ѳ, Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇ Ñ³ï: ܳ ÙÇ å³Ñ Ñá·áó ѳݻó, ѳí³Ý³µ³ñ ã¿ñ ëå³ëáõÙ ÝÙ³Ý Ñ³ñó³¹ñÙ³Ý ¨ ÙÇ ï»ë³Ï ß÷áÃí³Í ÷áñÓ»ó ÇÝã-áñ µ³Ý ³ë»É, »ñµ »ë ³ñ³· ϳÝË»óÇ Ýñ³Ý ¨ ³í»É³óñÇ. å³ïÏ»ñ³óñ»ù, áñ »ë Ò»ñ áõë³ÝáÕ³Ï³Ý ÁÝÏ»ñÝ »Ù ϳ٠鳽ٳ׳ϳïáõÙ ÷ñÏ»É »Ù Ò»ñ 45


ÏÛ³ÝùÁ: ê³Ï³ÛÝ, ËݹñáõÙ »Ù ³Ûë ³Ù»ÝÁ ãí»ñ³Í»ù §³é¨ïñǦ: ²Û¹ å³ÑÇÝ Ý³ Ýëï»ó, ·ÉáõËÝ ³é³í ³÷»ñÇ Ù»ç, í»ñóñ»ó Ñ»é³ËáëÝ áõ ÇÝã-áñ ѳٳñ ѳí³ù»ó: ºë ³ñ³· ѳëϳó³, áñ Çñáùª ß³ï ¹Åí³ñ ѳñóáí »Ù Ýñ³Ý ¹ÇÙ»É: ܳ Ùdzóñ»ó µ³ñÓñ³ËáëÁ, áñå»ë½Ç »ë ÝáõÛÝå»ë Éë»Ù: ÈëáõÙ »Ù, ØÇ˳ÛÇÉ ²É»ùë³Ý¹ñáíÇã, Ñ»é³Ëáë³½³Ý·ÇÝ ³Ûëå»ë ³ñÓ³·³Ýù»ó ËáëáÕÁ: гëϳó³, áñ ݳ ϳåí»É ¿ñ Çñ ѳٳå³ï³ëË³Ý ³ß˳ï³ÏóÇ Ñ»ï: ¼³¹áéÝáí, ³Ûë å³ÑÇÝ ÇÝÓ Ùáï ¿ г۳ëï³ÝÇó Å³Ù³Ý³Í Ç٠ɳí ÁÝÏ»ñÝ»ñÇó Ù»ÏÁª (ѳ۳óùáí ݳÛáõÙ ¿ñ ÇÝÓ, áñå»ë½Ç ó³Íñ ïáÝáí ³ë»Ù ³ÝáõÝë) ²Ý³ÝdzÝ, áñÇÝ ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý å³Õå³Õ³ÏÇ Ù»Ï Ñ³ï ë³ñù ¿ ѳñϳíáñ, ÇÝãå»±ë ϳñáÕ »Ýù Ýñ³Ý û·Ý»É: ܳ Éë»ó ¨ ³ÝÙÇç³å»ë å³ï³ë˳ݻó. ØÇ˳ÛÇÉ ²É»ùë³Ý¹ñáíÇã, ¹³ Ñݳñ³íáñ ã¿, ù³ÝÇ áñ Ò»ñ ³ÛëÇÝã Ññ³Ù³ÝÇ Ñ³Ù³Ó³Ûݪ í³ÉÛáõï³Ûáí ·Ýí³Í ë³ñù³íáñáõÙÝ»ñÝ ³ñ·»Éí³Í ¿ í³×³é»É Ù³ëݳíáñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý, ³é³í»É ¨ëª ³ÛÉ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý: ܳ¨ ³í»É³óñ»ó, áñ µ³í³Ï³ÝÇÝ Å³Ù³Ý³Ï ¿ ³Û¹ ë³ñù»ñÇó ãÇ ·Ýí»É ¨ »Õ³ÍÝ»ñÝ ¿É í³Õáõó µ³ßËí»É »Ý ¨ Ù»Í ó³ÝÏáõÃÛ³Ý áõ ËáãÁݹáï ãÉÇÝ»Éáõ å³ñ³·³ÛáõÙ ³Ý·³Ù` ¹³ ѳٳñÛ³ ³ÝÉáõÍ»ÉÇ Ñ³ñó ¿: ܳ ³Ýç³ï»ó Ñ»é³ËáëÁ ¨ ëÏë»ó ÇÝÓ Ñ³Ý·³Ù³Ý³ÉÇó µ³ó³ïñ»É, û ÇÝãáõ Çñ»Ýù Çñ³íáõÝù ãáõÝ»Ý ³Û¹åÇëÇ ë³ñù í³×³é»É: лïá ³í»É³óñ»ó ݳ¨, áñ ³Û¹ ë³ñù»ñÇ ÃÇíÁ èáõë³ëï³ÝáõÙ ÝáõÛÝå»ë ÷áùñ ¿ ¨ »Õ³ÍÝ»ñÝ ¿É Ù³ñ¹ÇÏ ¹ñ»É »Ý ·áñÍÇ Ù»ç: âÝ³Û³Í µ³ó³ë³Ï³Ý å³ï³ë˳ÝÇÝ, ³Û¹ å³ÑÇÝ »ë ½·³óÇ, áñ ϳñÍ»ëª ÏÇëáí ã³÷ ³ñ¹»Ý ѳë»É »Ù ÇÙ Ýå³ï³ÏÇÝ, ù³ÝÇ áñ ½ñáõÛóÇ ÝÛáõÃÁª å³Õå³Õ³ÏÇ ë³ñùÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇó` ï»Õ³÷áË»É ¿Ç гÛèáõë³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³Ï: îå³íáñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝåÇëÇÝ ¿ñ, áñ Ù»Ýù ³í»ÉÇ ß³ï ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ѳñÃáõÃÛ³Ý íñ³ ¿ÇÝù, ù³Ý Ù³Ýñ ³é¨ïñ³ÛÇÝ: Üñ³ Ù»çª ³Û¹ å³ÑÇÝ ³í»ÉÇ ß³ï ËáëáõÙ ¿ñ èáõë³Ï³Ý Ù»Í »Õµáñ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝÁ: Üñ³ ¹»ÙùÇ É³ñí³ÍáõÃÛáõÝÝ ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ÃáõɳÝáõÙ ¿ñ: §âÝ³Û³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ ³Û¹ ѳñóÁ ÉáõÍ»ÉÁ åñ³ÏïÇÏáñ»Ý ³ÝÑݳñ ¿, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí ³Ù»Ý ç³Ýù å»ïù ¿ ·áñͳ¹ñ»Ù ù»½ û·Ý»Éáõ ѳٳñ¦,- ³ë³ó ØÇ˳ÛÇÉ ²É»ùë³Ý¹ñáíÇãÁ: ܳ ¹³ñÓÛ³É Ùdzóñ»ó ë»É»ÏïáñÇ µ³ñÓñ³ËáëÁ ¨ ëÏë»ó Ñ»ñÃáí ÙÇ³Ý³É ØáëÏí³ ù³Õ³ùÇ ³é¨ïñÇ, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ëÝݹÇ, åïáõÕµ³Ýç³ñ»Õ»ÝÇ ·É˳íáñ í³ñãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å»ï»ñÇÝ, µáÉáñÇÝ áõÕÕ»Éáí ÙǨÝáõÛÝ Ñ³ñóÁ. DZÝã Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ï³ª ºñ¨³ÝÇó Å³Ù³Ý³Í Çñ Ùï»ñÇÙ ÁÝÏ»ñáç ѳٳñ Ù»Ï Ñ³ï ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý å³Õå³Õ³ÏÇ ë³ñù Ó»éù µ»ñ»Éáõ ѳٳñ: ò³íáù, µáÉáñÁ ïí»óÇÝ ÙǨÝáõÛÝ å³ï³ë˳ÝÁ. å³ñáÝ Ý³Ë³·³Ñ, ³éϳ ¿ Ò»ñ ³ÛëÇÝã Ññ³Ù³ÝÁ, áñáí ÏïñáõÏ ³ñ·»ÉíáõÙ ¿ ÝٳݳïÇå áñ¨¿ ë³ñù í³×³é»É áñ¨¿ Ù³ëݳíáñ ÑÇÙݳñÏÇ, ³é³í»É ¨ëª ³ÛÉ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ù³ëݳíáñ ÑÇÙݳñÏÇ: Üñ³Ýù µáÉáñÁª ϳñÍ»ë å³Ûٳݳíáñí³Í, 46


Ùdzµ»ñ³Ý ³ëáõÙ ¿ÇÝ, áñ Çñ»Ýù ÝáõÛÝå»ë ÝÙ³Ý ë³ñù»ñÇ ß³ï Ù»Í å³Ñ³Ýç³ñÏ áõÝ»Ý, ù³ÝÇ áñ Çñ»Ýó áõÝ»ó³Í ù³Ý³ÏÁ ß³ï ùÇã ¿ ¨ ãÇ µ³í³ñ³ñáõÙ »Õ³Í å³Ñ³Ýç³ñÏÁ: ܳ ÙÇ ß³ñù ³ÛÉ ï»Õ»ñ ¿É ½³Ý·³Ñ³ñ»ó, ë³Ï³Ûݪ ³å³ñ¹ÛáõÝ: ²Û¹ µáÉáñ ï»Õ»ñÇó ¨ë` å³ï³ë˳ÝÝ»ñÁ ÝáõÛÝÝ ¿ÇÝ: ÆÝÓ û·Ý»Éáõ ó³ÝÏáõÃÛáõÝÁ Ýñ³ Ù»ç ³ÛÝù³Ý ¿ñ ·ÉáõË µ³ñÓñ³óñ»É, áñ ³Û¹ ѳñóÁ` ϳñÍ»ë Ýñ³ ѳٳñ ¹³ñÓ»É ¿ñ å³ïíÇ Ñ³ñó ¨ Ý³ ѳÛïÝí»É ¿ñ µ³í³Ï³Ý ³Ýû·Ý³Ï³Ý íÇ׳ÏáõÙ: î»ëÝ»Éáí, áñ ³ÛÉ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãϳ, ݳ ÇÝÓ ³é³ç³ñÏ»ó í»ñóÝ»É ÝáõÛݳïÇå ë³ñùª ë³Ï³ÛÝ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ¨ ³ÝÙÇç³å»ë ¿É ³í»É³óñ»ó, áñ ¹ñ³Ýó Ó»éù µ»ñ»ÉÁ ÝáõÛÝå»ë ß³ï ¹Åí³ñ ¿: ܳ ³é³ç³ñÏ»ó, áñ ÷áñÓ»Ýù ÙdzëÇÝ Ùï³Í»É ³Û¹ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í, Ù»Ï ³ÛÉ ¹»åùáõÙ »ë ѳëï³ï ³ÝÙÇç³å»ë ÏÑñ³Å³ñí»Ç ³Û¹ ÙïùÇó, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýùª Çñ»Ýó ïí³Í ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ¨ áñ³Ïáí, ¨ ³ñï³¹ñáճϳÝáõÃÛ³Ùµ ¿³å»ë ½ÇçáõÙ ¿ÇÝ ·»ñٳݳϳÝÇÝ: ê³Ï³ÛÝ, ݳ ÇÝÓ ³ÝÁݹѳï ѳÙá½áõÙ ¿ñ, áñ ³í»ÉÇ É³í ¿ áõÝ»Ý³É ·áÝ» ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ³ñï³¹ñáõÃÛ³ÝÁ, ù³Ý û Ó»éÝáõݳÛÝ í»ñ³¹³éÝ³É Ð³Û³ëï³Ý: ö³ëïáñ»Ý, ³Û¹ å³ÑÇÝ ³ÛÉ »Éù ãáõݻݳÉáí` »ë ëïÇåí³Í ïí»óÇ Ç٠ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝÁ: ܳ ³ë³ó, áñ ´»É·áñá¹ ù³Õ³ùáõ٠ϳ ÙÇ Ù»Í ·áñͳñ³Ý, áñÝ ³Ûë å³ÑÇÝ Ý³¨ å³Õå³Õ³ÏÇ ë³ñù»ñ ¿ ³ñï³¹ñáõÙ: лﳷ³ÛáõÙ ¿ñ ÙdzÛÝ å³ñ½í»Éáõ, áñ ¹ñ³Ýó Ó»éù µ»ñ»ÉÁ ÝáõÛÝå»ëª ѳٳñÛ³ ³ÝÑݳñÇÝ ¿ñ: ²Û¹ å³ÑÇÝ Ý³ ÝáñÇó Ùdzóñ»ó ë»É»ÏïáñÇ µ³ñÓñ³ËáëÁ ¨ ϳåí»ó ³Û¹ ·áñͳñ³ÝÇ ·É˳íáñ ïÝûñ»ÝÇ Ñ»ï (³Û¹ ·áñͳñ³ÝÝ áõÝ»ñ Ùáï 200 000 ³ß˳ï³ÏÇó) ¨ Ýñ³ áñåÇëÇáõÃÛáõÝÁ ѳñóÝ»Éáõó Ñ»ïá ³ë³ó. ³Ûë å³ÑÇÝ ÇÝÓ Ùáï ¿ г۳ëï³ÝÇó Å³Ù³Ý³Í ÇÙ Ùï»ñÇÙ ÁÝÏ»ñÁ, áñÇÝ å³Õå³Õ³ÏÇ ë³ñù ¿ ѳñϳíáñ: îÝûñ»ÝÝ ³ë³ó, áñ ·áñͳñ³ÝÇ ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝÝ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ å»ï³Ï³Ý å³ïí»ñáí ¿ ¨ ·ïÝíáõÙ ¿ ´»É·áñá¹Ç ÏáÙÏáõëÇ Ù³ñ½³ÛÇÝ ÏáÙÇï»Ç ³ÝÙÇç³Ï³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï: ¶áñͳñ³ÝÇ ³ÙµáÕç ³ñï³¹ñ³ÝùÁ µ³ßËíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý å³ïí»ñáí ¨ ³ÛÉ ×³Ý³å³ñÑáíª áñ¨¿ µ³Ý ãÇ í³×³éíáõÙ: ܳ ³í»É³óñ»ó ݳ¨. §ØÇ˳ÛÇÉ ²É»ùë³Ý¹ñáíÇã, ù³ÝÇ áñ ¸áõù »ù ½³Ý·³Ñ³ñ»É, Ò»½ áñå»ë µ³ó³éáõÃÛáõÝ, ϳé³ç³ñϻ٠ÙÇ ×³Ý³å³ñÑ, áñáí ûñ¨ë Ñݳñ³íáñ ÉÇÝÇ Ó»éù µ»ñ»É ³Û¹ ë³ñùÇó: ¶áñͳñ³ÝÝ ³Ûë å³ÑÇÝ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ µÝ³Ï»ÉÇ ïÝ»ñ ¿ ϳéáõóáõÙ ¨ Ù»Ýù ÉÇÝáÉÇáõÙÇ ¨ ë³Ýï»ËÝÇϳÛÇ Ù»Í ¹»ýÇóÇï áõÝ»Ýù: ÂáÕ Ò»ñ ÁÝÏ»ñÁ ºñ¨³ÝÇó ´»É·áñá¹ ï»Õ³÷áËÇ ë³Ýï»ËÝÇϳ áõ ÷³÷áõÏ ÉÇÝáÉÇáõÙ ¨ Ù»Ýù ÷á˳ݳÏáõÃÛ³Ý Ï³ñ·áí` Ýñ³Ý Ïïñ³Ù³¹ñ»Ýù ³Û¹ ë³ñù»ñÇó¦: ܳËù³Ý ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝ ï³ÉÁ, »ë ÙïùáõÙª ß³ï ³ñ³· áñáß Ñ³ßí³ñÏÝ»ñ ³ñ»óÇ ¨ ·ÉËáí Ýß³Ý ³ñ»óǪ Ç٠ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ÆÙ ¨ ÙdzíáñÙ³Ý Ý³Ë³·³ÑÇ ½ñáõÛóÁ 層ó Ùáï ãáñë ų٠¨ ³Û¹ ÁÝóóùáõÙ áã ÙÇ ³Ý·³Ù ݳ ãå³ï³ë˳ݻó ù³ñïáõÕ³ñáõÑáõ áõÕ³ñ³Ï³Í ѳñÛáõñ³íáñ ½³Ý·»ñÇó ¨ áã Ù»ÏÇÝ, áñáÝù ѳí³Ý³µ³ñª 47


Ý»ñë ÙïÝ»É ó³ÝϳóáÕÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ¿ÇÝ: ì»ñçáõ٠ݳ ÇÝÓ å³ïÙ»ó, áñ ÝáõÛÝ Ùdzíáñٳݪ г۳ëï³ÝÇ Ï³Ù ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ù³ëݳ×ÛáõÕÇ ïÝûñ»ÝÁ »ñµ ųٳÝáõÙ ¿ ØáëÏí³ ¨ ÷áñÓáõÙ ¿ Çñ Ùáï ÙïÝ»É, ³å³ ¹³ Ýñ³Ýó ÑÇÙݳϳÝáõ٠ѳçáÕíáõÙ ¿` ųٳÝÙ³Ý »ñÏñáñ¹ ϳ٠»ññáñ¹ ûñÁ: ºí ³Û¹ ³Ù»ÝÇ å³ï׳éÁ áã û Çñ ùٳѳ×áõÃÛáõÝÝ ¿, ³ÛÉ Í³Ýñ³µ»éí³ÍáõÃÛáõÝÝ áõ ½µ³Õí³ÍáõÃÛáõÝÁ: ²ÝÝϳñ³·ñ»ÉÇ ¿ñ, û ³Û¹ å³ïÙáõÃÛáõÝÇó Ñ»ï᪠»ë ÇÝÓ áñù³Ý ßáÛí³Í ¿Ç ½·áõÙ: ÆÙ µ³½Ù³ÃÇí ÷áñÓ»ñÁª áñå»ë ßÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝ, ÃáÕÝ»É Ã»Ïáõ½ Ýñ³ ë»Õ³ÝÇÝ ¹ñí³Í ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÝÛ³ÏÝ»ñÁ, ³Ýó³Ý ³å³ñ¹ÛáõÝ: ܳ ÇÝÓ µ³ó³ïñ»ó, áñ ÇÝùݳÝå³ï³Ï ÏÉÇÝÇ ³Û¹ ÏáÝÛ³ÏÝ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙÁ, ù³Ý½Ç ÇÝùÁ ï³ÝÁ` ï³ñµ»ñ ³Ýí³ÝáõÙÝ»ñáí ѳñÛáõñ³íáñ ѳÛÏ³Ï³Ý ÏáÝÛ³ÏÝ»ñÇ ï»ë³Ï³ÝÇ áõÝÇ: ²ÛÝå»ë áñ, ݳ ÇÝÓ ËáñÑáõñ¹ ïí»ó, áñå»ë½Ç í»ñç ï³Ù ³Û¹ Å»ëïÇÝ: ØdzíáñÙ³Ý Ý³Ë³·³ÑÇó í»ñóñÇ ´»É·áñá¹Ç ·áñͳñ³ÝÇ ïÝûñ»ÝÇ Ñ»é³Ëáë³Ñ³Ù³ñÁ ¨ Ùݳó³Í ïíÛ³ÉÝ»ñÝ áõ Ù»ÏÝ»óÇ ´»É·áñá¹: ²Û¹ ù³Õ³ùáõÙ »ë ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù ¿Ç ÉÇÝáõÙ: гñóáõ÷áñÓáí ·ï³ ³Û¹ ·áñͳñ³ÝÁ, Ùáï»ó³ ³Ýó³Ï»ïÇÝ, áñå»ë½Ç ½³Ý·³Ñ³ñ»Ù ¨ Ý»ñë ÙïÝ»Ù: ²é³çÇÝ ½³Ý·Á áõÕ³ñÏ»óÇ ·É˳íáñ ïÝûñ»ÝÇ Áݹáõݳñ³Ý, ë³Ï³ÛÝ ·áñͳí³ñáõÑÇÝ å³ï³ë˳ݻó, áñ ³Ûë å³ÑÇÝ ïÝûñ»ÝÁ ï»ÕáõÙ ã¿ ¨ ѳÛïÝÇ ã¿` »ñµ Ï·³: ÆÝÓ Ñ³Ù³ñ ß³ï ïÑ³× íÇ×³Ï ëï»ÕÍí»ó, ù³Ý½Ç ³Û¹ ù³Õ³ùáõÙ »ë áã áù ãáõÝ»Ç ¨ ³ÝѳÛï ¿ñ, û ÇÝãù³Ý å»ïù ¿ ëå³ë»Ç ³Ýó³Ï»ïáõÙ: ºë áñáß»óÇ ÙÇÝ㨠ïÝûñ»ÝÇ í»ñ³¹³ñÓÁ՝ ÷áñÓ»É ÙïÝ»É ·áñͳñ³Ý ¨ ͳÝáÃ³Ý³É ³Û¹ ë³ñù»ñÇ å³ñ³Ù»ïñ»ñÇÝ: ܳÛáõÙ ¿Ç å³ïÇÝ ÷³Ïóñ³Í Ñ»é³Ëáë³Ñ³Ù³ñÝ»ñÇÝ ¨ ѳÝϳñÍ ³ãùÇë ½³ñÝ»ó ´³Ý¹áõëÛ³Ý ³½·³ÝáõÝÁ: ¸», Ùï³Í»óÇ` ÇÝãù³Ý ¿É ãÉÇÝÇ Ñ³Û ¿, ³í»ÉÇ É³í ¿ ½³Ý·»Ù ¨ Ýñ³ Ùáï ÙïÝ»Ù: ¼³Ý·»óÇ, ë³Ï³ÛÝ å³ï³ë˳ÝÝ ÇÝÓ ³Ý³ÏÝϳÉÇ µ»ñ»ó, ù³ÝÇ áñ å³ñ½í»ó, áñ Ýñ³ ³½·³ÝáõÝÁ áã û ´³Ý¹áõëÛ³Ý ¿, ³ÛÉ ´³Ý¹áõëÛ³Ï: ø³ÝÇ áñ ³ñ¹»Ý ½³Ý·³Ñ³ñ»É ¿Ç ¨ ÇÝÓ Ñ³Ù³ñª Ýñ³ ϳ٠ó³Ýϳó³Í ³ÛÉ ³ß˳ï³ÏóÇ ÙÇç¨ áã ÙÇ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ãϳñ, »ë áñáß»óÇ Ýñ³Ý ¿É µ³ó³ïñ»Ù ÇñáÕáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë½Ç ݳ ÇÝÓ Ñ³Ù³ñ ÙáõïùÇ ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝ ³å³ÑáíÇ: ܳ ëÇñáí ѳٳӳÛÝ»ó ¨ »ë ³Ûó»É»óÇ Ýñ³Ý: ºñÏáõ ûñ ÙݳóÇ ´»É·áñá¹áõÙ ¨ ³Û¹ ÁÝóóùáõ٠ѳݹÇå»óÇ ·áñͳñ³ÝÇ µ³½Ù³ÃÇí å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ñ»ïª ëÏë³Í ·É˳íáñ ïÝûñ»ÝÇó, Ýñ³ ï»Õ³Ï³ÉÝ»ñÇó, í»ñç³óñ³Íª µ³ÅÇÝÝ»ñÇ å»ï»ñÇó: ä³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝ Ó»éù µ»ñí»ó, áñ »ë ºñ¨³ÝÇó ´»É·áñá¹ ï»Õ³÷á˻٠÷³÷áõÏ ÉÇÝÇáÉÇáõÙ ¨ ë³Ýï»ËÝÇϳ ¨ ¹ñ³ ¹ÇÙ³óª ³Û¹ ·áõÙ³ñÇ Ñ³Ù³ñÅ»ù ã³÷áí í»ñóݻ٠å³Õå³Õ³ÏÇ ë³ñù»ñ: ¶áñͳñ³ÝáõÙ ·ïÝí»Éáõ ÁÝóóùáõÙ »ë ÙáïÇÏÇó ͳÝáÃ³ó³ ³Û¹ ë³ñù»ñÇ ³ñï³¹ñáõÃÛ³ÝÁ ¨ ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÁª ï»Õ»Ï³ó³, áñ ³ñï³¹ñíáõÙ ¿ñ »ñÏáõ ï»ë³Ï ë³ñù»ñ: Üñ³Ýù Çñ³ñÇó ï³ñµ»ñíáõÙ 48


¿ÇÝ ÙdzÛÝ ³ñï³¹ñ³Ï³Ý ѽáñáõÃÛ³Ùµ: нáñ ë³ñù»ñÝ ³ñï³¹ñíáõÙ ¿ÇÝ ´»É·áñá¹Ç ÏáÙÏáõëÇ Ù³ñ½ÏáÙÇ Ñ³ïáõÏ å³ïí»ñáí ¨ Ýñ³Ýó ù³Ý³ÏÝ ³ÝÑ³Ù»Ù³ï ³í»ÉÇ ùÇã ¿ñ: ²Û¹ å³ÑÇÝ »ë ÙïùáõÙ ýÇùë»óÇ, áñ ³Ù»Ý ÇÝã µ³ñ»Ñ³çáÕ Ï³½Ù³Ï»ñå»Éáõ ¹»åùáõÙ, ³Ýå³ÛÙ³Ý å»ïù ¿ ÷áñӻ٠ѳïáõÏ å³ïí»ñáí ³ñï³¹ñí³Í ë³ñù»ñÇó í»ñóÝ»É: ä³ÛٳݷÇñÁ ÏÝù»óÇ ¨ ³ÝÙÇç³å»ë í»ñ³¹³ñÓ³ ºñ¨³Ý: ²ë»Ù, áñ ºñ¨³ÝáõÙ ß³ï ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ ѳÛÃѳÛûóÇ ÷³÷áõÏ ÉÇÝáÉÇáõÙÁ ¨ ë³Ýï»ËÝÇϳÝ: ØÝáõÙ ¿ñ ÙdzÛÝ Ï³½Ù³Ï»ñå»É ¹ñ³ ï»Õ³÷áËáõÙÁ ºñ¨³ÝÇó` ´»É·áñá¹: ì³ñÓ»óÇ µ»éݳï³ñ Ù»ù»Ý³, µ³ñÓ»óÇ ³ÙµáÕç µ»éÁ, ýÇùë»óÇ Ù»ù»Ý³ÛÇ å»ïѳٳñ³ÝÇßÁ, í׳ñ»óÇ áñáß³ÏÇ Ï³Ý˳í׳ñ ¨ Ù»ù»Ý³Ý ׳ݳå³ñÑ ÁÝϳí: гçáñ¹ ûñÝ ÇÝùݳÃÇéáí ³ñ³· Ñ³ë³ ´»É·áñá¹, Ùï³ ·áñͳñ³Ý ¨ ѳÕáñ¹»óÇ Ýñ³Ýó, áñ µ»éÁ ׳ݳå³ñÑÇÝ ¿ ¨ ϳñáÕ »Ýù ³ñ¹»Ý ½µ³Õí»É å³Ûٳݳ·ñÇ Ý³Ë³å³ïñ³ëï³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñáí: ²Ýó³í Ùáï ãáñë ûñ, Ù»ù»Ý³Ý ãϳñ ¨ Ù»çë ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù ³ÝѳݷëïáõÃÛáõÝ ³é³ç³ó³íª áã ÙdzÛÝ ×³Ý³å³ñѳÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý, ³ÛÉ í³ñáñ¹Ç Ùïù³÷áËáõÃÛ³Ý ³éáõÙáí: ²Ýѳݷëï³ÝáõÙ ¿Ç. µ³ áñ ѳÝϳñÍ í³ñáñ¹Á áñáßÇ ùó»É ¨ µ»éÁ ÙÇ ï»Õ í³×³éÇ áõ ³ÝÑ»ï³Ý³, DZÝã ÏÉÇÝÇ ÇÙ íÇ׳ÏÁ: ¶áñͳñ³ÝÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇ ³ÛÝ Ñ³ñóÇÝ, û »ë DZÝã »ñ³ßËÇù áõÝ»Ù, áñ ³Û¹ Ù»ù»Ý³Ý ѳëï³ï Ï·³, »ë å³ï³ëË³Ý ãáõÝ»Ç, ù³Ý½Ç µ³óÇ Ù»ù»Ý³ÛÇ å»ïѳٳñ³ÝÇßÇó, áñ¨¿ ³ÛÉ ïíÛ³É ãáõÝ»Ç: ÜáõÛÝÇëÏ, ÇÙ ¨ í³ñáñ¹Ç ÙÇç¨ Ã»Ïáõ½ Ó¨³Ï³Ýª áñ¨¿ ÷³ëï³ÃáõÕà ϳ½Ùí³Í ã¿ñ: ºë ÙdzÙÇï ã¿Ç, áõÕÕ³ÏǪ ¹ñ³Ýù ³ÛÝåÇëÇ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñ ¿ÇÝ, áñ µáÉáñÁ` µáÉáñÇÝ íëï³ÑáõÙ ¿ÇÝ ¨ »ë ϳëϳͻÉáõ áñ¨¿ µ³Ý ãáõÝ»Ç: ²Û¹ å³ÑÇÝ ³ñ¹»Ý` Ùïùáíë ѳ½³ñ áõ ÙÇ í³ï µ³Ý ¿ñ ³ÝóÝáõÙ: ÜáõÛÝÇëÏ ³ÛÝ, áñ Ñݳñ³íáñ ¿ í³ñáñ¹Á Ù»ù»Ý³ÛÇ íñ³ Ï»ÕÍ Ñ³Ù³ñ³ÝÇß ï»Õ³¹ñ³Í ÉÇÝÇ: ²Û¹ ¹»åùáõÙ, Ýñ³Ý ·ïÝ»ÉÝ` ÁݹѳÝñ³å»ë ³ÝÑݳñ Ϲ³éݳñ: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í, ·áñͳñ³ÝÇ ³ß˳ï³ÉÇóÝ»ñÁ ÝáõÛÝå»ë ã¿ÇÝ Ñ³í³ïáõÙ, áñ ³Û¹ ³Ù»ÝÁ Éáõñç ¿ ¨ ϳñ× Å³Ù³Ý³ÏáõÙª Ù»ù»Ý³Ý Çñ»Ýó ³Û¹ù³Ý å»ïù³Ï³Ý µ»éáí ÏѳëÝÇ ´»É·áñá¹: àñáß³ÏÇ å³ÑÇó ëÏë³Í` ųٳݳÏÝ ³ñ¹»Ý ß³ï ¹³Ý¹³Õ ¿ñ ³ÝóÝáõÙ, ³í»ÉÇݪ ÇÝÓ »ñµ»ÙÝ ÃíáõÙ ¿ñ, û ³ÛÝ Ï³Ý· ¿ ³é»É: ²Û¹ µáÉáñÁ ϳñÍ»ë ùÇã ¿ñ, ·áñͳñ³ÝÇ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇó ¿Éª »ÏáÕ-·Ý³óáÕÝ»ñÁ Ñ»·Ý³Ýùáí ³ëáõÙ ¿ÇÝ. ³Ûëù³Ý ûñ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ` ÝáõÛÝÇëÏ áïùáí ϳñ»ÉÇ ¿ñ ºñ¨³ÝÇó ѳëÝ»É ³Ûëï»Õ, ÙÇû± Ò»ñ ³íïáÙ»ù»Ý³Ý ï»Õ ãѳë³í: Æñ³Ï³ÝáõÙ, ³Ù»Ý ÇÝã Ùݳó»É ¿ñ ²ëïÍáõ ÑáõÛëÇÝ ¨ í³ñáñ¹Ç ËÕ×ÇÝ: ²Û¹ ·Çß»ñ »ë ³ãù ã÷³Ï»óÇ, ù³ÝÇ áñ íï³Ý·í³Í ¿ñ Ùáï Ûáà ѳ½³ñ éáõµÉÇ ·áõÙ³ñÇ ×³Ï³ï³·ÇñÁ, áñÁ 1988Ã.-ÇÝ` ß³ï Ù»Í ·áõÙ³ñ ¿ñ ѳٳñíáõÙ, áñÝ ¿É »ë å³ñïù ¿Ç í»ñóñ»É: Üßí³Í ãáñë ûñ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ »ë ³ñ¹»Ý ³ÛÝù³Ý ¿Ç ÁÝÏ»ñ³ó»É ·áñͳñ³ÝÇ ÙÇ ß³ñù å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ñ»ï, áñ ³åñáõÙ ¿Ç áã û ÑÛáõñ³ÝáóáõÙ, ³ÛÉ Ñ»ñÃáí, ³Ù»Ý ûñ` Ýñ³ÝóÇó Ù»ÏÇ ï³ÝÁ: âáñë ·Çß»ñ ß³ñáõÝ³Ï ËÙáõÙ ¿ÇÝù, áñÇ 49


å³ï׳éáí ß³ï Ùï»ñÙ³ó»É ¿Ç Ýñ³Ýó Ñ»ï: ²ë»Ù, áñ ·áñͳñ³ÝÇ ³ÛÝ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÁ, áíù»ñ µÝ³Ï³ñ³Ý ¿ÇÝ ëï³ó»É, ß³ï á·¨áñí³Í ¿ÇÝ ÉÇÝáÉÇáõÙÇ ¨ ë³Ýï»ËÝÇϳÛÇ ·³Õ³÷³ñáí: ²Û¹ ûñ»ñÇÝ ·áñͳñ³ÝÇ ï³ñ³Íùáõ٠ѳݹÇåáÕ Ñ³Ù³ñÛ³ µáÉáñ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÝ ÇÝÓ å³ïϳé³Ýùáí ¿ÇÝ µ³ñ¨áõÙ: ÐÇÝ·»ñáñ¹ ûñí³ Ï»ëûñÝ ¿ñ ³ñ¹»Ý ¨ »ë ÷áËïÝûñ»ÝÇ ë»ÝÛ³ÏáõÙ ³ÝѳݷÇëï »ï áõ ³é³ç ¿Ç ³ÝáõÙ: ºñϳñ ϳݷÝáõÙ ¿Ç Éáõë³ÙáõïÇ ³éç¨, ϳñÍ»ë áõñ áñ ¿ å»ïù ¿ »ñ¨³ñ »ñϳñ ëå³ëí³Íª ѳÛÏ³Ï³Ý Ñ³Ù³ñ³ÝÇßÝ»ñáí »ñ³Ý»ÉÇ µ»éݳï³ñÁ, áñÝ ÇÙ Ù³ñ³Í ÑáõÛë»ñÇÝ åÇïÇ Ñá·Ç ï³ñ: ²Û¹ ï»ë³ñ³ÝÁ ÙÇ ù³ÝÇ ûñ ß³ñáõÝ³Ï ³ñ¹»Ý ÏñÏÝíáõÙ ¿ñ ¨ Ù³Ûñ³ÙáõïÇݪ Ñ»ñÃ³Ï³Ý ³Ý·³Ù Ñá·Çë ÉóÝáõÙ Ùáõà ßÕ³ñßáí: ¶áñͳñ³ÝáõÙ ³ÛÝåÇëÇ íÇ×³Ï ¿ñ ïÇñáõÙ, áñ ϳñÍ»ë` áÕç ÏáÉ»ÏïÇíÝ ¿ñ ³Ýѳٵ»ñ ëå³ëáõÙ ³Û¹ §ã³ñ³µ³ëïÇϦ ³åñ³ÝùÇÝ: гÝϳñͪ ß³ï ³Ýëå³ë»ÉÇáñ»Ý ·áñͳñ³ÝÇ ¹³ñå³ëÝ»ñÇ Ùáï ß³ï ï³ñûñÇÝ³Ï Ó³ÛÝ»ñ ÑÝã»óÇÝ. §пришла, пришла…, армянская машина пришла...¦: ºë ³ÝÙÇç³å»ë ѳëϳó³, áñ Ù»ñ Ù»ù»Ý³Ý ï»Õ ѳë³í: ²Ýó³Ï»ïÇó ½³Ý·³Ñ³ñ»óÇÝ ¨ ѳÕáñ¹»óÇÝ, áñ г۳ëï³ÝÇó µ»éݳï³ñ Ù»ù»Ý³ ¿ ųٳݻÉ: ê»ÝÛ³ÏáõÙ ·ïÝíáÕ »ñÏáõ ïÕ³Ù³ñ¹ÇÏ ·ñÏ»óÇÝ ÇÝÓ, ßÝáñѳíáñ»óÇÝ: ²Û¹ ßÝáñѳíáñ³ÝùÇ ÇÙ³ëïÁ Ñ»ï¨Û³ÉÝ ¿ñ. ³ÛÝï»Õ »Õ³Í ÇÙ µáÉáñ ûñ»ñÇÝ ÙÇ ß³ñù ³Ý·³ÙÝ»ñ` áõÕÕ³ÏÇ ¨ ³ÝáõÕÕ³ÏÇ Ýñ³Ýù ÇÝÓ ³ëáõÙ ¿ÇÝ, áñ ãÝ³Û³Í ÇÝÓ ß³ï »Ý Ñ³í³ïáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ã»Ý å³ïÏ»ñ³óÝáõÙ, û ³Û¹ù³Ý Ñ»é³íáñáõÃÛáõÝÇó ÇÝãå»ë ¿ Ñݳñ³íáñ ÝÙ³Ý Ñ³½í³·Ûáõï ³åñ³Ýù ѳëóÝ»É ´»É·áñá¹: ÆÝ㨿, »Õ³Í ³ñ¹»Ý »Õ³í ¨ ³åñ³ÝùÝ ³Ý÷áñÓ³Ýù ï»Õ ѳë³í: ¸³ñå³ëÝ»ñÁ µ³óí»ÉáõÝ ¨ Ù»ù»Ý³ÛÇ Ý»ñë ÙïÝ»ÉáõÝ å»ë, ѳñÛáõñ³íáñ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñ ßñç³å³ï»óÇÝ Ù»ù»Ý³Ý, áñå»ë½Ç ñáå» ßáõï ï»ëÝ»Ý Çñ»Ýó µÝ³Ï³ñ³ÝÇ ÉÇÝáÉÇáõÙÁ ¨ ë³Ýï»ËÝÇϳÝ: ºë ³ÛÝå»ë ¿Ç ·ñϳ˳éÝí»É í³ñáñ¹Ç Ñ»ï` ϳñÍ»ë Ùï»ñÇÙ ÁÝÏ»ñÝ»ñ ÉÇÝ»ÇÝù, áíù»ñ Çñ³ñ »ñϳñ ï³ñÇÝ»ñ ã»Ý ï»ë»É: Æñ³Ï³ÝáõÙ` ݳ ÇÝÓ ÁÝÏ»ñ ¿ñ ³ÛÝù³Ýáí, áñù³Ýáí áñ ϳñáÕ ¿ñ ÉÇÝ»É ó³Ýϳó³Í í³ñáñ¹, áñÇ Ñ»ï Ïå³Ûٳݳíáñí»Ç ïíÛ³É µ»éÇ ÷á˳¹ñÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: öáËïÝûñ»ÝÝ ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñÇÝ Ññ³Ù³Û»ó óáõó³¹ñ»É Áݹ³Ù»ÝÁ Ù»Ï ÷³Ã»Ã ÉÇÝáÉÇáõÙ, ³å³ Ù»ù»Ý³Ý ÷³Ï»É ¨ ï»Õ³÷áË»É Çñ Ù³ïݳÝß³Í í³ÛñÁ: ¼³ñÙ³Ý³É Ï³ñ»ÉÇ ¿ñ ³ÛÝ å³ÑÇÝ, »ñµ µ³óí»ó ÉÇÝáÉÇáõÙÇ ÷³Ã»ÃÁ: ´áÉáñÁ Ùdzµ»ñ³Ýª ϳñÍ»ë å³Ûٳݳíáñí³Í ·áéáõÙ ¿ÇÝ у...р...а...а…, ù³Ý½Ç ÝÙ³Ý áñ³ÏÇ Ë³Édzíáñ ÉÇÝáÉÇáõÙ` Ýñ³Ýù »ñµ¨¿ ã¿ÇÝ ï»ë»É: ²ë»Ù, áñ ³Û¹ ÉÇÝáÉÇáõÙÁ »ë Ù»Í ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ Ó»éù ¿Ç µ»ñ»É ºñ¨³ÝÇ åáÉÇåɳëï ·áñͳñ³ÝÇó` ß³ï Ëáßáñ ïñ³Ù³ã³÷Ç å³ßïáÝÛ³ÛÇ ÙÇçÝáñ¹áõÃÛ³Ùµ: Ø»ù»Ý³Ý ß³ñÅí»ó, ÇëÏ »ë áõ ÷áËïÝûñ»ÝÁ µ³ñÓñ³ó³Ýù Ýñ³ ë»ÝÛ³Ï: ¶áñͳñ³ÝÇ Ñ³ßí³å³ÑáõÃÛáõÝáõ٠ݳۻóÇÝ µ»éÇ ÷³ëï³ÃÕûñÁ ¨ å³ñ½í»ó, áñ Ýñ³ ³ñÅ»ùÁ Ùáï Ûáà ѳ½³ñ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ éáõµÉÇ ¿: ²í»Éáñ¹ ã»Ù ѳٳñáõÙ Ýß»É, áñ ÇÝÓ ¹Åí³ñ ã¿ñ Ýñ³ ³ñÅ»ùÁ ß³ï ³í»ÉÇ Ù»Í Ãíáí 50


Ó¨³Ï»ñå»É, ù³Ý Çñ³Ï³ÝáõÙ ³Û¹ ³åñ³ÝùÇ ³ñÅ»ùÝ ¿ñ, áñå»ë½Ç ·áñͳñ³ÝÇó ³í»ÉÇ Ù»Í ·áõÙ³ñ ëï³Ý³ÛÇ: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í, ÝÙ³Ý µ³Ý ã³Ý»Éáõ å³ï׳éÝ ³í»ÉÇ ß³ïª ³Û¹ ųٳݳÏÝ»ñÇ Ù³ùñáõÃÛáõÝÝ ¿ñ, ù³Ý` ³ÝÓ³Ùµ ÇÙ: ä³Õå³Õ³ÏÇ Ù»Ï ë³ñùÝ ³ñÅ»ñ Ùáï ѳ½³ñ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ éáõµÉÇ, áõëïÇ å³Ûٳݳíáñí»óÇÝù, áñ ³åñ³ÝùÇ ¹ÇÙ³ó ÇÝÓ Ïïñ³Ù³¹ñ»Ý Ûáà ѳï å³Õå³Õ³ÏÇ ë³ñù: êåÇï³ÏÇ ã³ñ³µ³ëïÇÏ »ñÏñ³ß³ñÅÇó ùÇã Å³Ù³Ý³Ï ¿ñ ³Ýó»É ¨ µ³½Ù³ÃÇí »ñÏñÝ»ñÇó ß³ñáõݳÏíáõÙ ¿ñ ÑáõÙ³ÝÇï³ñ û·ÝáõÃÛáõÝÁ г۳ëï³ÝÇÝ: ¶áñͳñ³ÝÝ ³Û¹ å³Õå³Õ³ÏÇ ë³ñù»ñÝ ³ñï³Ñ³ÝáõÙ ¿ñ ³ñï³ë³ÑÙ³Ý ¨ å»ï³Ï³Ý å³ïí»ñáí ѳïϳóÝáõ٠ݳ¨ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: ²¹ñµ»ç³ÝÇ ïíÛ³É ï³ñí³ ï³ñ»Ï³Ý ýáݹÁ »ñ»ù Ñ³ï ¿ñ, ÇëÏ Ð³Û³ëï³ÝÇÝÁ` áñå»ë »ñÏñ³ß³ñÅÇ ·áïÇ, ï³ë ѳï: ²Û¹ ûñ»ñÇÝ Ð³Û³ëï³ÝáõÙ ù³áë³ÛÇÝ íÇ×³Ï ¿ñ ¨ áñ¨¿ Ù»ÏÁ Å³Ù³Ý³Ï ãáõÝ»ñ` ½µ³Õí»Éáõ ³Û¹ ï³ë ë³ñù»ñÇ ï»Õ³÷áËÙ³Ý Ñ³ñóáí: ²í»ÉÇÝ, ÑáõÛë ¿É ãϳñ, áñ ¹»é »ñϳñ Å³Ù³Ý³Ï ¹ñ³Ýù Ïï»Õ³÷áËí»ÇÝ Ð³Û³ëï³Ý: ²ë»Ù ݳ¨, áñ ÇÝÓ ß³ï Ù»Í ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ ѳçáÕí»ó í»ñóÝ»É Ñ³ïáõÏ å³ïí»ñÇ å³Õå³Õ³ÏÇ ë³ñù»ñ: ºë ·áñͳñ³ÝÇ Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³ÝÝ ³é³ç³ñÏ»óÇ, áñ íëï³Ñ»Ý ÇÝÓ ¨ »ë` ÇÙ ³åñ³ÝùÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ, г۳ëï³Ý ï»Õ³÷á˻٠ݳ¨ г۳ëï³ÝÇÝ Ñ³ïϳóí³Í ï³ë å³Õå³Õ³ÏÇ ë³ñù»ñÁ: ²é³Ýó áñ¨¿ Édz½áñ³·ñÇ, áñÝ ³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï ùñ»áñ»Ý å³ïÅ»ÉÇ ³ñ³ñù ¿ñ, Ýñ³Ýù ѳٳӳÛÝ»óÇÝ, áñå»ë½Ç »ë ëïáñ³·ñ»Ù г۳ëï³ÝÇÝ å³ïϳÝáÕ ë³ñù»ñÇ Ñ³ßÇí ³åñ³Ýù³·ÇñÁ ¨ Çñ³íáõÝù áõݻݳ٠¹ñ³Ýù ¨ë ï»Õ³÷áË»É Ð³Û³ëï³Ý: ÆÙ ÙÇçáóÝ»ñáí` г۳ëï³ÝÇÝ å³ïϳÝáÕ ³Û¹ ë³ñù»ñÇ ï»Õ³÷áËáõÙÁ »ë ѳٳñáõÙ ¿Ç ÇÙ ëáõñµ å³ñïùÁ: ²Ý³ë»ÉÇ ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ` ÙÇ ù³ÝÇ ûñ»ñÇ Ñ³ñó áõ ÷áñÓ»ñÇó Ñ»ïá, ÇÝÓ Ñ³çáÕí»ó å³Ûٳݳíáí³ÍáõÃÛ³Ý ·³É ù³é³ëáõÝ ýáõï³Ýáó éáõë³Ï³Ý ÙÇ Ù»Í µ»éݳï³ñ ³íïáÙ»ù»Ý³ÛÇ Ñ»ï, áñÁ ÙÇ Ï»ñå ѳٳӳÛÝ»ó` »ñ»ù ѳ½³ñ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ éáõµÉÇ í׳ñÇ ¹ÇÙ³ó` ´»É·áñá¹Çó ºñ¨³Ý ï»Õ³÷áË»É ³Û¹ 17 ѳï ë³ñù»ñÁ: ¸³ 1989Ã. ³åñÇÉÇ 29-Ý ¿ñ: гçáñ¹ ûñÁ ÇÝùݳÃÇéáí Ù»ÏÝ»óÇ ºñ¨³Ý ¨ ëÏë»ó ÝáõÛݳïÇå ëå³ëáõÙÁ, ³Ûë ³Ý·³Ù ³ñ¹»Ý` éáõë³Ï³Ý Ù»ù»Ý³ÛÇ ·³ÉáõëïÇÝ: سÛÇëÇ Ù»ÏÇÝ Ù»ù»Ý³Ý ѳë³í ºñ¨³Ý: г۳ëï³ÝÇ ï³ë å³Õå³Õ³ÏÇ ë³ñù»ñÁ Ó¨³Ï»ñåí³Í ¿ÇÝ Ð³ÛÏááåÇ ³ÝáõÝáí, áñÇ å³Ñ»ëïÝ»ñÁ ï»Õ³íáñí³Í ¿ÇÝ ²ñï³ß³ï ù³Õ³ùáõÙ: ºë ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµª áñáÝáÕ³Ï³Ý Ù»Í ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ·Ýáí ·ï³ Ð³ÛÏááåÇ µ³½³ÛÇ å³Ñ»ëï³å»ïÇÝ, áñÁ Ù»Í ¹Å·áÑáõÃÛ³Ùµ µ³ñ»Ñ³×»ó ·³É ºñ¨³Ý ¨ ÁݹáõÝ»É Çñ»Ýó µ»éÁ: ²Ù»Ý³½³ñٳݳÉÇÝ ¨ ³Ù»Ý³ëáëϳÉÇÝ ³ÛÝ ¿ñ, áñ ÷á˳ݳϪ Ëáݳñѳµ³ñ ßÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝ Ñ³ÛïÝ»Éáõ ÇÝÓ ¨ Ñ»ï³ùñùñí»Éáõ` ·áÝ» ׳ݳå³ñѳͳËëÇ Ù³ëáí, ÙÇ µ³Ý ¿É Ý»Õëñï³Í ¨ ݻճó³Í ¿ñ í»ñ³µ»ñíáõÙ ³Û¹ ë³ñù»ñÇ` г۳ëï³Ý ÙïÝ»Éáõ ÷³ëïÇÝ: ºí ¹³ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ¹ñ³Ýó å³Ñ³Ýç³ñÏÁ ˻չáõÙ ¿ñ ¨ ¹ñ³ÝóÇó 51


Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ·ÇÝÁ ÑÇÝ· ³Ý·³Ù ·»ñ³½³ÝóáõÙ ¿ñ å»ï³Ï³Ý ·ÝÇÝ: г۳ëï³ÝÁ ß³ï ÷áùñ »ñÏÇñ ¿ ¨ ѻﳷ³ÛáõÙ Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ ï»Õ»Ï³ó³, áñ ³Û¹ µáÉáñ ë³ñù»ñÝ ¿É í³×³éí»É ¿ñ Ù³ëݳíáñ ýÇñٳݻñÇ ¨ ³ÝÓ³Ýóª Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ Ùáï ÑÇÝ· ѳ½³ñ éáõµÉáí: ºë ³í»ÉÇ áõß Ñ³ëÏ³ó³ ³Û¹ å³Ñ»ëï³å»ïÇ ¹Å·áÑáõÃÛ³Ý µáõÝ å³ï׳éÁ: ܳ Çñ Ñá·áõ ËáñùáõÙ Ïáõ½»Ý³ñ, áñ ³Û¹ ë³ñù»ñÁ ÉÇÝ»ÇÝ ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý Ï³Ù Çï³É³Ï³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý, áñáÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ݳ Ïí³×³é»ñ »ñÏáõ ³Ý·³Ù ³í»ÉÇ Ã³ÝÏ, ù³ÝÇ áñ ³Û¹ ųٳݳϪ ³Û¹ ë³ñù»ñÇ ßáõÏ³Û³Ï³Ý ·ÇÝÁ Ùáï ï³ë ѳ½³ñ éáõµÉÇ ¿ñ ¨ ·ïÝ»ÉÝ ¿É ѳٳñÛ³ ³ÝÑݳñÇÝ ¿ñ: ¸» å³ïÏ»ñ³óñ»ù, û ³Û¹ ûñ»ñÇÝ ÇÝãåÇëÇ Ù³ñ¹Ï³Ýó ¿ñ íëï³Ñí³Í å»ïáõÃÛáõÝÁ, »ñµ ѽáñ »ñÏñ³ß³ñÅÇó Ñ»ïá »ñÏÇñÁ ¨ ÅáÕáíáõñ¹Á ѳٳñÛ³ Ù³ñ³Í ¿ÇÝ, ÇëÏ ÝÙ³Ý Ù³ñ¹ÇÏ` Ýñ³Ýó ¹Åµ³ËïáõÃÛ³Ý íñ³ ·áõÙ³ñÝ»ñ ¿ÇÝ ³ß˳ïáõÙ: ØÇ µ³Ý ÙdzÛÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ Ñëï³Ï ³ë»É. ÝÙ³Ý Ù³ñ¹ÇÏ ÍÝí»Éáõ ¨ ³åñ»Éáõ Çñ³íáõÝù ãáõÝ»Ý:

52


Տարօրինակ միջադեպ Այդ կնոջ կյանքում տարօրինակ պատմություններ շատ են եղել, սակայն այս մեկն իր յուրահատկությամբ արտառոց է… Օրերից մի օր հոգնած, լրիվ ուժասպառ, աննպատակ՝ հազիվ քայլում էի Սիլաչիի փողոցներից մեկով: Եթե այդ պահին որեւէ մեկն ինձ հարցներ, թե ուր եմ գնում կամ ինչու, հաստատ նորմալ պատասխան չէի ունենա: Ես իսկապես չգիտեի, թե ուր եմ գնում եւ ինչու: Այդ օրը եւս, սովորականի պես` պայուսակումս ունեի ընդամենը մեկ հատ հազար դրամանոց, անձնագիր եւ ուրիշ ոչինչ: Տուն գնալու ճանապարհին որոշեցի մտնել մոտակա սրճարաններից մեկը, մի երկու-երեք բաժակ օղի ըմպել, մի քիչ երաժշտություն լսել, ապա գնալ տուն: Մանավանդ, որ տանը ոչ ուտելիք ունեի, ոչ լույս կար եւ առավել եւս` ոչ էլ սպասող ունեի: Ասեմ, որ տուն կոչվածն ավելի շատ չորս պատերով, հատակով եւ առաստաղով, դատարկ, թեք զուգահեռանիստ էր հիշեցնում, քան ապրելու տուն: Եվ այսպես, պայուսակն ուսիցս կախած, մտամոլոր, դանդաղ քայլում էի դեպի մոտակա սրճարանը, առանց ուշադրություն դարձնելու, թե շուրջս ինչ է կատարվում: Անտարբերությունն ամեն ինչի նկատմամբ ինձ այնպես էր առել «բռունցքնե��ի» մեջ, որ եթե կողքս հզոր պայթյուն կամ նույնիսկ երկրաշարժ լիներ, երեւի չզգայի: Այդ պահին` բացի օղուց, ինձ ոչինչ չէր հետաքրքրում, չնայած մոլի հարբեցող չէի: Ինձ իսկապես չէր կարելի հարբեցող անվանել: Քայլում էի, եւ հանկարծ ինչ-որ մեկն իմ ետնամասում ուսիցս ակնթարթորեն թռցրեց պայուսակս եւ այնքան մեծ արագությամբ փախավ, որ շրջվելով` նկատեցի, որ նա ինձնից աստիճանաբար հեռացող եւ հետզհետե փոքրացող սեւ կետի էր նմանվում: Այդ ամենն այնքան անսպասելի կատարվեց, որ անակնկալից նույնիսկ չփորձեցի վազել նրա ետեւից: Անկեղծ ասած, իմ գիրությունն ուրիշ դեպքում էլ թույլ չէր տա վազել որեւէ մեկի ետեւից, եթե նույնիսկ ինձնից խլեին ողջ ունեցվածքս: Մի պահ շփոթվեցի, հետո արագ սթափվեցի եւ հասկացա, որ անիմաստ է կատարվածի համար դարդ անելը: Եղածն արդեն եղել էր, եւ ոչինչ փոխել հնարավոր չէր: Ես շարունակում էի դանդաղորեն քայլել դեպի սրճարան, առանց հաշվի առնելու, որ այդ պահին ես լրիվ բանկրոտ էի: Մտածում էի` սրճարանում պարզապես կնստեմ, մի քիչ երաժշտություն կլսեմ եւ կգնամ տուն: Մի քանի մետր քայլելուց հետո նկատեցի ինձ ընդառաջ եկող երկու տղաների: Չհասած ինձ, նրանցից մեկը` մոտ երկու-երեք մետր հեռավորության վրա, թեքվեց դեպի կողքի փողոցը, իսկ մյուսը, հավասարվելով ինձ, բարեւեց եւ ասաց՝ կներեք, քիչ առաջ ինչ-որ մեկը գողացա՞վ Ձեր պայուսակը: 53


Ես առանց զարմանալու, հանգիստ տոնով պատասխանեցի՝ այո, եւ նույնիսկ չհարցրեցի՝ իսկ դու որտեղի՞ց իմացար: Մինչ ես կհասցնեի որեւէ բան ասել, նա անմիջապես ավելացրեց՝ պայուսակիդ մեջ հազար դրամ էր, անձնագիր եւ ուրիշ ոչինչ, այո՞: Ես մի պահ քարացա, բայց դարձյալ առանց զարմանքի պատասխանեցի՝ այո, ամեն ինչ ճիշտ է: Այդ պահին նա արդեն 360 աստիճանով շրջվել էր, եւ մենք ակամայից քայլում էինք նույն ուղղությամբ` դեպի այն սրճարանը, որտեղ եւ պատրաստվում էի գնալ: Քուրո, Ձեր պայուսակն այն` դիմացի շենքի մուտքում ընկած է, փողը տարել են, իսկ անձնագիրը տեղում է,- ասաց զրուցակիցս եւ ավելացրեց՝ կարող եք գնալ եւ վերցնել: Շնորհակալություն, որ ցույց տվեցիք, բայց ինձ ոչինչ հարկավոր չէ: Եթե Ձեզ պետք է, գնացեք ինքներդ վերցրեք: Չէ, չէ, ինչ եք ասում, ավելորդ խռովկանություն մի արեք, գնացեք եւ Ձեր պայուսակը վերցրեք: Այն բացի ձեզանից ուրիշ ոչ մեկին հարկավոր չէ: Կարծում եմ, դրա համար էլ գողն այն թողել է, այլապես իր հետ անպայման կտաներ: Մենք ակամայից սկսեցինք քայլել դեպի պայուսակս: Գետնից վերցրի պայուսակս, առանց նայելու փակեցի, եւ շարունակեցինք շարժվել դեպի սրճարան: Որոշ ժամանակ լուռ քայլելուց հետո նա խախտեց լռությունը եւ հարցրեց՝ անունդ ի՞նչ է: Մինչ ես կասեի անունս կամ կլռեի՝ իբր չեմ ուզում ասել, նա արագ ասաց իր անունը եւ ավելացրեց՝ մի տխրիր, այդպես էլ է պատահում: Ես շփոթվել եւ չգիտեի, թե նրան ինչ պատասխանեմ: Նա առանց իմ անունը լսելու ասաց, որ շատ ուրախ է այս ծանոթության համար, եւ, հայացքով ցույց տալով, առաջարկեց մտնել սրճարան` սուրճ խմելու եւ մի քիչ զրուցելու: Ճիշտն ասած, այդ պահին նրան մերժելը կամ համաձայնելը լրիվ միեւնույն էր, եւ մենք լուռ` կարծես փոխադարձ համաձայնությամբ, մտանք սրճարան: Նստեցինք: Մատուցողուհին մոտեցավ, փորձեց մենյուն դնել սեղանին, սակայն զրուցակիցս շտապելով առաջ ընկավ եւ ասաց՝ քուրո ջան, երկու հատ սովորական սուրճ, երկու հատ հիսուն Ավշարի օղի, մի խոսքով՝ մի հազար դրամի շրջանակներում` քո ճաշակով, էլի, ինչ-որ բան: Մատուցողուհին տարօրինակ ձեւով նայեց նրան, ապա ինձ, արհամարհանքով վերցրեց մենյուն, քամակը ստանդարտորեն պտտելով հեռացավ: Այդ ընթացքում ես մտածում էի՝ այս տղան սիրտս շահելու համար դիտավորյալ` ուղիղ հազար դրամի ծախս է անում ինձ վրա, որպեսզի մտածեմ, որ իմ հազար դրամը ոչ թե գողացել են, այլ ես եմ ծախսել: Մինչ ես իմ վերլուծություններն էի անում, նա ասաց՝ քուրո ջան, ուրիշ փող չկա մոտս, ուղիղ հազար դրամ փող ունեմ, այնպես որ` ավել ծախս անել չեմ կարող: 54


Չմտածես, թե ժլատ եմ, եթե շատ ունենայի, շատ կծախսեի: Ես տարակուսած մտածում էի, թե այս տղան ինչու է իր կյանքը պատմում ինձ: Այդ պահին նա ուղիղ նայում էր աչքերիս մեջ եւ անհանգիստ շարժումներ անում: Ինձ թվում էր, որ նա ինչ-որ բան էր ուզում ասել, սակայն երկմտում էր: Մեկ էլ հանկարծ նեղացած տոնով ասաց՝ եթե պայուսակումդ շատ փող ունենայիր, հիմա ես էլ շատ փող կունենայի եւ կարող էի քեզ ճոխ պատիվ տալ: Մի խոսքով, այս տխուր վիճակի միակ մեղավորը դու ես: Այդ պահին մտածեցի, որ այս տղայի մոտ նույնպես ամեն ինչ չէ, որ տեղում է: Մինչ ես ինչ-որ բան կասեի, նա արագ շարունակեց՝ կարծում եմ հասկացար, որ այդ հազարն էլ քո հազար դրամն է, այնպես որ, մեր մեջ այլեւս մութ հարցեր չկան, մենք «քվիդ» ենք: Ես շփոթված փորձում էի հասկանալ, թե ինչ է կատարվում, երբ այդ պահին մատուցողուհին բերեց պատվերը, եւ ես ստիպված եղա լռել: Հենց մատուցողուհին հեռացավ, նրան անմիջապես հարցրի՝ եթե քեզ փող պետք չէր, ինչո՞ւ գողացար իմ վերջին հազար դրամը եւ հետո էլ որոշեցիր այն իմ վրա ծախսել: «Վերջին հազար» բառերն այնքան ընդգծված էի արտասանում, որ նա կարող էր մտածել, իբր ես իմ պայուսակում միշտ շատ փող եմ ունենում, եւ այս անգամը բացառություն էր, եւ իր բախտն ուղղակի չբերեց: Ինչ է, որոշել էիր հարսի …-ով փեսային լավությո՞ւն անել: Ուզում էի շարունակել ասելիքս, երբ նա ձեռքով փակեց բերանս եւ ասաց՝ դրա մասին չխոսես: Դա ուրիշ թեմա է, դու դա չես հասկանա: Նորից եմ կրկնում՝ եթե դժգոհ ես, որ մեր սեղանը շատ աղքատիկ է, ապա դրա միակ մեղավորը դու ես: Դու ընդամենը պետք է բարի լինեիր պայուսակումդ «նորմալ» գումար պահել, այլ ոչ թե ընդամենը հազար դրամ, որն էլ այս պահին այսպիսի խոսակցությունների առիթ տար: Այնպես որ, ավելի լավ է ուրիշ բանից խոսենք: Ես շշմած նստել՝ չգիտեի նրան ինչ պատասխանեմ, քանի որ նրա լկտիությունը, որը նաեւ սեւ հումոր էր հիշեցնում, ահավոր նյարդայնացնում էր ինձ: Մյուս կողմից էլ ես նրան մեղադրելու իրավունք իսկապես չունեի, քանի որ նա կարող էր ընդհանրապես չմոտենալ ինձ, եւ ես երբեք չէի էլ իմանա, թե ով կողոպտեց ինձ, եւ առավել եւս` կզրկվեի եւ պայուսակիցս, եւ անձնագրիցս: Այնպես որ, ես ինչ-որ տեղ պարտավոր էի նաեւ շնորհակալություն հայտնել նրան: Ես լուռ նստած երաժշտություն էի լսում, իսկ նա անընդհատ խոսում էր կյանքից, դրա դժվարություններից եւ դրանում տեղ գտած անարդարություններից: Երբ բավականին ժամանակ անցավ, ես նրան առաջարկեցի դուրս գալ: Նա համաձայնեց, փոքրիկ թղթի կտորի վրա 55


թողեց իր հեռախոսահամարը եւ ասաց՝ անպայման զանգիր, կհանդիպենք: Կնստենք ավելի ճոխ սեղանների շուրջ եւ ավելի խորքից կզրուցենք կյանքի մասին: Իրար հրաժեշտ տվեցինք եւ հեռացանք: Ես այդպես էլ նրան չզանգահարեցի եւ չիմացա՝ արդյո՞ք նրան երբեւէ հաջողվեց ավելի ճոխ սեղանների շուրջ ավելի լուրջ երկխոսություններ ունենալ:

56


ÆØ öàÊܲʲð²ð §ÀÜκðܺðÀ¦ ÈÇÝ»Éáí ³Ûë ûñ»ñÇ ³Ï³Ý³ï»ëÝ áõ íϳÝ, ѳÙá½í³Í »Ù, áñ ³ÛÝ ÇÝã å³ï³Ñ»É ¿ ÇÝÓ Ñ»ï, ß³ï µÝáõó·ñ³Ï³Ý ¿ Ù»ñ ûñ»ñÇÝ ¨ ÝٳݳïÇå å³ïÙáõÃÛáõÝÝ»ñ å³ï³Ñ³Í ÏÉÇÝ»Ý µ³½Ù³ÃÇí Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï, ù³Ý½Ç ϳï³ñí³ÍÁ ß³ï ѳñÇñ ¿ å³ßïáÝÛ³` §Ýáñ ѳۻñ¦-ÇÝ: ºí áñå»ë½Ç ÁÝûñóáÕÇÝ Ñ³ëϳݳÉÇ ÉÇÝÇ ³ë»ÉÇùë, ëïÇåí³Í »Ù ÙÇ ÷áùñÇÏ Ý³Ë³å³ïÙáõÃÛáõÝ ³Ý»É: â³ñ³µ³ëïÇÏ ßáõÏ³Û³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñó÷³ÝóáõÙÇó Ñ»ïá ÇÝãå»ë г۳ëï³ÝáõÙ, ³ÛÝå»ë ¿É ݳËÏÇÝ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ѳٳï³ñ³Í ÷³ÏíáõÙ ¿ÇÝ ³ß˳ï³ï»Õ»ñÁ: ÜáñÙ³É ³ß˳ï³Ýù áõݻݳÉáõ ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ ûñ-ûñÇ ¹³éÝáõÙ ¿ñ ³Ýѳí³Ý³Ï³Ý ¨ ѳٳñÛ³ ³ÝÑݳñ: ºñÏñáõÙ áñ¨¿ ѳٳϳñ· ã¿ñ ·áñÍáõÙ: سñ¹ÇÏ, áíù»ñ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Ï»ñå å³ßïáÝÝ»ñ, µÇ½Ý»ëÇ áÉáñïÝ»ñ ¿ÇÝ ·ñ³í»É, Çñ»Ýó Ùáï ³ß˳ï³ÝùÇ ¿ÇÝ ï»Õ³íáñáõÙ ÙdzÛÝ áõ ÙdzÛÝ Í³ÝáÃ-µ³ñ»Ï³ÙÁÝÏ»ñÝ»ñÇ: ²Ûë ïáÕ»ñÁ ·ñ»Éáõ å³ÑÇÝ ÝáõÛÝå»ë г۳ëï³ÝáõÙ áñ¨¿ µ³Ý ãÇ ÷áËí»É ¨ ³ß˳ï³Ýù ϳñ»ÉÇ ¿ Ó»éù µ»ñ»É ÙdzÛÝ Ï³ß³éùáí ϳ٠í»ñÁ Ýßí³Í Ó¨áí: ²é³Ýó ͳÝáÃÇ Ï³Ù ÷áÕÇ, Ù»Ï ¿É ϳñáÕ ¿ÇÝ ³ß˳ï³ÝùÇ ÁݹáõÝ»É ·»Õ»óÇÏ ³ñï³ùÇÝáí ³ÕçÇÏÝ»ñÇ, ÑáõÛë»ñ ÷³÷³·»Éáí, áñ ³Û¹ ¹»åùáõÙ` ϳ߳éùÇ ÷á˳ñ»Ý §Ïëï³Ý³Ý¦ Ñ»Ýó Ýñ³Ýó: γñ× ³ë³Í, »ë ³ÛÝ µ³½Ù³Ñ³½³ñ Ù³ñ¹Ï³ÝóÇó Ù»ÏÝ »Ù, áñ áõÝÇ ÙÇ ù³ÝÇ ¹ÇåÉáÙ, Ë»Éù, ·Çï»ÉÇù, ÏñÃáõÃÛáõÝ, ÇÝï»É»Ïï, ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝ, Ù³ñ¹Ï³ÛÝáõÃÛáõÝ, µ³Ûó ¹ñ³ ÷á˳ñ»Ý ãáõÝÇ Ù»Ï ÝáñÙ³É å³ßïáÝÛ³ ÁÝÏ»ñ, áñÁ ϳñáÕ ¿ ÙÇçÝáñ¹»É, Ýñ³Ý` ß³ï û ùÇã ÙÇ Ñ³ñÙ³ñ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñ»Éáõ ѳٳñ: ÆѳñÏ», ¹ñ³ÝÇóª Ùݳó³Í ·áñͳ½áõñÏÝ»ñÇ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñÙ³Ý Ñ³ñóÁ ã¿ñ ÉáõÍíÇ, µ³Ûó ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, Ù»Ï Ù³ñ¹áõ ÷ñÏáõÃÛáõÝÝ ³Ý·³Ù, ϳñáÕ ¿ñ ÑáõÛë»ñ ³ñÃݳóÝ»É, áñ ϳٳó-ϳٳó ÏÉáõÍíÇ Ý³¨ Ùݳó³ÍÝ»ñÇ Ñ³ñóÁ: ²ÛÉ Ëáëùáí, ûñ»ñÝ ³ÝóÝáõÙ ¿ÇÝ ¨ ÙÇ³Ï ÷ñÏáõÃÛáõÝÁ` ÑáõÛëÝ ¿ñ: ÐáõÛë, áñÁ ó³íáù ëñïÇ, ÙdzÛÝ ÑáõÛë»ñ ¿ñ ÍÝáõÙ ¨ áõñÇß áãÇÝã: ´³Ûó, »ë ÑáõÛëë ã¿Ç ÏáñóÝáõÙ ¨ Ùï³ÍáõÙ ¿Ç ³Ûëå»ë. ¹» ÷áùñ »ñÏÇñ ¿, ÙÇ ·»Õ»óÇÏ ûñ ³ß˳ï³ï»Õ»ñÇ §ï»ñ»ñÇó¦ ·áÝ» Ù»ÏÇ Ñ»ï áñ¨¿ ÙÇçÝáñ¹³íáñí³Í ϳå Ï·ïݻ٠¨ ³Û¹ Ï»ñå Ïï»Õ³íáñí»Ù ³ß˳ï³ÝùÇ: úñ»ñÝ ³ÝóÝáõÙ ¿ÇÝ ¨ ÑáõÛëë Çñ ϳñ·³íÇ׳ÏÁ ã¿ñ ÷áËáõÙ: §²ëïí³Í ÇÙ, DZÝã Ù»Õù»ñ »Ù ·áñÍ»É, áñ ÇÝÓ áã ÙÇ Ï»ñå ãÇ Ñ³çáÕíáõÙ ï»Õ³íáñí»É ³ß˳ï³ÝùǦ,- ÙÇßï ³Û¹å»ë ¿Ç Ùï³ÍáõÙ: Øï³ÍáõÙ, Ùï³ÍáõÙ ¿Ç ¨ áã ÙÇ å³ï׳é ã¿Ç ·ïÝáõÙ, áñÁ ϳñáÕ ¿ñ ÑÇÙù ¹³éݳÉ` ÇÙ ³ß˳ï³Ýù ã·ïÝ»Éáõ ѳٳñ: ²Û¹ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ÙÇ ß³ñù ÁÝÏ»ñÝ»ñ ¨ ͳÝáÃÝ»ñ ÇÝÓ ³ß˳ï³ÝùÇ ï»Õ³íáñí»Éáõ §é»³É¦ ËáëïáõÙÝ»ñ ïí»óÇÝ, áñáÝù ë³Ï³ÛÝ` ËáëïáõÙÇó ³ÛÝ ÏáÕÙ ã³Ýó³Ý: γñÍáõÙ »Ù, ¹ñ³ÝóÇó »ñÏáõëÇ Ù³ëÇÝ ³ñÅ» ÑÇß³ï³Ï»É ¨ áñáß³ÏÇ 57


Ó¨áí í»ñÉáõÍ»É ï»ÕÇ áõÝ»ó³ÍÁ, áñå»ë½Ç ³Û¹ ³Ù»ÝÁ ¹³ë ¹³éݳ ݳ¨ ÁÝûñóáÕÇ Ñ³Ù³ñ: ºí »Ã» Ýñ³Ýù »ñµ¨¿ ѳÛïÝí»Ý ÝٳݳïÇå Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ, ·áÝ» ϳñáÕ³Ý³Ý ß³ï ³ñ³· ÏáÕÙÝáñáßí»É Çñ»Ýó ѻﳷ³ ³Ý»ÉÇùÝ»ñÇ Ù»ç, ³ÛÉ áã û ÇÝÓ ÝÙ³Ý ÙdzÙïáñ»Ý ѳí³ï³Ý áõ ëå³ë»Ý ÑáõÛëáí, áñ »Ã» ³ëáõÙ »Ý, áõñ»ÙÝ` ÙÇ ûñ ÏÉÇÝÇ ¿ÉÇ: àã, »ë µÝ³í ÙdzÙÇï ã»Ù, áõÕÕ³ÏÇ ³Û¹ »Ïáõ ³ÝÓ³Ýó ÙÇßï ã³÷»É »Ù ÇÝÓ³Ýáí ¨ ã»Ù Ùï³Í»É, áñ Ýñ³Ýù »ñµ¨¿ Çñ»Ýó ÃáõÛÉ Ïï³Ý ˳µ»É Çñ»Ýó ÁÝÏ»ñáçÁ: êå³ëÙ³Ý ³ÛÝ Ñá·»íÇ׳ÏÝ»ñÁ, áñáÝù »ë »Ù ³åñ»É, ã¿Ç ó³Ýϳݳ, áñ áõñÇß áñ¨¿ Ù»ÏÁ »ñµ¨Çó¿ áõݻݳñ: ÆÙ ³åñ³Í ¹³éÁ ¹³ë»ñÇ ³ÙµáÕç³Ï³Ý ¿åáëÁ ³Ýí׳ñ ÝíÇñáõÙ »Ù ÇÙ ÷áËݳ˳ñ³ñ ÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ: ºí ³Ûëå»ë, ³é³çÇÝ å³ßïáÝÛ³Ý, áñÇ ½áÑÝ ¿Ç »ë, ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ïí³ å»ï³Ï³Ý ·áõÛùÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ÷áËݳ˳ñ³ñ, ѻﳷ��ÛáõÙ` í³ñãáõÃÛ³Ý å»ïÇ ï»Õ³Ï³É (ݳ˳ñ³ñ ¸³íÇà ì³ñ¹³ÝÛ³ÝÝ áõÅ»Õ Ñáï³éáõÃÛáõÝ áõÝ»ñ ¨ ÇٳݳÉáí, áñ ݳ˳ñ³ñÇ åáëïÁ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¿, ݳËù³Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Û³Ý³ÉÁ` ϳéáõóí³Íù³ÛÇÝ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí` ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝÁ ¹³ñÓñ»ó í³ñãáõÃÛáõÝ ¨ Ëáõë³÷»ó å³ßïáÝÁ ÏáñóÝ»Éáõ íï³Ý·Çó: ÆÝùÁ ¹³ñÓ³í í³ñãáõÃÛ³Ý å»ï, ÇëÏ Ùݳó³ÍÝ»ñÁª ÙݳóÇÝ Çñ»Ýó å³ßïáÝÝ»ñÇÝ, áñáÝó Ù»ç` ݳ¨ Ýß³Íë å³ßïáÝÛ³Ý: Æëϳå»ë, ¸³íÇà ì³ñ¹³ÝÛ³ÝÁ ãë˳Éí»ó, ù³ÝÇ áñ ³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï ÇÝùÝ ³ñ¹»Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý ѻݳñ³Ý ãáõÝ»ñ: Üñ³ ѻݳñ³ÝÁ` ÐÄ²Ø Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÁ, ²½·³ÛÇÝ ÄáÕáíÇ ÁÝïñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ãѳÕóѳñ»ó ÑÇÝ· ïáÏáëÇ ³ñ·»ÉùÁ ¨ ãÝ»ñϳ۳óí»ó ²½·³ÛÇÝ ÄáÕáíáõÙ, áñÇ å³ï׳éáí ³Û¹ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³ÝÁ áã ÙÇ åáñïý»É ã¿ñ ѳëÝáõÙ ¨ ²½·³ÛÇÝ ÄáÕáí Ùï³Í Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÁ ß³ï ѳݷÇëï ϳñáÕ ¿ñ í»ñóÝ»É ³Û¹ åáñïý»ÉÁ) ê³ß³ ê³Ñ³ÏÛ³ÝÝ ¿ñ, áñÇ Ñ»ï ÇÙ ³Ýó³Í ׳ݳå³ñÑÇ Ù³ëÇÝ áõ½áõÙ »Ù ÙÇ ùÇã Ù³Ýñ³Ù³ëÝ Ý»ñϳ۳óÝ»É, ѳÙá½í³Í ÉÇÝ»Éáí, áñ ³ÛÝ µ³í³Ï³ÝÇÝ Ñ»ï³ùñùÇñ ¨ Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ å³ïÙáõÃÛáõÝ ¿: ºí ³Ûëå»ë. »ë ÙÇ ÁÝÏ»ñ áõÝ»Ç, ê³ß³ ³ÝáõÝáí: ê³ß³ гÏáµÇ ê³Ñ³ÏÛ³Ý: 1988Ã. ëÏë³Í, ³½·³ÛÇÝ ½³ñÃáÝùÇ ï³ñÇÝ»ñÇÝ µáÉáñë ¿É ß³ï áõ ß³ï Ýáñ ÁÝÏ»ñÝ»ñ Ó»éù µ»ñ»óÇÝù, áñáÝóÇó Ù»ÏÝ ¿É ê³ß³Ý ¿ñ, áñÝ ³Û¹ ûñ»ñÇÝ ºñ¨³ÝÇ ÄáÕïÝï»ëáõÃÛ³Ý ÇÝëïÇïáõïÇ ¹áó»Ýï ¿ñ: ²Ûë å³ÑÇÝ` ÝáõÛÝ ´àôÐ-Ç ¹áÏïáñ, åñáý»ëáñ, ³ÙµÇáÝÇ í³ñÇã, ²½·³ÛÇÝ ÄáÕáíÇ å³ï·³Ù³íáñ: ºë µ³ñÓñ »Ù ·Ý³Ñ³ïáõÙ »Ù Ýñ³ Ë»ÉùÝ áõ ÙÇïùÁ: 1991Ã-ÇÝ ³Û¹ ųٳݳÏí³ í³ñã³å»ï ì³½·»Ý سÝáõÏÛ³ÝÁ ëï»ÕÍáõÙ ¿ñ ²½·³ÛÇÝ ÄáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ØÇáõÃÛáõÝ (²ÄØ) Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÁ ¨ ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÇ µ»ñáõÙáí, »ë áõ ê³ß³Ý ³Û¹ Ýáñ ëï»ÕÍí»ÉÇù Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Ý³Ë³Ó»éÝáÕ ËÙµÇ ³Ý¹³ÙÝ»ñ ¿ÇÝù, áñï»ÕÇó ¿É ³í»ÉÇ Ëáñ³ó³í Ù»ñ ß÷áõÙÝ»ñÁ, áñÁ ųٳݳÏÇ ÁÝóóùáõÙ í»ñ³×»ó ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý: ÆÙ ÁÝÏ»ñ ê³ß³Ý í»ñçÇÝ ÙÇ ù³ÝÇ 58


ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõ٠ѳçáÕ³óñ»ó ³ÝóÝ»É ÙÇ ß³ñù å³ßïáÝÝ»ñÇ ßÕóÛáí` ϳåÇ Ý³Ë³ñ³ñÇ ËáñÑñ¹³Ï³Ý, ëáó³å ݳ˳ñ³ñáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ Õ»Ï³í³ñ, å»ï³Ï³Ý ·áõÛùÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ÷áËݳ˳ñ³ñ: лÝó ³Ûë í»ñçÇÝ å³ßïáÝÇ Ñ»ï »Ý Ï³åí³Í ÑÇÙÝ³Ï³Ý Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: úñ»ñÇó ÙÇ ûñ, »ñµ ê³ß³Ý ¹»é¨ë ëáó³å ݳ˳ñ³ñáõÃÛ³Ý ³ß˳ï³Ï³½ÙÇ Õ»Ï³í³ñ ¿ñ, ½³Ý·³Ñ³ñ»ó ¨ ³ë³ó, áñ ÇÝùÁ ëï³ó»É ¿ å»ï³Ï³Ý ·áõÛùÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ÷áËݳ˳ñ³ñÇ å³ßïáÝÇ ³é³ç³ñÏ, áñÝ ÇÝùÁ ѳí³Ý³µ³ñ ãÇ Ù»ñÅÇ: ºñµ Ù»Ýù ½ñáõóáõÙ ¿ÇÝù ³Û¹ ûٳÛáí, ݳ ѳí³ÝáõÃÛáõÝ ïí»ó ³ÛÝ ÙïùÇÝ, áñ Ñݳñ³íáñ ¿ ÙdzëÇÝ ³ß˳ï»Ýù: ܳ ³ë³ó, áñ ÇÝÓ ß³ï íëï³ÑáõÙ ¿ áñå»ë Ù³ñ¹áõ, ÁÝÏ»ñáç ¨ µ³óÇ ³Û¹ µ³ñÓñ ¿ ·Ý³Ñ³ïáõÙ ÇÙ Ùï³ÍáÕáõÃÛáõÝÁ, ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ, ³ÛëÇÝùݪ ³ÛÝ, ÇÝã ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ É³í ³ß˳ï»Éáõ ѳٳñ: Æñ³íÇ׳ÏÝ ³Ý³ÏÝÏ³É ¿ñ, µ³Ûó ³é³Ýó »ñϳñ-µ³ñ³Ï Ùï³Í»Éáõ ³ë³óÇ, áñ »Ã» Çñ»Ý å»ïù »Ù, ³Ýå³ÛÙ³Ý ÏѳٳӳÛÝí»Ù: Àëï å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛ³Ý, ݳ å»ïù ¿ ³ÝóÝ»ñ ³ß˳ï³ÝùÇ, áñÇó Ñ»ïá ϳÝã»ñ ݳ¨ ÇÝÓ: ²Ýó³í áñáß Å³Ù³Ý³Ï, »ë ÏáÕùÇó ÇÙ³ó³, áñ ݳ ³ñ¹»Ý ³ß˳ïáõÙ ¿ ÷áËݳ˳ñ³ñÇ å³ßïáÝáõÙ, µ³Ûó ÇÝÓ ÝáõÛÝÇëÏ ï»ÕÛ³Ï ã¿ñ å³Ñ»É ³Û¹ Ù³ëÇÝ: Øï³Í»óÇ, ¹» Ýáñ ³ß˳ï³Ýù ¿, Ýáñ áÉáñï ¿, ÇÝùÝ ¿É ß³ï ͳÝñ³µ»éÝí³Í ¿ª óÕí³Í ·áñÍ»ñÇ Ù»ç, Ñ»Ýó áñ ·ÉáõË ùáñ»Éáõ Å³Ù³Ý³Ï áõݻݳ, ³Ýå³ÛÙ³Ý ÏϳÝãÇ: Æ í»ñçá, ³ÝÏ³Ë å»ïáõÃÛáõÝ §ë³ñù»ÉÁ¦ Ñá Ñ»ßï ·áñÍ ã¿: ²Ýó³í ¨ë áñáß Å³Ù³Ý³Ï ¨ ï»ëÝ»Éáí, áñ ¹³ñÓÛ³É ãÇ ½³Ý·áõÙ, ³ë³óÇ áãÇÝ㪠ÃáÕ §ë³ñÁ ·Ý³ Øáõѳٻ¹Ç Ùáï¦ ¨ ·Ý³óÇ Ýñ³Ý ßÝáñѳíáñ»Éáõ: Êáë³ÏóáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï, ݳ ÇÝÓ Ý»ñϳ۳óñ»ó ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝáõÙ Çñ Ïáõñ³ódzÛÇ ï³Ï ·ïÝíáÕ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ³ë³ó, áñ Ýß»Ù, û ÇÝÓ áñï»Õ »Ù ï»ëÝáõÙ: ºë ¿É ³é³Ýó ³í»Éáñ¹ ѳٻëïáõÃ۳ݪ ã¹ÇÙ³¹ñ»óÇ ¨ ³ë³óÇ. ³Ûëï»Õ, ³Ûëï»Õ, ³Ûëï»Õ…: ܳ ³ë³ó. ѳñó ãϳ, ù³ñïáõÕ³ñáõÑáõó ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ã»ñÃÇÏ í»ñóñáõ, Éñ³óñáõ ¨ ÃáÕ Ýñ³ Ùáï, ÇëÏ Ù»Ýù Çñ³ñ Ñ»ï ϳåÇ Ù»ç ÏÙݳÝù: ´³í³Ï³ÝÇÝ Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó³í ¨ ݳ ÇÝÓ ³Û¹å»ë ¿É 㽳ݷ»ó: ºë ëïÇåí³Í Ýñ³Ý ÙÇ ù³ÝÇ ³Ý·³Ù ½³Ý·»óÇ ¨ ³Ù»Ý ½³Ý·Çó Ñ»ïá áñáßáõÙ ¿Ç, áñ ¹³ í»ñçÇÝÝ ¿ ¨ ³Ûɨë Ýñ³Ý ã»Ù ½³Ý·Ç: ²Ýó³í ¨ë Ù»ÏáõÏ»ë ï³ñÇ ¨ ³Û¹ ÁÝóóùáõÙ Ù»Ýù ÙdzÛÝ Ù»Ï ³Ý·³Ù å³ï³Ñ³Ï³Ý ѳݹÇå»óÇÝù ÷áÕáóáõÙ: Üñ³ ³ÛÝ Ñ³ñóÇÝ, û ÇÝãáõ »Ù ݻճó»É Çñ»ÝÇó, áñ áã ½³Ý·áõÙ »Ù, áã ³Ûó»ÉáõÙ, »ë ÏïñáõÏ ¨ ãáñ å³ï³ë˳ݻóÇ, ³Ù»Ý ÇÝã ÝáñÙ³É ¿ ¨ »ë µÝ³í ݻճó³Í ã»Ù (ÇѳñÏ», ÙdzÝ߳ݳÏ` ݻճó³Í ¿Ç): ²Ýó³í ¨ë ÙÇ ù³ÝÇ ³ÙÇë ¨ ÉñÇí ³ÛÉ Ñ³ñóáí ³Ûó»É»óÇ Ýñ³Ý: ØÇÝã Ýñ³ ³ß˳ï³ë»ÝÛ³Ï ÙïÝ»ÉÁ, ѳݹÇå»óÇ Ù»ñ ÁݹѳÝáõñ ÁÝÏ»ñáçÁª ¼áÑñ³ÏÇÝ, áñÁ ê³ß³ÛÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ ÝáõÛÝ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝáõÙ ³Ýó»É ¿ñ ³ß˳ï³ÝùÇ: ܳ ß³ï ç»ñÙ ÁݹáõÝ»ó ÇÝÓ ¨ ѳñóñ»ó. ÇÝãáõ± ã»Ù »ñ¨áõÙ, §Ïáñ»É¦ »Ù ¨ Çñ»Ýó Ù»Ý³Ï »Ù ÃáÕ»É: ºë áãÇÝã ãå³ï³ë˳ݻóÇ ¨ ÙdzëÇÝ Ùï³Ýù ê³ß³ÛÇ 59


³ß˳ï³ë»ÝÛ³Ï: ê³ß³Ý ß³ï ëñï³Ýó µ³ñ¨»ó ÇÝÓ, ëÏë»ó ѳñó áõ ÷áñÓ ³Ý»É, û DZÝã ϳ ÇÙ ÏÛ³ÝùáõÙ: îå³íáñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝåÇëÇÝ ¿ñ, ϳñÍ»ë û Ýñ³Ý ³Ûó»É»É ¿Ç áã û »ë, ³ÛÉ Ù»Ï áõñÇß ÷áËݳ˳ñ³ñ ϳ٠Ýí³½³·áõÛÝÁª ÝÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï»ñ ÙÇ Ù³ñ¹ ¨ ½ñáõÛóÁ ѳٳñÛ³ ·ÝáõÙ ¿ñ ³Û¹ ٳϳñ¹³Ïáí: Êáë³ÏóáõÃÛ³Ý Ï»ëÇóª ѳÝϳñÍ Ý³ ³Ýëå³ë»ÉÇáñ»Ý ¼áÑñ³ÏÇÝ ³ë³ó. ²Ý³ÝdzÛÇÝ ãáõÕ³ñÏ»±Ýù ²Õ³íݳÓáñÇ ¿Ý»ñ·»ïÇÏ å³ÝëÇáݳïÇ ïÝûñ»Ý ¨ ³ÝÙÇç³å»ë ѳ۳óùÁ ¼áÑñ³ÏÇ íñ³ÛÇó ßñç»ó ÇÝÓ ¨ ϳñÍ»ë å³ï³ë˳ÝÇ ¿ñ ëå³ëáõÙ: ºë ³Ý³ÏÝϳÉÇ »Ï³ ¨ ³ÝÙÇç³å»ë ѳñóñ»óÇ. ËáëùÁ DZ٠ٳëÇÝ ¿: ²Ûá, ³ÝÙÇç³å»ë å³ï³ë˳ݻóÇÝ ÙdzëÇÝ: ºë ã»Ù áõ½áõÙ ¨ ã»Ù ϳñáÕ,-³ë³óÇ »ë: ܳË, ã»Ù å³ïÏ»ñ³óÝáõÙ, û ¹³ DZÝã ·áñÍ ¿ ¨ Ñ»ïá ¿É ºñ¨³ÝÇó µ³í³Ï³ÝÇÝ Ñ»éáõ ¿: àãÇÝã, áñ Ñ»éáõ ¿, ³ÛÝï»Õ ͳé³ÛáÕ³Ï³Ý Ù»ù»Ý³Ý»ñ ϳÝ, ³ÛÝå»ë áñ, ¹³ ËݹÇñ ã¿: ºë ÝáñÇó åݹ»óÇ, áñ ã»Ù áõ½áõÙ, ¹³ Ç٠ݳ˳ëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ¹áõñë ³ß˳ï³Ýù ¿: àãÇÝã, áãÇÝã, Ùdzݷ³ÙÇó ÙÇ Ù»ñÅÇñ: ØÇ ³Ý·³Ù áñ¨¿ Ó¨áí ·Ý³ ÏáÕùÇó áõëáõÙݳëÇñÇñ, û ¹³ ÇÝã ûµÛ»Ïï ¿ ¨ »Ã» ¹áõñ¹ ãÇ ·³, ³Û¹ ¹»åáõÙ ÏÙ»ñÅ»ë: ØÇ Ùï³ÍÇñ, áñ áõ½áÕ ãϳ, ÉÇùÝ »Ý, µ³Ûó Ù»Ýù áõ½áõÙ »Ýù, áñ ¹áõ ·Ý³ë: ⿱ áñ, ¹áõ Ù»ñ ɳí ÁÝÏ»ñÝ »ë: ²Û¹ å³ÑÇÝ ã·Çï»Ç, û ÇÝ㠳ݻÙ: ØÇ ù³ÝÇ ñáå» Ùï³Í»Éáõó Ñ»ïá, ³ë³óÇ. ɳí, Ϸݳ٠Ïï»ëݻ٠¨ ϳë»Ù: Êáë³ÏóáõÃÛ³Ý ³í³ñïÇÝ Ýñ³Ýù ³ë³óÇÝ, áñ ³Û¹ å³ÝëÇáݳïÁ §å³¹ëáµÏ³¦ ¿É áõÝÇ, áñÁ ÙÇ ù³ÝÇ ÏÙ Ñ»éáõ ¿ Ýñ³ÝÇó: ²ë³óÇÝ, áñ ³Ýå³ÛÙ³Ý ³ÛÝï»Õ ¿É ³Ûó»É»Ù áõ ï»ëÝ»Ù: Üñ³Ýó Ññ³Å»ßï ïí»óÇ áõ ·Ý³óÇ: ØÇ »ñÏáõ ûñÇó ·Ý³óÇ ³Û¹ å³ÝëÇáݳïÝ áõëáõÙݳëÇñ»Éáõ: ²é³çÇÝ ïå³íáñáõÃÛáõÝë É³í ¿ñ, ÙdzÛÝ ÙÇ Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝ Ï³ñ. ³Ñé»ÉÇ ïÝï»ëáõÃÛáõÝ ¿ñ ¨ »ë Ùï³ÍáõÙ ¿Ç, û áñï»ÕDZó å»ïù ¿ ·ïݻ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý ³ß˳ï³ÏÇóÝ»ñ (Ýñ³Ýó Ýí³½³·áõÛÝ ÃÇíÁ å»ïù ¿ »ñ»ëáõÝ Ñá·áõó å³Ï³ë ãÉÇÝ»ñ), áñáÝó ³Ù»Ý ûñ ºñ¨³ÝÇó ï³Ý»Ç ¨ »ï µ»ñ»Ç: ¶áÝ» ³Û¹ å³ÑÇÝ, ¹³ ÇÝÓ ³ÝÑݳñ ¿ñ ÃíáõÙ: ºÏ³ ºñ¨³Ý, ËáñÑñ¹³Ïó»óÇ ÙÇ ù³ÝÇ ÁÝÏ»ñÝ»ñÇ Ñ»ï, áñáÝù µáÉáñÝ ¿É ³ë³óÇÝ, áñ ³Ù»Ý ÇÝãáí å³ïñ³ëï »Ý ÇÝÓ û·Ý»Éáõ: ¸ñ³ÝÇó Ñ»ïá ·Ý³óÇ ê³ß³ÛÇ Ùáï ¨ ïí»óÇ Ç٠ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹ §ã³ñ³µ³ëïÇÏ Ñ³Ù³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝÇó¦ Ñ»ïá ¿É ëÏëí»ó ³ÛÝ, ÇÝãÝ ÇÙ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ë»ÉÇùÇ ³é³ÝóùÝ ¿: ²Û¹ ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝáõÙ ëï»ÕÍ»É ¿ÇÝ ÙÇ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝ, áñÇ »ÝóϳÛáõÃÛ³Ý ï³Ï ï»Õ³íáñ»É ¿ÇÝ µáÉáñ ³ÛÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù å»ïù ¿ ë»÷³Ï³Ý³ßÝáñÑí»ÇÝ: ²Û¹ Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý ïÝûñ»ÝÁ ÈÛáí³ ³ÝáõÝáí` ÏÇë³Ñ³ñµ»óáÕ ÙÇ Ù³ñ¹ ¿ñ, áñÁ ݳ¨ ³Ñ³íáñ ·ÉáõË·áí³Ý ¿ñ: ܳ µáÉáñÇÝ å³ïÙáõÙ ¿ñ, û ÇÝùÁ ÏáÙáõÝÇëïÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï ÇÝã ×áË å³ßïáÝÝ»ñ ¿ áõÝ»ó»É ¨ ë³ Çñ ѳٳñ ÁëÏÇ å³ßïáÝ ¿É ã¿, ³ÛÉ Ó»éÇ Ñ»ï ·áñÍ ¿: ܳ ï»Õ»Ï³Ý³Éáí ÇÙ ³ÛóÇ Ýå³ï³ÏÇ Ù³ëÇÝ, ÏÇë³Ñ³ñµ³Í íÇ׳ÏÇó ÉñÇí ûÛ³Õ³ó³í ¨ ³ë³ó. »Ã» å³ñáÝ ê³Ñ³ÏÛ³ÝÝ ¿ áõÕ³ñÏ»É, ¹³ ³ñ¹»Ý ³Ù»Ý ÇÝã Ý߳ݳÏáõÙ ¿, 㿱 áñ ݳ ÇÙ í»ñ³¹³ëÝ ¿: лïá ³í»É³óñ»ó,-³Û ³Ëå»ñ 60


ç³Ý, µ³Ûó ¹áõ á±í áõÝ»ë Ðñ³½¹³ÝáõÙ, áñ áõ½áõÙ »ë ³ÛÝï»Õ ïÝûñ»Ý ³ß˳ï»É: лïá ¿É ³ë³ó,-¿Ýï»Õª ¿ÝåÇëÇ ³ñݳËáõÙ ÅáÕáíáõñ¹ »Ý, áñ ù»½ ÙÇ í³ÛñÏÛ³ÝáõÙ ÏÑáßáï»Ýª í³ñÇ Ïï³Ý: ¸áõ ÁÝï³ÝÇù áõÝ»ë, »ë ùá ѳٳñ »Ù ³ëáõÙ: ÜáñÇó »Ù ÏñÏÝáõÙ. Ý³Ë ¹áõ ϳñ·ÇÝ Ù³ñ¹ »ë »ñ¨áõÙ, Ñ»ïá ¿É ¹áõ å³ï³Ñ³Ï³Ý Ù³ñ¹ ã»ë, ù»½ ê³ß³ гÏáµÇãÝ ¿ áõÕ³ñÏ»É: ²Û¹ »ñÏáõ ѳݷ³Ù³ÝùÝ»ñÝ ÇÝÓ å³ñï³íáñ»óÝáõÙ »Ý, áñ ù»½ ³Û¹ µ³ñÇ ËáñÑáõñ¹Á ï³Ù, áñå»ë½Ç Ñ»ïá ã³ë»ë. µ³ Ù»Ýù ã·Çï»ÇÝù, ·áÝ» ¹áõ ÙÇ »ñÏáõ µ³éáí Ýϳñ³·ñ»Çñ, û ³ÛÝï»Õ ÇÝÓ ÇÝã ¿ ëå³ëíáõÙ: ²Ù»Ý ¹»åùáõÙ, ê³ß³ гÏáµÇãÇ ËáëùÝ ÇÝÓ Ñ³Ù³ñ ûñ»Ýù ¿ ¨ »ë ã»Ù ϳñáÕ ã»ÝóñÏí»É: ´³Ûó, ¹áõ ³ë³ÍÝ»ñÇë Ù³ëÇÝ ÙÇ ù³ÝÇ ûñ Ùï³ÍÇñ ¨ Ñ»Ýó áñ ·³ë, Ïï»ëÝ»Ýù, û áÝó ³Ý»Ýù: ê³ß³ гÏáµÇãÇÝ ¿É ³ë³, áñ ³Û¹ ѳñóáõÙ »ë ËݹÇñ ãáõÝ»Ù: ÆѳñÏ», »ë ¿É áñ ï»ëÝ»Ù, ϳë»Ù: ²Û¹ï»ÕÇó ׳ݳå³ñÑí»óÇ ¹»åÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝ, áã û µ³Ùµ³ë»Éáõ, ³ÛÉ ³ë»Éáõ. ê³ß³ ç³Ý, ¼áÑñ³Ï ç³Ý, Ó»ñ ÁÝÏ»ñáçÝ áõÕÇÕ ·Íáí áõÕ³ñÏáõÙ »ù Ë÷í»Éáõ±: ØÇû± ¹³ ¿ Ó»ñ Ýå³ï³ÏÁ, ϳ٠³ñ¹Ûá±ù ¹áõù ï»ÕÛ³Ï ã»ù, û ѳïϳå»ë ÝÙ³Ý Ñ³ñó»ñáõÙ ÇÝã Ùáï»óáõÙ áõÝ»Ý Ðñ³½¹³ÝóÇÝ»ñÁ: ºë Ýñ³Ýó Ý»ñϳ۳óñ»óÇ ÇÙ Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇëÏ Ýñ³Ýù ÍÇͳջóÇÝ ¨ ³í»É³óñÇÝ, áñ áã ÙÇ åñáµÉ»Ù ãϳ: ÈÛáí³Ý³ ¿ÉÇ, ÙÇ µ³Ý³ ³ë»É³, Éáõñç ÙÇ ÁݹáõÝÇñ, ³Ù»Ý ÇÝã ÏÉÇÝÇ Ù»ñ ³ë³Í Ó¨áí: ºí Ñ»ïá ¿É, û` µ³ ë³ å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝ ¿ ¨ ùá Ññ³Ù³ÝÝ ¿É å»ï³Ï³Ý áñáßáõÙ, á±í ϳñáÕ ¿ ¹ñ³ ¹»ÙÝ ³éÝ»É, ûñ»Ýù ϳ, µ³Ý ϳ…: ²ë³óÇÝ` ·Ý³ ÈÛáí³ÛÇÝ ³ë³, ÃáÕ ³ÝÙÇç³å»ë Ññ³Ù³Ý¹ ï³, Ùݳó³ÍÇ Ù³ëÇÝ Ñ»ïá Ͻñáõó»Ýù: ¼³Ý·»óÇ ÈÛáí³ÛÇÝ: ܳ ³ë³ó, áñ ß³ï ½µ³Õí³Í ¿, ÙÇ ù³ÝÇ ûñ å»ïù ¿ ëå³ë»Ù: ØÇ ù³ÝÇ ûñÇó ·Ý³óÇ, ÈÛáí³Ý ÇÝÓ ß³ï ç»ñÙ ÁݹáõÝ»ó` ÝáõÛÝÇëÏ ³½·³ÝáõÝáí ¿ñ ¹ÇÙáõÙ ÇÝÓ: ²í»ÉÇÝ, ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ Ñ»ï ÇÝÓ Í³ÝáóóÝ»ÉÇë, Ý»ñϳ۳óÝáõÙ ¿ñ áñå»ë ²Õ³íݳÓáñÇ ¿Ý»ñ·»ïÇÏ å³ÝëÇáݳïÇ ïÝûñ»Ý, ãÝ³Û³Í Ý߳ݳÏÙ³Ý Ññ³Ù³Ý ãáõÝ»Ç, áñÝ ÇÝùÁ` ÝáõÛÝ ÈÛáí³Ý å»ïù ¿ ï³ñ: ܳ ³ë³ó. §Ø³Õ³ùÛ³Ý ç³Ý, ѳñó ãϳ, ¹áõ ѳݷÇëï »ÕÇñ, ѳٳñÇñ, áñ ¹áõ ³ñ¹»Ý ³ß˳ïáõÙ »ë: àõÕÕ³ÏÇ, ¿Ý»ñ·»ïÇϳÛÇ ¨ Ù»ñ ݳ˳ñ³ñáõÃÛ³Ý ÙÇç¨ Ñ³ÝÓÝÙ³Ý-ÁݹáõÝÙ³Ý ³Ïï»ñÁ ¹»é å³ïñ³ëï ã»Ý, ÙÇ ù³ÝÇ ûñÇó å³ïñ³ëï ÏÉÇÝ»Ý, áñÇó Ñ»ïá ¹áõ Ï·Ý³ë ¨ ûýÇóÇ³É ÁݹáõÝáõÙѳÝÓÝáõÙÁ ϳݻë (»Ã» å»ïù ÉÇÝÇ, ÑÇÙݳñÏÇó ¿É Ñ»ï¹ Ù³ñ¹ ϹݻÙ)¦: ܳ »ñ¨Ç ɳí ã¿ñ ѳëϳÝáõÙ, áñ ³Ûëå»ë, û ³ÛÝå»ë, å»ïù ¿ ÑÇÙݳñÏÇó Ñ»ïë Ù³ñ¹ ¹Ý»ñ, áñå»ë½Ç »ë ÷ñÏí»Ç` å³ÝëÇáݳïÇ ÏáÉ»ÏïÇíÇÝ ÇÝùë` ÇÝÓ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáõ ³Ýѳ×á íÇ׳ÏÇó: ºÏ³ ¨ ê³ß³ÛÇÝ ³ë³óÇ, áñ ÝáõÛÝÇëÏ ³Ïï»ñÁ å³ïñ³ëï ã»Ý, ÇëÏ ¹áõ ÇÝÓ ³ëáõÙ »ë, ·Ý³ ³ë³ Ññ³Ù³Ý¹ ï³Ý: ܳ ã½³ñÙ³ó³í, ³ë³ó ï»ÕÛ³Ï ¿ ¨ ßáõïáí ³Ïï»ñÁ ÏÉÇÝ»Ý: âÙáé³Ý³Ù Ýß»É, áñ »ñÏñáñ¹, û »ññáñ¹ ³Ý·³Ù ¿Ç ÈÛáí³ÛÇ Ùáï, »ñµ Ýñ³Ý ³Ûó»É»ó ÙÇçÇÝ ï³ñÇùÇ ÙÇ ÏÇÝ, áñÇ Ñ³·áõϳåÇó ¨ Ñ³Û³óùÇó ½·³óíáõÙ ¿ñ, áñ ß³ï Ëáñ³Ù³ÝÏ áõ ÷áñÓ³éáõ ÏÇÝ ¿: Üñ³ ¹»ÙùÇÝ Ñáõ½í³ÍáõÃÛ³Ý ¨ çÕ³ÛÝáõÃÛ³Ý Ýß³ÝÝ»ñ 61


ϳÛÇÝ: ºñµ ݳ µ³ó»ó ¹áõéÁ, áñ Ý»ñë ·³, ÈÛáí³Ý ßÝã³Ïïáõñ ³ë³ó. ëå³ëÇñ, ÙÇ ù³ÝÇ ñáå»Çó Ï·³ë, ãÝ³Û³Í Ý»ñëáõÙ »ñÏáõëáí ¿ÇÝù ¨ ³é³ÝÓÇÝ Ëáë»Éáõ áãÇÝã ãáõÝ»ÇÝù: Øï³Í»óÇ, ÈÛáí³ÛÇ ³ñ³ÍÁ` Áݹ³Ù»ÝÁ ãÇÝáíÝÇÏ³Ï³Ý Ñݳñù ¿: ÆÝã ÇٳݳÛÇ` ѻﳷ³ÛáõÙ å³ñ½í»Éáõ ¿ñ, áñ ³Û¹ ïÇÏÇÝÁ Ñ»Ýó å³ÝëÇáݳïÇ Ý³ËÏÇÝ ïÝûñ»ÝÝ ¿, áñÇÝ ¿É ÈÛáí³Ý ³ñ¹»Ý Ëáëï³ó»É ¿ñ, áñ Ýñ³Ý ¹³ñÓÛ³É Ý߳ݳϻÉáõ »Ý å³ÝëÇáݳïÇ ïÝûñ»Ý ¨ Çñ»Ýù »ñÏáõëáí ïÝûñÇÝ»Éáõ »Ý ³Ù»Ý ÇÝãÇÝ: лﳷ³ÛáõÙ, ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝáõÙ ¨ ³Û¹ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝáõÙ` ï³ñµ»ñ ϳñ·Ç ½ñáõÛóÝ»ñÇó ³Ï³ÝçÇ åáãáí Éë»É ¿Ç, áñ ³Û¹ å³ÝëÇáݳïÇ Ý³ËÏÇÝ ïÝûñ»ÝÁ ß³ï µ³Û»íáÛ ÏÇÝ ¿: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í, »ñµ ³Û¹ ÏÝáçÝ ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù ï»ë³, ѳٳñÛ³ ѳÙá½í³Í ¿Ç, áñ ݳ Ñ»Ýó ݳËÏÇÝ ïÝûñ»ÝÝ ¿ ¨ ѻﳷ³ÛáõÙ ¿É å³ñ½í»ó, áñ ã¿Ç ë˳ÉíáõÙ: ºë ÈÛáí³ÛÇÝ ÙÇ ù³ÝÇ ³Ý·³Ù ³ë³óÇ, ÃáÕ ³Û¹ ÏÇÝÁ Ý»ñë ·³, ÇëÏ Ý³ ѳٳéáñ»Ý ã¿ñ áõ½áõÙ: ÆѳñÏ», ³Û¹ å³ÑÇÝ ÇÙ Ù»ç åïïíáõÙ ¿ñ ³ÛÝ ÙÇïùÁ, áñ ÈÛáí³Ý ³Û¹ ÏÝáç Ñ»ï ÇÝã-áñ Íñ³·ñ»ñ ¿ Ùß³ÏáõÙ` ϳåí³Í å³ÝëÇáݳïÇ Ñ»ï: ²Ûɳå»ë, DZÝãáõ Ùݳó³ÍÝ»ñÇ ÝÙ³Ý ã¿ñ ͳÝáóóÝáõÙ` ÇÝÓ Ý»ñϳ۳óÝ»Éáí áñå»ë ³Û¹ å³ÝëÇáݳïÇ ïÝûñ»Ý: ºë ½·áõÙ ¿Ç, áñ ÈÛáí³Ý ß³ï ¿ñ Ëáõë³÷áõÙ ÇÙ áõ ³Û¹ ÏÝáç` ¹»Ù ³é ¹»Ù ѳݹÇåáõÙÇó, áñÇó Ñ»ïá ³Û¹ ïÇÏÇÝÁ ÏÇٳݳñ ÇÙ áí ÉÇÝ»ÉÁ ¨ ÈÛáí³Ý ÏѳÛïÝí»ñ Ù»ÕÙ ³ë³Í` ³ÝѳñÙ³ñ íÇ׳ÏáõÙ: ØÇ ù³ÝÇ ñáå»Çó »ë ³Ýëå³ë»ÉÇáñ»Ý í»ñ Ï³ó³ ¨ ³ë³óÇ, áñ Ͻ³Ý·»Ýù Çñ³ñ áõ óï»ëáõÃÛáõÝ Ù³ÕûÉáí ·Ý³óÇ` ãÙáé³Ý³Éáí ¹é³Ý »ï¨áõÙ ëå³ëáÕ ÏÝáçÁ Ý»ñë Ññ³íÇñ»É: ØÇ ù³ÝÇ ûñ Ñ»ïá, »ñµ Ñ»ñÃ³Ï³Ý ³Ý·³Ù ÈÛáí³ÛÇ Ùáï ¿Ç, ³Û¹ ÏÇÝÁ ¹³ñÓÛ³É ³Û¹ï»Õ ¿ñ: ºñµ ÈÛáí³ÛÇÝ Ñ³ñóñ»óÇ ³Ïï»ñÇ Ù³ëÇÝ, Ýñ³ ÷á˳ñ»Ý ³Û¹ ÏÇÝÁ` ãÇٳݳÉáí ÇÙ áí ÉÇÝ»ÉÁ, Ùdzݷ³ÙÇó ѳñóñ»ó, ³ñ¹Ûá±ù »ë »Ù ³ÛÝ ³ÝÓݳíáñáõÃÛáõÝÁ, áñ Çñ ÷á˳ñ»Ý å»ïù ¿ ïÝûñ»Ý Ý߳ݳÏí»Ù (ݳ ã¿ñ ѳëϳÝáõÙ, áñ ³é³Ýó ÇÙ Ý߳ݳÏÙ³Ý ¿É, å³ÝëÇáݳïÇ Ý³ËÏÇÝ ³ß˳ï³Ï³½ÙÝ ³ñ¹»Ý Éáõͳñí»É ¿ñ ¨ ѻ勉µ³ñ` ÇÝùÝ ³ñ¹»Ý ïÝûñ»Ý ã¿ñ: ØÇïù, áñÇ Ñ»ï ã¿ñ ѳßïíáõÙ ³Û¹ ïÇÏÇÝÁ): ²Û¹ å³ÑÇÝ, ÈÛáí³Ý å³ñï³¹ñí³Í ¿ñ, ûÏáõ½ ãáõ½»Ý³Éáí` Ù»½ ÙÇ Ã»Ã¨ ͳÝáóóÝ»É: ØÇÝã ÈÛáí³Ý Ïå³ï³ë˳ݻñ ³Ïï»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ÇÙ ïí³Í ѳñóÇÝ, ³Û¹ ïÇÏÇÝÁ Ñáõ½í³Í Ù»ç ÁÝÏ³í ¨ ³ë³ó. áñ ÇÝùÁ ϳñáÕ ¿ ·Ý³É ¿Ý»ñ·»ïÇϳÛÇ ÷áËݳ˳ñ³ñÇ Ùáï ¨ Ëݹñ»É, áñ ݳ ³ñ³· ëïáñ³·ñÇ ³Û¹ ³Ïï»ñÁ: ÆÝùÝ ¿É áñå»ë å³ÝëÇáݳïÇ Ý³ËÏÇÝ ïÝûñ»Ý, ÝáõÛÝå»ë ßï³åáõÙ ¿ ¨ áõ½áõÙ ¿, áñ ³Ïï»ñÝ ³ñ³· ëïáñ³·ñí»Ý áõ ÇÝùÝ ³ñ³· åñÍÝÇ ³Ûë ˳ջñÇó: ºí ³ÝÙÇç³å»ë ¿É ³í»É³óñ»ó, áñ ÙǨÝáõÛÝ ¿` Çñ»Ýù ÙÇÝ㨠åñ»½Ç¹»Ýï µáÕáù»Éáõ »Ý: ÆÙ ³ÛÝ Ñ³ñóÇÝ, û ÇÝãDZ ѳٳñ å»ïù ¿ µáÕáù»Ý, ݳ å³ï³ë˳ݻó. ÏáÉ»ÏïíÝ ¿ ³Û¹å»ë áõ½áõÙ: ܳ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ñ ß³Ýï³ÅÁ ¨ ³Ñ ï³ÉÁ áõ ß³ñáõÝ³Ï ÏñÏÝáõÙ ¿ñ, áñ ÙǨÝáõÛÝ ¿ ÏáÉ»ÏïÇíÁ µáÕáù»Éáõ ¿ ÙÇÝ㨠³Ù»Ý³í»ñçÇÝ ³ïÛ³ÝÁ ¨ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ñ³ëÝ»Éáõ ¿ ѳçáÕáõÃÛ³Ý: ܳ ³ë³ó, áñ Çñ»Ý ³ñ¹»Ý »ñ»ù 62


ѳñÛáõñ ¹áɳñ³Ýáó ³ß˳ï³Ýù »Ý ³é³ç³ñÏ»É` Ñ»Ýó ¿Ý»ñ·»ïÇϳÛÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝáõÙ ¨ »Ã» ÇÝùÁ ѳٳӳÛÝíÇ, ¹³ Çñ ÏáÕÙÇó ¹³í³×³ÝáõÃÛáõÝ ÏÉÇÝÇ` ëÇñ»ÉÇ ÏáÉ»ÏïÇíÇ Ýϳïٳٵ: ²Û¹ å³ÑÇó ëÏë³Í, »ë ÙÇ ï»ë³Ï ÇÝÓ Ù»Õ³íáñ ¿Ç ½·áõÙ: ÆÝÓ ÃíáõÙ ¿ñ, û »ë ³Û¹ ÏÝáç ³ß˳ï³ÝùÝ »Ù ËÉáõÙ: ÈÛáí³Ý ³Ï³ÝçÝ»ñÁ Ï³Ë ÉëáõÙ ¿ñ Ù»½ ¨ áãÇÝã ã¿ñ ËáëáõÙ: ØdzÛÝ ½·³óíáõÙ ¿ñ, áñ ÇÙ Ý»ñϳÛáõÃÛ³Ùµ ݳ ã¿ñ ϳñáÕ³ÝáõÙ ³Û¹ ÏÝáçÝ ³ë»É, áñ ѳݷÇëï Ùݳ, 㿱 áñ Ù»Ýù ³ñ¹»Ý å³Ûٳݳíáñí»É »Ýù (ÈÛáí³Ý ÑáõÛëÁ ¹ñ»É ¿ñ ³ÛÝ µ³ÝÇ íñ³, áñ ÇÝùÁ ݳ˳ñ³ñ ¸³íÇà ì³ñ¹³ÝÛ³ÝÇ µ³ñ»Ï³ÙÝ ¿ ¨ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Çñ ËáëùÝ ³í»ÉÇ Ù»Í ÏßÇé å»ïù ¿ áõݻݳñ, ù³Ý ÷áËݳ˳ñ³ñ ê³ß³ÛÇÝÁ): ²Ûë µáÉáñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³óñÇ ê³ß³ÛÇÝ ¨ ³ë³óÇ, áñ ³Û¹ ·áñÍÁ ÉÇÝáÕ ã¿, ù³ÝÇ áñ ÈÛáí³Ý ³Û¹ ÏÝáçÝ ¿ áõ½áõÙ ¨ ǽáõñ ¿É ÇÝÓ ·óáõÙ ¿ ³Û¹ ݳíëáï ·áñÍÇ Ù»ç: ê³ß³Ý Ó»éùÁ Ë÷»ó ë»Õ³ÝÇÝ ¨ ³ë³ó. »ë áõ½áõÙ »Ù, áñ ³Û¹ ·áñÍÇÝ ¹áõ ·Ý³ë ¨ í»ñç: ²Ýó³í ¨ë ÙÇ ù³ÝÇ ûñ ¨ ê³ß³Ý ÇÝÓ ³ë³ó. áñ ³Ïï»ñÝ ³ñ¹»Ý å³ïñ³ëï »Ý, ϳñáÕ »ë ³Ïï»ñÇ Ù»Ï³Ï³Ý ûñÇݳÏÝ»ñÁ í»ñóÝ»É ¨ ·Ý³É å³ÝëÇáÝ³ïª ÁݹáõÝáõÙ-ѳÝÓÝáõ٠ϳï³ñ»Éáõ: ¶Ý³óÇ ÈÛáí³ÛÇ Ùáïª ³ß˳ï³ÝùÇ ÁݹáõÝí»Éáõ ѳٳñ ³ÝÑñ³Å»ßï µáÉáñ ÷³ëï³ÃÕûñÁ Ó»éùÇë: ܳ ³ë³ó. ¹ñ³Ýù ÃáÕ Ï³¹ñ»ñÇ µ³ÅÝÇ å»ïÇ Ùáï, ݳ ÙÇ ù³ÝÇ ûñ ³é³çí³ ³Ùë³Ãíáí Ññ³Ù³Ý¹ Ïï³, áñå»ë½Ç ûñ»ñÇ Ïáñáõëï ãÉÇÝÇ: ºë ¨ ÈÛáí³ÛÇ »ñÏáõ ³ß˳ï³ÏÇó ·Ý³óÇÝù ²Õ³íݳÓáñ, áñå»ë½Ç ëÏë»Ýù å³ÝëÇáݳïÇ ¨ Ýñ³ ·áõÛùÇ Ñ³ÝÓÝáõÙ-ÁݹáõÝáõÙÁ: ØÇ ³ÙµáÕç ûñ ã³ñã³ñí»óÇÝù, ÙÇÝ㨠ÙÇ Ï»ñå ·ï³Ýù å³ÝëÇáݳïÇ Ý³ËÏÇÝ Õ»Ï³í³ñáõÃÛ³ÝÁ ¨ å³Ûٳݳíáñí»óÇÝù, áñ ·áÝ» ѳçáñ¹ ûñí³ÝÇó ëÏë»Ýù ³ß˳ï»É: ø³ÝÇ áñ, ³Û¹ ³ß˳ï³ÝùÁ ß³ï ï³ñáÕáõÝ³Ï ¿ñ (³ÛÝï»Õ ³ÛÝù³Ý Ù³Ýñ ·áõÛù ϳñ, áñ ÝáñÙ³É éÇÃÙáí ѳßí»Éáõ ¹»åùáõÙ, ³ÛÝ ³éÝí³½Ý Ù»Ï ³ÙÇë Ï層ñ), »ë ÇÝÓ Ñ»ï ï³ñ»É ¿Ç ÙÇ ù³ÝÇ ÁÝÏ»ñÝ»ñÇ, áñå»ë½Ç û·Ý»Ý ÇÝÓ: Ø»Ï ³ÙµáÕç ûñª ÙÇÝáõë 20 ³ëïÇ׳ÝÇ ï³Ï ³ß˳ï»óÇÝù ¨ áñáß»óÇÝù Ùݳó³ÍÁ ß³ñáõÝ³Ï»É Ñ³çáñ¹ ûñÁ: ²Û¹ §Ñ³çáñ¹ ûñÁ¦ ß³ï »ñϳñ»ó, ù³ÝÇ áñ ݳËÏÇÝ ïÝûñ»ÝÝ áõ ÷áËïÝûñ»ÝÁ áñáᯐ ¿ÇÝ ë³µáï³Å ³Ý»É ¨ Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇ íñ³ ·ó»Éáí (ïÝûñ»ÝÝ ³ëáõÙ ¿ñª ÝÛáõÃ³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïáõÝ ÷áËïÝûñ»ÝÝ ¿, ÇëÏ ÷áËïÝûñ»ÝÝ ³ëáõÙ ¿ñ, áñ ÇÝùÝ ³é³Ýó ïÝûñ»ÝÇ áã ÙÇ ¹áõé ãÇ µ³óÇ), ûñ»ñÁ ÙÃÝ»óÝáõÙ ¿ÇÝ, áñå»ë½Ç Ù»Ýù Ñáõë³Ë³µ ÉÇÝ»Ýù ¨ Ó»é ù³ß»Ýù ³Û¹ ·áñÍÇó: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í, ݳËÏÇÝ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÁ ß³ï Ù³ÝÏ³Ï³Ý ï³ñµ»ñ³Ï ¿ÇÝ ÁÝïñ»É: ö³ëïáñ»Ý, »Ã» ÙÇ Ï»ñå Ù»ÏÇÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ÇÝù, ÙÛáõëÁ ã¿ñ ·³ÉÇë ¨ ѳϳé³ÏÁ: ²Û¹ Ù³ëÇÝ ï»ÕÛ³Ï å³Ñ»óÇ ê³ß³ÛÇÝ ¨ ÈÛáí³ÛÇÝ: ê³ß³Ý ³ë³ó. ·Ý³ ¹éÝ»ñÇ åÉáٵݻñÁ åáÏÇñ ¨ ÝëïÇñ ³ÛÝï»Õ: ´Ý³Ï³Ý ¿, áñ »ë ³Û¹ ù³ÛÉÇÝ ã¿Ç ·Ý³: лñÃ³Ï³Ý ³Ý·³Ù, »ñµ ³Ûó»É»óÇ ê³ß³ÛÇÝ ¨ ³ë³óÇ, áñ ËáãÁݹáïÝ»ñÁ ѳë»É »Ý ·³·³ÃݳϻïÇÝ ¨ ³ñ¹»Ý ³ÝÇÙ³ëï ¿ ÇÙ ³Ûó»ÉáõÃÛáõÝÝ ³Û¹ ã³ñ³µ³ëïÇÏ í³ÛñÁ, ݳ ÝáñÇó åݹ»ó, áñ ÙǨÝáõÛÝ ¿, ÇÝùÝ ³Û¹ ÏÝáçÁ 63


¹»Ù ¿ ¨ ³Ýå³ÛÙ³Ý »ë å»ïù ¿ ³ÛÝï»Õ ïÝûñ»Ý ÉÇÝ»Ù: ²í»É³óñ»ó ݳ¨, áñ ³Û¹ ѳñóáõÙ` »ë ǵñ ÙÇ ï»ë³Ï ÃáõÉáõÃÛáõÝ »Ù ѳݹ»ë µ»ñáõÙ ¨ ÇÝùÁ ß³ï ½³ñÙ³ó³Í ¿ ÇÝÓ íñ³, áñ »ë ã»Ù ·ÝáõÙ ¨ ·ñ³íáõÙ ³Û¹ å³ÝëÇáݳïÁ: ºë Ýñ³Ý Áݹ³Ù»ÝÝ ³ë³óÇ, áñ »ë é»Ï»ïÛáñ ã»Ù ¨ ÝÙ³Ý µ³Ý ã»Ù ³ÝÇ: ºÃ» ÝáñÙ³É Ó¨áí ãÇ ëï³óíáõÙ ³å³Ñáí»É ÇÙ ³ß˳ï³ÝùÁ, »ë ϳñáÕ »Ù ѳݷÇëï Ññ³Å³ñí»É: ö³ëïáñ»Ý, ݳ Çñ ³ÝϳñáÕáõÃÛáõÝÁ ϳ٠áã ëñï³Ýó ó³ÝϳݳÉÁ µ³ñ¹áõÙ ¿ñ ÇÙ íñ³: î»ëÝ»Éáí, áñ ϳñáÕ ¿ å³ñïáõÃÛáõÝ Ïñ»Ý, ݳËÏÇÝ ïÝûñ»ÝÁª ÈÛáí³ÛÇ ¨ ݳ˳ñ³ñÇ í³ñáñ¹Ç ÙÇçÝáñ¹áõÃÛ³Ùµ ÙïÝáõÙ ¿ ݳ˳ñ³ñÇ Ùáï ÁݹáõÝ»ÉáõÃÛ³Ý ¨ Ý»ñϳ۳óÝáõÙ, áñ »Ã» å³ÝëÇáݳïÁ ãï³Ý ÏáÉ»ÏïÇíÇÝ, ³å³ ÏáÉ»ÏïÇíÁ å³ïñ³ëï ¿ ÙÇÝ㨠åñ»½Ç¹»Ýï µáÕáù»É ¨ ÝáõÛÝÇëÏ` ÙïÝ»É Ýñ³ Ùáï ÁݹáõÝ»ÉáõÃÛ³Ý: ܳ ݳ˳ñ³ñÇÝ ³é³ç³ñÏáõÙ ¿, áñ å³ÝëÇáݳïÁ í³ñӳϳÉáõÃÛ³Ý ï³Ý ÏáÉ»ÏïÇíÇÝ: ºÃ» ѳßíÇ ³éÝ»Ýù, áñ ÙÇÝã ³Û¹ ¿É ÈÛáí³Ý ³ñ¹»Ý ÙÇ ù³ÝÇ ³Ý·³Ù ݳ˳ñ³ñÇÝ µ³ñ»Ëáë»É ¿ñ ³Û¹ ÏÝáç ѳٳñ, ³å³ ½³ñٳݳÉÇ ã¿ñ, áñ Ýñ³ í»ñçÇÝ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ ÁݹáõÝíáõÙ ¿ ݳ˳ñ³ñÇ ÏáÕÙÇó, µ³Ûó í»ñ³å³ÑáõÙáí` ÙdzÛÝ ÙñóáõÛÃÇ ÙÇçáóáí: ܳ˳ñ³ñÁ ѳÝÓݳñ³ñáõÙ ¿ ³ñ³· ϳ½Ù³Ï»ñå»É ³Û¹ ÙñóáõÛÃÁ: ²Û¹ ³Ù»ÝÇó Ñ»ïá, ê³ß³Ý ¹³ñÓÛ³É ã¿ñ ÁݹáõÝáõÙ Çñ å³ñïáõÃÛáõÝÁ ¨ ÇÝÓ ³ëáõÙ ¿ñ. ¹áõ »ë ïÝûñ»ÝÁ (ã¿ áñ, Áëï ÈÛáí³ÛÇ ³ë»Éáõ, »ë ³ñ¹»Ý Ññ³Ù³Ý³·ñí³Í ¿Ç áñå»ë ïÝûñ»Ý, ÇëÏ ÙÇ ùÇã ³í»ÉÇ áõß å³ñ½í»Éáõ ¿ñ, áñ ÷³ëï³ÃÕóÛÇÝ áã ÙÇ Ññ³Ù³Ý ¿É ãϳ, áõÕÕ³ÏÇ ÈÛáí³Ý Áëï Çñ ³ß˳ï³á×Ç` µ³Ý³íáñ µÉ»ýÝ»ñ ¿ñ ³ÝáõÙ), ·Ý³ ѳݷÇëï ³ß˳ïÇñ: ØñóáõÛÃÇ Ñ»ï ϳåí³Í Ç٠ѳñóÇÝ, ê³ß³Ý å³ï³ë˳ݻó. §Ù»Ï ¿, å»ïù ¿ ³ÛÝå»ë ³Ý»Ù, áñ ÙñóáõÛÃÝ áõñÇß ýÇñÙ³ ß³ÑǦ: Æ٠ϳñÍÇùáí, Ñ»Ýó ê³ß³Ý ¿É ³Ù»Ý ÇÝã ³ñ»ó, áñ µ³óÇ Ý³ËÏÇÝ ÏáÉ»ÏïÇíÇ Ñ³ÛïÇó, áõñÇß áã ÙÇ Ñ³Ûï ãÉÇÝÇ ¨ Ýñ³Ýù ¿É Ñ»ßïáõÃÛ³Ùµ` Çñ»Ýó Ó»éÝïáõ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí §ß³Ñ»óÇݦ ÙñóáõÛÃÁ: ²Ù»Ý ÇÝã Ñ»Ýó ³Û¹å»ë ¿É »Õ³í: ØÇ ù³ÝÇ ûñÇó, »ñµ ¹³ñÓÛ³É ï»ë³ ê³ß³ÛÇÝ ¨ ½³ñÙ³Ýùë ѳÛïÝ»óÇ ³×áõñ¹Ç í»ñ³µ»ñÛ³É, ݳ ³ë³ó. ï»ë³ñ 㿱, ùá ÃáõÉáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí ÇÝã »Õ³í: ²Û¹ å³ÑÇÝ ³Ï³Ù³ÛÇó ÑÇß»óÇ ¶ñÇ·áñÇ ¼áñÇÝÇ §Øáé³Ý³É лñáëïñ³ïÇݦ ѳÝ׳ñ»Õ åÇ»ëÇ Ñ»ï¨Û³É ïáÕ»ñÁ. §Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ÉÏïÇáõÃÛáõÝÁ ²ëïí³ÍÝ»ñÇó ½áñ³íáñ ¿¦: гëϳó³ ݳ¨, û ³Û¹ Ëáëù»ñÝ ÇÝãù³Ý ѳñÇñ »Ý ÇÙ ÁÝÏ»ñ ê³ß³ÛÇ í³ñÙáõÝùÇÝ: ºë ³ñ¹»Ý ·Çï»Ç ê³ß³ÛÇ í»ñ³µ»ñÙáõÝùÝ ÇÙ Ýϳïٳٵ, µ³Ûó áõ½áõÙ ¿Ç ÙÇÝ㨠í»ñç å³ïé»É Ýñ³ ¹ÇÙ³ÏÁ: ¶Ý³óÇ Ýñ³ Ùáï ¨ ³ë³óÇ. ÑÇÙ³ »ë DZÝ㠳ݻÙ, áñÇÝ Ý³ å³ï³ë˳ݻó. ¹áõ ѳݷÇëï Ùݳ, ù»½ áõñÇß ·áñÍ Ïï³Ýù (Ý»ñëáõÙë ³ñ¹»Ý ѳñÛáõñ»ñáñ¹ ³Ý·³Ù ÍÇͳÕáõÙ ¿Ç Ýñ³ ³ë³ÍÝ»ñÇ íñ³): ÆÝãáõ ³Ûë µáÉáñÁ ³Ûëå»ë Ù³Ýñ³Ù³ëÝáõÃÛ³Ùµ Ýϳñ³·ñ»óÇ: àã Ýñ³ ѳٳñ, áñ »ë ÙݳóÇ ³é³Ýó ³ß˳ï³Ýù ϳ٠Éñçáñ»Ý ïñ³Ù³¹ñí»É ¿Ç ³Ýå³ÛÙ³Ý ¹³éÝ³É å³ÝëÇáݳïÇ ïÝûñ»Ý ¨ ù³ÝÇ áñ ã»Õ³í, »ë ¿É ݻճó³Í ·ñáõÙ »Ù: àã, ¨ ѳ½³ñ ³Ý·³Ù áã: ²Ûë µáÉáñÁ »ë ·ñáõÙ »Ù, áñå»ë½Ç ÁÝûñóáÕÝ Çٳݳ, 64


áñ ÇÙ ÁÝÏ»ñ ê³ß³Ý` Ýáñ ѳۻñÇ ³ÛÝ ÷³ÛÉáõÝ ûñÇݳÏÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿, áñáÝù ù³ÝÇ ¹»é å³ßïáÝ ãáõÝ»Ý` ùá ÁÝÏ»ñÝ »Ý, ù»½ ѳٳñ áñáß µ³Ý»ñ` ³Ý߳ѳËݹÇñ ϳݻÝ, µ³Ûó Ñ»Ýó å³ßïáÝÇ ³Ýó³Ý, ÏëÏë»Ý ˳µ»É, ï³Ý»É, µ»ñ»É, ˳ճÉáí ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý ³ÛÝ É³ñÇ íñ³, áñ ¹áõ Çñ»Ý »ñµ»ù ã»ë ϳëϳÍÇ: ²Ûë ³Ù»ÝÇ Ù»ç ³Ñ³íáñÝ ³ÛÝ ¿, áñ Ù»ñ å³ßïáÝÛ³ ÁÝÏ»ñÝ»ñÁ ѳë³ñ³Ï ÙÇ µ³Ý ã»Ý ѳëϳÝáõ٠ϳ٠óáõÛó »Ý ï³ÉÇë, áñ ã»Ý ѳëϳÝáõÙ. ÇÝãå»ë Ͻ·³ÛÇÝ Çñ»Ýù, »Ã» Çñ»Ýó Ñ»ï ÝáõÛÝ Ï»ñå í³ñí»ÇÝ: ²Û¹å»ë í³ñíáÕÝ»ñÇÝ Ýñ³Ýù ѳëï³ï ³Ý³ñ·³ÝùÇ ëÛáõÝÇÝ Ï·³Ù»ÇÝ` µ³½Ù³ÃÇí Ñá۳ϻñï ³é³ëå»ÉÝ»ñ ÑÛáõë»Éáí ÁÝÏ»ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ØÇ Ëáëùáí, Ýáñ ѳۻñÇ Ñ»ï ÁÝÏ»ñáõÃÛáõÝÁ` ѳÝÓÇÝ ÇÙ ÁÝÏ»ñ ê³ß³ÛÇ, ß³ï ÝÙ³Ý ¿ ¹åñáóáõÙ Ù»ñ ³Ýó³Í ³ñçÇ ÁÝÏ»ñáõÃÛ³ÝÁ: ²÷ëáë, áñ ÇÙ §ï³Õ³Ý³íáñ¦ ÁÝÏ»ñ ê³ß³Ý ¹åñáóáõ٠ɳí ã¿ñ ѳëϳó»É ³Û¹ å³ïÙí³ÍùÁ, ãÝ³Û³Í Ñ³Ùá½í³Í »Ù, áñ Ñ»Ýó ³Û¹ ¹³ëÇó ݳ ·»ñ³½³Ýó ·Ý³Ñ³ï³Ï³Ý ¿ñ ëï³ó»É: лÝó ³Ûëå»ë ¿É ³í³ñïí»ó Ç٠ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ÇÙ §ÁÝÏ»ñ¦ ê³ß³ÛÇ Ñ»ï: ºñÏñáñ¹Á` ³Û¹ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ·ÇïáõÃÛ³Ý ¨ ÏñÃáõÃÛ³Ý ÷áËݳ˳ñ³ñ, ýǽ-ٳà ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹áÏïáñ гÏᵠгÏáµÛ³ÝÝ ¿ñ, áñÇ Ñ»ï ÇÙ §Ùï»ñÙáõÃÛáõÝÁ¦ ÝáõÛÝå»ë ëÏëí»É ¿ñ ß³ï í³Õáõó` 1975Ãí³Ï³ÝÇó, »ñµ ݳ ÁݹáõÝí»ó ºñ¨³ÝÇ ä»ï³Ï³Ý гٳÉë³ñ³ÝÇ Ù»Ë³ÝÇϳٳûٳïÇÏ³Ï³Ý ý³ÏáõÉï»ï, áñï»Õ »ë ³ñ¹»Ý »ñÏñáñ¹ ÏáõñëÇ áõë³ÝáÕ ¿Ç: ÆѳñÏ», ³ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï Ùïùáíë µÝ³í ã¿ñ ³ÝóÝÇ, áñ ÇÙ ÏÛ³ÝùáõÙ »ñµ¨¿ ÇÝã-áñ µ³Ýáí §Ï³Ëí³Í¦ ÏÉÇݻ٠Ýñ³ÝÇó ¨ Ý³ ¿É ÇÝÓ Ñ»ï Ïí³ñíÇ ×Çßï ³ÛÝå»ë, ÇÝãå»ë ѳٳñÛ³ ³Ù»Ý å³ßïáÝÛ³ í³ñíáõÙ ¿ ³ÝͳÝáà ٳñ¹áõ Ñ»ï: 2001Ã. ÑáõÝÇë ³ÙëÇÝ ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù` Ù»Í ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ (Ù»ñÅí»Éáõ íï³Ý·Ç ³ÙáÃÇó áïù»ñë ѳ½Çí ¿ÇÝ ·ÝáõÙ) ·Ý³óÇ Ýñ³ Ùáï` ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³ñóáí: ²ë³óÇ. гÏáµ ç³Ý ³Ûë å³ÑÇÝ ³ß˳ï³Ýù ãáõݻ٠¨ ¹ÇÙáõÙ »Ù ùá û·ÝáõÃÛ³ÝÁ: ܳ áõß³¹Çñ Éë»ó ¨ ³ë³ó. ²Ý³Ý ç³Ý ѳñó ãϳ, ³éç¨áõÙ ÁݹáõÝ»ÉáõÃÛ³Ý ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý, ß³ï-ß³ï ͳÝñ³µ»éÝí³Í »Ù, ÃáÕ ¹ñ³Ýù ³í³ñïí»Ý, ÏѳݹÇå»Ýù ¨ »ë ù»½ ïÕ³Ù³ñ¹áõ Ëáëù »Ù ï³ÉÇë, áñ ùá ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³ñóÁ ÏÉáõÍ»Ù: ²ÛÝå»ë áñ, ÑÇÙ³ ѳݷÇëï ·Ý³ ¨ ëå³ëÇñ ÇÙ ½³Ý·ÇÝ: Þ³ï á·¨áñí³Í, ѳñÛáõñ ïáÏáë ѳÙá½í³ÍáõÃÛ³Ùµ ¹áõñë »Ï³ Ýñ³ ÙáïÇó, Ùï³Í»Éáí ÙdzÛÝ ÙÇ µ³Ý. Ñ³É³É ¿ ù»½, Ñá·»µ³ÝÇ Ýñµ³ÝϳïáõÃÛáõÝ áõÝ»ë: ¾¹ Ñëϳ Ù³ñÙÝǹ Ù»ç áÝó áñ ÷áùñ ¿ñ»Ëáõ ÷ËñáõÝ ëÇñï ¹ñ³Í ÉÇÝÇ: ²Û¹ å³ÑÇÝ ÇÝÓ ÃíáõÙ ¿ñ, áñ ²ëïí³Í Ýñ³Ý Çñ µáÛÇ áõ ù³ßÇ Ñ³Ù»Ù³ï ¿É µ³ñáõÃÛáõÝ ¿ ïí»É ¨ ѳí³Ý³µ³ñ` ݳ ³Û¹å»ë ÁݹáõÝáõÙ ¨ ׳ݳå³ñÑáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ ÇÝÓ, ³ÛÉ` µáÉáñÇÝ: Øï³ÍáõÙ ¿Ç, áñ Ýñ³ µ³ñáõÃÛáõÝÁ Ù»ñ ųٳݳÏÝ»ñÇÝ ã³÷³½³Ýó ³ÝѳñÇñ ¿ ¨ ¹ñ³Ýáí` ÙÇ ·»Õ»óÇÏ ûñ ݳ Çñ §ïáõÝÁ Ïù³Ý¹Ç¦, áñÇ å³ï׳éáí Ýñ³Ý ѳëï³ï ³ß˳ï³ÝùÇó ϳ½³ï»Ý, ù³ÝÇ áñ ݳ` ¹ñ³Ýáí ˳ËïáõÙ ¿ñ å³ßïáÝ۳ݻñÇ Ñ³Ù³ñ ·áñÍáÕ, 65


µ³Ûó ã·ñí³Í ûñ»ÝùÝ»ñÇ µ³ñáõÃÛ³Ý ã³÷Á, áñÁ ß³ï ³í»ÉÇ ³ÝÝ»ñ»ÉÇ ¿, ù³Ý Ù»Í ã³÷»ñÇ Ñ³ëÝáÕ Ï³ß³éù í»ñóÝ»ÉÁ: ÀݹáõÝ»ÉáõÃÛ³Ý ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³í³ñïí»óÇÝ, µ³Ûó гÏáµÇó ³Û¹å»ë ¿É ½³Ý· ãëï³ó³: Øï³ÍáõÙ ¿Ç, ¹» µ³ñÓñ å³ßïáÝÛ³ ¿, ·ÉËÇÝ ÉÇùÁ ·áñÍ»ñ »Ý ó÷í³Í, »ñ¨Ç ųٳݳÏÁ ãÇ µ³í³Ï³Ý³óÝáõÙ, ÙÇ ûñ Ͻ³Ý·Ç ¿ÉÇ: ijٳݳÏÝ ³ÝóÝáõÙ ¿ñ ¨ ÙÇ µ³Ý ¿ñ ÙdzÛÝ Ñ³ëï³ï ýÇùëíáõÙ. å³ñïù»ñë ûñ-ûñÇ ³í»É³ÝáõÙ ¿ñ (»Ã» ÇѳñÏ», å³ñïù ïíáÕ Ï³ñ, ù³ÝÇ áñ ·Ý³Éáí` å³ñïù ïíáÕÝ»ñÇ ß³ñù»ñÁ ÝáõÛÝå»ë Ýáëñ³ÝáõÙ ¿ñ): ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, »ë ѳٳéáñ»Ý ß³ñáõݳÏáõÙ ¿Ç ëå³ë»É Ýñ³ ½³Ý·ÇÝ ¨ ÇÝùë ã¿Ç ½³Ý·³Ñ³ñáõ٠ϳ٠·ÝáõÙ Ýñ³ Ùáï, áñå»ë½Ç ã˳Ëï»Ù Ù»ñ å³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝÁ: úñ»ñÁ ÃéãáõÙ ¿ÇÝ` ³í»É³óÝ»Éáí Ñáõë³Ñ³ïáõÃÛ³Ýë ã³÷Á: àõ ÙÇ ûñ ¿É ã¹ÇÙ³ó³, í»ñ ϳó³ áõ ·Ý³óÇ Ýñ³ Ùáï: ܳ ÝáõÛÝ ç»ñÙáõÃÛ³Ùµ ÁݹáõÝ»ó ÇÝÓ, ѳñóÝ»Éáí. DZÝã ϳ ²Ý³Ý ç³Ý, å³ïÙÇñ: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í, »ë ÙÇ å³Ñ ß÷áÃí»óÇ, áñáíÑ»ï¨ ÇÝÓ ÃíáõÙ ¿ñ, áñ ³Û¹ ѳñóÁ »ë å»ïù ¿ Ýñ³Ý ï³ÛÇ: Þ÷áÃÙáõÝùë ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ ѳÕóѳñ»óÇ ¨ å³ï³ë˳ݻóÇ. Ñ»ã…, µ³Ý ãϳ, áõÕÕ³ÏÇ »Ï³ ÇٳݳÙ, û DZÝã ϳ: ܳ Éë»ó ÇÝÓ ¨ ³ë³ó. Ñ»ã, µ³Ý ãϳ, ³åñáõÙ »Ýù ¿ÉÇ: ¸ñ³ÝÇó ÇÙ íÇ׳ÏÝ ¿É ³í»ÉÇ í³ï³ó³í, ù³Ý½Ç ã·Çï»Ç, û ÇÝã Ëáë»Ù: àõÅ»ñÇ ·»ñ³·áõÛÝ É³ñáõÙáí ßïÏ»óÇ ÇÝÓ ¨ ѳñóñÇ. гÏáµ ç³Ý, µ³ ¿Ý ·áñÍÇó DZÝã ϳ: à±ñ ·áñÍÇó,- ³ë³ó ݳ ¨ ·ÉáõËÁ Ï³Ë ß³ñáõݳϻó ·ñ»ÉÁ: ºë í»ñçݳϳݳå»ë è³Ã³÷ »Õ³ áõ Ùï³Í»óÇ. Ë»Õ× Ð³Ïáµ, ³ÛÝù³Ý ¿ ³ß˳ïáõÙ, áñ Ñá·Ý³ÍáõÃÛáõÝÇó ÑÇßáÕáõÃÛáõÝÁ ÉñÇí ˳Ùñ»É ¿ áõ Ù»Í ó³í ½·³Éáí ³ë³óÇ. гÏáµ ç³Ý, ¿Ý ·áñÍÇó ¿ÉÇ, áñ ÁݹáõÝ»ÉáõÃÛ³Ý ùÝÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ñ»ïá å»ïù ¿ ³ë»Çñ: г…, ²Ý³Ý ç³Ý, ·Çï»ë` ¹»é µ³Ý ãϳ, µ³Ûó ѳÙá½í³Í »Ù, áñ ³Ýå³ÛÙ³Ý ÙÇ µ³Ý ÏÉÇÝÇ ¨ »ë ù»½ Ͻ³Ý·»Ù: ²ÛÝå»ë áñ, ¹áõ ѳݷÇëï ·Ý³: ºë ÉÇáíÇÝ ½³ñÙ³ó³Í, µ³Ûó ¨ ³Û¹ å³ÑÇÝ áõñÇß ×³ñ ãáõݻݳÉáí, ¹áõñë »Ï³ áõ ·Ý³óÇ: ºë ù³ÛÉáõÙ ¿Ç ¨ ÇÙ ·Ý³Éáõ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ ³í»ÉÇ ß³ï ÝÙ³ÝíáõÙ ¿ñ ³ÝѳÛïáõÃÛ³ÝÁ: ²Ýó³Ý ¨ë ß³ï ³ÙÇëÝ»ñ, Çñ³íÇ׳ÏÁ áñ¨¿ Ï»ñå ã¿ñ ÷áËíáõÙ ¨ ëïÇåí³Í »Õ³ ¹³ñÓÛ³É ·Ý³É Ýñ³ Ùáï: ¶Ý³Éáõó ³é³ç Ùï³ÍáõÙ ¿Ç. »Ã» ³Ûë ³Ý·³Ù ¿É ÝáõÛÝ Ó¨áí í³ñíÇ, ³Ýå³ÛÙ³Ý Ï³ë»Ù` ÇÝã-áñ Ù»çë ϳ ¨ ѳݷÇëï ËÕ×áí ÏÑ»é³Ý³Ù Ýñ³ÝÇó áõ ³Û¹ ѳñóÝ ¿É Ïѳٳñ»Ù Çëå³é ÷³Ïí³Í: ø³ñïáõÕ³ñáõÑÇÝ ½»Ïáõó»ó ÇÙ ·³Éáõ Ù³ëÇÝ: ܳ ù³ñïáõÕ³ñáõÑáõ ÙÇçáóáí ѳÕáñ¹»ó ÇÝÓ, áñ ¹»é ÝáñáõÃÛáõÝ ãϳ, Ñ»Ýó áñ ÉÇÝÇ, Ͻ³Ý·Ç: ²ÛÝå»ë áñ, »ë ǽáõñ ¿É Ý»ÕáõÃÛáõÝ »Ù ù³ß»É ¨ ѳë»É ݳ˳ñ³ñáõÃÛáõÝ: ´³Ûó »ë ѳٳéáñ»Ý åݹ»óÇ, áñ áõñÇß Ï³ñ¨áñ µ³Ý»ñ ¿É áõݻ٠³ë»Éáõ, ³ÛÝå»ë áñ, áõ½áõÙ »Ù ³Ýå³ÛÙ³Ý Çñ»Ý ï»ëÝ»É: 25 ï³ñí³ Ï³åÁ ëïÇå»ó Ýñ³Ý, áñ ׳ñ³Ñ³ïÛ³É Ï»ñåáí ÁݹáõÝÇ ÇÝÓ: Æñ»Ý Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ á×áí, ݳ ç»ñÙáñ»Ý ¹ÇÙ³íáñ»ó ÇÝÓ` ÝáñÇó ï³Éáí ÝáõÛÝ Ñ³ñóÁ. DZÝã ϳ ²Ý³Ý ç³Ý: àãÇÝã, áõÕÕ³ÏÇ áõ½áõÙ »Ù ÙÇ ù³ÝÇ ñáå» ù»½ Ñ»ï Ëáë»É: г, Ç ¹»å, ë³ í»ñçÇÝ ³Ý·³ÙÝ ¿,-³ë³óÇ »ë, ¿É ã»Ù ·³Éáõ, ³ÛÝå»ë áñ, ϳñáÕ 66


»ë ѳݷÇëï ÉÇÝ»É: ƱÝã »ë ³ëáõÙ ²Ý³Ý ç³Ý, ÇÝãù³Ý áõ½áõÙ »ë ³ñÇ, ѳñó ãϳ: àõÕÕ³ÏÇ, ùá ѳٳñ »Ù ³ëáõÙ, Ý»ÕáõÃÛáõÝ »ë ù³ßáõÙ áõ ³Ûëù³Ý ׳ݳå³ñÑ ÏïñáõÙ: ¸áõ ѳݷÇëï ·Ý³, »ë ù»½ Ͻ³Ý·»Ù: ºë ÏïñáõÏ ³ë³óÇ. гÏáµ ç³Ý, ·Çï»ë ÇÝã. »Ã» áõ½áõÙ »ë ¨ ϳñáÕ »ë, ³å³ ÉáõÍÇñ ³Û¹ ѳñóÁ, »Ã» áã, áõÕÕ³ÏÇ ³ë³ ã»Ù áõ½áõ٠ϳ٠ã»Ù ϳñáÕ: гÙá½í³Í »ÕÇñ, »ë ù»½³ÝÇó ã»Ù ݻճݳ ¨ ¹³ ãÇ ³½¹Ç Ù»ñ ѻﳷ³ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³: ²Ý³Ý ç³Ý, ¿¹ DZÝã »ë ³ëáõÙ, µ³ ³Ùáà 㿱, áñ Ù»ñ Ù»ç ³ÛëåÇëÇ Ëáë³ÏóáõÃÛáõÝ ¿ ·ÝáõÙ: ºë ù»½ ïÕ³Ù³ñ¹áõ Ëáëù »Ù ïí»É, ³ÛÝå»ë áñ, ÇÙ ËáëùÇ ï»ñÝ »Ù: г٠¿É, Éë³Í ÏÉÇÝ»ë, áñ Ù»ñ ÁÝÏ»ñ ¶³íñáõßÇÝ áõ½áõÙ »Ý Ýß³Ý³Ï»É Ù³Ýϳí³ñųϳÝÇ é»Ïïáñ áõ »Ã» ÝáõÛÝÇëÏ áõñÇß áã ÙÇ ï»Õ, ³å³ ·áÝ» ³ÛÝï»Õ ù»½ Ïï»Õ³íáñ»Ýù, ³ÛÝå»ë áñ, ѳݷÇëï ·Ý³ áõ ëå³ëÇñ ÇÙ ½³Ý·ÇÝ: êáíáñ³Ï³ÝÇ å»ë, ÙÇ ù³ÝÇ ³ÙÇë ëå³ë»Éáõó ¨ ½³Ý· ãëï³Ý³Éáõó Ñ»ïá, ÝáñÇó ·Ý³óÇ Ýñ³ Ùáï (³ë»Ù áñ, ³Û¹ ³ÙÇëÝ»ñÇ ÙÇ³Ï ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿ñ, áñ ¶³íñáõßÇÝ ³ñ¹»Ý Ýß³Ý³Ï»É ¿ÇÝ é»ÏïáñÇ å³ßïáÝáõÙ, ë³Ï³ÛÝ Ù³Ýϳí³ñųϳÝáõÙ Ýñ³ ¹»Ù µáÕáùÇ Ù»Í ³Ïódzݻñ ¿ÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñå»É, ³ÛÝå»ë áñ, Ýñ³ ·ÉáõËÝ Çñáù ß³ï ˳éÝ ¿ñ): ÀݹáõÝ»ó ¨ Ñ³ñóñ»ó. DZÝã ϳ ²Ý³Ý ç³Ý: ²ë³óÇ áãÇÝã, áõÕÕ³ÏÇ áõ½áõÙ »Ù ÇٳݳÉ, û Ù»ñ ÁÝÏ»ñ ¶³íñáõßÇÝ ÇÝãá±í ϳñáÕ »Ù û·ï³Ï³ñ ÉÇÝ»É: ⿱ áñ, »ë ³ÛÝï»Õ áñáß³ÏÇ Ï³å»ñ áõÝ»Ù, áõë³ÝáÕáõÃÛ³Ý Ñ»ï ³é³í»É ¨ë, ù³ÝÇ áñ ÇÙ »ñÏáõ »ñ»Ë³Ý»ñÝ ³ÛÝï»Õ »Ý ëáíáñáõÙ: àãÇÝã ѳñϳíáñ ã¿, ³Ù»Ý ÇÝã ÏѳñÃíÇ, ¹áõ ѳݷÇëï Ùݳ: ´³ åÇïÇ Ñ³ñÃíÇ, µ³ áÝó,-ÙÇ ï»ë³Ï ÇÝùݳ·áÑ ³ë³ó ݳ: ÎÝíÝí³Ý, ÏÝíÝí³Ý áõ ӻݻñÁ ÏÏïñ»Ý ¨ Ñ»Ýó ¿¹ Å³Ù³Ý³Ï ¿É ù»½ ¶³íñáõßÇÝ Ùáï ·áñÍÇ ÏÝ߳ݳϻÝù, µ³ áÝó (Ýñ³ ¹»ñÁ ß³ï Ù»Í ¿ñ ¶³íñáõßÇÝ Ý߳ݳÏÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ): ²Ýó³í ¨ë ÙÇ ù³ÝÇ ³ÙÇë: سÝϳí³ñųϳÝáõÙ ³Ù»Ý ÇÝã ˳˳ݹí»ó: ¶³íñáõßÇÝ áã ÙdzÛÝ Ñ³Õûó, ³ÛÉ áñáß Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó ¹³ñÓ³í ÁÝïñáíÇ é»Ïïáñ, áñÇ å³ñ³·³ÛáõÙ ³ñ¹»Ý` ÙÇÝÇÙáõÙ 5 ï³ñÇ µáÉáñ íï³Ý·Ý»ñÁ »ï¨áõÙ ¿ÇÝ ÙݳÉáõ: êÏë»óÇ ÇÝùë Ñ»ï³ùñùñí»É, û ٳݳϳí³ñųϳÝáõÙ ÇÝã ѳñÙ³ñ ³ß˳ï³Ýù ϳ ÇÝÓ Ñ³Ù³ñ, áñå»ë½Ç ÏáÝÏñ»ï §åɳÝáí¦ ·Ý³Ù гÏáµÇ Ùáï ¨ ³é³ç³ñÏ»Ù. ³Ûë ·áñÍ»ñÇó Ù»ÏÝ áõ Ù»ÏÝ »Ù áõ½áõÙ: ¶Ý³óÇ ¨ ³é³ç³ñÏ»óÇ: ܳ ³ë³ó. ѳñó ãϳ, ùá ³å³·³ ß»ýÇÝ` â÷ɳËÛ³Ý Ðñ³ãÇÝ (áñÇ Ñ»ï »ë ³ñ¹»Ý Ëáë»É ¿Ç ¨ ݳ ÇÝÓ ³ë»É ¿ñ. ²Ý³Ý ç³Ý ùá ѳٳñ ѳñó ãϳ, »ë ѳٳӳÛÝ »Ù, ù³ÝÇ áñ Ý³Ë Ù»Ýù ÁÝÏ»ñÝ»ñ »Ýù, µ³óÇ ¹³ ¿É, ù»½ ׳ݳã»Éáí` ¹áõ ³Û¹ ·áñÍÁ ÷³ÛÉáõÝ Ï³Ý»ë, ³ÛÝå»ë áñ, ÃáÕ Ð³ÏáµÁ ÙÇ Ñ³ï é»ÏïáñÇÝ ½³Ý·Ç) ³ë³ гÏáµÁ ѳٳӳÛÝ ¿` ÃáÕ ³Ý»Ý: γ٠¿É ³ë³, ÃáÕ ÙÇ Ñ³ï ÇÝÓ ½³Ý·Ç, »ë Ýñ³Ý ÇÝã-áñ å»ïù ¿ ϳë»Ù: ²ÛÝå»ë áñ, ѳñó ãϳ: 67


â·Çï»Ù, Ýñ³Ýù Çñ³ñ Ñ»ï Ëáë»óÇÝ, û áã, µ³Ûó ÇÝÓ ³ë³óÇÝ, áñ ³Û¹ ѳëïÇùÇ Ñ³í³ÏÝáñ¹Ý ³Ýå³ÛÙ³Ý Ù³Ýϳí³ñųϳÝÇó å»ïù ¿ ÉÇÝÇ, é»ÏïáñÝ ¿ ³Û¹å»ë áõ½áõÙ: ºë ·Ý³óÇ Ð³ÏáµÇ Ùáï å³ñ½»Éáõ, û ³Û¹ DZÝã ˳ջñ »Ý ï³ÉÇë, ³ÛëÇÝùÝ` í»ñç³å»ë ÇÝùÁ ÉáõÍ»Éáõ ¿ ³Û¹ ѳñóÁ, û± áã: гÏáµÝ ³ë³ó. µ³ ·Çï»±ë ²Ý³Ý ç³Ý, é»ÏïáñÝ ³Û¹å»ë ¿ áõ½áõÙ: ÖÇßï ¿, »Ã» »ë ß³ï áõ½»Ý³Ù` ϳñáÕ »Ù ëïÇå»É Ýñ³Ý, µ³Ûó ¹» ѳëϳÝáõÙ »ë, ³ÛÝù³Ý ¿É ѳñÙ³ñ ã¿: ÐÇÙ³ »ë DZÝ㠳ݻÙ,- ѳñóñ»óÇ Ð³ÏáµÇÝ: ØÇ µ³Ý ϳݻÝù ²Ý³Ý ç³Ý, ¹áõ ѳݷÇëï ·Ý³ ïáõÝ ¨ ëå³ëÇñ ÇÙ ½³Ý·ÇÝ: ìÇñ³íáñ³Ýùë ïÇ»½»ñù ¿ñ ѳëÝáõÙ: Øï³ÍáõÙ ¿Ç. ÙÇû± üǽ-ٳà ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹áÏïáñ, ÷áËݳ˳ñ³ñ гÏᵠгÏáµÛ³ÝÝ ³ÛÝù³Ý í³ËÏáï ¿, áñ ãÇ Ï³ñáÕ³ÝáõÙ ÇÝÓ áõÕÇÕ ³ë»É. ·Çï»ë ÇÝã ϳ, ³Û ÁÝÏ»ñ, ã»Ù áõ½áõ٠ϳ٠ã»Ù ϳñáÕ, ³ñÇ ÇÝÓ³ÝÇó Ó»é ù³ßÇñ, áñÝ Ç٠ϳñÍÇùáí` ³Û¹ å³ÑÇ Ñ³Ù³ñ ³Ù»Ý³×Çßï ÉáõÍáõÙÁ ÏÉÇÝ»ñ: ºë Éáõé ¹áõñë »Ï³ Ýñ³ ÙáïÇó` Ý»ñëë ¹³ï³ñÏáõÃÛ³Ý ÉÇ ½·³óáõÙáí: гí³ïÝ ÇÙ Ù»ç ÙÇ ù³ÝÇ Ï³ñ·áí Çç»É ¿ñ` Çñ ·ñ³í³Í Ùßï³Ï³Ý ï»ÕÇó: ܳ ³ñ¹»Ý í»ñçÇÝ ï»ÕáõÙ ¿ñ…

68


²ðî²êàìàð زð¸À ÐáÕ³·Ý¹Ç íñ³ ³åñáÕ µ³½Ù³ÙÇÉÇáÝ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ù»ç ÉÇÝáõÙ »Ý ³ÝѳïÝ»ñ, áíù»ñ Çñ»Ýó ï»ë³Ïáí µ³í³Ï³ÝÇÝ ³é³ÝÓݳÝáõÙ ¨ ï³ñµ»ñíáõÙ »Ý ÏáÕùÇÝÝ»ñÇó: ²Ñ³ ¨, ³Ûë å³ïÙí³ÍùáõÙ ËáëùÁ ·Ý³Éáõ ¿ ¹ñ³ÝóÇó Ù»ÏǪ ÙÇ ³Ýëáíáñ, Ññ³ß³ÉÇ Ù³ñ¹áõ` гÛñ³å»ïÛ³Ý Úáõñ³ÛÇ Ù³ëÇÝ: ²Ûëï»Õ Áݹ³Ù»ÝÁ Ëáëù Ϸݳ Úáõñ³ÛÇ ¹ñ³Ï³Ý ѳïϳÝÇßÝ»ñÇ ³ëïÕ³µáõÛÉǪ ÙÇ ÷áùñÇÏ ÷ÝçÇ Ù³ëÇÝ: ºí ³Ûëå»ë, Ù»ñ ³é³çÇÝ ß÷áõÙÝ ëÏëí»É ¿ ºñ¨³ÝÇ ä»ï³Ï³Ý гٳÉë³ñ³ÝáõÙ áõë³Ý»Éáõ ï³ñÇÝ»ñÇó: øÇã ¿ ³ë»É, áñ ݳ ß³ï ϳٻóáÕ, Ù³ñ¹³Ùáï, ËÕ×áí, ³é³ï³Ó»éÝ, µ³ñÇ Ù³ñ¹ ¿, ³ÛÉ Áݹ³Ù»ÝÁ ÷áñÓ Ï³ñíÇ Ï³Ý· ³éÝ»É Ýñ³ ëï³Ý¹³ñïÇó ¹áõñëª ÙÇ ù³ÝÇ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ Ñ³ïϳÝÇßÝ»ñÇ íñ³: Ø»Í Ñ³ßíáí, Úáõñ³Ý Ù»ñ ÝÙ³Ý ÙÇ Ù³ñ¹ ¿ ¨ ß³ï áõñ³Ë »Ù, áñ Ýñ³ ïÇåÇ Ù³ñ¹Ý ³Ûëûñ ݳ¨ å³ßïáÝ ¿ í³ñáõÙ ¨ Çñ å³ßïáÝ»Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ µ³ó³ñÓ³Ï ûµÛ»ÏïÇí ¿ í³ñíáõÙ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÝͳÝáà ٳñ¹Ï³Ýó Ýϳïٳٵ: ÆѳñÏ», Ñݳñ³íáñ »Ý ¹»åù»ñ, »ñµ ݳ ÷áñÓǪ ٻͳ·áõÛÝ ç³Ýù»ñ ·áñͳ¹ñ»Éáí û·Ý»É Çñ ÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ áõ Ùï»ñÇÙÝ»ñÇÝ, ë³Ï³ÛÝ áã ÙÇ ¹»åùáõ٠ݳ ãÇ ËáãÁݹáïáõÙ ³ÝͳÝáÃÇÝ: ÆÝãåÇëÇ ·³ÛóÏÕÇã å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ¿É ³é³ç³¹ñíÇ Ýñ³Ý, ÙǨÝáõÛÝ ¿ ݳ Çñ ËÕ×ÇÝ Ñ³Ï³é³Ï ù³ÛÉ»ñ ãÇ ³ÝáõÙ, »Ã» ÝáõÛÝÇëÏ Ù»Í³·áõÛÝ Ïáñáõëï áõݻݳ ¹ñ³ å³ï׳éáí: Üñ³ ѳٳñ ³Ù»Ý³Ã³ÝÏÁª Çñ ëϽµáõÝùÝ»ñÇÝ Ñ³í³ï³ñÇÙ ÙݳÉÝ ¿: ܳ ½³ñÙ³Ýù ³é³ç³óÝáÕ ³ëïÇ׳ÝÇ ËáñÁ ¨ Éé³ÏÛ³ó Ù³ñ¹ ¿: Üñ³ ËáñÑñ¹³íáñ ÉéáõÃÛ³Ý Ù»çª ½áõ·³Ñ»é ÁÝóóáÕ ËáñÁ í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñ³Ý ϳ: ºÃ» å³ï³ÑáõÙ ¿, áñ ÇÝã-áñ ѳñóáí ÝáõÛÝÇëÏ Ù»ñÅáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõÝ, ³å³ ³Û¹ Ù³ñ¹Á »ñµ»ù ãÇ Ý»Õ³ÝáõÙ Ýñ³ÝÇó, ù³ÝÇ áñ íëï³Ñáñ»Ý ѳëϳÝáõÙ ¿, áñ Úáõñ³Ý áõÕÕ³ÏÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»ñ û·Ý»Éáõ: Üñ³ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ý»ÝáÙ»ÝÁ ϳ۳ÝáõÙ ¿ Ýñ³ÝáõÙ, áñ µ³ñÇ ¿ ¨ ϳٻóáÕ: ºÃ» áõÝ»ÝáõÙ ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ, ³å³ ³é³Ýó ³ÏÝϳÉÇùÝ»ñǪ ϳñ»ÏÇó ¨ û·ï³Ï³ñ ¿ ÉÇÝáõÙ ÝáõÛÝÇëÏ ³ÝͳÝáà ٳñ¹Ï³Ýó: Ø»ñ ½ñáõÛóÝ»ñÇó Ù»ÏÇ Å³Ù³Ý³Ï Ý³ ³ÛëåÇëÇ ÙÇï ³ñï³Ñ³Ûï»ó. §Ù»Ýùª ٳûٳïÇÏáëÝ»ñë, »ñµ»ù ã»Ýù Ùï³Í»É, áñ ÙÇ ûñ å»ïù ¿ å³ßïáÝ ½µ³Õ»óÝ»Ýù, ³Ûɳå»ë Ïëáíáñ»ÇÝù Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ýáõ٠ϳ٠ïÝï»ë³·Çï³Ï³ÝáõÙ¦: γñáÕ »Ù íëï³Ñáñ»Ý ѳí³ëï»É, áñ ϳñÇ»ñ³ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ ÉÇáíÇÝ Ëáñà ¿ Ýñ³Ý ¨ ݳ Ù³ñ¹Ï³Ýó í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ½áõï Ù³ñ¹Ï³ÛÝáñ»Ý: Üñ³ ³åñ³Í ѻﳷÇÍÁ ϳÛáõÝ ¿. ݳ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ó»éù ·óáÕ ¨ ÷áëÇó ѳÝáÕ ¿, áñÇ Ù³ëÇÝ Ï³ñáÕ »Ý íÏ³Û»É ß³ï-ß³ï»ñÁ: ²éÇÃÝ»ñÇ µ»ñáõÙáí »ë ͳÝáà »Ù ݳ¨ Ýñ³ ïÕ³ÛǪ ²Õ³ëÇÏÇ Ñ»ï, áí ³Ûë å³ÑÇݪ ºñ¨³ÝÇ ä»ï³Ï³Ý гٳÉë³ñ³ÝÇ ïÝï»ë³·Çï³Ï³Ý ý³ÏáõÉï»ïÝ ³í³ñï»Éáõó Ñ»ïá ͳé³ÛáõÙ ¿ ѳÛÏ³Ï³Ý µ³Ý³ÏáõÙ: ºÃ» 69


ãÇٳݳÛÇ, áñ ݳ Úáõñ³ÛÇ áñ¹ÇÝ ��, »ñ¨Ç Ùï³Í»Ç, áñ ݳ ѳëï³ïª áã û å³ßïáÝÛ³ÛÇ, ³ÛÉ µ³ÝíáñÇ »ñ»Ë³ ¿: Üñ³ ¹»ÙùÇó µ³ñáõÃÛáõÝ ¨ ÉáõÛë ¿ ׳鳷áõÙ: ºÃ» Ù»Ï µ³éáí Ýϳñ³·ñ»Éáõ ÉÇݻ٠²Õ³ëÇÏÇÝ, ³å³ ϳñáÕ »Ù ³ë»É, áñ ݳ ѳٻëïáõÃÛ³Ý ïÇå³ñ ¿ ¨ ϳñáÕ ¿ µ³½Ù³ÃÇí ÍÝáÕÝ»ñÇ Ý³Ë³ÝÓÁ ß³ñÅ»É: Üñ³ ѳٻëïáõÃÛáõÝÁ ³Ýµ³ÝÏ³Ý ã³÷»ñÇ ¿ ѳëÝáõÙ, áñÁ µ³óÇ Ýñ³ ųé³Ý·³Ï³Ý ѳïϳÝÇßÝ»ñÇó, ·³ÉÇë ¿ ݳ¨ ÍÝáÕ³Ï³Ý ¹³ëïdzñ³ÏáõÃÛáõÝÇó ¨ ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÁª ÇÝùݳ¹³ëïdzñ³ÏáõÃÛáõÝÇó: ²ëáõÙ »Ý Ù³ñ¹Á ѳë³ñ³Ï Ù³Ñϳݳóáõ ¿, ë³Ï³ÛÝ Ù»ñ ÏáÕùÇÝ ³åñáõÙ »Ý Ù³ñ¹ÇÏ, áíù»ñ ¹áõñë »Ý ³Û¹ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÇó: Úáõñ³Ý ³ÛÝ »½³ÏÇ ûñÇݳÏÝ»ñÇó ¿, áñáÝù Ù»ñ ÏÛ³ÝùÇ ³ÕÝ »Ý, ÇÙ³ëï³íáñáõÙ »Ý Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ÏÛ³ÝùÁ ¨ ß³ï-ß³ï»ñÇÝ áõÅ »Ý ï³ÉÇë ¹ÇٳϳۻÉáõ ÏÛ³ÝùÇ ³Ý³ë»ÉÇ ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: Ø»ñ å³ñïùÝ ¿ ³ÕáÃ»É îÇñáçÁ, áñå»ë½Ç ѳçáñ¹ ë»ñáõݹݻñÇ Ù»ç, áñù³Ý Ñݳñ³íáñ ¿ ÝÙ³Ý Ù³ñ¹ÇÏ ß³ï ÍÝí»Ý ¨ ÏÛ³ÝùÁ ÉóÝ»Ý ëÇñáí áõ ·áñáí³Ýùáí: êáíáñ³µ³ñ, Ù³ñ¹áõ Ñá·ÇÝ ·ïÝíáõÙ ¿ Ù³ñÙÝÇ Ý»ñëáõÙ, ë³Ï³ÛÝ Úáõñ³ÛÇ å³ñ³·³ÛáõÙª Ýñ³ Ñá·ÇÝ ³ÛÝù³Ý Ù»Í ¿, áñ ÃíáõÙ ¿, û Ýñ³ Ù³ñÙÇÝÝ ¿ ·ïÝíáõÙ Ñá·áõ Ý»ñëáõÙ: гÙá½í³Í »Ù, áñ ³Û¹ ϳñ·Ç Ù³ñ¹Ï³Ýó ßÝáñÑÇí ¿ ³ß˳ñÑÁ ϳݷáõÝ ÙÝáõÙ: Ø»ñ å³ñïùÝ ¿ª ÝÙ³Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó ³ÛÝå»ë ÷³Û÷³Û»É, áñå»ë½Ç Ýñ³Ýó íñ³ÛÇó Ù³½ ãå³Ï³ëÇ: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í, Úáõñ³ Ù³ñ¹áõ Ù³ëÇÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ãí»ñç³óáÕª ß³ï-ß³ï É³í µ³Ý»ñ ·ñ»É, ë³Ï³ÛÝ Ñ³Ùá½í³Í »Ù, »Ã» ݳ Çٳݳ ³Û¹ Ù³ëÇÝ, ³å³ ٻͳ·áõÛÝ ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ Ñݳñ³íáñ ÏÉÇÝÇ Ñ³Ùá½»É Ýñ³Ý, áñå»ë½Ç ѳٳӳÛÝíÇ ïå³·ñ»É ³Ûë ÝÛáõÃÁ, ù³Ý½Ç ³Û¹ ³Ù»ÝÁ Ýñ³ ÏáÕÙÇó ãÇ ³ñíáõÙ` Çñ»Ý ·áí»ñ·»Éáõ ѳٳñ, ¹³ áõÕÕ³ÏǪ Ýñ³ ï»ë³ÏÝ ¿: ܳ Çñ ³ñ³Í µáÉáñ µ³ñÇ ·áñÍ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ñ³çáñ¹ í³ÛñÏÛ³ÝÇÝ Ñ³ëï³ï Ùáé³ÝáõÙ ¿: ¸ñ³ ÑÇÙݳíáñáõÙÁ Ñëï³Ï ¿. ³Û¹ ³Ù»ÝÁ ï»ë³ÏÇ, ³ñÛ³Ý ËݹÇñ ¿, áñÁ Ñݳñ³íáñ 㿠ϳé³í³ñ»É áõÕ»Õáí: ¸³ Ñá·áõ ϳÝã ¿, áñÁ ·³ÉÇë ¿ ³ñÛáõÝáí, ݳËÝÇÝ»ñÇ Ï³Ýãáí ¨ Ýñ³Ýó ÃáÕ³Í Ñá·¨áñ ųé³Ý·áõÃÛ³Ùµ: سñ¹áõ ÏÛ³ÝùÇ ï¨áÕáõÃÛáõÝÁª ųٳݳÏÇ ³é³ÝóùÇ íñ³ Ï»ïǪ ³ÏÝóñÃÇ ã³÷ áõÝÇ, ë³Ï³ÛÝ ³Û¹ ³ÏÝóñÃÁ å»ïù ¿ ³ÛÝå»ë ³åñ»É, áñ ¹³í³×³ÝÇ, ãϳٻóáÕÇ, ³·³ÑÇ åÇï³Ï ãÝëïÇ íñ³¹ ¨ ù»½ ÑÇß»ÉÇë, ÙÇßï µ³ñÓñ³Ó³ÛÝ»Ý. »ñ³ÝÇ Ýñ³Ýó, áíù»ñ ·áÝ» ÙÇ ãÝãÇÝ ã³÷áí ÝÙ³ÝíáõÙ »Ý Úáõñ³ÛÇ ï»ë³ÏÇÝ: гϳé³Ï å³ñ³·³ÛáõÙ, Ù³ñ¹áõ ¨ ÍÝáõݹÁ, ¨ ³åñ³Í ÏÛ³ÝùÁ ÏÝÙ³Ýí»Ý ¹³ï³ñÏáõÃÛ³Ý: ²Ñ³ ³Ûë µ³Ý³Ó¨Ý ¿ ³ÛÝ Ïéí³ÝÁ, áñÁ Ññ³ß³ÉÇáñ»Ý ¿ ѳëϳó»É Çñ ßñç³å³ïÇ Ñá·ë»ñáí ³åñáÕ, Çñ ³ÝÓÁ Ýñ³Ýó Ñ»ï ÝáõÛݳóÝáÕ, Çñ Ñá·áõÙ ³Ýë³ÑÙ³Ý µ³ñáõÃÛáõÝ ÏñáÕ, ɳí Ù³ñ¹ Úáõñ³ гÛñ³å»ïÛ³ÝÁ: ºÃ» ³ëí³ÍÁ Ù»Ï Ý³Ë³¹³ëáõÃÛ³Ùµ ³Ù÷á÷»Éáõ ÉÇÝ»Ýù, ³å³ ϳñ»ÉÇ ¿ Ó¨³Ï»ñå»É ³Ûëå»ë. µ³Ëï³íáñ »Ý µáÉáñ ³ÛÝ Ù³ñ¹ÇÏ, áíù»ñ ß÷í»É, ß÷íáõÙ ¨ ¹»é ß÷í»Éáõ »Ý гÛñ³å»ïÛ³Ý Úáõñ³ Ù³ñ¹áõ Ñ»ï ¨ 70


ÉÇóù»ñ »Ý ëï³ÝáõÙ ³ÛÝ ÑáÕÇó, áñÇ íñ³Ûáí ù³ÛÉáõÙ ¨ Ýñ³Ý ³Û¹ ÉÇóù»ñÁ ѳÕáñ¹áõÙ ¿ ÝáõÛÝ ÇÝùÁª гÛñ³å»ïÛ³Ý Úáõñ³Ý: », Çñ Í»ñáõÝ³Ï³Ý ï³ñÇÝ»ñÇÝ Ý³ ÇÝã ÏÙï³ÍÇ Çñ ³åñ³Í ÏÛ³ÝùÇ, Çñ ³Ýó³Í ׳ݳå³ñÑÇ Ù³ëÇÝ, ã»Ù ϳñáÕ ³ë»É: ØdzÛÝ ÙÇ µ³Ý ϳñáÕ »Ù íëï³Ñ³µ³ñ ³ë»É. Úáõñ³, ¹áõ ×Çßï »ë ³åñáõÙ ùá ÏÛ³ÝùÁ ¨ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ³ñ¹³ñ³óí³Í ¿ ùá ÍÝáõÝ¹Ý ³Ûë ÑáÕÇ íñ³:

71


ºÕµ³ÛñÝ»ñÁ ²Ûë å³ïÙáõÃÛáõÝÁª ÉñÇí Çñ³Ï³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝ ¿, ÙdzÛÝ ÷áËí³Í »Ý Ñ»ñáëÝ»ñÇ ³ÝáõÝÝ»ñÁ: ÊáëùÁ ·Ý³Éáõ ¿ г۳ëï³ÝÛ³Ý ÙÇ ÁÝï³ÝÇùáõ٠ٻͳó³Í »Õµ³ÛñÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáÝó ³Ýó³Í ׳ݳå³ñÑÇ å³ñ³¹áùëÝ»ñÝ »Ý ³éÇà ¹³ñÓ»É ³Ûë å³ïÙí³ÍùÁ ·ñ»Éáõ ѳٳñ: ºí ³Ûëå»ë, µáÉáñ Ñ³Û ÁÝï³ÝÇÝù»ñÇ ÝÙ³Ý, ÙÇ ÁÝï³ÝÇù ¿É سÝáõÏ Ø³ÝáõÏÛ³ÝÇ ¨ سñdz٠²í³·Û³ÝÇ Ï³½Ù³Í ÁÝï³ÝÇùÝ ¿ñ, áñáÝù ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ áõÝ»ó³Ý ãáñë áñ¹Ç` ì³ñ¹³ÝÁ, ê³ëáõÝÁ, ²Éµ»ñïÁ, ì³ë³ÏÁ ¨ Ù»Ï ¹áõëïñ` ê³Ý¹áõËïÁ: ÀÝï³ÝÇùÇ ïճݻñÇó ³í³·Á` ì³ñ¹³ÝÝ ¿ñ, ÇëÏ Ïñïë»ñÁ, ¹áõëïñÁ` ê³Ý¹áõËïÁ: ÀÝï³ÝÇùÇ Ñ³ÛñÁ` سÝáõÏÁ ïñ³ÏïáñÇëï ¿ñ, ÇëÏ Ù³ÛñÁ` سñdzÙÁ ÏÃíáñáõÑÇ ¿ñ: سÝáõÏÇÝ ³ÙµáÕç ·ÛáõÕÁ ëÇñáõÙ ¿ñ, ù³ÝÇ áñ ݳ ÙdzÙÇï, ³½Ýí³·áõÛÝ Ù³ñ¹ ¿ñ, Ù»ÍÇ Ñ»ï` Ù»Í, ÷áùñÇ Ñ»ï` ÷áùñ: Üñ³Ý ß³ï ѳ׳˳ÏÇ Ï³ñ»ÉÇ ¿ñ ï»ëÝ»É Ñ³ñ¨³ÝÝ»ñÇ »ñ»Ë³Ý»ñÇ Ñ»ï ѳí³ë³ñÁ` ѳí³ë³ñÇ Ñ»ï ½ñáõó»ÉÇë: ²é³Ýó ã³÷³½³ÝóáõÃÛ³Ý Ï³ñ»ÉÇ ¿ Ýß»É, áñ »Ã» Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý áÕç å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç »Õ»É »Ý áñáß³ÏÇ Ãíáí ǹ»³É³Ï³ÝÇÝ Ùáï Ù³ñ¹ÇÏ` ѳÛñ, µ³ñ»Ï³Ù, ѳñ¨³Ý, ÁÝÏ»ñ, ³å³ سÝáõÏÝ ³Ýå³ÛÙ³Ý ï»Õ áõÝÇ ³Û¹ ÷áùñ ó³ÝÏáõÙ: ܳ ³ß˳ï³ë»ñ, ÁÝï³ÝÇùÇÝ ³ÝÙݳóáñ¹` ÑÇí³Ý¹³·ÇÝ ÝíÇñí³Í, ³ÙµáÕç ÏÛ³ÝùáõÙ ÙdzÛÝ ë³åᷠѳ·³Í, ÏáÕùÇÝÇ ó³íáí ³åñáÕ, Ù³ùñ»Ù³ùáõñ Ù³ñ¹ ¿ñ: γñÍáõÙ »Ù, Ù³ñ¹ÏáõÃÛáõÝÁ ß³ï Ï߳ѻñ, »Ã» ï³ñµ»ñ ųٳݳÏÝ»ñáõÙ` سÝáõÏÇ ÝÙ³Ý Ù³ñ¹ÇÏ ß³ï ÉÇÝ»ÇÝ: ܳ ÙÇ ï»ë³Ï ù³Õóñ³óÝáõÙ, ÷³ÛÉ ¿ñ ï³ÉÇë Çñ ·ÛáõÕÇ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ: سÝáõÏÁ ѳÝáõÝ ÁÝï³ÝÇùÇ, ³é³íáïÇó »ñ»Ïá ³ß˳ïáõÙ ¿ñ, ãËݳۻÉáí Çñ»Ý, ÙdzÛÝ Ã» ϳñáճݳñ ÁÝï³ÝÇùÇ Ñá·ë»ñÁ` ·áÝ» Ýí³½³·áõÛÝ ã³÷áí Ñá·³É: îñ³ÏïáñÇëïÇ ³ß˳ï³ÝùÇó ½³ï, ݳ ϳï³ñáõÙ ¿ñ ï³ñµ»ñ ïÇåÇ ³ÛÉ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ: 껽áÝÇÝ` Ù³ëݳÏóáõÙ ¿ñ ËáïÑÝÓÇ, µ»ñù³Ñ³í³ùÇ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇÝ, ÇëÏ ÓÙé³ÝÝ ³Ý³ëݳå³ÑáõÃÛ³Ùµ ¿ñ ½µ³ÕíáõÙ: سñdzÙÁ ÏÃíáñáõÑáõ ³ß˳ï³ÝùÇó ¹áõñë, ¨ë ï³ñ³µÝáõÛà ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ ¿ñ ϳï³ñáõÙ, ÇëÏ ÓÙé³ÝÁ û·ÝáõÙ ¿ñ ³ÙáõëÝáõÝ` ³Ý³ëáõÝÝ»ñÇ ËݳÙùÇ Ñ³ñóáõÙ: ܳ ÝáõÛÝå»ë Çñ ÏÛ³ÝùÁ ÝíÇñ³µ»ñáõÙ ¿ñ Çñ ÁÝï³ÝÇùÇ µ³ñûñáõÃÛ³ÝÁ: ÎÛ³ÝùÁ ß³ñáõݳÏíáõÙ ¿ñ ¨ »ñ»Ë³Ý»ñÝ ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ٻͳÝáõÙ ¿ÇÝ: ²Û¹ ÁÝï³ÝÇùÇ Ñ³Ù³ñ »ñÏáõ ËáñÑáõñ¹ ѳëï³ï ϳñ»ÉÇ ¿ ß»ßï»É. ·ÛáõÕáõÙ Ýñ³Ýó ÁÝï³ÝÇùÁ ѳٳñíáõÙ ¿ñ ³Ù»Ý³³Ý³å³ÑáíÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ¨ »ñÏñáñ¹` سÝáõÏÝ áõ سñdzÙÁ ã³÷³½³Ýó Ñå³ñï ¿ÇÝ, ù³ÝÇ áñ Ýñ³Ýó »ñ»Ë³Ý»ñÁ ѳٳñíáõÙ ¿ÇÝ ¹åñáóÇ ³Ù»Ý³É³í ëáíáñáÕ ³ß³Ï»ñïÝ»ñÁ: ¶Çß»ñó»ñ»Ï ³ß˳ï»Éáí, ÍÝáÕÝ»ñÇ í³ëï³Ï³Í ·áõÙ³ñÁ ß³ï ùÇã ¿ñ, ³Û¹ å³ï׳éáí »ñ»Ë³Ý»ñÇ ÇëÏ Ëáëïáí³ÝáõÃÛ³Ùµ` Ýñ³Ýó Ï»ñ³Í 72


áõï»ÉÇùÝ»ñÇó ³Ù»Ý³Ñ³Ù»ÕÁ ÷ɳíÝ ¿ñ (ç»ÙÁ, Ùáõñ³µ³Ý, »ñßÇÏÁ, íÇãÇÝ³Ý ¨ ÝٳݳïÇå ³ÛÉ áõï»ÉÇùÝ»ñÁ »ñ»Ë³Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ ѳٳñíáõÙ ¿ñ ¹»ÉÇϳï»ë, áñáÝó ³éÇÃÁ ³ÛÝù³Ý ѳ½í³·Ûáõï ¿ñ ÉÇÝáõÙ, áñ ÙÇÝ㨠ѳçáñ¹ ³Ý·³ÙÁ` Ýñ³Ýù Ùáé³ÝáõÙ ¿ÇÝ ³Û¹ áõï»ÉÇùÝ»ñÇ ³ÝáõÝÝ»ñÁ): ¶ÛáõÕáõÙ ¿ñ ³åñáõ٠ݳ¨ سÝáõÏÇ ³í³· »Õµ³ÛñÁ` ²ßáïÁ, ÇëÏ »ñÏáõ »Õµ³ÛñÝ»ñÁ ¨ »ñÏáõ ùáõÛñ»ñÝ ³åñáõÙ ¿ÇÝ ºñ¨³ÝáõÙ: ²ßáïÁ ·ÛáõÕÇ ·ñ³¹³ñ³Ý³í³ñÝ ¿ñ, ѳٻٳﳵ³ñ ·ñ³·»ï ¨ гÛñ»Ý³Ï³Ý Ø»Í å³ï»ñ³½ÙÇ Ñ³ßٳݹ³Ù: ijٳݳÏÇ µ»ñáõÙáí` ݳ ³í»ÉÇ ³½³ï ¿ñ ÉÇÝáõÙ ¨ Ýñ³ ÁÝï³ÝÇùÇ ëáóÇ³É³Ï³Ý íÇ׳ÏÁ` ѳٻٳﳵ³ñ ³í»ÉÇ µ³ñíáù ¿ñ: ²Û¹ å³ï׳éáí ¿É, ݳ ³í»ÉÇ Ñ³×³Ë³ÏÇ ¿ñ Ù»ÏÝáõÙ ºñ¨³Ý` »Õµ³ÛñÝ»ñÇÝ ¨ ùáõÛñ»ñÇÝ ³Ûó»ÉáõÃÛ³Ý: ²Éµ»ñïÁ å³ïÙáõÙ ¿ñ, áñ ³Ù»Ý ³Ý·³Ù Ñáñ»Õµ³Ûñ ²ßáïÇ ºñ¨³Ý Ù»ÏÝ»ÉÝ Çñ»Ýó ѳٳñ ïáÝ ¿ñ, ù³ÝÇ áñ »Ã» áõñÇß áãÇÝã, ³å³ ݳ ѳëï³ï Çñ Ñ»ï µÅßÏ³Ï³Ý »ñßÇÏ ¿ñ µ»ñáõÙ: ²Éµ»ñïÇÝ áõÕÕí³Í ÇÙ ³ÛÝ Ñ³ñóÇÝ, û áõ±Ù ¿ å»ïù ³Û¹` ÓÇáõ ÙëÇó ë³ñù³Í »ñßÇÏÁ, áñÁ ¹áõ ·»ñ³¹³ëáõÙ »ë ·ÛáõÕÇ ³Ý³ñ³ï ÙëÇó, ݳ å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ñ. §»ñßÇÏÇ Ñ³Ù»Ù³ï` ÙÇëÁ ½ñáÛ³Ï³Ý áõï»ÉÇù ¿, ³í»ÉÇÝ` »ñßÇÏÝ ³ß˳ñÑÇ ³Ù»Ý³É³í áõï»ÉÇùÝ ¿ (³ÛÝåÇëÇ íëï³ÑáõÃÛ³Ùµ ¿ñ ³ëáõÙ, ϳñÍ»ë ѳÙï»ë»É ¿ñ ³ß˳ñÑÇ µáÉáñ áõï»ÉÇùÝ»ñÁ)¦: ²Éµ»ñï»Ýó ïáõÝÁ ·ÛáõÕÇ ³Ù»Ý³Í³ÛñÇÝ ¿ñ` ºñ¨³ÝÇÝ ¨ ßñçÏ»ÝïñáÝÇÝ Ï³åáÕ ÙÇçå»ï³Ï³Ý ׳ݳå³ñÑÇ ÏáÕùÇÝ: ²Ù»Ý ³Ý·³Ù, Ñ»Ýó Ñáñ»Õµ³Ûñ ²ßáïÁ Ù»ÏÝáõÙ ¿ñ ºñ¨³Ý, ¹ñ³ ѳçáñ¹ ûñí³ÝÇó ²Éµ»ñïÝ áõ Çñ »Õµ³ÛñÝ»ñÁ ¹áõñë ¿ÇÝ ·³ÉÇë å³ïß·³Ùµ, áñï»ÕÇó å³ñ½áñáß »ñ¨áõÙ ¿ñ ºñ¨³Ý ï³ÝáÕ ×³Ý³å³ñÑÁ ¨ ɳñí³Í ëå³ëáõÙ ¿ÇÝ, áñå»ë½Ç ¹ÇÙ³íáñ»Ý ²ßáï Ñáñ»ÕµáñÁ: гÛïÝÇ ã¿ñ, Ýñ³Ýù ³í»ÉÇ ß³ï ëå³ëáõÙ ¿ÇÝ Çñ»Ýó Ñáñ»ÕµáñÁ, û± »ñßÇÏÇÝ: êå³ëÙ³Ý ½·³óáõÙÝ ³ÛÝù³Ý áõÅ»Õ ¿ñ, áñ Ýñ³Ýù ÇٳݳÉáí, û »ñµ ¿ ºñ¨³Ý Ù»ÏÝ»É Ñáñ»Õµ³ÛñÁ ¨ ¹Åí³ñ û` ѳçáñ¹ ûñÁ ¨»Ã í»ñ³¹³éݳ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí` Ñ»Ýó ѳçáñ¹ ÇëÏ ûñí³ÝÇó, ¹ñëáõ٠ųٻñáí ϳݷÝáõÙ ¨ ëå³ëáõÙ ¿ÇÝ Ýñ³ ·³ÉáõëïÇÝ: ²Û¹ ëå³ëáõÙÁ` ѳëï³ï ëï³Ùáùë³ÛÇÝ ã¿ñ, ³ÛÝ ÉÇáíÇÝ Ñá·»µ³Ý³Ï³Ý ¿ñ: лñÃ³Ï³Ý ³Ý·³Ù, »ñµ Ñáñ»Õµ³Ûñ ²ßáïÁ å»ïù ¿ í»ñ³¹³éݳñ ºñ¨³ÝÇó, »ë ÑÇí³Ý¹ ¿Ç,- å³ïÙáõÙ ¿ñ ²Éµ»ñïÁ ¨ ³í»É³óÝáõÙ, áñ Çñ»Ý ÙdzÛÝ ÙÇ Ñ³ñó ¿ñ Ùï³ï³ÝçáõÙ. ³ÝÏáÕÝáõÙ å³éϳÍ, ÇÝùÝ ÇÝãå»±ë å»ïù ¿ ëï³Ý³ñ Çñ µ³ÅÇÝ »ñßÇÏÁ: Üñ³ å³ïÙ»Éáí, »ñßÇÏ ëï³ÝáõÙ ¿ÇÝ ÙdzÛÝ ³ÛÝ »ñ»Ë³Ý»ñÁ, áíù»ñ ³Û¹ å³ÑÇÝ` ýǽÇϳå»ë Ý»ñϳ ¿ÇÝ ²ßáï Ñáñ»Õµáñ ï³ÝÁ ¨ ѻ勉µ³ñ, ³í»Éáñ¹ ¿ñ ÑáõÛë å³Ñ»É, áñ Çñ µ³ÅÇÝÁ` áñ¨¿ Ù»ÏÇ ÙÇçáóáí ÏáõÕ³ñÏ»ÇÝ: ¸³ µ³ó³éí³Í ¿ñ ݳ¨ Ù»Ï ³ÛÉ å³ï׳éáí. Ñݳñ³íáñ ã¿ñ íëï³Ñ»É ÙÇ ³ÛÝåÇëÇ »ñ»Ë³ÛÇ, áñÁ ׳ݳå³ñÑÇÝ Ï½ëå»ñ Çñ»Ý, ã¿ñ áõïÇ »ñßÇÏÁ ¨ ³ÛÝ ï»Õ ÏѳëóÝ»ñ: Ðáñ»Õµ³Ûñ ²ßáïÁ ³ÛÝå»ë ¿ñ ÏïñáõÙ »ñßÇÏÁ, áñ Ýñ³ ÏïáñÝ»ñÁ` ÃÕÃÇó µ³ñ³Ï ¿ÇÝ ëï³óíáõÙ: ²Ù»Ý ¹»åùáõÙ, ³Û¹ ÃÕû ѳëïáõÃÛ³Ý »ñßÇÏÝ áõï»Éáí, Ýñ³Ýù ϳñÍ»ë ѳ·»ÝáõÙ ¿ÇÝ ³ß˳ñÑÇó: 73


ºÃ» ѳ½³ñÇó Ù»Ï ²Éµ»ñï»Ýó ï³ÝÁ ç»Ù ϳ٠Ùáõñ³µ³ ¿ÇÝ ³éÝáõÙ, ³å³ ³Û¹ ûñÁ Ýñ³Ýó ï³ÝÁ ɳñí³Í íÇ×³Ï ¿ñ ïÇñáõÙ, ù³ÝÇ áñ ³ÝÑݳñ ¿ñ áëÏ»ñã³Ï³Ý ×ßïáõÃÛ³Ùµ ç»ÙÁ µ³Å³Ý»É ÑÇÝ· ѳí³ë³ñ Ù³ëÇ: ºñ»Ë³Ý»ñÇó Ýñ³Ýù, áñáÝó ÃíáõÙ ¿ñ, û Çñ»Ýó µ³ÅÇÝÁ ùÇã ¿ ëï³óí»É, ÙÇ å³Ñ ËéáíáõÙ ¿ÇÝ, ÙÇÝ㨠ÙÛáõëÝ»ñÁ` Çñ»Ýó µ³ÅÇÝÝ»ñÇó ·¹³ÉÇ Í³Ûñáí ³í»É³óÝáõÙ ¿ÇÝ Ëéáí³Í »ñ»Ë³Ý»ñÇ µ³ÅÇÝÝ»ñÇÝ, áñÇó Ñ»ïá ÙdzÛÝ ÙÃÝáÉáñïÁ ˳ճÕíáõÙ ¿ñ ¨ Ýñ³Ýù ѳ×áõÛùáí áõïáõÙ ¿ÇÝ ÇñÝó µ³ÅÇÝÁ: ÊñáÝÇÏ³Ï³Ý ëáíÇ ëÇݹñáÙÝ ¿ñ »ñ»Ë³Ý»ñÇÝ ¹³ñÓñ»É ³Û¹åÇëÇÝ: ²Û¹ ÁÝï³ÝÇùáõÙ ã·ñí³Í ¹ñí³Íù ϳñ. ³í³· »ñ»Ë³ÛÇó ëÏë³Í` Ñ»Ýó ѳëÝáõÙ ¿ÇÝ »ñÏñáñ¹ ¹³ë³ñ³Ý, ÓÙé³Ý »ñ»ù ¨ ·³ñÝ³Ý áñáß ³ÙÇëÝ»ñÇÝ` ÙÇÝ㨠¹³ßï»ñÇó` ÓÛ³Ý ÉñÇí ѳÉí»ÉÁ, ³é³íáïÛ³Ý Å³ÙÁ í»óÇÝ ÍÝáÕÝ»ñÁ Ýñ³Ýó ³ñÃݳóÝáõÙ ¨ Çñ»Ýó Ñ»ï ï³ÝáõÙ ¿ÇÝ ³Ý³ëáõÝÝ»ñÇÝ ËݳٻÉáõ: ²í³· »Õµ³ÛñÁ` ì³ñ¹³ÝÁ, ³í³ñï»Éáí áõûñáñ¹ ¹³ë³ñ³ÝÁ, Ù»ÏÝ»ó ºñ¨³Ý` ÇÝÝ»ñáñ¹ ¹³ë³ñ³ÝáõÙ áõëáõÙÁ ß³ñáõݳϻÉáõ ¨ ³Ý³ëáõÝÝ»ñÇÝ ËݳٻÉáõ Ñ»ñÃÁ ѳë³í ê³ëáõÝÇÝ, áñÝ ³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï ëáíáñáõÙ ¿ñ ãáñáñ¹ ¹³ë³ñ³ÝáõÙ: ²Û¹ »ñ¨áõÛÃÁ ß³ñáõݳÏí»ó ³ÛÝù³Ý, ÙÇÝ㨠ê³Ý¹áõËïÁ ¹³ñÓ³í ¹åñáó³Ï³Ý ¨ ëÏë»ó û·Ý»É ÍÝáÕÝ»ñÇÝ, ù³ÝÇ áñ ãáñë ïճݻñÝ ¿É ³ñ¹»Ý ëáíáñáõÙ ¿ÇÝ ºñ¨³ÝÇ ï³ñµ»ñ ´àôÐ- »ñáõÙ: ØÇ ù³ÝÇ ï³ñÇ Ñ»ïá ê³Ý¹áõËïÁ ÝáõÛÝå»ë ³í³ñï»ó ÙÇçݳϳñ·Á (ÏáÕùÇ ·ÛáõÕáõÙ ¹åñáóÝ ³ñ¹»Ý ÙÇçݳϳñ· ¿ñ ¨ áõûñáñ¹Çó Ñ»ïá áõëáõÙÁ ß³ñáõÝ³Ï»É ó³ÝϳóáÕÝ»ñÁ ·ÝáõÙ ¿ÇÝ ³ÛÝï»Õ) ¨ Ù»ÏÝ»ó سëÇë ù³Õ³ù, ù³ÝÇ áñ »Õµ³ÛñÝ»ñÇó ÙdzÛÝ ì³ñ¹³ÝÁ µÝ³Ï³ñ³Ý áõÝ»ñ ¨ ëÏë»ó µÝ³Ïí»É Ýñ³ ï³ÝÁ: سÝáõÏÝ áõ سñdzÙÁ ÙݳóÇÝ ·ÛáõÕáõÙ, ÇëÏ »ñ»Ë³Ý»ñÁ ëáíáñ»óÇÝ, Ñ»ñÃáí ³í³ñï»óÇÝ ´àôÐ-»ñÁ ¨ ³ÛÉ¨ë ·ÛáõÕ ãí»ñ³¹³ñÓ³Ý: лﳷ³ÛáõÙ, Ýñ³Ýù µáÉáñÝ ¿É ÁÝï³ÝÇù ϳ½Ù»óÇÝ ¨ ³Ûëå»ë ³ë³Í` ïݳíáñí»óÇÝ: ì³ñ¹³ÝÁ ¨ ²Éµ»ñïÁ µÝ³ÏáõÃÛáõÝ Ñ³ëï³ï»óÇÝ ºñ¨³ÝáõÙ, ê³ëáõÝÁ` ¾çÙdzÍÝÇ ·ÛáõÕ»ñÇó Ù»ÏáõÙ, ÆëÏ ì³ë³ÏÝ áõ ê³Ý¹áõËïÁ` سëÇëáõÙ: àõë³ÝáÕ ÉÇÝ»Éáõ áÕç ÁÝóóùáõÙ ¨ ¹ñ³ÝÇó ï³ñÇÝ»ñ Ñ»ïá` áñáß Å³Ù³Ý³Ï ¨ë, »Õµ³ÛñÝ»ñÝ ³Ù»Ý »ñ»ÏáÛ³Ý Ñ³Ý¹ÇåáõÙ ¿ÇÝ §Ü³ÇñǦ ÏÇÝáóïñáÝÇ Ùáï, ½ñáõóáõÙ, ÏÇëíáõÙ, ËáñÑñ¹³ÏóáõÙ, ÙÇÙÛ³Ýó ËݹÇñÝ»ñÁ ùÝݳñÏáõÙ, ³å³ µ³Å³ÝíáõÙ ¨ ³Ù»Ý Ù»ÏÁ ·ÝáõÙ ¿ñ Çñ ïáõÝ: ²Û¹ ³Ù»ÝÁ ϳñ·³íáñíáõÙ ¿ñ Ù»Í »Õµáñ` ì³ñ¹³ÝÇ ³ÝÙÇç³Ï³Ý ջϳí³ñáõÃÛ³Ùµ: àõë³Ý»Éáõ ï³ñÇÝ»ñÇÝ »Õµ³ÛñÝ»ñÇó »ñÏáõëÁ` ê³ëáõÝÁ ¨ ²Éµ»ñïÁ µÝ³ÏíáõÙ ¿ÇÝ áõë³ÝáÕ³Ï³Ý Ñ³Ýñ³Ï³ó³ñ³ÝáõÙ, ì³ñ¹³ÝÁ` í³ñÓáí, ÇëÏ ì³ë³ÏÁ` سëÇë ù³Õ³ùáõÙª Ùáñ³ùñáç ï³ÝÁ: ºÕµ³ÛñÝ»ñÇ ó³ÝÏáõÃÛ³Ùµ ¨ ÁÝóóÇÏ ·áñÍ»ñÇó ϳËí³Í, »Õµ³ÛñÝ»ñÁ áñáß³ÏÇ ûñ»ñ ÙÝáõÙ ¿ÇÝ Ý³¨ ì³ñ¹³ÝÇ í³ñÓ³Í ï³ÝÁ, áñÝ ³Ù»Ý³ß³ïÁ ãáñë ù³é³ÏáõëÇ Ù»ïñ ٳϻñ»ë áõÝ»ñ, ë³Ï³ÛÝ »Õµ³ÛñÝ»ñÁ` »Õµ³Ûñ³µ³ñ ï»Õ³íáñíáõÙ ¿ÇÝ Çñ³ñ ÍáóáõÙ ¨ »Õ³Í ÙÇ Ïïáñ áõï»ÉÇùÁ ÏÇëáõÙ: ºÕµ³ÛñÝ»ñÇó ³Ù»Ý 74


Ù»ÏÁ å³ïñ³ëï ¿ñ ëáí³Í ÙݳÉ` Çñ µ³ÅÇÝÁ ï³É »Õµ³ÛñÝ»ñÇÝ` ëáõï å³ï׳鳵³ÝáõÃÛ³Ùµ, áñ ÇÝùÝ áõñÇß ï»Õ Ï»ñ»É ¿: ²Û¹ ųٳݳÏ, »Õµ³ÛÝ»ñÇ ÙÇ³Ï åñáµÉ»ÙÁ ÷áÕÝ ¿ñ, áñÁ ÙÇ Ï»ñå ͳÛñÁ ͳÛñÇÝ ¿ÇÝ Ñ³ëóÝáõÙ, ãÝ³Û³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ ÍÝáÕÝ»ñÝ Çñ»Ýó í»ñçÇÝ Ïáå»ÏÝ áõÕ³ñÏáõÙ ¿ÇÝ Ýñ³Ýó: ì³ñ¹³ÝÁ` ÁݹѳÝáõñ ÷áÕÇó ûñ³Ï³Ý áñáß³ÏÇ ·áõÙ³ñ ¿ñ ѳïϳóÝáõÙ »Õµ³ÛñÝ»ñÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇÝ: ºÕµ³ÛñÝ»ñÝ Çñ³ñ Ñ»ï ³åñáõÙ ¿ÇÝ Ù»Ï Ù³ñ¹áõ ÝÙ³Ý, ÇÙ áõ ùá ãϳñ` ëÏë³Í ѳ·áõëïÇó, ÏáßÇÏÇó, í»ñ³ñÏáõÇó, í»ñç³óñ³Í` áõï»ÉÇùáí: ²ëïí³Í ÇÙ, áñù³Ý Ù»Í ¿ñ ³Û¹ »Õµ³ÛñÝ»ñÇ ë»ñÝ áõ ϳñáïÁ ÙÇÙÛ³Ýó Ýϳïٳٵ, áñ ï³ñÇÝ»ñ ß³ñáõݳÏ, Ýí³½³·áõÛÝÁ` ûñ³Ï³Ý Ù»Ï ³Ý·³Ù, å³ñï³¹Çñ ѳݹÇåáõÙ ¿ÇÝ Çñ³ñ: ²ÛÝù³Ý ç»ñÙ ¿ñ »Õµ³ÛñÝ»ñÇ ÙdzëÝáõÃÛáõÝÁ, áñ »Õµ³ÛñÝ»ñÇ ÁÝÏ»ñÝ»ñÁ ¨ë ѳٳñÛ³ ³Ù»Ý ûñ »ñ»ÏáÛ³Ý ·³ÉÇë ¿ÇÝ Ñ³Ý¹ÇåÙ³Ý í³Ûñ` §Ü³ÇñǦ ÏÇÝáóïñáÝÇ Ùáï ¨ ³½³ïáñ»Ý` »Õµ³ÛñÝ»ñÇ å»ë ÏÇëíáõÙ Çñ³ñ Ñ»ï: ²Û¹ ïճݻñÁ ó³í ¿ÇÝ ³åñáõÙ, áñ Çñ»Ýù ¿É` »Õµ³ÛñÝ»ñáí ³Ù»Ý ûñ ã»Ý ѳݹÇåáõÙ ¨ ¹ñ³ å³Ï³ëÁ Éñ³óÝáõÙ ¿ÇÝ ì³ñ¹³ÝÇ ¨ Ýñ³ »Õµ³ÛñÝ»ñÇ Ñ³Ý¹ÇåáõÙÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí: Æëϳå»ë, ³Û¹ Ù»Í ËÙµÇ µáÉáñ ³Ý¹³ÙÝ»ñÇ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ »Õµ³Ûñ³Ï³Ý ¿ñ ¨ µáÉáñÁ ì³ñ¹³ÝÇÝ ÁݹáõÝáõÙ ¿ÇÝ áñå»ë Ù»Í »Õµ³Ûñ: ²Û¹ ËáõÙµÁ ·Ý³Éáí ß³ï³ÝáõÙ ¿ñ ¨ áñáß³ÏÇ Å³Ù³Ý³ÏÇó ëÏë³Í` ³ñ¹»Ý ã¿ÇÝ å³ÛٳݳíáñíáõÙ, ù³ÝÇ áñ µáÉáñÁ Éé»É³ÛÝ Ñ³ëϳÝáõÙ ¿ÇÝ, áñ Ñ»ñÃ³Ï³Ý Ñ³Ý¹ÇåáõÙÁ` ѳçáñ¹ ûñ »ñ»ÏáÛ³Ý ¿ñ ÉÇÝ»Éáõ ¨ µ³óÇ ³ÝÑ»ï³Ó·»ÉÇ ·áñÍ áõÝ»óáÕÝ»ñÇó, µáÉáñÝ ³ÝËïÇñ ·³ÉÇë ¿ÇÝ: ¼áõï »Õµ³Ûñ³Ï³Ý ¨ ÁÝÏ»ñ³Ï³Ý Ù³ùñ»Ù³ùáõñ ½·³óÙáõÝùÝ»ñÝ ¿ÇÝ µáÉáñÇÝ µ»ñáõÙ ³Û¹ï»Õ: ²Ù»ÝûñÛ³ ѳݹÇåÙ³Ý ³Û¹ ëáíáñáõÛÃÁ ß³ñáõݳÏí»ó µ³í³Ï³ÝÇÝ ï³ñÇÝ»ñ ¨ ѻﳷ³ÛáõÙ ëÏë»ó ³ëïÇ׳ݳµ³ñ Ù³ñ»É, ù³ÝÇ áñ Ýñ³Ýó Ù»Í Ù³ëÝ ³ñ¹»Ý »ñ»Ë³Ý»ñ áõÝ»ÇÝ: ²Û¹ ÁÝóóùÁ ¨ë ß³ï µÝ³Ï³Ý ¿ñ, ù³Ý½Ç ¹³` Ñ»Ýó ÏÛ³ÝùÇ ïñ³Ù³µ³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿: ÆѳñÏ», ³Ûë Ïïñí³Íùáí ÏÛ³ÝùáõÙ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñ ãÏ³Ý ¨ »Õµ³ÛñÝ»ñÇ ï»ë³ÏÇó ϳËí³Í, Ï³Ý ³ÛÝåÇëÇù, áíù»ñ ÙÇÝ㨠Ëáñ Í»ñáõÃÛáõÝ` Çñ»Ýó ³ÙµáÕç ³½³ï ųٳݳÏÁ ÙdzëÇÝ »Ý ³ÝóϳóÝáõÙ ¨ Ï³Ý Ý³¨ ³ÛÝåÇëÇù, áíù»ñ áõß-áõß »Ý ѳݹÇåáõÙ: ²Ûëï»Õ ³í»ÉÇ ¿³Ï³Ý ¿` Çñ³ñ Ýϳïٳٵ ³ÝÏ»ÕÍ ¨ ç»ñÙ ÉÇÝ»ÉÁ, Çñ³ñáí Ñ»ï³ùñùñí»ÉÁ ¨ Çñ³ñ û·Ý»ÉÁ, ù³Ý û ѳݹÇåáõÙÝ»ñÇ Ñ³×³Ë³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ: âݳ۳Í, ³Ù»Ý ¹»åùáõÙ` Ñ»Ýó ѳݹÇåáõÙÝ»ñÇ Ñ³×³Ë³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ áõÕÇÕ Ñ³Ù»Ù³ï³Ï³Ý ¿ Ùï»ñÙáõÃÛ³ÝÁ: ²Éµ»ñïÁ ß³ï Ñ³×³Ë å³ïÙáõÙ ¿ñ, áñ سÝáõÏÁ ¨ ²ßáïÁ, áñáÝù ·ÛáõÕáõÙ ¿ÇÝ ³åñáõÙ, ÇëÏ ÙÛáõë Ñáñ»Õµ³ÛñÝ»ñÁ` гÏáµÝ áõ سÝí»ÉÁ, áíù»ñ ³åñáõÙ ¿ÇÝ ºñ¨³ÝáõÙ, Çñ³ñ Ñ»ï ³ÛÝù³Ý ¿É ç»ñÙ ã¿ÇÝ: гïϳå»ë, Ýñ³Ýù »ñ»ùÝ ¿É, ³ÛÝù³Ý ¿É ç»ñÙ ã¿Çݪ ѳïϳå»ë سÝáõÏÇ Ýϳïٳٵ, ãÝ³Û³Í Ýñ³Ý, áñ ²ßáïÇ å³ï»ñ³½Ù Ù»ÏÝ»Éáõó Ñ»ïá, áñå»ë »ñÏñáñ¹ »ñ»Ë³, ÁÝï³ÝÇùÇ ³ÙµáÕç ÉáõÍÁ ÑÇÝ· ï³ñÇ` ÍÝáÕÇ ÝÙ³Ý Çñ áõë»ñÇÝ Ïñ»É ¿ñ سÝáõÏÁ: ²Éµ»ñïÝ ³ëáõÙ ¿ñ, áñ ³Û¹ 75


³Ù»ÝÝ Çñ»Ýù »Õµ³ÛñÝ»ñáí å³ñ½áñáß ÝϳïáõÙ ¿ÇÝ ¨ Ýñ³Ýù Çñ³ñ Ëáëï³ó»É ¿ÇÝ, áñ ÏÛ³ÝùáõÙ` ÇÝã ¿É áñ ÉÇÝÇ, Çñ»Ýù å»ïù ¿ Çñ³ñ Ýϳïٳٵ É³í »Õµ³ÛñÝ»ñ ÉÇÝ»Ý ¨ ãÝÙ³Ýí»Ý Çñ»Ýó Ñáñ»Õµ³ÛñÝ»ñÇÝ: ²Û¹ ųٳݳÏ, ³Û¹åÇëÇ ËáëïáõÙÁ Ýñ³Ýó ѳٳñ ã³÷³½³Ýó ³é³Ýóù³ÛÇÝ ¿ñ: ²Ýó³Ý ï³ñÇÝ»ñ ¨ »Õµ³ÛñÝ»ñÁ` ³Ù»Ý Ù»ÏÝ ëÏë»ó ï³ñí»É Çñ ÁÝï³ÝÇùÇ Ñá·ë»ñáí ¨ Ýñ³Ýó ϳå»ñÝ ëÏë»óÇÝ ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ÃáõɳݳÉ: ¸», ÇѳñÏ» ï³ñÇù ³éÝ»Éáõó Ñ»ïá, ÏÛ³ÝùÝ Çñ µÝ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÝ ¿ ¹ÝáõÙ ¨ »Õµ³ÛñáõÃÛáõÝÁ ÝáõÛÝ ç»ñÙáõÃÛ³Ùµ ãÇ Ï³ñáÕ ß³ñáõݳÏí»É: ê³Ï³ÛÝ, ³ÛÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝ»ñÁ, áñÝ ³Ûëûñ ¿ ϳåáõÙ »Õµ³ÛñÝ»ñÇÝ, Ù»ÕÙ ³ë³Í` ³Ý»ñ¨³Ï³Û»ÉÇ ¨ ³Ýѳí³ï³ÉÇ ¿: ì»ñçÇÝ ÙÇïùÁ ×Çßï ѳëϳݳÉáõ ѳٳñ, å»ïù ¿ ÙÇ ùÇã ³í»ÉÇ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»É Ýñ³Ýó ÏÛ³ÝùÇ í»ñçÇÝ` Ùáï áõà ï³ñÇÝ»ñÇ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ: ºí ³Ûëå»ë. ÙÇÝ㨠í»ñçÇÝ »ñÏáõ ï³ñÇÝ, ê³Ý¹áõËïÇ ÁÝï³ÝÇùÁ ųٳݳϳíáñ³å»ë µÝ³ÏíáõÙ ¿ñ ¶»ñÙ³ÝdzÛáõÙ: ì³ñ¹³ÝÝ áõ í³ë³ÏÁ ½µ³ÕíáõÙ ¿ÇÝ µÇ½Ý»ëáí, áñÁ Ýñ³Ýó` »Ã» áã ß³ï Ù»Í, ѳٻݳÛݹ»åë` áñáß³ÏÇ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ ³å³ÑáíáõÙ ¿ñ, ê³ëáõÝÁ ѳٳñÛ³ ³ß˳ï³Ýù ãáõÝ»ñ: ²Û¹ áõà ï³ñÇÝ»ñÇóª »ñ»ùáõÏ»ëáõÙ ²Éµ»ñïÝ ³ß˳ïáõÙ ¿ñ áñå»ë å»ï³Ï³Ý ÑÇÙݳñÏÇ ïÝûñ»Ý, Ùݳó³Í ãáñëáõÏ»ëáõÙ` ·áñͳ½áõñÏ ¿ñ: ºÕµ³ÛñÝ»ñÇó »ñÏáõëÇ` ì³ñ¹³ÝÇ ¨ ì³ë³ÏÇ ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÁ` áñáß³ÏÇ í³ÛñÇí»ñáõÙÝ»ñáí ѳݹ»ñÓ, ³åñáõÙ ¿ÇÝ Ð³Û³ëï³ÝÛ³Ý ÙÇçÇÝÇó ³í»ÉÇ É³í ÏÛ³Ýùáí, ê³ëáõÝÇ ÁÝï³ÝÇùÁ ÙÇ ùÇã ¹Åí³ñáõÃÛ³Ùµ ¿ñ ³åñáõÙ, ÇëÏ ²Éµ»ñïÇÝÁ` ÁÝÏ»É ¿ñ ÁÝï³Ý»Ï³Ý ³ÝѳçáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç: ÎÛ³ÝùÁ Ýñ³ »ñÏáõ áñ¹ÇÝ»ñÇÝ ï³ñ»É ¿ñ ëË³É ×³Ý³å³ñÑáí` Ýñ³Ýù ¹³ñÓ»É ¿ÇÝ Ë³Õ³ÙáÉÝ»ñ: ²Éµ»ñïÁ ѳÛïÝí»É ¿ñ ³Ý»É³Ý»ÉÇ íÇ׳ÏÝ»ñÇ Ù»ç: ܳ ³Ù»Ý Ï»ñå ÷áñÓáõÙ ¿ñ áñ¹ÇÝ»ñÇÝ »ï å³Ñ»É ³Û¹ ¹³Å³Ý ׳ݳå³ñÑÇó, ë³Ï³ÛÝ áã ÙÇ Ï»ñå ã¿ñ ëï³óíáõÙ: ØÛáõë ÏáÕÙÇó, ݳ ã¿ñ ϳñáÕ³ÝáõÙ Ó»é ù³ß»É Çñ áñ¹ÇÝ»ñÇó ¨ ³Ù»Ý í³ÛñÏÛ³Ý ³ÕáÃáõÙ áõ ÑáõÛë ¿ñ å³ÑáõÙ, áñ îÇñáç û·ÝáõÃÛ³Ùµ Ïϳñáճݳ áñ¹ÇÝ»ñÇÝ »ï å³Ñ»É ³Û¹ ¹³Å³Ý á×ÇñÇó: ²ë»Ù ÙdzÛÝ, áñ ³Û¹ ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ Ýñ³ »Õµ³ÛñÝ»ñÁ ù³ç³ï»ÕÛ³Ï ÉÇÝ»Éáí ²Éµ»ñïÇ íÇ׳ÏÇ Ù³ëÇÝ, áã ÙÇ ³Ý·³Ù ÷áñÓ ã³ñ»óÇÝ µ³ó³ïñ³Ï³Ý ¨ Ëñ³ï³Ï³Ý ½ñáõÛóÝ»ñ ï³Ý»É Ýñ³ áñ¹ÇÝ»ñÇ Ñ»ï, ÑáõëÛáí, áñ ÙÇ ·áõó» Ýñ³Ýù »ï ϳݷݻÇÝ ³Û¹ Ïáñͳݳñ³ñ ׳ݳå³ñÑÇó: Àëï ²Éµ»ñïÇ å³ïÙ»Éáõ, ³Û¹ áõà ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ì³ñ¹³ÝÝ Çñ»Ý û·Ý»É ¿ñ ѳñÛáõñ ѳ½³ñ ¹ñ³Ùáí ¨ ãáñë ѳñÛáõñ ¹áɳñáí, ÇëÏ ì³ë³ÏÁ` Ùáï »ñ»ù ѳ½³ñ ¹áɳñáí: ÆÝùÝ ³Û¹ ÁÝóóùáõÙ Ïáñóñ»É ¿ñ »ñ»ù ë»Ý۳ϳÝáó µÝ³Ï³ñ³Ý ¨ ë³ñë³÷»ÉÇ Ù»Í ·áõÙ³ñ ¨ ³Ûë å³ÑÇÝ ·ïÝíáõÙ ¿ Ù»Í å³ñïù»ñÇ ï³Ï áõ áã ÙÇ Ï»ñå ãÇ Ï³ñáÕ³ÝáõÙ ¹áõñë ·³É ³Û¹ íÇ׳ÏÇó, ù³Ý½Ç ݳ ëå³é»É ¿ å³ñïù ¨ í³ñÏ í»ñóÝ»Éáõ Çñ í»ñçÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ: ²Éµ»ñïÁ ïËáõñ ѳ۳óùáí ݳÛáõÙ ¿ñ ÇÝÓ ¨ ß³ñáõݳÏáõÙ ³Û¹ ëáëϳÉÇ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ: Ðáõ½³Ë³éÁ ïáÝáí ³ëáõÙ 76


¿ñ, áñ ÏÛ³ÝùáõÙ ÙdzÛÝ Ù»Ï ³Ý·³Ù ¿ ¹ÇÙ»É ê³ëáõÝÇÝ, Ëݹñ»Éáí ï³ÝÁ »Õ³Í áëϻջÝÁ ųٳݳϳíáñ³å»ë, ÙÇ ù³ÝÇ ûñáí ·ñ³í ¹Ý»Éáõ ¨ ·ñ³í³ïÝÇó ßï³å ·áõÙ³ñ í»ñóÝ»Éáõ áõ ϳñ× Å³Ù³Ý³ÏáõÙ` áëϻջÝÁ í»ñ³¹³ñÓÝ»Éáõ å³ÛÙ³Ýáí: ê³Ï³ÛÝ, ê³ëáõÝÇó Ù»ñÅáõÙ ¿ñ ëï³ó»É Ñ»ï¨Û³É ϳñ× å³ï׳鳵³ÝáõÃÛ³Ùµ. §Ù»Ýù áëÏ»Õ»Ý ãáõÝ»Ýù¦: ²Éµ»ñïÁ ËáñÑñ¹³íáñ ÉéáõÙ ¿ñ, »ñµ ѳñóáí ¹ÇÙ»óÇ Ýñ³Ý. ÇÝã ¿, ã»±ë ѳí³ïáõÙ »Õµáñ¹: ØÇ Ï»ñå ѳÕóѳñ»Éáí ÉéáõÃÛ³Ý ËáñÑáõñ¹Á, ݳ ³ë³ó. »ñ¨Ç Ù»Õù »Ù í»ñóÝáõÙ íñ³ë, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝù³Ý ¿É ã»Ù ѳí³ïáõÙ ¨ ¹ñ³ ѳٳñ ÑÇÙù ϳ. ê³ëáõÝÁ ϳñáÕ ¿ñ ³ë»É, áñ ³Ûë ÷áùñÇÏ áëÏáõ ÏïáñÝ ¿ Ùݳó»É, »Ã» Ïû·ÝÇ ·áñÍÇÝ, ³å³ ϳñáÕ »Ù ï³É: ÆëÏ »ë Ïí»ñóÝ»Ç, û áã, ¹³ ³ñ¹»Ý ³ÛÉ Ñ³ñó ¿: ܳ å³ïÙáõÙ ¿ñ ݳ¨, áñ í»ñçÇÝ ÙÇ ù³ÝÇ ûñí³ ÁÝóóùáõÙ ³ñ¹»Ý »ñ»ù ³Ý·³Ù ѳݹÇå»É ¿ ì³ë³ÏÇÝ, ÑÇÙݳíáñ³å»ë Ý»ñϳ۳óÝ»Éáí ëï»ÕÍí³Í ÏñÇïÇÏ³Ï³Ý íÇ׳ÏÁ` áñáß³ÏÇ ·áõÙ³ñ ¿ Ëݹñ»É, ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï óáõÛó ï³Éáí ³ÛÝ ×³Ý³å³ñÑÝ»ñÁ, áñáÝóáí ÇÝùÁ Ïí»ñ³¹³ñÓÝÇ ³é³ç³ñÏíáÕ å³ñïùÇ (ݳ ³é³ç³ñÏ»É ¿ ÝáõÛÝÇëÏ ïáÏáëáí ·áõÙ³ñ ·ïÝ»É) ·áõÙ³ñÁ, ë³Ï³ÛÝ Ù»ñÅí»É ¿: ²Éµ»ñïÁ ó³íáí å³ïÙáõÙ ¿ñ, áñ ³Û¹ å³Ñ»ñÇÝ` ÇÝùÝ Çñ ³éç¨ ï»ëÝáõÙ ¿ñ áã û »ÕµáñÁ, ³ÛÉ Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇ ¿³ÏÇ, áñÇ ·ÉËáõÙ ÙÇ ÙÇïù ¿ñ ÙdzÛÝ åïïíáõÙ. ¿ë Ù³ñ¹Á ÇÝãáõ ¿ ÃÃí»É íñ³ë, ï»ëÝ»ë »ñµ ¿ ÃáÕÝ»Éáõ ·Ý³, áñå»ë½Ç åñÍݻ٠Ýñ³ÝÇó ¨ ÇÙ ÏÛ³Ýùáí ³åñ»Ù: ºë Ýñ³ ÙïùáõÙ å³ñ½áñáß Ï³ñ¹áõÙ ¿Ç Ñ»ï¨Û³ÉÁ. ³Ëå»ñ ç³Ý, DZÝã »ë áõ½áõÙ ÇÝÓ³ÝÇó, Ñá± Ïñ³ÏÁ ã»Ù ÁÝÏ»É ùá Ó»éùÁ, »ñ»ù ѳ½³ñ ¹áɳñ ïí»É »Ù, ÇÙ ÉÇÙÇïÁ ëå³éí»É ¿, »ë å³ñï³íáñ ã»Ù ³ÙµáÕç ÏÛ³ÝùáõÙ ù»½ ÷áÕ ï³É, ·Ý³ ¿ÉÇ: ²Éµ»ñïÁ ã³÷³½³Ýó ½³ñÙ³ó³Í ³ëáõÙ ¿ñ. áÕµ»ñ·áõÃÛáõÝÁ Ýñ³ÝáõÙ ¿, áñ »Ã» ÝáõÛÝ Ñ³ñóáí Ýñ³Ý ¹ÇÙ»ñ áñ¨¿ å³ßïáÝÛ³ ϳ٠ûÏáõ½ áñ¨¿ ͳÝáÃ, ³å³ ݳ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ïû·Ý»ñ, ù³Ý½Ç ÏÙï³Í»ñ, áñ Ýñ³ÝóÇóª ¨ ³Ýå³ÛÙ³Ý Ïëï³Ý³ Çñ ïí³Í ·áõÙ³ñÁ, ¨ ³Û¹ å³ßïáÝÛ³Ý Ñ³ëï³ïª áñáß³ÏÇ ³ÛÉ Ñ³ñó»ñáõÙ ¿É û·ï³Ï³ñ ÏÉÇÝÇ Çñ»Ý: ÆëÏ Çñ ¹»åùáõÙ` íÇ׳ÏÝ ³ÛÉ ÏÉÇÝ»ñ: ²Ù»Ý³³ÝѳëϳݳÉÇÝ ³ÛÝ ¿, áñ ¹ñ³ÝÇó Ùáï »ñ»ù ³ÙÇë ³é³çª ÙÇ Ý³ËÏÇÝ å³ßïáÝÛ³ Ýñ³ÝÇó å³ñïùáí ï³ë ѳ½³ñ ¹áÉáñ ·áõÙ³ñ ¿ñ Ëݹñ»É, áñÁ ì³ë³ÏÁ Ñáųñ³Ï³Ùª å³ñïùáí í»ñóñ»É ¿ñ áõñÇßÇó ¨ ïí»É ¿ñ Ýñ³Ý: ²Û¹ ·áõÙ³ñÁ ï³ë ûñáí ¿ñ ïí»É, ë³Ï³ÛÝ ³Ýó»É ¿ Ù»Ï ï³ñáõó ³í»ÉÇ ¨ ³Û¹ ·áõÙ³ñÁ ãÇ í»ñ³¹³ñÓí»É: гÙá½í³Í »Ù,- ³ë³ó ²Éµ»ñïÁ, áñ ³Û¹ ·áõÙ³ñÁ ѳí³Ý³µ³ñ ãÇ í»ñ³¹³ñÓí»Éáõ ¨ ì³ë³ÏÁ áãÇÝã ãÇ Ï³ñáÕ ³Ý»É: ºë ²Éµ»ñïÇÝ Ñ³ñóñÇ, û ³Û¹ ÇÝãå»ë ¿, áñ ì³ë³ÏÝ ³Û¹ù³Ý ·áõÙ³ñ ¿ ïí»É ³Û¹ ݳËÏÇÝ å³ßïáÝÛ³ÇÝ, ÇëÏ Çñ»Ý Ù»ñÅ»É ¿: ܳ ÙÇßï ³Û¹å»ë ¿ í³ñíáõÙ, ßñç³å³ïÇÝ óáõÛó ï³Éáõ ѳٳñ, áñ ÇÝùÁ ³Õ³ ïÕ³ ¿: ò³í³ÉÇ ¿, ë³Ï³ÛÝ Ó¨Á Ï»ñ»É ¿ Ýñ³Ý: ¸ñ³ÝÇó Ñ»ïá, ²Éµ»ñïÁ ׳ñ³Ñ³ïí³Í ½³Ý·áõÙ ¿ ݳ¨ ì³ñ¹³ÝÇÝ, ÷áñÓáõÙ ¿ ѳݹÇå»É Ýñ³Ý, ë³Ï³ÛÝ ì³ñ¹³ÝÁ ãÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝíáõ٠ѳݹÇå»É ϳ٠óñáõÙ ¿, Ùï³Í»Éáí, áñ ѳݹÇåÙ³Ý Ýå³ï³ÏÁ` Çñ»ÝÇó 77


·áõÙ³ñ Ëݹñ»ÉÝ ¿: ²Éµ»ñïÁ µ³í³Ï³ÝÇÝ Ùï³ËáÑ íÇ׳ÏÇ Ù»ç ¿ñ ¨ Ýñ³Ý ³Ù»Ý³ß³ïÁ ÙÇ Ñ³ñó ¿ñ Ùï³ï³ÝçáõÙ. áñå»ë í³ÛñÇ Ï³åÇï³ÉǽÙÇ Ñ»ï¨³Ýù` ÷áÕÇ ÙáÉáõ±óùÝ ¿ ÉÇáíÇÝ ÷áË»É Çñ »Õµ³ÛñÝ»ñÇÝ, áñáÝù Çñ»Ýó å³Ñí³Íùáí` Áݹ³Ù»ÝÁ ½³ñÙ³Ýù »Ý ѳñáõóáõÙ, áñÝ ¿É ÙdzÛÝ ÙÇ µ³ÝÇ Ù³ëÇÝ ¿ íϳÛáõÙ, áñ Ýñ³Ýù ÏÛ³ÝùÇó ÁݹѳÝñ³å»ë áãÇÝã ã»Ý ѳëϳÝáõÙ, û± Ýñ³Ýù Çñ»Ýó áñ³Ïáí ÙÇßï ¿É ³Û¹åÇëÇÝ »Ý »Õ»É, áõÕÕ³ÏÇ ÷áùñ ï³ñÇùáõÙ ³Û¹ ³Ù»ÝÁ Ýñ³Ýó Ù»ç ùÝ³Í ¿ »Õ»É ¨ ãÇ Ýϳïí»É: ºñÏáõ ¹»åùáõÙ ¿É, ²Éµ»ñïÇ »Õµ³ÛñÝ»ñÁ Ù»Õù íÇ׳ÏáõÙ »Ý, ¿·áǽÙÁ ¨ Ó¨Á ³ÛÝù³Ý »Ý ·ÉáõË µ³ñÓñ³óñ»É Ýñ³Ýó Ù»ç, áñ Çñ»Ýó »Õµáñ Ýϳïٳٵ ϳٻóáÕáõÃÛ³Ý ÷áùñÇÏ ÝßáõÛÉ ³Ý·³Ù ã»Ý óáõó³µ»ñáõÙ ¨ ÙÇ ù³ÝÇ Ïáå»ÏÁ ·»ñ³¹³ëáõÙ »Ý »ÕµáñÇó: ²Û¹ù³ÝÇó Ñ»ïá, ì³ñ¹³ÝÁ ¨ ì³ë³ÏÁ ó³Ýϳó³Í Ëáë³ÏóáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ïª Ù³ñ¹Ï³Ýó Ý»ñϳÛáõÃÛ³Ùµ Ùßï³å»ë ³Ý³Ùáóµ³ñ µ³ñÓñ³Ó³ÛÝáõÙ »Ý, áñ Çñ»Ýù ǹ»³É³Ï³Ý »Õµ³ÛñÝ»ñ »Ý ¨ ÷áÕÝ Çñ»Ýó ѳٳñ Áݹ³Ù»ÝÁ Ó»éÇ Ï»Õï ¿: ¼³ñÙ³Ý³É Ï³ñ»ÉÇ ¿, û ³Û¹ù³Ý Ó¨ áõ ³Û¹ù³Ý ¹³ï³ñÏáõÃÛáõÝ ³Û¹ »ñÏáõëÇ Ù»ç áñï»ÕÇó ¿ ·áÛ³ó»É: ²ëïí³Í ÇÙ, ÇÝãáõ± »ë ÇÙ »Õµ³ÛñÝ»ñÇÝ ¹³ñÓñ»É ³ÛëåÇëÇÝ` ¹³ï³ñÏ»É Ýñ³Ýó áõÕ»ÕÝ»ñÁ ¨ Ñá·ÇÝ»ñÁ, áñÇ ³ÝáõÝÁ ÏáãíáõÙ ¿ Ù»Õù,- ³ÝÁÝ¹Ñ³ï ³ëáõÙ ¿ñ ²Éµ»ñïÁ: ²Éµ»ñïÁ ß³ï í³ï ¿ñ ½·áõÙ ÉáÏ ³ÛÝ µ³ÝÇó, áñ »Õµ³ÛñÝ»ñÇÝ ¹ÇÙ»É ¿ û·ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¨ Ù»ñÅí»É ¨ ÇÝùÁ ß³ï Ïáõ½»Ý³ñ, áñ Ýñ³Ýó Çñ³Ï³Ý ¹»ÙùÁ ï»ëÝ»ñ ³ÛÉ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñáõÙ: ²Éµ»ñïÁ ٻݳËáëáõÃÛ³Ý å»ë ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ñ. »Ã» ÝáõÛÝÇëÏ Ýñ³Ýó ÃíáõÙ ¿, áñ Çñ»Ýù ѳí»ñÅ »Ý ³åñ»Éáõ ¨ Çñ»Ýó »ñµ¨¿ áñ¨¿ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝ Ï³Ù ¹Åµ³ËïáõÃÛáõÝ ãÇ Ñ»ï³åݹ»Éáõ, ³å³ ³Û¹ ¹»åùáõÙ ¨ë` Ýñ³Ýù å³ñï³íáñ ¿ÇÝ í»ñçÇÝ ×Ç·»ñáí û·Ý»É Çñ»Ýó »ÕµáñÁ, ù³Ý½Ç` Ý³Ë ÇÝãå»ë ÅáÕáíáõñ¹Ý ¿ ³ëáõÙ, Çñ»Ýó ³ñ³ÍÝ Çñ»Ýó ¹»ÙÁ Ï·³ñ ¨ »ñÏñáñ¹ ¿É. ¿É DZÝã »Õµ³Ûñ, áñ »Õµáñ í³ï íÇ׳ÏáõÙ Ýñ³ ÏáÕùÇÝ ãÇ: ²Éµ»ñïÁ å³ïÙáõÙ ¿ñ ݳ¨, áñ ³Û¹ ï³ñÇÝ»ñÇÝ ÙÇ ß³ñù ÁÝÏ»ñÝ»ñ ³Ý߳ѳËݹÇñ Ó¨áí Çñ»Ý áñáß³ÏÇ ã³÷áí û·Ý»É »Ý ¨ ¹³ ¿É ¹³ñÓ»É ¿ ³ÛÝ ËáãÁݹáïÁ, áñ ³Ûɨë Çñ»Ý ÃáõÛÉ ãÇ ï³ÉÇë Ýñ³ÝóÇó` ûÏáõ½ å³ñïùáí ·áõÙ³ñ Ëݹñ»É: ²Ûë ³Ù»ÝÇÝ ½áõ·³Ñ»é, ²Éµ»ñïÝ ³ÝÁݹѳï ÙÇ ÙÇïù ¿ñ ÏñÏÝáõÙ. Çñ áñ¹ÇÝ»ñÇó ãÇ Ï³ñáÕ³ÝáõÙ Ó»é ù³ß»É ÙÇ å³ñ½ å³ï׳éáí ÙdzÛÝ, áñ Ïß»éùÇ ÙÇ ÝųñÇÝ ¹ñí³Í ¿ Ýñ³Ýó ׳ϳﳷÇñÁ, ÙÛáõëÇÝ` ÷áÕÁ, áñáÝù ÇѳñÏ»` ³Ýѳٻٳï»ÉÇ »ñ¨áõÛÃÝ»ñ »Ý: ¸³ ÏѳëÏ³Ý³Ý ÙdzÛÝ ³ÛÝ ÍÝáÕÝ»ñÁ, áñáÝó` ÏÛ³ÝùÁ »ñµ¨¿ ÝÙ³Ý §µ³Ëï¦ Ïå³ñ·¨Ç: ²Ûë ³ÙµáÕç å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç ³Ù»Ý³³Ñ³íáñÝ ³ÛÝ ¿, áñ ãÝ³Û³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ ²µ»ñïÁ ì³ñ¹³ÝÇÝ Ñ»é³Ëáë³½ñáõÛóÇ Å³Ù³Ý³Ï Ýᯐ ¿ñ, áñ ß³ï ϳñ¨áñ ѳñóáí ¿ áõ½áõ٠ѳݹÇå»É Ýñ³Ý, ÇëÏ Ý³ áã ÙdzÛÝ ã¿ñ ó³Ýϳó»É ѳݹÇå»É ²Éµ»ñïÇÝ, ³ÛÉ ÝáõÛÝÇëÏ ã¿ñ ½³·»É ѳñóÝÇ, û DZÝã ¿ å³ï³Ñ»É: ÜáõÛÝ Ï»ñå, ì³ë³ÏÁ ¨ëª áã ÙdzÛÝ ãÇ ÷áñÓ»É û·Ý»É ²Éµ»ñïÇÝ, ³ÛÉ ÝáõÛÝÇëÏ ãÇ ½³Ý·»É Ýñ³Ý, áñå»ë½Ç Çٳݳ, û Ç í»çá` 78


ݳ ÇÝã ÉáõÍáõÙ ·ï³í ³Û¹ ÑáõÛŠϳñ¨áñ` ÏñÇïÇÏ³Ï³Ý ËݹñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáí ¹ÇÙ»É ¿ñ Çñ»Ý: ²ëïí³Í ÙÇ ³ñ³ëó», áñ áñ¨¿ ³ÛÉ ÁÝï³ÝÇùáõÙ ¿É »Õµ³ÛñÝ»ñÝ ³Û¹åÇëÇÝ ÉÇÝ»Ý ¨ Çñ³ñ ³Û¹ Ï»ñå í»ñ³µ»ñí»Ý: ²Ù»Ý³í»ñçáõÙ ²Éµ»ñïÁ ѳÙá½í³Í µ³ñÓñ³Ó³ÛÝ»ó, áñ ѳí³ïáõÙ ¨ ³ÕáÃáõÙ ¿ îÇñáçÁ, áñ Çñ »Õµ³ÛñÝ»ñÇ ÁÝï³ÝÇùÝ»ñÇÝ áñ¨¿ í³ï µ³Ý ãå³ï³ÑÇ, áõÕÕ³ÏÇ ß³ï Ïáõ½»Ý³ñ, áñ î»ñÁ Ýñ³Ýó ÙÇ ÷áùñ Ë»Éù ï³ñ ѳëϳݳÉáõ ѳٳñ, áñ ÷áÕÝ Áݹ³Ù»ÝÁ ÙÇçáó ¿, ÇëÏ »Õµ³ÛñáõÃÛáõÝÁª ݳÙáõë, óëǵ, ÏÛ³Ýù…

79


¸Åµ³Ëï Ù³ñ¹Á гïϳå»ë ³Ûëûñ, ½³ñٳݳÉÇ »ñ¨áõÛÃÝ»ñáí Ù³ñ¹Ï³Ýó ã»ë ½³ñÙ³óÝÇ: ²ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, ¹ñ³ÝóÇó Ù»ÏÇ Ù³ëÇÝ Ï÷áñÓ»Ù Ý»ñϳ۳óÝ»É: ÊáëùÁ ·Ý³Éáõ ¿ å³ïÙí³ÍùÇ ·É˳íáñ Ñ»ñáë, ùÇÙÇ³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõ γÙá ´³½ÇÏÛ³ÝÇ ÏÛ³ÝùÇ ½³ñٳݳÉÇ Ñ»ï³·ÍÇ Ù³ëÇÝ: ºÃ» Ýß»Ýù, áñ ݳ ·áñͳ½áõñÏ ¿ ¨ ͳÛñ³Ñ»Õ ãù³íáñ, ³å³ ¹ñ³Ýáí áãÇÝã ³ë³Í ã»Ýù ÉÇÝÇ, ù³Ý½Ç ³Ûëûñ ÅáÕáíñ¹Ç Ï»ëÇó ³í»ÉÇÝ ¿ ³Û¹ ϳñ·³íÇ׳ÏáõÙ: γÙáÝ 60-ÇÝ Ùáï ï³ñÇù áõÝÇ: ÌÝí»É ¿ ²Ë³Éù³É³ÏáõÙ, ¹åñáóÇó Ñ»ïá ³í³ñï»É ¿ ºñ¨³ÝÇ ä»ï³Ï³Ý ѳٳÉë³ñ³ÝÇ ùÇÙÇ³Ï³Ý ý³ÏáõÉï»ïÁ ¨ ÙÇÝ㨠·áñͳ½áõñÏ ¹³éݳÉÝ ³ß˳ï»É ¿ Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛ³Ùµ` ·Çï³Ñ»ï³½áï³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÝ»ñáõÙ ¨ ¹³ë³í³Ý¹»É ¿ ´àôÐ-»ñáõÙ: 1988Ã. ѳٳ½·³ÛÇÝ ½³ñÃáÝùÇ ³ÏïÇí Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇó ¿, áñÇó ϳñ× Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó ³Ý¹³Ù³·ñí»ó §²½·³ÛÇÝ ÆÝùÝáñáßáõÙ ØdzíáñáõÙ¦ (²ÆØ) Ïáõë³ÏóáõÃÛ³ÝÁ ¨ ³ÛÝï»Õ ½µ³Õ»óÝáõÙ ¿ñ µ³ñÓñ ¹Çñù: øñÇëïáÝÛ³ ¿ ¨ ѳí³ï³óÛ³É: ܳ Ù³ñ¹³Ùáï, ѳٻëï ¨ ˻ɳóÇ ³ÝÓݳíáñáõÃÛáõÝ ¿: î³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ²ÆØ-Á ù³Õ³ù³Ï³Ý ¹³ßïáõÙ µ³í³Ï³ÝÇÝ å³ëëÇí³ó³í, Ïáñóñ»ó Çñ ³½¹»óÇÏ ¹»ñÁ, ù³Õ³ù³Ï³Ý ¹³ßïÇó ѳٳñÛ³ ¹áõñë ÙÕí»ó, µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ ÙÇ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÇ, áñ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Õ»Ï³í³ñ ä³ñáõÛñ гÛñÇÏÛ³ÝÁ` ѳïϳå»ë ³Ù»Ý ѳٳ½·³ÛÇÝ ÁÝïñáõÃÛáõÝÇó ³é³ç Ù³ÙÉá ³ëáõÉÇëÝ»ñáí ÑÇß»óÝ»É ¿ ï³ÉÇë Çñ ¨ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: ´Ý³Ï³Ý ¿, áñ Ïáõë³ÏóáõÃÛ³Ý ³Ûë ÁÝóóùÇÝ Ñ³Ù³ÑáõÝã, Ù³ñ»ó ݳ¨ γÙáÛÇ Ïáõë³Ïó³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ¨ ݳ ¹³¹³ñ»ó ½µ³Õí»É ³ÏïÇí ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ: γÙáÛÇ ÁÝï³ÝÇùÁ µ³Õϳó³Í ¿ñ ãáñë ³ÝÓÇó` ÇÝùÁ, ÏÇÝÁ ¨ »ñÏáõ ¹áõëïñ»ñÁ: ÀÝï³ÝÇùÇ Ï³Û³óÙ³Ý ëϽµÝ³Ï³Ý ųٳݳϳѳïí³ÍáõÙ ³ÛÝ ëáíáñ³Ï³Ý, ѳۻóÇ ûç³Ë ¿ñ` Ùï³íáñ³Ï³Ý ÍÝáÕÝ»ñ ¨ ˻ɳóÇ, ɳí ëáíáñáÕ »ñ»Ë³Ý»ñ: ÀÝï³ÝÇùÇ Ù³ÛñÁ (ϳñ»ÉÇ ¿ ³ë»É γÙáÛÇ Ý³ËÏÇÝ ÏÇÝÁ, ãÝ³Û³Í Ýñ³Ýù å³ßïáݳå»ë ³ÙáõëݳÉáõÍí³Í ã»Ý, ë³Ï³ÛÝ Ý³ ³ñï³ë³ÑÙ³ÝáõÙ ¿ ¨ ÑÇÝ· ï³ñáõó ³í»ÉÇ ¿, áñ áñ¨¿ ϳå ãϳ áõ ÏÇÝÁ ãÇ ¿É áõ½áõÙ, áñ ÉÇÝÇ) áõëáõóãáõÑÇ ¿ñ, ÇëÏ »ñÏáõ ¹áõëïñ»ñÝ ³í³ñï»É »Ý µ³ñÓñ³·áõÛÝ áõëáõÙÝ³Ï³Ý Ñ³ëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñ: ²Û¹ ï³ñÇÝ»ñÇÝ Î³ÙáÛÇ ÙÇ³Ï »Õµ³ÛñÁ ٳѳó³í, áñÇ ÏÇÝÁ ëÏë»ó γÙáÛÇ Ýϳïٳٵ ÃßݳٳÝù ë»ñÙ³Ý»É Çñ »ñ»Ë³Ý»ñÇ Ù»ç ¨ ÉÇáíÇÝ Ë½í»ó γÙáÛÇ Ï³åÁ »Õµáñ ÁÝï³ÝÇùÇ Ñ»ï: ²Û¹ ÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï, »ñ¨Ç ëË³É Ñ³ßí³ñÏÇ ¨ ³ÛÉ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñÇ å³ï׳éáí γÙáÝ å³ñï³¹ñí³Í Ïáñóñ»ó Çñ ÙÇ³Ï µÝ³Ï³ñ³ÝÁ, Éùí»ó ÁÝï³ÝÇùÇ ÏáÕÙÇó ¨ µ³éÇë µáõÝ ÇÙ³ëïáí` 80


ѳÛïÝí»ó ÷áÕáóáõÙ: ºñϳñ ÷ÝïñïáõùÝ»ñÇó Ñ»ïá, ݳ í»ñ³Ï³Ý·Ý»ó ϳåÁ` Çñ µ³í³Ï³ÝÇÝ µ³ñÓñ ¹Çñù áõÝ»óáÕ áõë³ÝáÕ³Ï³Ý ÁÝÏ»ñÝ»ñÇó Ù»ÏÇ Ñ»ï ¨ Ýñ³ ûýÇëáõÙ ³Ýó³í ³ß˳ï³ÝùÇ, áñï»Õ ݳ¨ ·Çß»ñáõÙ ¿ñ áõ ³åñáõÙ: γÙáÝ ß³ï ³ãù³µ³ó Ù³ñ¹ ¿ñ ¨ »ñ¨Ç ³Û¹ ÇÙ³ëïáí ¿ñ ݳ å»ïù ³Û¹åÇëÇ ¹Çñù ½µ³Õ»óÝáÕ ÁÝÏ»ñáçÁ: ØÇ ï»ë³Ï` ߳ѻñÇ Ñ³ÙÝÁÝÏÝáõÙ »Õ³í. ÁÝÏ»ñÁ å»ïù ¿ñ γÙáÛÇÝ` ³ß˳ï³Ýù ¨ ³åñ»Éáõ ï»Õ áõݻݳÉáõ ѳٳñ, ÇëÏ ÇÝùÁ å»ïù ¿ñ ÁÝÏ»ñáçÁ` Ýñ³ ÙÇçáóáí µÇ½Ý»ë ϳ½Ù³Ï»ñå»Éáõ ѳٳñ: سݳí³Ý¹, áñ ÁÝÏ»ñÁ ï»ÕÛ³Ï ã¿ñ γÙáÛÇ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÇÝ ¨ Ýñ³Ý ݳÛáõÙ ¿ñ áñå»ë ÑÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñÇ É³í ëáíáñáÕ áõë³ÝáÕ ¨ ³ÏïÇí áõ å³ñÏ»ßï Ù³ñ¹: ²Û¹ ÁÝÏ»ñáçÁ γÙáÛÇó ³ÛÉ µ³Ý ѳñϳíáñ ã¿ñ ¨ ѻﳷ³ÛáõÙ å³ñ½í»Éáõ ¿ñ, áñ ݳ, ³Ûëå»ë ³ë³Í` γÙáÛÇÝ §Áݹ³é³ç»É¦ ¿ñ ÙdzÛÝ Çñ µÇ½Ý»ëÇ Ñ³Ù³ñ: ¸ñ³Ýù ³ÛÝ ï³ñÇÝ»ñÝ ¿ÇÝ, »ñµ ³Ù»Ý Ù³ñ¹ ã¿ñ ϳñáÕ ½µ³Õí»É µÇ½Ý»ëáí, ù³Ý½Ç ¹ñ³ ѳٳñ Ù»Í ·áõÙ³ñ ¨ Éáõñç ϳå»ñ ¿ÇÝ ³ÝÑñ³Å»ßï: ØdzÛÝ Ñ»ï³·³ÛáõÙ, »ñµ ³ñ¹»Ý ³Û¹ µÇ½Ý»ëÝ»ñÁ γÙáÛÇ ÁÝÏ»ñáç ϳÙùáí ÷³Ïí»óÇÝ, ݳ Ëáëïáí³Ý»ó, áñ ÇÝùÁ ß³ï ³í»ÉÇÝ Ï³ñáÕ ¿ñ ³Ý»É áõ í³ëï³Ï»É, ù³Ý Çñ³Ï³ÝáõÙ ³ñ»ó: ÆÝãå»ë ÙÇßï ¨ ³Ù»Ýáõñ, γÙáÝ ³Û¹ ûýÇëáõÙ ¨ë ³ß˳ï»ó å³ñÏ»ßï áõ ³½ÝÇí, ³é³Ýó Ñ»ïÇÝ Ùïù»ñÇ: Àëï Ýñ³ Ëáëïáí³ÝáõÃÛ³Ý, ³Û¹ ûýÇëáõÙ ³Ù»Ý ûñ ß³ï ³½¹»óÇÏ Ù³ñ¹ÇÏ ¿ÇÝ Ñ³í³ùíáõÙ ¨ ó³ÝÏáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, ÇÝùÁ ϳñáÕ ¿ñ Ýñ³Ýó ßÝáñÑÇí ß³ï áõ ß³ï µ³Ý»ñÇ Ñ³ëÝ»É ¨ µ³í³Ï³ÝÇÝ Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ Ïáõï³Ï»É, ë³Ï³ÛÝ Ý³ Ó»éÝå³Ñ Ùݳó ¹ñ³ÝÇó: гí³Ý³µ³ñ, ³Û¹ ³Ù»ÝÝ ³Û¹å»ë ã³ñ»ó Çñ ï»ë³ÏÇ å³ï׳éáí, áñÇ Ñ³Ù³ñ ÇÝùÁ ¹³ñ¹ ãÇ ³ÝáõÙ, ãÝ³Û³Í ¹ñ³ÝÇó ϳñ× Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó ѳÛïÝí»ó ëáóÇ³É³Ï³Ý ¨ ýÇݳÝëÏ³Ý Í³Ûñ³Ñ»Õ íÇ׳ÏáõÙ: ÆÝ㨿, »Õ³ÍÁ »Õ³í ¨ ÙÇ ù³ÝÇ ï³ñÇ ¿, ÇÝã γÙáÝ Ñ³ÛïÝí»É ¿ ³Ý»ñ¨³Ï³Û»ÉÇ Í³Ûñ³Ñ»Õ íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ, áñÇ Ýϳñ³·ñáõÃÛáõÝÝ ¿É å³ïÙí³ÍùÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³é³ÝóùÝ ¿: ºí ³Ûëå»ë, ÑÇÝ· ¨ ³í»ÉÇ ï³ñÇ ¿, ÇÝã γÙáÝ ³ß˳ï³Ýù, ·ñ³ÝóáõÙ, ³ÝÓݳ·Çñ, ÙÇ Ëáëùáí` µ³óÇ íñ³ÛÇ ÙÇ ù³ÝÇ ßáñ»ñÇó, áãÇÝã ãáõÝÇ: Àëï Çñ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý, ÏÇÝÁ (±) ³åñáõÙ ¨ ³ß˳ïáõÙ ¿ ÂáõñùdzÛáõÙ, ¹áõëïñ»ñÁ ³åñáõÙ »Ý Üáñ ÜáñùáõÙ (γÙáÝ Ï³ñÍáõÙ ¿, áñ ³Û¹ ïáõÝÁ Ýñ³Ýù ·Ý»É »Ý) ¨ ÷³éù ³ëïÍá, ݳ¨ ³ß˳ïáõÙ »Ý: سñ¹ÇÏ, áíù»ñ ß³ï, û ùÇã ï»ÕÛ³Ï »Ý, û áñï»Õ ¿ ·Çß»ñáõÙ ¨ ÇÝå»ë ¿ ëÝíáõÙ ³Û¹ ѽáñ ϳÙùÇ ï»ñ áõ ûñ-ûñÇ Ýí³ÕáÕ Ù³ñ¹Á, ѳëï³ï³å»ë ϳñáÕ »Ý Ùï³Í»É, áñ Ù³ñ¹ ³ñ³ñ³ÍÁ ѳí³Ý³µ³ñ ϳñáÕ ¿ ³åñ»É` ѳٳñÛ³ ÁݹѳÝñ³å»ë ãëÝí»Éáí ¨ ·Çß»ñ»Éáõ ï»Õ ãáõݻݳÉáí: ºÃ» ݳ˳å»ë, áñ¨¿ ³ÕµÛáõñÇó ãÇÙ³óíÇ, ³å³ ÝáõÛÝÇëÏ ï³ñÇÝ»ñ ß³ñáõÝ³Ï ß÷í»Éáí γÙáÛÇ Ñ»ï, Ýñ³ÝÇó »ñµ¨¿ Ñݳñ³íáñ ã¿ ÇٳݳÉ, áñ ݳ ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõ ¿: È³í³·áõÛÝ ¹»åùáõÙ, ϳñ»ÉÇ ¿ Ùï³Í»É, áñ ݳ ÝáõÛÝÇëÏ ¹åñáóÁ ÝáñÙ³É ãÇ ³í³ñï»É, 81


áõÕÕ³ÏÇ Áݹ³Ù»ÝÁ` µÝ³ïáõñ ã³÷³½³Ýó ÁݹáõÝ³Ï ¨ ˻ɳóÇ Ù³ñ¹ ¿: Æñ Ë»ÉáùáõÃÛ³Ùµ ѳݹ»ñÓ, ÏÛ³ÝùÇ Ñ³ñí³ÍÝ»ñÇ µ»ñáõÙáí, ëï»ÕÍí³Í íÇ׳ÏÇó ϳËí³Í` ݳ ËáñÑáõñ¹Ý»ñÇ Éáõñç ϳñÇù áõÝÇ, áñÝ ¿É áñáß Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï å³ñµ»ñ³µ³ñ ³ÝáõÙ ¿: ÂáõñùdzÛáõÙ ·ïÝíáÕ ÏÝáç Ñ»ï ϳå ѳëï³ï»Éáõ Ù³ëáí, Ýñ³Ý ïñíáÕ ËáñÑáõñ¹Ý»ñÁ ÏÇëíáõÙ »Ý »ñÏáõ Ù³ëÇ. ÙÇ Ù³ëÝ ³ëáõÙ »Ý. §³Ýå³ÛÙ³Ý Ï³å ѳëï³ïÇñ Ýñ³ Ñ»ï, ϳÝãÇñ, ÃáÕ ·³ ºñ¨³Ý, ѳí³ù»ù »ñ»Ë³Ý»ñÇÝ, ÷áñÓ»ù í»ñ³Ï³Ý·Ý»É ÁÝï³ÝÇùÁ ¨ ß³ñáõݳϻù ³åñ»É ÝáñÙ³É ÏÛ³Ýùáí¦, ÇëÏ ÙÛáõë Ù³ëÁ ËáñÑáõñ¹ »Ý ï³ÉÇë. §å»ïù ã¿ áñ¨¿ ϳå ѳëï³ï»É, ³ÛÉ å»ïù ¿ ÷áñÓ»É Ýáñ ÏÛ³Ýù ëï»Õͻɦ: ÊÇëï ³Ýѳí³Ý³Ï³Ý ¨ ³µëáõñ¹³ÛÇÝ íÇ×³Ï ¿ ëï»ÕÍí»É γÙáÛÇ ¨ »ñÏáõ ¹áõëïñ»ñÇ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ¸áõëïñ»ñÁ` ϳå áõÝ»Ý Çñ»Ýó Ùáñ Ñ»ï, û áã, γÙáÝ ³Û¹ Ù³ëÇÝ áãÇÝã ã·ÇïÇ, ë³Ï³ÛÝ Ýñ³ µ³½Ù³ÃÇí ÷áñÓ»ñÁ` ѳݹÇå»Éáõ ¹áõëïñ»ñÇ Ñ»ï, ѳٳñÛ³ Ùßï³å»ë ³ÝѳçáÕáõÃÛ³Ùµ ¿ åë³ÏíáõÙ: ²í³· ¹ëï»ñ Ñ»ï ѳݹÇåáõÙÝ Çëå³é µ³ó³éí³Í ¿, ù³ÝÇ áñ ¹áõëïñÁ ѳݹÇåÙ³Ý Ù³ëÇÝ ÝáõÛÝÇëÏ Éë»É ãÇ áõ½áõÙ ¨ γÙáÝ ¿É ÉÇáíÇÝ Ñ³ßïí»É ¿ ³Û¹ ÙïùÇ Ñ»ï: ܳ ³Ù»Ý ÇÝã ³ÝáõÙ ¿, áñå»ë½Ç ·áÝ» ÙÇ Ï»ñå ϳñáճݳ ѳݹÇå»É Ïñïë»ñÇÝ, áñÁ ÝáõÛÝå»ë ãÇ Ñ³çáÕíáõÙ: ²Ûë ѳñ³µ»ñáõÃÛ³Ý Ù»ç, ѳÛñ-¹áõëïñ µÝ³Ï³Ý ѳݹÇåáõÙÝ»ñÇó ½³ï, ß³ï ϳñ¨áñ ³ÛÉ Ñ³ñó»ñ ¿É ϳÝ: ܳË, γÙáÝ ÷áñÓáõÙ ¿ Ýñ³ÝóÇó ÇÙ³Ý³É ÏÝáç` ÂáõñùdzÛÇ Ñ»é³Ëáë³Ñ³Ù³ñÁ, áñÇÝ å³ï³ë˳ÝáõÙ »Ý, áñ Çñ»Ýù Ñ»é³Ëáë³Ñ³Ù³ñ ãáõÝ»Ý ¨ »Ã» áõݻݳÛÇÝ ¿É, ã¿ÇÝ ï³, ù³ÝÇ áñ ³ÝÇÙ³ëï ¿ γÙáÛÇ ÷áñÓ»ñÁ` ϳå ѳëï³ï»É ÏÝáç Ñ»ï, ù³Ý½Ç ¹áõëïñ»ñÇ Ï³ñÍÇùáí, ³Û¹ ϳåÝ ³ÝÇÙ³ëï ¿ ¨ áãÇÝã ï³É ãÇ Ï³ñáÕ: ºñÏñáñ¹, γÙáÛÇ ÷³ëï³ÃÕûñÁ, ѳ·áõëïÝ»ñÇ ·»ñ³ÏßÇé Ù³ëÁ ¹áõëïñ»ñÇ Ùáï »Ý, áñÁ Ýñ³Ýù ³ÝѳëϳݳÉÇ å³ï׳éÝ»ñáí Ññ³Å³ñíáõÙ »Ý ïñ³Ù³¹ñ»É γÙáÛÇÝ: γÙáÝ ãÇ Ã³ùóÝáõÙ ¨ å³ñµ»ñ³µ³ñ ÷áùñ ³ÕçÏ³Ý ï»Õ»Ï³óÝáõÙ ¿, áñ Çñ ³éáÕç³Ï³Ý íÇ׳ÏÁ ß³ï í³ï ¿ áõ ·Ý³Éáí` ûñ-ûñÇ ³í»ÉÇ ¿ í³ï³ÝáõÙ: ºí ãÝ³Û³Í ³ÛÝ µ³ÝÇÝ, áñ Çñ µçç³ÛÇÝ Ñ»é³ËáëÁ ѳٳñÛ³ ÙÇßï ½ñá ¹ñ³ÙÇ íñ³ ¿, ³ÛÝáõѳݹ»ñÓ` ëñ³ÝÇó-Ýñ³ÝÇó Ñ»é³Ëáë ¿ ËݹñáõÙ, ½³Ý·áõÙ ³ÕçÏ³Ý ¨ ѳݹÇåáõÙ ËݹñáõÙ, ë³Ï³ÛÝ, ϳ٠³ÕçÇÏÝ ³ÙÇëÝ»ñáí ÁݹѳÝñ³å»ë ãÇ í»ñóÝáõÙ Ñ»é³ËáëÁ, ϳ٠ÙÇ »ñÏáõ µ³é ½ñáõóáõÙ ¿, å³Ûٳݳíáñíáõ٠ѳݹÇåÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¨ ѳٳñÛ³ ÙÇßï ˳µáõÙ ¿: γÙáÝ ÁÝÏ»ñÝ»ñÇÝ ³ÝÁÝ¹Ñ³ï µ³ó³ïñáõÙ ¿, áñ »ñÏáõ ѳݷ³Ù³Ýù ϳ, áñáÝù Çñ»Ý ÙÕáõÙ »Ý` ûÏáõ½ Ýí³ëï³óáõÙÝ»ñÇ ·Ýáí, ³Ýå³ÛÙ³Ý Ñ³Ý¹Çå»É Ïñïë»ñ ³ÕçϳÝ. Ù»ÏÁ, áñ ³ÕçÇÏÝ»ñÇó í»ñóÝÇ ÏÝáç Ñ»é³Ëáë³Ñ³Ù³ñÁ, ËáëÇ Ýñ³ Ñ»ï ¨ ÷áñÓÇ µ³ó³ïñ³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ÙÇçáóáí »ï µ»ñ»É г۳ëï³Ý ¨ »ñÏñáñ¹. Ýñ³ÝóÇó í»ñóÝÇ Çñ ÷³ëï³ÃÕûñÁ ¨ ѳ·áõëïÝ»ñÁ: Îñïë»ñ ³Õçϳ ¨ Ñáñ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³Ù»Ý³³ÝѳëϳݳÉÇÝ ³ÛÝ ¿, áñ ³ÕçÇÏÁ ÉÇáíÇÝ ï»ÕÛ³Ï ÉÇÝ»Éáí Ñáñ ³éáÕç³Ï³Ý ¨ ³åñ»É³Ï»ñåÇ ³Ýï³Ý»ÉÇ íÇ׳ÏÇ 82


Ù³ëÇÝ, óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, ǵñ ¹³ ³Û¹å»ë ã¿, ³ÝÉáõñç ¿ í»ñ³µ»ñíáõ٠ѳݹÇåÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É Ñáñ Ñáñ¹áñÝ»ñÇÝ ¨ Ùßï³å»ë ˳µáõÙ Ýñ³Ý: ¼³ñÙ³ÝáõÙ »ë, ÙÇû± ¹áõëïñÁ ϳñáÕ ¿ Ñáñ Ýϳïٳٵ ÝÙ³Ý ³ÝÙ³ñ¹Ï³ÛÇÝ, ³ÝÑá·Ç, ³Ýï³ñµ»ñ í»ñ³µ»ñÙáõÝù óáõó³µ»ñ»É, ³ÛÝ ¿É ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ³Ù»Ý í³ÛñÏÛ³Ý` ã³÷³½³Ýó ÑÇí³Ý¹ ³Û¹ Ù³ñ¹Á ϳñáÕ ¿ µ³éÇë µáõÝ ÇÙ³ëïáí í»ñç³Ý³É: î»ëÝ»±ë, γÙáÛÇ ¹áõëïñ»ñÁ Ñá·Ç, ëÇñï áõÝ»Ý, û± áã: ²Ûë ³Ù»ÝÇÝ ï»ÕÛ³Ï ó³Ýϳó³Í Ù³ñ¹ ½³ñÙ³ÝùÇó ³åßáõÙ ¿ ¨ Ùï³ÍáõÙ. §Ñ»ï³ùñùÇñ ¿, ¿ë γÙáÝ Ç±Ýã ¿ ³ñ»É, áñ ѳñ³½³ï ³ÕçÇÏÝ»ñÝ ³Û¹å»ë »Ý í»ñ³µ»ñíáõÙ Çñ»Ý¦: ²Û¹ Ù³ñ¹ÇÏ ³ÛÉ Ï»ñå Ùï³Í»Éáõ Çñ³íáõÝù ãáõÝ»Ý, ù³Ý½Ç áñ¨¿ ϻݹ³Ýáõ ½³í³Ï ³Ý·³Ù` ãÇ Ï³ñáÕ Çñ ÍÝáÕÇ Ýϳïٳٵ ³Û¹å»ë í³ñí»É: àñù³Ý ¿É, áñ γÙáÝ Ï³ñÍáõÙ ¿, áñ Çñ ³ÕçÇÏÝ»ñÇÝ` ÏÝáç Ù³ÛñÝ áõ »Õµ³ÛñÝ »Ý ¹ñ¹áõÙ ÝÙ³Ý í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí ³Ý»ñ¨³Ï³Û»ÉÇ ¿, áñ ³ÕçÇÏÁ ϳñáÕ ¿ ѳñ³½³ï Ñáñ Ýϳïٳٵ ÝÙ³Ý í»ñ³µ»ñÙáõÝù óáõó³µ»ñ»É: ä³Ï³ë ½³ñٳݳÉÇ ã¿ Ý³¨, áñ γÙáÝ ÝáõÛÝù³Ý ¿É ϳÙù ¿ óáõó³µ»ñáõÙ ¨ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ ¹ÇÙ³Ï³Û»É ³Û¹ íÇ׳ÏÇÝ, áñÁ Ù»ÕÙ ³ë³Í` ÉÇáíÇÝ Ù³Ñ³óáõ ¿: ö³ëïáñ»Ý, γÙáÝ Ñ³ÛïÝí»É ¿ ÙÇ Çñ³íÇ׳ÏáõÙ, áñ ÉÇÝ»Éáí ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ã»ÏݳÍáõ, ï³ñÇùáí áã Í»ñ ¨ µ³í³Ï³ÝÇÝ áõݳÏ, Ýñ³Ý áñ¨¿ Ù»ÏÁ ÝáõÛÝÇëÏ å³Ñ³ÏÇ ·áñÍ ãÇ ³é³ç³ñÏáõÙ: öáÕ Ïáãí³ÍÝ ³ÛÝå»ë ¿ ù³Ý¹ áõ ù³ñ³÷ ³ñ»É Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ г۳ëï³ÝáõÙ, áñ ó³Ýϳó³Í ÝáñÙ³É áõ ˻ɳóÇ Ù³ñ¹ å³ñ½³å»ë ϳñáÕ ¿ ٳѳݳÉ` ³ß˳ï³Ýù ãáõݻݳÉáõ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÇó Éùí³ÍáõÃÛ³Ý å³ï׳éáí: ²ÝÏ»ÕÍ ³ë³Í, ³Ûëï»Õ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝ µ³éÝ û·ï³·áñÍ»ÉÝ ³ÛÝù³Ý ¿É ï»ÕÇÝ ã¿, ù³Ý½Ç г۳ëï³Ýáõ٠ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝ` áñå»ë ³Û¹åÇëÇÝ ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ: ²Ù»Ñ³³ÝѳëϳݳÉÇ å³Ñ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿É ³ÛÝ ¿, áñ γÙáÛÇ ³ÕçÇÏÝ»ñÁ ³åñ»Éáí Ù»Ý³Ï ¨ ÇÝãå»ë ³ëí»ó, Ýñ³Ýó Ù³ÛñÝ ¿É ÂáõñùdzÛáõÙ ¿ ¨ ³Ûë å³ñ³·³ÛáõÙ` γÙáÝ ·Çß»ñ»Éáõ ï»Õ ãáõÝÇ: öá˳ݳÏ, ³ÕçÇÏÝ»ñÁ ÑáñÁ ϳÝã»Ý ¨ ÙdzëÇÝ ³åñ»Ý, ÝáõÛÝÇëÏ Ýñ³ Ñ»é³Ëáë³½³Ý·»ñÇÝ ã»Ý å³ï³ë˳ÝáõÙ ¨ ³í»ÉÇÝ, Ýñ³Ýó ÁݹѳÝñ³å»ë ãÇ Ñ»ï³ùñùñáõÙ, áñ ÙÇ ûñ, µÝ³Ï³Ý ¿` ß³ï áõß³óáõÙáí ÏÉë»Ý, áñ γÙáÝ óñïÇó ϳ٠ëáíÇó, ÷áÕáóáõ٠ٳѳó»É ¿: лï³ùñùÇñ ¿, û ¹ñ³ÝÇó Ñ»ïá Ýñ³Ýù ÇÝã ëñïáí å»ïù ¿ ³åñ»Ý: γÙ, Ýñ³Ýó Ù³ÛñÝ ÇÝãå»ë å»ïù ¿ Çñ»Ý Ý»ñÇ, »ñµ ÷á˳ݳÏ` áñå»ë ÁÝï³ÝÇùÇ Ù³Ûñ, ³Ù»Ý ç³Ýù ·áñͳ¹ñ»Éáõ, áñå»ë½Ç ÁÝï³ÝÇùÁ ÙdzíáñíÇ ¨ ³Ùñ³Ý³, Áݹѳϳé³ÏÁ` ³é³ÝÓÇÝ Ï³Ù ³ÕçÇÏÝ»ñÇ Ñ»ï å³Ûٳݳíáñí³Í, ³Ù»Ý ÇÝã ³ÝáõÙ ¿, áñ ѳÝϳñÍ ÁÝï³ÝÇùÁ ãí»ñ³Ï³Ý·ÝíÇ: гٻݳÛݹ»åë, Ýñ³ ϳï³ñ³Í ù³ÛÉ»ñÝ ³Û¹ Ù³ëÇÝ »Ý íϳÛáõÙ: γñÍáõÙ »Ù, ³ëí³ÍÇó å³ñ½áñáß Ñ»ï¨áõÙ ¿. ÇÝãù³Ý ¿É áñ γÙáÝ ã³÷³½³Ýó ÁÝï³ÝÇù³ë»ñ ³ÝÓݳíáñáõÃÛáõÝ ¿ ¨ Ýñ³ µáÉáñ ù³ÛÉ»ñÝ ÁÝï³ÝÇùÇ í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ, áã ÙÇ ¹ñ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝù ã»Ý ï³ÉÇë ¨ ³í»ÉÇÝ, ÑáõÛë ¿É ãϳ, áñ ³Û¹ ѳñóáõÙ ¹ñ³Ï³Ý ï»Õ³ß³ñÅ Ï·ñ³ÝóíÇ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí ݳ ãÇ ÏáñóÝáõÙ ÑáõÛëÁ ¨ ÝáõÛÝ 83


Ï»ñå` Ñ»ï¨áճϳÝáñ»Ý ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ Çñ ÁÝï³ÝÇùÇ í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý ·áñÍÁ: гñó »Ù áõÕÕáõ٠γÙáÛÇ ³ÕçÇÏÝ»ñÇÝ. ÙÇû± Ó»ñ Ù»ç Ñá·Ç ãϳ, ÙÇû± Ó»ñ ëÇñïÁ áã ÙÇ ÃñÃÇé ãÇ ³ñӳݳ·áõÙ, ÙÇû± Ó»ñ ³ñÛáõÝÁ çñÇó ¿, ÙÇû± ÝáõÛÝÇëÏ ·³½³ÝÇ ã³÷ ËÇÕ× ãáõÝ»ù, ÙÇû± ¹áõù ѳó »ù áõïáõÙ, ÙÇû± ¹áõù ³Ý³ñËÇëï »ù, ÙÇû± ¹áõù Çñ³íáõÝù áõÝ»ù ³åñ»Éáõ, ÙÇû±…

84


سùñáõÃÛ³Ý ÙÇ³Ï ã³÷³ÝÇßÁ ¾ë ÉñµÇ áõ ÷ã³ó³ÍÇ ³ß˳ñÑáõÙ ÙÇû± ãÇ Ùݳó»É ·»Ã Ù»Ï µ³Ý, áñÝ áõÝ³Ï ÉÇÝÇ Éáõë³íáñ»É ¨ ûÏáõ½` ÷áùñÇÏ ÇÙ³ëï ѳÕáñ¹»É ³Ûë ¹³éݳó³Í ÏÛ³ÝùÇÝ: ä³ï³ë˳ÝáõÙ »Ù. ϳ ¨ Ýñ³ ³ÝáõÝÁ Ù³ùñáõÃÛáõÝ ¿: лÝó ³Ûëï»Õ ß³ï»ñÁ ½³ñÙ³Ýùáí ÏÉóí»Ý ¨ ϳë»Ý. §³Û ïݳ߻Ý, Ñá ã³ëÇñ, ·áÝ» áõñÇß ÙÇ µ³Ý ³ë»Çñ, û ã¿, Ù³ùñáõÃÛáõÝÁ á±ñÝ ¿, ËDZ Áï»Ýó µ³Ý ¿É ϳ¦: ²Ûá, ϳ ¨ ÝáñÇó »Ù ÏñÏÝáõÙ. ¹³ »ñ»Ë³Ý»ñÇ Ù³ùñáõÃÛáõÝÝ ¿, áñÝ Çñ áõë»ñÇ íñ³ ϳݷáõÝ ¿ å³ÑáõÙ ¿ë áã áõ ÷áõã ³ß˳ñÑÁ: سùñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Ëáë»ÉÁ ß³ï å³ï³ë˳ݳïáõ ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝ ¿, ë³Ï³ÛÝ Ï÷áñÓ»Ýù áñáß³ÏÇ Ùáï»óáõÙÝ»ñ` ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí Ý»ñϳ۳óÝ»É: ºí ³Ûëå»ë. §Ù³ùáõñ¦ µ³éÁ ѳÛáó É»½íáõÙ ÏÙݳñ ÉáÏ áñå»ë µ³é, »Ã» ãÉÇÝ»ÇÝ »ñ»Ë³Ý»ñÁ, áíù»ñ ÙÇë áõ ³ñÛáõÝ »Ý ѳÕáñ¹áõÙ ³Û¹ µ³éÇÝ, ÇÙ³ëï³íáñáõÙ, Ù³ñÙݳóÝáõÙ ¨ ßáõÝã ѳÕáñ¹áõÙ Ýñ³Ý: ºÃ» ³ëíáõÙ ¿ »ñ»Ë³Ý»ñÁ §Ù³ùáõñ¦ »Ý, ϳñÍáõÙ »Ù ³Û¹ï»Õ ÏÇë³ï µ³Ý ϳ, ù³Ý½Ç »ñ»Ë³Ý»ñÁ áã û Ù³ùáõñ »Ý, ³ÛÉ` ϳï³ñÛ³É Ù³ùáõñ »Ý, µ³ó³ñÓ³Ï Ù³ùáõñ, ÉdzñÅ»ù Ù³ùáõñ, ³ÛÉ Ëáëùáí, Ýñ³Ýó Ù³ùñáõÃÛáõÝÝ ³ÝûñÇ ¿: ºí Ñ»Ýó ³Ûëï»Õ ¿É ÍÝíáõÙ ¿ ѳñó»ñÇ Ñ³ñóÁ. Ñݳñ³íáñ ¿ ³ñ¹Ûá±ù՝ ûÏáõ½ Ñݳñùáí Ùßï³å»ë å³Ñå³Ý»É ³Û¹ Ù³ùñáõÃÛáõÝÁ: ò³íáù ëñïÇ, ³Û¹ ѳñóÇ å³ï³ë˳ÝÁ՝ áã ¿: ÆëÏ ¹ñ³ ÙÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ ųٳݳÏÝ ¿, áñÁ Ùßï³å»ë ÑáëáõÙ ¨ Çñ ù³ÛÉùÇÝ Ñ³Ù³ÑáõÝã, ³ÝÁݹѳïáñ»Ý ³ÝÙ³ùáõñ ï³ññ»ñ ¿ Ý»ñ³ñÏáõÙ ³Û¹ Ù³ùñáõÃÛ³ÝÁ` »ñ»Ë³Ý»ñÇÝ, ÇëÏ Ýñ³Ýù ß³ñáõݳϳµ³ñ ÷áßáïíáõÙ áõ ³ÛɳϻñåíáõÙ »Ý, ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ÏáñóÝ»Éáí Çñ»Ýó ǹ»³É³Ï³Ý Ù³ùñáõÃÛáõÝÁ: ÆѳñÏ», ³Ûëï»Õ ½³ñٳݳÉÇ áãÇÝã ãϳ, ù³Ý½Ç ë³ ÏÛ³ÝùÇ µÝ³Ï³Ý ÁÝóóùÝ ¿, áñÁ ÃáõÛÉ ãÇ ï³ÉÇë Ùßï³å»ë å³Ñå³Ý»É Ýáñ³ÍÝÇ (Ù³ùñáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹³ÝÇßÇ) ³Ý³ñ³ï íÇ׳ÏÁ: ¶áÝ»` Ù³ÝáõÏÝ»ñÇ Ù³ùñáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý Ñ³ñóáõÙ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝù³Ý Ù»Í ¿, áñ ÝÙ³Ý å³Ñ³Ýç ÙÇßï ¿É Ï³, ë³Ï³ÛÝ` ó³í³ÉÇáñ»Ý ¹³ ÝáõÛÝÝ ¿, áñ ¹ñíÇ Å³Ù³Ý³ÏÇ Ï³Ý·³éÇ å³Ñ³Ýç: ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ¹³ ³ÝÑݳñÇÝ ¿, ù³Ý½Ç ³ÛÝ áõÕÕ³ÏÇ Ï³ñӳݳ·ñÇ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ÏÛ³ÝùÇ ³í³ñïÁ: ö³ëïáñ»Ý, åïáõÕÁ ѳÕóѳñ»Éáí Çñ ³ñ·³Ý¹³ÛÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÇ ë³Ñٳݳ·ÇÍÁ, Ó»éù ¿ µ»ñáõÙ Ýáñ³ÍÝÇ Ï³ñ·³íÇ×³Ï ¨ ëÏëáõÙ ³é³çÝáñ¹í»É Çñ ѳٳñ ³ñ¹»Ý ݳ˳ï»ëí³Í ѻﳷÍáí` µ³ó³ñÓ³Ï Ù³ùáõñ »É³Ï»ï³ÛÇÝ íÇ׳Ïáí: ¸ñ³Ýáí ³í³ñïíáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõ µ³ó³ñÓ³Ï Ù³ùáõñ` ÇÝݳÙëÛ³ ³ñ·³Ý¹³ÛÇÝ ÏÛ³ÝùÁ ¨ ëÏǽµ ¿ ¹ñíáõÙ ³å³Ï³Ýí³Í »ñÏñ³ÛÇÝ ÏÛ³ÝùÇ »ñÃáõÕÇÝ»ñÇó áñ¨¿ Ù»Ïáí å³ñï³¹ñ³µ³ñ ³ÝóÝ»ÉáõÝ: ÆëÏ »ñÏñ³ÛÇÝ ÏÛ³Ýù Ïáãí³ÍÝ ³ÝÙ³ùñáõÃÛ³Ý ÙÇ ûíÏdzÝáë ¿, áñÇ ÙÇçáí ³ÝÑݳñ ¿ ³ÝóÝ»É` ³é³Ýó ùÇã, û ß³ï Ï»Õïáïí»Éáõ: àõÕÕ³ÏÇ, ³Õïáïí»Éáõ ³ëïÇ׳ÝÁ 85


ϳËí³Í ÏÉÇÝÇ Ýñ³ÝÇó, û áñù³Ý ½·áõßáõÃÛ³Ùµ ÏѳçáÕíÇ ³ÝóÝ»É ³Û¹ ׳ݳå³ñÑÁ: ²ÛÉÁÝïñ³Ýù ãáõÝ»óáÕ ³Û¹ ûíÏdzÝáëáõÙ ï³ñ³µÝáõÛÃ` ÑÇÙݳϳÝáõÙ Ùñáï áõ Ï»Õïáï ³ñ³Ñ»ïÝ»ñ »Ý, áñáÝóÇó ³Ù»Ý³³ÝÙ³ùáõñÁ` Ù»Õù»ñÇ ³ñ³Ñ»ïÝ ¿, áñáí ³ÝóÝ»ÉÝ ³Ù»Ý³³Ýå³ïí³µ»ñÝ ¿ Ù³ñ¹ ³ñ³ñ³ÍÇ Ñ³Ù³ñ: âÇ Ï³ñ»ÉÇ ³ë»É, û ³ñï³ùÇÝ ³ß˳ñÑÝ ³ÙµáÕç³å»ë Ù»Õ³íáñ ³ß˳ñÑ ¿: ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí, î»ñÝ ³ÛÝ ³ñ³ñ»ÉÇë` ݳ¨ áñáß³ÏÇ Ù³ùáõñ ɳµÇñÇÝÃÝ»ñ ¿ ϳéáõó»É, áñå»ë½Ç ÝáñÙ³É, µ³ñÇ, ëϽµáõÝù³ÛÇÝ Ù³ñ¹ÇÏ Ï³ñáÕ³Ý³Ý ×³Ù÷áñ¹»É ¹ñ³Ýóáí: ²Û¹ ³ñ³Ñ»ïÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»ÕÛ³Ï »Ý ѳٳñÛ³ µáÉáñÁ, ë³Ï³ÛÝ ß³ï-ß³ï»ñÁ Ëáõë³÷áõÙ »Ý ¹ñ³ÝóÇó, ù³Ý½Ç »ñè»Ï»Éáõ ѳٳñ ¹ñ³Ýù ³ÛÝù³Ý ¿É ¹ÛáõñÇÝ ã»Ý: ¸ñ³Ýóáí ϳñáÕ »Ý »ñè»Ï»É ÙÇÙdzÛÝ µ³ñá۳ϳÝ, å³ñÏ»ßï, ëϽµáõÝù³ÛÇÝ, Ù³ùáõñ ³ñÅ»ùÝ»ñ ¨ µ³ñÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñ ÏñáÕ, áõÅ»Õ, Çñ»Ýó ¨ ¹ÇÙ³óÇÝÝ»ñÇÝ Ñ³ñ·áÕ, Ñ»éáõÝ ï»ëÝáÕ, ݳËÝÇÝ»ñÇ Ï³ÝãÁ Ùßï³å»ë ѳñ·áÕ, ³½·Ç, ÅáÕáíñ¹Ç, å»ïáõÃÛ³Ý ó³í»ñáí Ñá·³óáÕ, »ñÏñÇ Ñ½áñ³óٳٵ Ùßï³å»ë Ùï³Ñá·, ѳí³ïùáí ¨ ³ÕáÃùÝ»ñáí ³åñáÕ, ÏáÕùÇÝÝ»ñÇÝ µ³ñÇ Ï³Ù»óáÕ, ûñÇݳϳÝáõÃÛ³Ý ¨ å³ñÏ»ßïáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñáí ³åñáÕ, ÏÛ³ÝùÇ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÇÝ ¹ÇٳϳۻÉáõ áõݳÏ, ³ñ¹³ñ³ÙÇï, ³ß˳ï³ë»ñ ¨ ÝٳݳïÇå ß³ï áõ ß³ï ³ÛÉ ëϽµáõÝùÝ»ñ ¹³í³ÝáÕ Ù³ñ¹ÇÏ, áíù»ñ Ù»Í Ñ³ßíáí, ÏÛ³ÝùÇ ¨ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ³ÕÝ »Ý: лÝó Ýñ³Ýù »Ý Ùßï³å»ë Ñá· ï³ÝáõÙ, áñå»ë½Ç »ñ»Ë³Ý»ñÁ Ù»Õ³íáñ ³ß˳ñÑ ÙïÝ»ÉÇë, ѻﳷ³Ûáõ٠ݳ¨` ׳Ù÷áñ¹»ÉÇë, Ç Ñݳñ³íáñÇÝ ùÇã ³Õïáïí»Ý ¨ Ç íÇ׳ÏÇ ÉÇÝ»Ý` ѳٻٳﳵ³ñ ³Ý³Õ³ñï áõ Ù³ùáõñ ï³Ý»É Çñ»Ýó ѳë³Ý»ÉÇù ˳ãÁ, ßáõñç µáÉáñÁ Éáõë³íáñ»É ³Û¹ Ù³ùñ»Ù³ùáõñ ˳ãÇ ×³é³·³Í ÉáõÛëáí áõ ÙáÉáñÛ³É Ñá·ÇÝ»ñÁ Ù³ùñ»É ³Ýѳí³ïáõÃÛ³Ý ï³ññ»ñÇó: ÆÝãå»ë ï»ëÝáõÙ »Ýù, Çñ³Ï³ÝáõÙ ³ÝÑݳñÇÝ ¿ »ñ»Ë³Ý»ñÇ Ù³ùñáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ, ë³Ï³ÛÝ ¨ ·»ñϳñ¨áñ ¿, áñ ³Û¹ ׳ݳå³ñÑÇÝ Ýñ³Ýó ³ÕïáïÙ³Ý ÁÝóóùÁ ÉÇÝÇ Ç Ñݳñ³íáñÇÝ ¹³Ý¹³Õ, Ýí³½ ¨ ã³÷³íáñ, ÇÝãÁ ³Ï³Ù³ÛÇó ûñÇÝ³Ï Ïͳé³ÛÇ ³Û¹ ³ñÅ»ùÝ»ñÇ ïÇñáõÛÃÇó ¹áõñë »ñè»ÏáÕ ÙÇÉÇáݳíáñ Ù³ñ¹Ï³Ýó, áñáÝó ÙÇ ÷áùñÇÏ Ù³ëÇ ¹³ñÓÇ ·³ÉÝ ³Ý·³Ù, ã³÷³½³Ýó ϳñ¨áñ Ó»éù µ»ñáõÙ ÏÉÇÝÇ áÕç Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²ñ¹»Ý ³ëí»ó, áñ ³Ûë Ù»Õ³íáñ ³ß˳ñÑáõÙ ³ÝÑݳñ ¿ Ùßï³å»ë ³å³Ñáí»É »ñ»Ë³Ý»ñÇ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý Ù³ùñáõÃÛ³Ý ÇñáÕáõÃÛáõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ ÙdzųٳݳÏ` ã³÷³½³Ýó ϳñ¨áñ ¿ ³Û¹ Ù³ùñáõÃÛ³Ý ·áÛáõÃÛ³Ý Ù³ùëÇÙ³É ³å³ÑáíáõÙÁ, ù³Ý½Ç ³ÛÝ ÉÇÝ»Éáõ ¿ Ù³ùñáõÃÛáõÝ ëÝáõóáÕ ³ÛÝ ÙÇ³Ï ³ÕµÛáõñÁ, áñÁ Ùßï³å»ë ½·áݳóÝ»Éáõ ¿ ÏÛ³ÝùÇ ³ÝÙ³ùáõñ ³ñ³Ñ»ïÝ»ñáí »ñè»ÏáÕ, ¹ñ³Ýó ׳Ù÷»½»ñÝ»ñÇÝ §íñ³ÝÝ»ñ¦ Ë÷³Í áõ ¹ñ³Ýù ³í³ñÇ, ѳñëïáõÃÛ³Ý ³Ùµ³ñÝ»ñÇ í»ñ³Í³Í µÛáõñ³íáñ ÙáÉáñí³ÍÝ»ñÇÝ: ²Û¹ Ù³ùñáõÃÛ³Ý áõÅÝ ³ÛÝù³Ý ³Ýϳë»ÉÇ ¿, áñ Ïáõñ³óÝ»Éáõ ¿ µáÉáñ ÙáÉáñÛ³ÉÝ»ñÇÝ ¨ Ýñ³Ýó ѳٳñ ÙÇ 86


Ýáñ ÉáõÛëÇ ×³Ý³å³ñÑ ¿ ë÷é»Éáõ, áñÁ ·Ý³Éáõ ¨ ѳï»Éáõ ¿ ÉáÏ Ù³ùñáõÃÛ³Ý áõ µ³ñá۳ϳÝáõÃÛ³Ý ³ñ³Ñ»ïÁ, áñÇó ³ÛÝ ÏáÕÙ Ù³Ñí³Ý ïÇñáõÛÃÝ ¿` Çñ Ùó·Ý³Í ¨ ɳ÷áÕ ÷߳ɳñ»ñáí… Ø»½, ³Ù»Ý Ù»ÏÇë` ³Ûë ÏÛ³ÝùáõÙ Ù³ñ¹ ³åñ»Éáõ áõ Ù³ñ¹ Ù»éÝ»Éáõ ÙÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ïñíáõÙ ¨ »Ã» ß³ï Ñ³×³Ë ß»ÕíáõÙ »Ýù ³Û¹ ѻﳷÍÇó, ³å³ »ñµ»ÙÝÇ ½·áݳݳÉáõ áõ ѻﹳñÓÇ ÙÇ ×³Ý³å³ñÑ ¿ ÙÝáõÙ. ¹³ »ñ»Ë³Ý»ñÇ Ù³ùñáõÃÛ³Ý` ѳۻɳÛÇÝ ³ñï³óáɳÝùÇ Ùá·³Ï³Ý áõÅÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ ¿ Ù»½ íñ³, áñÁ ûÏáõ½ ³ÏÝóñÃÇ ï¨áÕáõÃÛ³Ùµ ųٳݳÏáí Ù»½ Ïï³ÝÇ` Ù»ñ »ñ»Ë³Û³Ï³Ý ï³ñÇÝ»ñÇ Ù³ùñáõÃÛ³Ý ¹³ßï, áñÇ Ïáñóñ³Í ѳÙÁ Ù»ñ Ù»ç Ïí»ñ³Ï»Ý¹³Ý³óÝÇ »ñµ»ÙÝÇ Ã³·³íáñ³Í, ÇëÏ ³ÛÅ٠ٳѳó³Í Ù³ùñáõÃÛáõÝÁ, áñÝ ¿É ¹»é Ù»ñ ³ÝóÝ»ÉÇù` ÏÇë³ï ׳ݳå³ñÑÁ Éáõë³íáñ»Éáõ ÙÇ³Ï ÑáõÛëÝ ¿: ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ û·Ý»É` ³Ý·³Ù ÏáõÛñ»ñÇÝ áõ ÃáõÛÉ ï»ëÝáÕÝ»ñÇÝ, ù³Ý½Ç Ç áõñ³ËáõÃÛáõÝ Ù»½, ÏÛ³ÝùÇ ³ñ³Ñ»ïÝ»ñÁ ¹»é¨ë Ù³ëݳíáñ»óí³Í ã»Ý ¨ Ù³ùñáõÃÛáõÝ ÏáãíáÕ ³Û¹ ³Ý»ñ¨³Ï³Û»ÉÇ Ã³ÝÏ ·³ÝÓÁ »ñµ»ù ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ÷áË³Ý³Ï»É ÇÝã-ÇÝã ³ÝßáõÝã, ë³éÁ Ù»ï³ÕÛ³ ·³ÝÓ»ñáí, áñáÝù ³é³çÇÝ ÇëÏ Ñݳñ³íáñáõÃÛ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ å³ïñ³ëï »Ý Ñáųñ³Ï³Ù Ñáë»É ¹»åÇ áõñÇßÝ»ñÁ: ö³éù îÇñáçÁ, áñ ·áÝ» Ù³ùñáõÃÛáõÝÁ ãÇ ÙïÝáõÙ, ³í»ÉÇÝ` ãÇ Ï³ñáÕ ï»Õ³íáñí»É áñ¨¿ Ù»ÏÇ Ù»Ý³ïÇñáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ Ù»ç …

87


Նվիրում եմ հայրիկիս՝ Միսակ Մաղաքյանի հիշատակին ՍԱ ԵՆՔ Մղձավանջային իրավիճակ է, Պղտոր ջրեր են հոսում ամենուր, Ժ��մն է աղոթքի, իշխող այրերը Կարող են փրկվել որոշ մեղքերից: Միայն հայրենի շահով տառապող Մարդիկ կարող են վերջակետ դնել Այս հրեշավոր և ազգակործան, Երկիրն ավերող դաժան խաղերին: Այս ի՞նչ մութ ուժեր ողջը խառնեցին, Որ մարդիկ այսպես անհոգի դարձան, Ի՞նչ հոգիներ են թափառում օդում, Որ ասպատակվեց բարքերը երկրի: Այս ի՞նչ պատահեց, որ ակնթարթում, Ծիծաղը կորավ բոլորի դեմքից, Ի՞նչ լուռ կռիվ է, որ չի խնայում Կյանքը` կյանք պահող սրբություններին: Գահին հասնում են միայն այն մարդիկ, Ովքեր խղճի հետ բաժան են հավետ, Խառնակչությունը վերջ չի ունենա, Քանի նրա տակ թափառող շահ կա: Ագահությունը մարդու հետ ծնվել, Ու նրա հետ էլ պետք է վերանա, Ահավոր բան է, երբ վատ ապրածը, Արագ է հասնում բարձր դիրքերի: Թագավորների ժիր ծառաները, Զոհին մորթելու նշան են անում, Գեթ վայրկյան անգամ չեն էլ մտածում, Շարունակ աճող մեղքերի մասին: Սրբությունները ոտնատակ տալով, Լրբերը միայն վեր են բարձրանում, Հետդարձի ճամփան լրիվ ավերում՝ Գործած մեղքերի պատժից խուսափում:

88


Ամպերը անգամ երես են թեքել, Երաշտն է իշխում ցամքած դաշտերին, Թվում է երկիրն առաջվա նման, Մեղմ պտտվում է արեգակի շուրջ: Բախտի սլաքը փոխել է ուղին, Ու չի խնայում նույնիսկ որբերին, Ժանտախտ է թքում նա բաց երախից, Եվ ջնջում շնչող ամեն սրբություն: Մարդիկ անկարող, լրիվ հուսահատ, Վերջին ճիգերով փորձում են փրկել, Պատանեկության ճերմակաճաճանչ, Երազանքների` գեթ վերջին հույսը: Իսկ կրքերն այնքան թափ են հավաքել, Որ կործանում են ցանկացած պատնեշ, Իրենց հետ տանում երբեմնի արթուն, Այժմ` հուշ դարձած սուրբ արժեքները: Ճակատագիրը` ամեն ակնթարթ, Անխնա կերպով պատժում է մարդկանց, Փրկության հույսը`արհամարանքից, Աամոթխած կնոջ կերպար է խաղում: Մեռյալ վիճակը` առանց հրավեր, Լրիվ մտել է տիրոջ դերի մեջ, Եվ ամայացրել բոլորի հոգին, Նրանց դարձնելով շարժվող կմախքներ: Այսպես, ամեն օր զարմանքն է լալիս, Իսկ մարդը` հպարտ, խրոխտ, անվարան, Նվաստացնում է իր արյունակցին, Ճիշտ այնպես, ինչպես կաներ ոսոխին: Ստորությունը մարդ արարածի, Էլ չի զարմացնում նույնիսկ գազանին, Իսկ կործանումից մի կերպ փրկվածը, Իրեն օգնողին զոհ է մատուցում: Ջահել հարսների կժերը վաղուց, Չեն լսել երգը ցայտող աղբյուրի, Եվ ճաք են տվել ջրի կարոտից, Ինչպես երաշտից հողն է ճաքճքում:

89


Թող Աստված փրկի մեզ այն վիճակից, Որ ազգի հոգին հանկարծ ճաք չտա, Չէ՞ որ հենց դա է մեր հին թշնամու, Դարեր փայփայած մեծ երազանքը: Սատանան գիտի` որ ակնթարթին, Որ անկյան ներքո և որ բարձունքից, Դավով շաղախված հարվածը ուղղի, Խորը քուն մտած միամիտ զոհին: Եվ զարթնելուն պես` առաջին շարժից, Նա կբաժանվի ճիշտ հարյուր մասի, Որից դաս կառնեն բոլոր այն մարդիկ, Ովքեր կփորձեն գործել ինքնուրույն: Այն, ինչ անում է մարդը`մարդու հետ, Նույնիսկ սարդերը այդպես չեն վարվում, Պարզ է, այդ վարքով ապրած մեկ դարը, Ավելի կարճ է, քան` ակնթարթը: Արահետներին տնկած ծառեր կան, Որոնց պտուղը` միայն դավերն են… Դրանց համտեսը` արդ բավական է, Որ ազգը կորչի մեկ ակնթարթում: Այս ազգը դարձյալ` հարբել է անդարձ, Դավաճանի պես ուրացել Աստծուն, Նույնիսկ տեղյակ չէ, որ ոչ մի հնարք, Չի փրկի իրեն` հատուցման ժամին: Քնած, թե արթուն, մեղքերի ծովը, Մենք միշտ սնում ենք մեղքերի առվով, Եվ ոչ մի վայրկյան դադար չենք առնում՝ Վարակով պատում միտքը սուրբ ազգի: Չարքերը թաքուն` ամպերի խորքից, Էությունն իրենց լրիվ քողարկած, Դանդաղ իջնում են սուրբ հողի վրա, Պղծում արգանդը այս շատ հին ազգի: Մարդիկ այնքան են ուրացել կյանքի, Հիմնաքար կազմող իմաստները, որ... Հավատ, խիղճ, Աստված… բառերը վաղուց, Մի կերպ են մնում հոգիներում:

90


Ճակատագիրը հայի տեսակի, Լրիվ խեղվել է բիրտ հարվածներից, Ու թաքուն ընտրել հին արահետը` Մեր սուրբ պապերի պանդուխտի ճամփան: Ծերունի մարդիկ իրար ասում են, Որ մի ժամանակ ամոթ է եղել… Անամոթ մարդիկ` քնած, թե արթուն, Երբեք չեն փոխում իրենց այդ կերպը: Սադրանքների մեջ վարպետ այրերը, Միամիտ հարսի պսակ են կրում, Իսկ ժողովուրդը միտքը բթացրած, Անմեղ գառան պես զոհ է մատուցվում: Եթե հնարքով մի միջոց լիներ, Չափելու մարդու ագահությունը, Եվ որպես չափման սկիզբ ընտրվեր, Առաջին մարդու ծննդյան պահը, Մեկ է` մարդկության վերջին վայրկյանը, Չէր բավարարի` գոնե մոտավոր, Նշել ավարտը այդ հրեշավոր, Աշխարհ կործանող` անպատիվ ախտի: Ժամանակն այնքան տկարացել է, Որ հույսը արդեն ծաղրում է նրան... Ի՞նչ արդարացում, երբ մարդն անզոր է, Ոճիրից փրկել յուրայիններին: Իսկ սրբություններն այնքան արագ են Հրաժեշտ տալիս մարդ արարածին, Որ զարմանքն անգամ էլ չի հասցնում, Նրան պարգևել ցավագին պահեր: Գերեզմանների կարոտի կանչը, Բազմապատկում է բոլորի ցավը, Սատանան` աստծո կերպարանք առած, Դարձյալ խաբում է միամիտներին: Գյուղի մեյդանում` վերջին հավաքն է, Տարագիր դարձած մոհիկանների, Արդյո±ք գալու է այն ակնթարթը, Որ հայը` հային էլ չնախանձի:

91


Երկիրը` դրսից հանգիստ է կարծես, Իսկ նրա խորքում հրաբուխներ են, Մարդիկ հոգնել են անիրավ կյանքից, Նրանց ապրելը` ապրելուց դուրս է: Ի՞նչ հրեշներ են անցել այստեղով, Որ շուրջը միայն ավերակներ են, Երկիրն ավերակ, ավերակ հոգի, Ո՞վ է փրկելու կորուստը ազգի: Երկիրը քաոս, երկիրը անտեր, Մի քանի իշխան և բազում որբեր, Արևն` ամպերից գլխաշոր կապել, Փակել է երկիր իջնող շողքերը: Դեղնած դաշտերը ամայացել են, Սերմնացանները` սերմացու չունեն, Հայոց մայրերը զավակ չեն ծնում, Միթե± սմքել է նրանց արգանդը: Մի ուրվական է շրջում ամենուր, Դա երկիրն է մեր` շատ քիչ հայերով, Բայց ժողովրդին` վերուստ տրված էր, Առաջնորդ լինել` շատ-շատ ազգերի: Այս ժողովուրդը` մեկ ակնթարթում, Կարող է ջնջել այդ ուրվականին, Սակայն, հեզորեն ու հոժարակամ, Գերի է դարձել` նույն ուրվականին: Ի՞նչ հրեշ անցավ այս սուրբ տարածքով, Որ շուրջ բոլորը անապատ դարձավ, Ու՞ր են հոգիներն այն կայտառատես, Որ ամեն վայրկյան հուր էին ցոլում: Ի՞նչ ամպրոպ ճեղքեց կամքը այս ցեղի, Որ մարդկությանը շարժում էր առաջ, Ու՞ր կորան ազգի հենասյուները, Որ կանգնած էին անդուլ, անխռով: Դրսում անծիծաղ, անարյուն դեմքեր, Ցամքած հոգիներ, սարսռած աչքեր, Անմիտ հայացքներ, անհույս երազներ, Անավարտ կրքեր, անհոգի հույզեր:

92


Անհայացք որբեր, լրբացած կույսեր, Ամուրի կանայք, խղճահար մայրեր, Ահա սրանք են հուսահատներն ու Տոն տվողները սահմանի եզրին: Եվ այսպես խումբ-խումբ, բյուր հազարներով, Լքում են ահա մեր որբ հայրենին, Ու ատամները պինդ սեղմում իրար, Որ իրենց ցավը ոչ ոք չտեսնի: Իսկ օտարության կանչը վայրենի, Օր-օրի վրա ահագնանում է, Տանելով իր հետ` երկար փայփայած, եվ արթուն պահած վերջին երազը: Նրանք մեկնում են` ետ չդառնալու, Հաստատ, անփոփոխ, հստակ պայմանով, Մնացողները` մեծ ընդմիջումից Հետո կիմանան, ինչ բան է ցավը: Դատարկ տները արագ կլցվեն, Մեր մեծ թշնամու նորածիններով, Որոնց ծնում են երազանք պահած, Դարեր համբերած ախոյանները: Եվ կգա ժամը, երբ մենք ազգովին, Կփնտրենք բառը արդարացումի, Ու հավանաբար, ինչպես նախորդիվ, Նրան կանվանենք բիրտ ճակատագիր: Դարձյալ կերգենք մեր հին երգերը, Կորցրած հողերի և հերոսների, Եվ կորոնենք գիշեր ու ցերեկ, Մեր ազգափրկիչ մեծ եղբայրներին: Եվ կուռ սրերը հայոց քաջերի, Պարապությունից ժանգոտելու են, Օրորոցները կարոտելու են, Իրենց շունչ տվող նորածիններին: Ցայտաղբյուրները իրենց երգերով, Էլ չեն գերելու սիրահարներին, Ցորենի արտերն էլ չեն բուսնելու, Սերմնացանների վրձնի հարվածից:

93


Մեր եղած հողը` ապրողաց համար, Օտարի աչքին շատ է թվալու, Եվ կուլիսներում մեծ սրահների, Հայոց հողերի հարցն է լսվելու: Հայտնի չէ, ո՞վ է դեմը առնելու, Օտար այրերի բիրտ վճիռների, Որի արդյունքում մեր ունեցածը, Հերթական անգամ` մաս է դառնալու: Զգոնության կոչ` ոչ ոք չի անում, Կարծես, նախիրը հանգիստ է քնել… Շատ կասկածելի պահ են մատուցել, Խայծը կուլ տալուն` վայրկյանն էլ շատ է: Միթե՞, մեր միտքը այնքան տկար է, Որ չի գրանցում ոչ մի ելևեջ, Մեր շուրջն ընթացող` արժեքակործան, Մահաբեր բոթով լեցուն խաղերի: Ափսոս, մենք անգամ փորձ էլ չենք անում, Մի պահ սթափվել և հարց ուղղել մեզ, Թե ինչու՞ Աստված` այսպես անխնա, Դժողք է դարձնում մեզ տրված կյանքը: Այդպես լինում է, երբ մարդկանց գործած Մեղքերի թիվը` մեկ ակնթարթում, Գերազանցում է` նրանց կատարած, Բարի գործերի բազմապատիկը: Դեռ շնչող մարդիկ` մեր սուրբ օրրանի. Եթե նամուսը չի մեռել մեր մեջ, Ինչու՞ ենք թողնում, որ պիղծերն այսպես, Լկտի անարգեն սուրբ արժեքները: Միթե՞, զրկել են մեզ վերջին հույսից, Ու ստրկացրել մեր խիղճն ու միտքը, Որ այսպես հլու` առանց պայքարի, Զիջում ենք նաև մեր հոգու կանչը: Երկիրը վարող հայոց այրերը, Իրավունք չունեն՝ թեկուզ մտովի. Արյամբ ետ բերած շիրմաքարերը, Թեկուզ մեկ ժամով հանձնել թշնամուն:

94


Տրամաբանության կամ իրավունքի, Որևէ հոդված գոյություն չունի, Որ նրանց մղի` երբևէ կրկնել, Հայ իշխանների սխալ քայլերը: Ազգս ինչի՞ է սպասում այժմ, Երբ հայրենադավ կրքերն են իշխում, Հազարամյակներ փայփայած իղձը, Առանց ափսոսանք` տանում գերեզման: Ոչխարի հոտից գլուխը կորցրած, Սոված գայլի պես` պատրաստ հարձակման, Երկիրն են շեղում իր ուղեգծից, Եվ տանում կրկին` դեպ պանդխտություն: Արդ փորձառու ենք: Բազում հողեր են Ծախվել, մոխրացել, որտեղ հանգչում են` Մեռած, բայց անմահ, ճախրող հոգիներ, Որոնց արյունը նաև մեր մեջ է: Եթե մեզ պահենք տմարդի նման, Եվ շեղվնեք նրանց արյան մեծ կանչից, Տերը` վերևից շանթեր կարձակի, Արյամբ կներկի մեր գալիք ճամփան: Այսպիսի խոսքեր, հաճախ ենք լսել, Առաջին պահին` միշտ զգոն եղել, Իսկ երբ օրերը դարձել են դարեր, Դարձյալ շեղվել ենք դեպ հին արահետ: Հարազա±տ է մեզ օտարի լուծը, Որ կրում եք այն շատ երկար դարեր, Այնտեղ ամփոփում մեր վաղվա օրը, Եվ ուշ հասկանում, որ այն չի գալու: Մեծ փողերի տեր` աղքատ պարոններ, Քանի դեռ խիղճը չի մեռել մեր մեջ. Հիշենք անցյալը, փոքր ինչ մարդանանք, Եվ պաշտենք հողը, այլ ոչ թե փողը: Ի±նչ սատանա է նստած մեր հոգում, Որ մեր արյունը պատել է ախտով, Գերի ենք դարձել կեղտոտ փողերին, Արագ ուրացել ամեն սրբություն:

95


Այնքան սիրով ենք խոնարհվում փողին, Որ նա մեր վրա ոտքերն է մաքրում, Հասել, բազմել է բուրգի գագաթին, Սպասում է լոկ §արքա¦ տիտղոսին: Անչափ առատ ենք ծառայում նրան, Ու շատ հեզորեն դարձել ենք գործիք, Եվ եթե մի օր նա լեզու առնի, Մեզ միշտ կծաղրի, կկոչի ծառա: Աստված իմ, միթե± մեզ մայր չի ծնել, Որ մեր ողջ հոգուն ստրուկն է տիրել, Աստծուն մոռացած` մենք փողն ենք պաշտում, Նրա հովի տակ մշտապես պարում: Փողը` կացնի պես մեր գլխին կախված, Ընկած` հերթական զոհին է փնտրում, Իսկ մենք հեզորեն և հոժարակամ, Կույրի քայլերով գնում ենք դեպ նա: Մեր ինչի±ն են պետք այդքան փողերը, Երբ բաց աչքերով` կույրից էլ, կույր ենք, Երազում անգամ` լոկ փող ենք տեսնում, Մեր արյան կանչը` լրիվ ուրացած: Խեղճացել, փողին գերի ենք դարձել, Նրան մեզանից շատ վեր հասցրել, Ու ամեն վայրկյան, առիթ` անառիթ, Տիրոջ փոխարեն` նրա դեմ ծնկում: Աշխարհը սնող շատ արժեքներ կան, Որ մարդկությանը տանում են առաջ, Մենք մեզ դարձրել ենք աննավակ լողորդ, Եվ ճիգ ենք թափում, սուզվելուց` փրկվել: Սովոր վիճակ է, երբ փրկիչ տերը Բյուրավոր անգամ մեզ ափ է հանել, Իսկ մենք, փոխանակ` դասեր առնելու, Փորձել ենք նրան արագ ուրանալ: Կյանքում` չափեր կան, իսկ մենք անսթափ, Հաճախ ենք հատում սահմանը մահվան, Ու շուտ մոռանում, որ արդար տերը, Չի կարող փրկել մեզ ամեն անգամ:

96


Արդ. հայտնվել ենք լաբիրինթներում, Ջանքեր ենք թափում դուրս գալ քաոսից, Ավաղ, փոթորիկն` էլ կանգ չի առնի, Եվ մեզ կուլ կտա շնաձկան պես: Մարդիկ, մեկ-մեկ էլ փոքր ինչ` մարդ մնանք, Ու չմոռանանք, կյանքն` ակնթարթ է, Նրա սլաքը` ուր որ է, կընկնի, Գոնե ավարտը` որպես մարդ անցնենք: Կյանքը մեծ խաղ է, խութերով լեցուն, Իրավունք չկա, խաղից` դուրս խաղալ, Խաղից դուրս գալով` դուրս կգանք կյանքից, Տերն էլ չի կարող արդեն փրկել մեզ: Այս հողի վրա բոլորն էլ մարդ են, Եվ դեռ ավելին. տիրոջ զավակ են, Փողի` ծարավներ, ինչու± եք փորձում, Շարունակ խաբել և ողջը զավթել: Ինչպես երկինքը, երկիրն էլ մեկն է. Տերն այն երկնել է բոլորի համար, Թող ոչ մի էակ, հանկարծ փորձ չանի, Իրեն վեր դասել` սահմանված նիշից: Կյանքի էջերը արդեն լեցուն են, Նյութապաշտության օրինակներով, Ովքեր գործում են` գուցե՞ մտածում, Միշտ էլ հայտնվում են փակուղու առջև: Երկար դարերի բյուր մոլորվածներ. Ձեր ապրած կյանքը` դատարկ պատյան է, Եվ այն քայլերը, որ վեր են մարդուց, Վերջ են դնելու ձեր սին ճիգերին: Հեյ, հարուստ այրեր ու անկուշտ դեմքեր, Ընդունենք մի պահ. աշխարհը ձերն է, Ի±նչ է, բոլորին պիտ սոված թողնեք, Եվ կամաց-կամաց` աշխարհը ուտե±ք: Քանի, քանիսն են այդ ճամփով անցել, Եվ նրանց մասին` ոչ մի լուր չկա, Նրանք, էլ երբեք ետ չեն դառնալու, Նրանց լափել է անհունը անտակ…

97


Ագահությունը` ոչ մի ժամանակ, Գեթ մեկ էակի` ճիշտ տեղ չի տարել, Կամ կյանքի ծովում խեղդել է նրան, Կամ ափ է հանել` մի անմարդ կղզում: Կյանքը` դաջել է իր հետագիծը, Որից դուրս` միայն մահվան տիրույթն է, Այնտեղ գութ չկա. միակ սլաքը՝ Չարին տանում է լոկ սպանդանոց: Ցավոք, կյանքը` մեզ, մի շանս է տալիս. Ով սխալվում է. ետ ճամփա չունի: Կյանքի չափի հետ, պիտ հաշվի նստել, Եվ այդ կանոնով կյանքը կառուցել: Հարստությունը` դա լոկ միջոց է, Չպետք է թույլ տալ` նպատակ դառնա, Քանզի, հենց փոխվեն դրանց դերերը, Կյանքը կդառնա անիմաստ քաոս: Կյանքն արարելիս` մեր տեր Աստվածը, Գծել է նրա ընթացքը, ուղին, Եթե փորձ անենք շեղվել այդ ուղուց, Մենք կհայտնվենք ահեղ անդունդում: Ափսոս, մեր ազգը թմբիրի մեջ է. Չի արձագանքում` ոչ մի ապտակի, Որից հեշտորեն թևեր են առնում, Դարանակալած ախոյանները: Սրբություններն էլ` մեզ ետ չեն պահում, Որ կանգառ անենք, մի պահ մտածենք. Որտեղի±ց եկանք, այս ու±ր ենք գնում, Որ դժոխքն անգամ` մեզ չի վախեցնում: Այս կյանքը` անթիվ բոթեր է բերել, Եվ իր հետ տարել` ծծկեր ու տարեց, Միթե± դասերն այս իզուր են անցել, Ոչ մի սխալից մենք դաս չենք քաղել: Ցավ է, լրբերի այս անզուսպ կանչը, Արդ` վարակել է ողջ մթնոլորտը, Ամոթով մարդիկ շիկնել են կրկին, Անամոթ մարդկանց` անբարո վարքից:

98


Հիշենք. Մեր Տերը էլ չի համբերի, Կայծակ կտեղա մարդկության գլխին, Իրար կխառնի` թացը և չորը, Կփորձի փրկել` գեթ վերջին հույսը: Ու եթե հույսն էլ գարուն չբերի, Ու չմայրանան բոլոր հարսները, Ցանած սերմերը` էլ ծիլեր չեն տա, Կյանքը կլցվի` լոկ ձմռան շնչով: Այս ի±նչ պատահեց մեր հզոր ազգին, Որ նրա հոգում` լոկ խեղճն է շրջում, Եվ նա չի փորձում իր մեջքը ուղղել, Ու հավաք ուժով իրեն ամրացնել: Դարերի դասը պարզ վկայում է, Խմբվելու դեպքում` մեր ազգն անպարտ է, Սա է վիճակն այն, երբ հրեշն անգամ, Փորձեր չի անի` մեզ հետ խաղ անել: Աստծո հայացքը հսկում է վերից, Եվ չի հանդուրժում անարդար ոչինչ, Եթե թշնամին գլուխ բարձրացնի, Արագ կդառնա` անգլուխ մարմին: Սրանք խոսքեր չեն, որ ասվեն, անցնեն. Ամեն բառի տակ` իրական շունչ կա, Եթե մոլորվեն, դարձյալ քայլ անեն, Անշուշտ` պողպատե պատին կփարվեն: Ու նորից լաց ու վայնասուն կանեն, Եվ հրեշտակի կերպար կնդունեն, Բայց աշխարհն այնքան զգոն է դարձել, Որ այդ փորձերը` անլուրջ կդիտվեն: Շատ սուր վիճակ է տիրում ամենուր, Եվ շուրջը բոլոր` սուգ է, վայնասուն, Մի քանի ճարպիկ` դարձել §արտոնյալ¦, Մի ողջ ժողովուրդ` արդ դարձրել են հոտ: Եվ նորից վիշտը մոլագարի պես, Դռնեդուռ ընկած սուգ է արարում, Առանց խտրության` մեծին, պուճուրին, Փորձում է զրկել վերջին դարմանից:

99


Ոմանք անկարող` առանց երկմտանք, Հենց նույն վայրկյանին` օջախներ կայրեն, Գերադասելով այն փոշիացնել, Քան, թե օտարին` նվեր մատուցել: Այսպես, մի ողջ ազգ` շանթարգել դարձած, Փորձում է լքել տունն իր հայրական, Հիմքից սղոցել արմատը ցեղի, Եվ հիշողության սերմերը այրել: Մարդ որքան պետք է թևաթափ լինի, Որ ավեր հողն էլ ցավ չպարգևի, Ու ճարահատված կտրի այն ծառը, Որ ազգի կենաց ծառն է միշտ եղել: Պանդխտությունը` ամոթը կորցրած, Հերթական անգամ այցի է եկել, Դարձյալ փորձում է` միամիտներին, Դեգերման ճամփի վիհը ցուցանել: Կյանքն այնքան շատ է մեր միտքը մաքրել, Հոգի և ուղեղ` լրիվ լվացրել, Որ մոռացել ենք նահատակներին, Եվ բռնել ճամփան՝ դավաճանության: Աստված` վերևից, հոգին` մայր հողից, Մեզ հետևում են` թախծոտ մոր նման, Աղերսանք անում` արագ ուշքի գանք, Եվ պաշտենք հողը` զավակի նման: Ի±նչ սատանա է բույն դրել մեր մեջ, Մեր ներսը պատել իր սարդոստայնով, Որ անգամ Տիրոջ փորձերն են ունայն, Մեր հոգին մաքրել թունավոր ախտից: Եվ տառապանքի հուր քուլաները, Ստվերի նման ուղեկցում են մեզ, Դարձյալ փորձում են՝ յուրայինի պես, Մեր միտքը շեղել հիմնական հարցից: Իսկ մենք միամիտ, անտեղյակի պես, Հեշտ կուլ ենք տալիս ամեն նետած խայծ, Ավազի վրա սարքում մեր տունը, Որ հեշտ փուլ կգա թեթև սոսափից:

100


Ոգու կորովն այդ կփշրի նրանց, Թևաթափ կանի` կտրելով հույսից, Բախտը իր ծանր խաչը կդաջի, Հրաձիգների ավեր ճամփեքին: Հնուց է հայտնի. հայի օջախը, Դիմակայում է ամեն հարվածի, Հարվածներ, որից սարեր են փլվում. Իսկ այդ օջախը մնում է կանգուն: Հեռու չէ վերջը, բիրտ երախները, Խավարի խորքում մեզ են սպասում, Մեր սխալներից` հույսեր փափագում, Որ կսխալվենք` պատին դեմ կառնենք: Որքան էլ փորձեն մեզ տարանջատել. Մեկ է, կրում ենք շունչը նույն ազգի, Արդ. ժամանակն է, որ բռունցք դարձած, Վերջին հարվածով` թշնամուն թաղենք: Թշնամու ցանած §պարարտ¦ իղձերը, Պետք է վայրկայնում` քամու փեշին տանք, Հողի արգանդից մաքրենք թույները, Ու հողը փրկենք անպտղությունից: Մարդու արարման առաջին պահից, Ժամանակն այնքան վերքեր է բացել, Որ այդ վերքերի արյան հեղեղը, Անհնարին է չափել ու կշռել: Սրանից ավել, ի±նչ պետք է լինի, Որ հազարից մեկ` մեզ խելքի բերի, Գոնե ետ նայենք ու հեռուն տեսնենք, Մեկ-մեկ էլ` տնկած շիվերը ջրենք: Արև ու աստղեր` էլ լույս չեն սփռի, Եթե չսերտենք` դասը պատմության, Եվ չհասկանաք, կգնանք` առաջ, Լոկ ետ նայելու՝ արդյունքում միայն: Պատմության երթը` երբեք չի սանձվում, Ու չի ենթարկվում ոչ մի կանոնի, Նա միշտ հյուսում է ծանր վճիռն իր, Եվ բեռնում մեջքին` բիրտ ժամանակի:

101


Իսկ ժամանակը` առանց կանգառի, Մեջքին տանում է պատմության բեռը, Նա շրջանցում է ցանկացած պատնեշ, Ու կնքում հողը` պատմության շնչով; Մարդ արարածներ՝ համայն աշխարհի, Որ հողից ծնվել ու պիտ հող դառնաք, Կյանքում՝ գեթ մի պահ, դուք հասկացե±լ եք, Որ հողն է` տունը հավիտենության։ Մարդու ծննդյան պահից` մինչ այսօր, Կա երկու վեհ բան, որոնք անգին են, Մեկ ժամանակն է, որը խորհուրդ է, Մյուսը` սուրբ հողն է` արնաքամ եղած: Մարդկային կյանքի ամբողջ ընթացքում, Քիչ արժեքներ են մնացել կայուն, Սուրբ հողն էլ` որպես վեճի առարկա, Կապրի, քանի դեռ մոլորակն այս կա։ Ափսոս, մի պարզ բան` չի հիշում մարդը, Որ թիթեռի չափ մի կյանք ունի նա, Եվ ամեն վայրկայն պետք է արարի, Արժեքներ թողնի՝ հանգիստ հեռանա։ Կյանքը և մահը միշտ անբաժան են. Մեկի ավարտը՝ մյուսի սկիզբն է, Նրանք չեն կարող տարանջատ լինել. Նույն հետագծով պիտի ճամփորդեն ։ Մեր այս դժնդակ, խառնակ օրերում, Ի±նչ է ուզածը մարդ արարածի. Նա քարի վրա քար պե±տք է դնի, Թե± մնացածն էլ ավերակ դարձնի: Ինչու± է բախտը երեսն իր թեքել, Երկիր ոտք դրած առաջին ցեղից, Ով, դարեր ի վեր` լոկ արարել է, Եվ կյանքը սնել առողջ սերմերով: Մարդկության ցավը շատ մեծ կլինի, Եթե չօգտվի մտքից այս ցեղի, Կյանքը կշեղվի իր հետագծից, Եվ արհավիրքներ կհեղի երկիր:

102


Այդժամ` աշխարհի մեծամեծերը, Ժողով կկանչեն, որ խորհուրդ անեն, Եվ գլուխները կառնեն ափի մեջ, Որ ելքեր գտնեն դաժան գույժերից: Ու երակներում այդ նույն մեծերի, Արյան պտույտը մի պահ կանգ առնի, Նրանք կփորձեն` տիրոջ գթությամբ, Ապաշխարհանքի քավարանն անցնել։ Ախոյանները կգունաթափվեն, Եվ խուճապահար իրարով կանցնեն, Արագ կփորձեն լքել դիրքերը, Դաշտում թողնելով զոհերին իրենց: Եթե այնժամ էլ մենք բաժան լինենք, Եվ քայլեր անենք` իրարից անկախ, Անդունդն այս անգամ հյուրընկալորեն, Չափից ավելի §հյուրեր¦ կընդունի: Եկեք աղոթենք, որ երկիր իջնի, Հոգու փրկության գեթ վերջին հույսը, Ամպերը խոնարհ ու հոժարակամ, Թող բացեն նրա վայրեջքի ճամփան: Միայն աղոթքով կարող ենք փրկվել, Նենգադավ մարդկանց անարգ խաղերից, Եվ պատվով դասվել մեր մոլորակի, Հպարտ, արարող ազգերի շարքին: Ու եթե պարզվի, որ ոգու կանչն էլ, Ունակ չէ մաքրել կուտակված կեղտը, Ապա խավարից` փրկության ելքը, Պարզվում է ցավոք. բիրտ ուժն է միայն: Այդ դեպքում արդեն, մի կողմ կդնենք, Մեր ազգին հարիր` համբերությունը, Եվ ետ կբերենք ամեն կորցրած բան, Անտեսելով այն, ինչը մերը չէ: Եվ աստված չանի, եթե այս կոչն էլ, Խելքի չբերի մոլորյալներին, Մենք պարտադրված, բազկով կպատժենք, Երկիրն ավերող դավադիրներին:

103


Եթե ամոթը դարձյալ չարթնանա, Եվ համբերության սահմանը հատեն, Շանթ ու որոտով` հաստատ կսանձենք, Ցոպ ու շփացած` յուրայիններին: Եթե այս վերջին կանչն էլ մեզ չօգնի, Եվ շարունակենք` լոկ նյութը պաշտել, Հրաբուխները մեզ կհոշոտեն, Հրում` լավայի մոխիր դարձնելով: Այսքանով հանդերձ, պետք չէ զարմանալ, Եթե մեզ մի օր կոչեն առաջնորդ, Իսկ որոշ ազգեր, եթե կասկածեն, Այդ կասկածները` մենք կփարատենք:

104


Ø Æ ÎÚ²Üø ºÃ» Ù³Ûñë ÇÝÓ ãÍÝ»ñ, ²ÝÝß³Ý µ³Ý Ïå³Ï³ë»ñ, â¿ñ ÉÇÝÇ ³ÛÝ` ÇÝã ïí»óÇ, ÆëÏ »ë` áãÇÝã ãïí»óÇ…

105


ÎÛ³ÝùÇ Ë³Õ úñ»ñë, ûñ»ñë, ûñ»ñë, î³ÝáõÙ »ù, ï³ÝáõÙ »ù ÇÝÓ³ÝÇó, ìßï»ñë, Ñá·ë»ñë, ó³í»ñë, ʳéÝáõÙ »ùª ¹»é ·³ÉÇù ûñ»ñÇë: ²Ûë ÏÛ³ÝùÁ µ³ñ¹ Ë³Õ ¿, å³ñáÝÝ»ñ, ²ÛÝ ãáõÝÇ áã ûñ»Ýù, áã ϳÝáÝ… àí ·³ÉÇë` ï³ÝáõÙ ¿ Çñ ÷³ÛÁ, ¸³ï³ñÏáõÙ` ï³ÝáõÙ »Ý ÑáõÛë»ñë: Ê»ÝûñÁ ³Ûë ˳ÕáõÙ ï»Õ ãáõݻ݅ ¾É DZÝã ˳Õ, »ñµ Ýñ³Ýù ¹»ñ ãáõÝ»Ý, ¸» ³ë»ù, DZÝã ³Ý»Ý Ë»ÝûñÁ, àñ ³Ûëå»ë áïݳï³Ï ãÉÇÝ»Ý:

106


ºð²¼²Üø ºñÝ»Ï ÇÙ ë»ñÝ ¿É ÙÇ ÃéãáõÝ ÉÇÝ»ñ, ²ëïÕ»ñÇ ÝÙ³Ý »ñÏÝùáõ٠׳Ëñ»ñ, àñï»Õ áñ ÙÃÝ»ñ, ³ÛÝï»Õ ·Çß»ñ»ñ, ÎÛ³ÝùÇ ³Ûë ˳ÕÇÝ íϳ ãÉÇÝ»ñ: ºñÝ»Ï ÇÙ ë»ñÝ ¿É ÙÇ Í³ÕÇÏ ÉÇÝ»ñ, سñ¹Ï³ÛÇÝ Ñá·ÇÝ Çñ µáõÛñáí ÉóÝ»ñ, سݳݳ ¹³ñÓ³Í »ñÏÝùÇó ó÷í»ñ, ÊÇݹáí áõ ëÇñáí »ñÏÇñÁ ѻջñ: ºñÝ»Ï ÇÙ ë»ñÝ ¿É ÙÇ ÃÇûé ÉÇÝ»ñ, Æñ ÷»ß»ñÇ ï³Ï ÇÝÓ Éáõé ç»ñÙ³óÝ»ñ, ²Ù»Ý ÙÇ Í³ÕÏÇó Ý»Ïï³ñ ѳí³ù»ñ, àõ áÕçÁ ëÇñáí ÇÝÓ ÁÝͳ ³Ý»ñ: ºñÝ»Ï ÇÙ ë»ñÝ ¿É ÙÇ ·³ñáõÝ ÉÇÝ»ñ, î³ñÇÝ Ù»Ï ³Ý·³Ù ·áÝ» ³Ûó»É»ñ, Ðá·Çë ÑÛáõÍí»É ¿ Ýñ³ ϳñáïÇó… ØÇû±, ÇÙ ÏÛ³ÝùÁ ½áõñÏ ¿ ·³ñáõÝÇó:

107


ÊàÐ ÆÝãáõ± ÷áÕáóáõÙ ³Ûëù³Ý ùÇã ͳÝáà ¹»Ùù»ñ »Ù ï»ëÝáõÙ, ÆÝãáõ± ÍÇͳÕÏáï ¨ Ñáõñ óáɳóáÕ ³ãù»ñ ã»Ù ï»ëÝáõÙ, ÆÝãáõ± ѳݹÇå³Í Ù³ñ¹Ï³Ýó ³ãù»ñáõÙ ãϳ ç»ñÙáõÃÛáõÝ, ÆÝãáõ± ¿ ë»ñë` ³ÝͳÝáÃÇ å»ë ÇÝÓ ¹ÇÙ³íáñáõÙ: ÆÝãáõ± ¿ ³ñ¹Ûáù ÇÙ ÅáÕáíáõñ¹Á ËÇëï ïϳñ³ó»É, ÆÝãáõ± ¿ Ï»ñïáÕ ³Ûë ÅáÕáíáõñ¹Á ëÏë»É ù³Ý¹»É, ÆÝãáõ± ¿ É»óáõÝ ÇÙ ÅáÕáíáõñ¹Á ëÏë»É ѳïݻɅ ÆÝãáõ± ¿ ëÏë»É Ù»Ï ³ÛÉ ³ÝÏÛáõÝÇó ³ñ¨Á ͳ·»É: ÆÝãáõ± Ùßï³ñÃáõÝ ³Ûë ѽáñ ³½·Á ËáñÁ ùáõÝ Ùï³í, ÆÝãáõ± ÙÇßï ³ßËáõÛÅ ³Ûë ÅáÕáíáõñ¹Á ³Ûëå»ë ѳÙñ³ó³í, ÆÝãáõ± Ïñ³Ïáï ³Ûë áõÅ»Õ ³½·Á ѳÝϳñÍ ³Ùɳó³í… ÆÝãáõ± Ù»ñ µ³ËïÁª ÝáñÇó ûï³ñÇ ÑáõÛëÇó ¿ Ï³éã³Í:

108


Ðð²ÄºÞî Ðñ³Å»ßïÝ ³ñ¹»Ý óÏáõÙ ¿ ¹áõéë, ²ñÃݳóÝáõÙ ÝÇñÑÇó í³ËÇë ë³ñëáõéÁ, ºí ÑáõÛëÇó ÏïñáõÙ ÇÙ »ñ³½³ÝùÁ, ÂáÕÝ»Éáíª ÙdzÛÝ µ³Å³ÝÙ³Ý »ÉùÁ: ´Ûáõñ ³Ýóáñ¹Ý»ñÁ ã»Ý ¿É ÝϳïáõÙ, ìßïÇ ó³íÇó »Ù »ë ³Ûëå»ë ÍÝÏáõÙ, Üñ³Ýù Ý»ñϳ ã»Ý µ³Å³ÝÙ³Ý Ñ»ñÃáõÙ, êáëÏ áõÕ¨áñ »Ý ³Ûë ³ÝÙÇï ÏÛ³ÝùáõÙ: ´³ó³éáõÃÛáõÝ ã¿…, ³Û¹å»ë ÉÇÝáõÙ ¿, ²Û¹å»ë »Õ»É ¿, ÏÉÇÝÇ ³Û¹å»ë, ÆÝãáõ± ë¨ µ³ËïÁ ³Ûëå»ë ³Ýå³ï»Ñ` ºÏ³í ÷³ñí»ó ÇÝÓ` ³ÝÏáã ÑÛáõñÇ å»ë: ò³íÁ áõÅ»Õ ¿, ³ÕáÃùÁ ½áõñ ¿, ¾É ã»Ù ïñïÝçáõÙ` ù³Ý½Ç ß³ï áõß ¿, ´³Å³ÝáõÙÝ ³ñ¹»Ý ϳ۳ó³Í Ñáõß ¿, гݹÇåÙ³Ý ÑáõÛëÁ` ³ñ¹»Ý í»ñÑáõß ¿:

109


²ÔàÂø ÈëÇñ ³ÕáÃùë, ¹áõ ãùÝ³Õ ¿³Ï, Ðá·áõ¹ ³ãù»ñÁ ¹³Ý¹³Õ µ³ó ³ñ³... ²é³Ýó ù»½ª ͳéÁ åïáõÕ ãÇ ï³ÉÇë, ²é³Ýó ù»½ª Ù»ÕáõÝ Ù»Õñ ãÇ ï³ÉÇë, ²é³Ýó ù»½ª ÑáÕÁ ÍÇÉ ãÇ ³ñÓ³ÏáõÙ, ²é³Ýó ù»½ª ÉáõÛëÁ Ùáõà ¿ ÑÇß»óÝáõÙ, ²é³Ýó ù»½ª ëÇñïÁ ³ñÛáõÝ ãÇ ÙÕáõÙ, ²é³Ýó ù»½ª ½»ÝùÁ ¿É ãÇ Ïñ³ÏáõÙ, ²é³Ýó ù»½ª ³ÕáÃù ³Ý»É ãÇ ÉÇÝáõÙ, ²é³Ýó ù»½ª ϳÛÍÇó Ïñ³Ï ãÇ ÉÇÝáõÙ, ²é³Ýó ù»½ª Ù³ñ¹Á µ»é ¿ ³ß˳ñÑáõÙ, ²é³Ýó ù»½ª ÏÇÝÁ ¿É ãÇ Ù³Ûñ³ÝáõÙ, ²é³Ýó ù»½ª áõéÇÝ É³ó»É ãÇ Ï³ñáÕ, ²é³Ýó ù»½ª Ñá·ÇÝ Ã³ËÍ»É ãÇ Ï³ñáÕ, ²é³Ýó ù»½ª û¹áõÙ ÃÃí³ÍÇÝ ãϳ, ²é³Ýó ù»½ª ÓÛáõÝÁ ÓÝͳÕÇÏ ãÇ ï³, ²é³Ýó ù»½ª Ù³ñ¹Á ¿áõÃÛáõÝ ãáõÝÇ, ²é³Ýó ù»½ª ÙÇïùÁ ïϳñ³ÝáõÙ ¿, ²é³Ýó ù»½ª ÑáõÛëÁ ³ÝÑáõëáõÃÛáõÝÝ ¿, ²é³Ýó ù»½ª µ³ñÇÝ ã³ñÇ Í³é³Ý ¿, ²é³Ýó ù»½ª »ñÏÇñÝ áõÕ»ÍñÇó ¹áõñë ¿, ²é³Ýó ù»½ª ³åñ»É, ¹³ ÝáõÛÝ Ù»éÝ»ÉÝ ¿… ²ñÃݳóÇñ ùÝÇó ùá ѳí»ñųϳÝ, ê³ ¿ ³ÕáÃùë. ³ÛÝ ù»½ å³Ñ³å³Ý…

110


ØƲΠغԲìàðÀ ºê ºØ ºÃ» áõéÇÝ ¿É ãÇ É³óáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ÏÇÝÁ ãÇ Ù³Ûñ³Ýáõ٠سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ³ÝÙ»ÕÇÝ »Ý ¹³ïáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ³ëïÕÁ ÉáõÛë ãÇ ï³ÉÇë, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» Ù³ÛñÁ ÍÇÍ ãÇ ï³ÉÇë, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ͳéÁ ÙÇñ· ãÇ ï³ÉÇë, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» Ó»ñÁ` Ó»½ ã»Ý ï³ÉÇë, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ÍáíÁ ó³Ù³ù»É ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ÑáõÛëÁ` ³ñ¹ ³ÝÑáõÛëÝ ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» Ù³ñ¹Á` Ù³ñ¹ ¿ áõïáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… 111


ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ë»ñÁ ·áõà ¿ µ»ñáõ٠سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» Ù³ñ¹Á áõñ³óáÕ ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ÑáõÛëÁ Éù»É ¿ Ó»½, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ¹³ñ¹Á ß³ï ¿ ͳÝñ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» áñµÁ ï»ñ ¿ ϳñ·í»É, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ûï³ñÇÝ »ù ͳé³, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ËáõÝÏÁ ¿É ãÇ ÍËáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ëáõñµÁ` ë³ï³Ý³Ý ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ³ñ¹»Ý Ó»½ »ù ˳µáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ËÇÕ×Á í»ñ³ó»É ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: 112


ºÃ» ³ñïÁ ãáñ³ó»É ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» Ù³ñ¹Á ã³ñ³ó»É ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» µ³ñÇÝ` ã³ñÇÝ å³ñïí»ó, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» µ³ËïÁ ßáõé ¿ »Ï»É, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» û¹Á í³ñ³Ïí»É ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» µ³ËïÇ Ý³íÝ ¿ ëáõ½í»É, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» Ù»çùǹ ë³ñÝ ¿ ÷Éí»É, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» áã áù ˳ã ãÇ ÏñáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ûÓÁ ï³ÝÝ »ù å³ÑáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» Çñ³ñ ¿É ã»ù ëÇñáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ³ñïÁ ÑÝÓíáñ ãáõÝÇ, 113


سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ËÇÕ×Á ãÇ ³ñÃݳÝáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ÑáÕÁ çñíáñ ãáõÝÇ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ÏÛ³ÝùáõÙ Ë»Ýûñ ãϳÝ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ÏÛ³ÝùÁ ׳ù ¿ ïí»É, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» î»ñÁ Ó»½ å³ïÅáõÙ ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ßáõñçÁ »ëÝ ¿ ÇßËáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ßáõñçÁ í³ËÝ ¿ ïÇñáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ·áÕÝ ¿ Ó»½ ó·³íáñ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ·ÇÝÇÝ ÃáõÛÝ ¿ µáõñáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ÑáÕÁ ÙÇßï ͳñ³í ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: 114


ºÃ» ûï³ñÝ ¿ Ó»½ ÇßËáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ݳÙáõëÝ ¿É í³×³éí»ó, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» §Ñå³ñï¦ µ³éÝ ³Ùáà ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ÓÇ»ñÝ ¿É ã»Ý ë³ÝÓíáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ·áÛÁ í»ñ³ÝáõÙ ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ÝÛáõÃÝ ¿ áñáßÇãÁ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» Ë»ÉùÁ` ÉáÏ ³ñ³ï ¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» Ó»ñ Ù»ç ëïñáõÏÝ ¿ ï»ñ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» ·³ÕÃÝ ¿ Ó»ñ áõÕ»ÕáõÙ, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù: ºÃ» »ñÏÇñÝ ¿É Ó»ñÁ ã¿, سñ¹ÇÏ, Ù»Õ³íáñ ÙÇ ÷Ýïñ»ù… ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù:

115


Ð àô Ú ê ´³í ¿. å³ñáÝÝ»ñ: ²Ù»Ý ÇÝã ï³ñ³ù… ¸»é ÏÇë³ï µ³Ý ϳ±…Ñáõ±ÛëÝ ¿É »ù áõ½áõÙ: ø³ÝÇ Ï³ ÑáõÛëÁ` Ù³ñ¹Á ³åñáõÙ ¿ … ÐáõÛëÇ í³Ë׳ÝÁ` ÏÛ³ÝùÇ ³í³ñïÝ ¿: ÐáõÛëÁ Ùßï³å»ë` Ù»½ ÑáõÛë ¿ ï³ÉÇë, ʳí³ñáõÙ µ³óíáÕ ÉáõÛëÇ ßáÕÇ å»ë, ÐáõÛëÁ ³åñáõÙ ¿ »ñ³½Ç ËáñùáõÙ… ºí ÙÇßï ½³ñÃÝ»ÉÇë` ³÷ëáë »Ýù ³ëáõÙ: ÐáõÛëÝ ³Ù»Ý í³ÛñÏÛ³Ý Ù»½ ¹³í³×³ÝáõÙ, Ø»Ýùª ³Ù»Ý í³ÛñÏÛ³Ý Ýñ³Ý »Ýù Ó·ïáõÙ, ÎÛ³ÝùÇ ³Ûë ˳ÕáõÙ ³Ù»Ý ÇÝã Ïáñóñ³Í, سñ¹Á ϳݷáõÝ ¿` Çñ ÑáõÛëÁ å³Ñ³Í: ÐáõÛëÁ Éù»É ÇÝÓ, ÷³ËãáõÙ ¿ª ³Ý¹³ñÓ, ÆëÏ »ë áã ÙÇ Ï»ñå ã»Ù ѳëÝáõÙ Ýñ³Ý, ¼áõñ »Ý ç³Ýù»ñ¹, Éëáõ±Ù »ë, Í»ñáõÏ… ¸»é áã ÙÇ í³½áñ¹ ãÇ Ñ³ëÝ»É Ýñ³Ý: ²ÕáÃÇñ Ù³Ûñ ÇÙ` ³ÕáÃùÁ ÑáõÛë ¿, ÐáõÛëÁ Ù»éÝáõÙ ¿` »ñµ Ù³ñ¹Ý ³ÝÑáõÛë ¿, ÐÇÝ ³ë³óí³Íù ¿. ÑáõÛëÇ ë³ÑÙ³ÝÁ` سùáõñ ëÇñá å»ë` ÙÇßï ¿É ³ÝÑ³ë ¿: ºí ³Ñ³ ÝáñÇó` ³ÝÑáõÛë íÇ׳ÏáõÙ, ÆÙ Ïáñóñ³Í ÑáõÛëÝ »Ù ÁÝÏ³Í áñáÝáõÙ, ºí ÙÇßï Ùáé³ÝáõÙ` Ýñ³ µ³Ý³ÉÇÝ, ÖÇßï ÝáõÛÝ ï»ÕáõÙ ¿` Ù»ñ îÇñáç Ó»éùáõÙ…

116


Ð àô Þ ÆÙ Ñáõß»ñÇ Ù³ÏáõÛÏÁ, ÆÝÓ ï³ÝáõÙ ¿ ¹»åÇ í»ñ, ê³Ï³ÛÝ, Ñá·áõë Ïñ³ÏÁ, ø»½ ¿ ï»ÝãáõÙ ùÝùáõß ë»ñ: öáùñÇÏ ïÕ³Ý ³ÛÝ ³÷ÇÝ, ²ñ¨Ý»ñ ¿ñ ÝϳñáõÙ, Եվ ã·Çï»ñ, áñ óùáõÝ` ܳ Ù»½` ë»ñ ¿ñ ù³ñá½áõÙ: ¼·áÝ ã»Õ³Ýù Ù»Ýù ÏñÏÇÝ, âÉë»óÇÝù ÷áùñÇÏÇÝ, ºí Ù³ÏáõÛÏÁ Ñáõß»ñÇë, ¸³ñÓ³í »ñ³½` ÑáõÛë»ñÇë: ²ñ¹. Ñáõß»ñÇë Ù³ÏáõÛÏÁ, ÆÝÓ ï³ÝáõÙ ¿ ³ñ¹»Ý í³ñ, Ø»Ï ¿, Ñá·áõë Ïñ³ÏÁ, ø»½ ¿ ï»ÝãáõÙ ³Ý·ÇÝ ë»ñ:

117


º  º… ºÃ» ÍÝí»É »ë, áõñ»ÙÝ` ³åñÇñ… ºÃ» ³åñáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` ï³ÝçíÇñ, ºÃ» ÍÝÏ»É »ë, áõñ»ÙÝ` ³ÕáÃÇñ, ºÃ» ïÇñ»É »ë, áõñ»ÙÝ` å³ÑÇñ, ºÃ» Ï³Ý·Ý»É »ë, áõñ»ÙÝ` ù³ÛÉÇñ, ºÃ» ïËñ»É »ë, áõñ»ÙÝ` óËÍÇñ, ºÃ» ³ïáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` í³ÝÇñ, ºÃ» ˳Ëï»É »ë, áõñ»ÙÝ` áõÕÕÇñ, ºÃ» ˳ݹáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` ½ëåÇñ, ºÃ» ëÇñáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` ·»ñÇñ, ºÃ» ëÇñíáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` ·áíÇñ, ºÃ» ˳µáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` ïáõÅÇñ, ºÃ» ï³ÝáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` »ï µ»ñ, ºÃ» ϳñÍáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` ËáñÑÇñ, ºÃ» ϳÝãáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` ëå³ëÇñ, ºÃ» í³½áõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` ѳëÇñ, ºÃ» ÷³ÛÉáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` ÉáõÛë ïáõñ, ºÃ» ˳ÕáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` ѳÕÃÇñ, ºÃ» ËÕ×áõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` Ý»ñÇñ, ºÃ» å³ñïíáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` ÉéÇñ, ºÃ» ѳÕÃáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` ïÇñÇñ, ºÃ» ó³ÝáõÙ »ë, áõñ»ÙÝ` çñÇñ, ºÃ» ÍÝí»É »ë, áõñ»ÙÝ` ³åñÇñ…

118


À Ü Î º±ð êÇñáõÝ ïÕ³,å³ßïáÝÝ Ç±Ýã ¿, àñ ¹³ñÓ»É »ë Ýñ³ ·»ñÇÝ, ³ùÝí»É »ë ùá å³ïÛ³ÝáõÙ, àõ Ùáé³ó»É ¹áõ µáÉáñÇÝ: ºñµ ·³ÉÇë »Ù, ÙÇßï ³ëáõÙ »Ý, ܳ ï»ÕáõÙ ã¿` Ñ»ïá »Ï»ù, â»ë ³Ù³ãáõ±Ù, áñ ¹áõ ï»ÕáõÙ` ´³Ûó, ³ÃáéÇÝ Ù³ñ¹ ã»Ý ï»ëÝáõÙ: Æ٠ɳí, µ³ñÇ, ù³Õóñ ÁÝÏ»ñ, ƱÝã ¹¨ Ýëï»ó ùá §Ù»Í¦ Ñá·áõÙ, àõ ù»½ ³Ûëå»ë ³Ý¿³óñ»ó. ø»½ÝÇó ÃáÕ»ó` ÉáÏ ³ÃáéÁ: ¸áõ ÇÝÓ ï³Éáõ áãÇÝã ãáõÝ»ë, àõ½áõÙ »Ù ÉáÏ Ó³Ûݹ Éë»É, ÆëÏ ¹áõ ë³éÁ ùá å³Ñí³Íùáí, ²í»ñáõÙ »ë Ù»ñ ³ÝóÛ³ÉÁ:

119


äàºî äá»ï, ¹áõ ³½·Ç á·ÇÝ ³ñÃݳóñáõ, àõ Ýñ³ íÇßïÁ ùÇã ûè³óñáõ, ²ñóáõÝùÁ Ýñ³ª ³ÝÝϳï Ù³ùñÇñ… äá»ï, ÏáãáõÙ¹ Ñ»Ýó ¹³ ¿, ÑÇßÇñ: äá»ï, ·Éáõ˹ ¹áõ ÙÇ ËáݳñÑÇñ, ¼ÇÝíáñÇÝ` ·ñãáí ÙÇßï á·¨áñÇñ, ê³Ï³ÛÝ, ÃßݳÙáõÝ ³ÑÇ Ù»ç å³ÑÇñ, äá»ï, ÏáãáõÙ¹ Ñ»Ýó ¹³ ¿, ÑÇßÇñ: äá»ï, ·ñÇã¹ »ñµ»ù í³Ûñ ÙÇ ¹Çñ, Üñ³ Ù»ç` áõÅÝ ¿ ½ÇÝíáñÇ ½³ñÏÇ, ܳ áõÕ»óáõÛóÝ ¿ Ù»ñ ѳٳ½³ñÏÇ… äá»ï, ÏáãáõÙ¹ Ñ»Ýó ¹³ ¿, ÑÇßÇñ: ØÇ Ëáëùáí, åá»ï í»ñçÇÝ ³Ïáñ¹Ý ¿. ²½·Ç ³å³·³Ý ùá Ó»éù»ñáõÙ ¿, ¶ñÇã¹ å»ïù ¿ »ñµ»ù ãÉéÇ… äá»ï, ÏáãáõÙ¹ Ñ»Ýó ¹³ ¿, ÑÇßÇñ:

120


ê ä ² ê àô Ø ¶³ñáõÝ ¿Çñ áõ½áõ±Ù… ²÷ëáë` ÓÙ»é »Ï³í, ºí ùá Ùñë³Í Ñá·ÇÝ, ê³éó» ßáñ»ñ ѳ·³í: Ðá·áõ¹ µ»ÏáñÝ»ñÁ, ÎñÏÇÝ µ³Ýï³ñÏí»óÇÝ, ê³éáõÛóÝ»ñÇ ³ÝѳÉ` ì×Çï µÛáõñ»ÕÝ»ñáõÙ: Üñ³Ýù ¿É ã»Ý ÙñëáõÙ, ²Ùáõñ å³ïÛ³Ý áõÝ»Ý, ò³íáù, ï³ñ³÷»ÕÏí³Í` ÞÝã³Ñ»ÕÓ »Ý ÉÇÝáõÙ: Ðá·ÇÝ ÙÇ ³ÙµáÕç ¿, ØÇ ïñáÑ»ù »ñµ»ù, ²Ý½·áõÛß ÙÇ ³ñ³ñù` ܳ ÏÙ»éÝÇ íßïÇó: ²Ë, áñù³±Ý ç»ñÙ ¿ å»ïù, àñ ë³éáõÛóÁ ×»Õù»Ù, àõ Ñá·Ç¹ ³½³ï»Ù, ²Ûë §å³Õ¦ ßÕóݻñÇó: äá»ï ùá »ñ·»ñáõÙ Ðá·ÇÝ ÷³é³µ³ÝÇñ, ø³Ý½Ç ³é³Ýó Ýñ³, ºñ³½ áõ ÏÛ³Ýù ãϳ:

121


º ð æ ² Ü Îàô Â Ú àô Ü Ø»ñ ϳÙùÇó ³ÝϳË, ß³ï å³ï³Ñ³Ï³Ý, ºñç³ÝÏáõÃÛáõÝÁ` ·³ÉÇë Ù»½ ÷³ñíáõÙ, ÆëÏ Ù»Ýù` Ù»Ï ³ÛÉ ï»Õ Ýñ³Ý »Ýù ÷ÝïñáõÙ, öÝïñáõÙ »Ýù, ÷ÝïñáõÙ` ³í³Õ, ã»Ýù ·ïÝáõÙ: ºñç³ÝÏáõÃÛáõÝÁ ßÇÏݳÍ, ³ÙáÃ˳Í, ØÇßï ³Ý¹³í³×³Ý áõÕ»ÏóáõÙ ¿ Ù»½, ÐáõÛë áõݻݳÉáí ½·áÝ ÏÉÇÝ»Ýù, ²ñųÝÇ Ó¨áí Çñ»Ý ÏݹáõÝ»Ýù: ê³Ï³ÛÝ, ë³ï³Ý³Ý Ù»ñ Ë»ÉùÁ ³é³Í, Ø»ñ Ñá·áõ ³ãùÁ ÉñÇí ÷³Ï ³ñ³Í, ºñç³ÝÏáõÃÛ³ÝÁª Ù»½³ÝÇó í³ÝáõÙ, ÆëÏ Ý³ ËéáíáõÙ` ÃáÕÝáõÙ ¿ ·ÝáõÙ: лñÃ³Ï³Ý ³Ý·³Ù` Ñ»Ýó Ýñ³Ý ÏáñóÝáõÙ, ²Ýѳݷëï³ó³Í, ë³ñëáõéÁ` ëñïáõÙ, Ø»ñ Ñá·áõ٠óùáõÝ Ýñ³Ý »Ýù ï»ÝãáõÙ, ºí ·ïÝ»ÉáõÝ å»ë` Ù»ñ ÏñÍùÇÝ ë»ÕÙáõÙ: ºñç³ÝÏáõÃÛáõÝÁ ÷³÷ϳëáõÝ ÏÇÝ ¿, Üñ³ Ñ»ï å»ïù ¿ ß³ï ½·áõÛß í³ñí»É, öáùñÇÏ ë˳ÉÇó ³ñ³· Ï˳ÙñÇ, ÎÃáÕÝÇ ÙdzÛÝ ó³í³·ÇÝ Ñáõß»ñ: ºñç³ÝÏáõÃÛáõÝÁ` ûÏáõ½ ·»Ã ³Ý·³Ù, Æñ ³ÛóÇ Ù³ëÇÝ Ù»½ Éáõñ ãÇ ï³ÉÇë, Ø»Ýù Ýñ³ Ù³ëÇÝ ÙÇßï ÇÙ³ÝáõÙ »Ýù, ºñµ ¹³éÝáõÙ ¿ Ñáõß ¨ ϳÙ` Ñáõß³ñÓ³Ý:

122


Ð àô Þ º ð ê ÎÛ³ÝùÇë Ñáõß»ñÁ` ¿ç ³é ¿ç ¹³ñë³Í, Ðáõß»ñÇë ·ÇñùÁ èÇë ï³Ï ³é³Í, ÎÛ³Ýùáí ³ñµ»ó³Í ù³ÛÉáõÙ »Ù ÙáÉáñ, ÐÇÝ »ñ¨³ÝÇ Ã³ËÍáÕ Ù³Ûûñáí: ÞáõñçÁ` áõݳÛÝ ¿, Ù³ñ¹ÇÏ` ³Ýï³ñµ»ñ… àõ ãϳ Ù»ÏÁ, áñÝ ³åñÇ Ñáõßáí: ê³ñëáõéÇó` íÇßïÁ ïÇñáõÙ ¿ Ñá·áõë… â¿± áñ, ³é³Ýó Ñáõß` ãϳ ݳ¨ ÑáõÛë: лéíáõÙ ÙÇ Í»ñ ÏÇÝ` ËáñáõÝÏ, ³É»½³ñ¹, ²Ù»Ý ÏÝ×éÇ ï³Ï` ¹³ñë³Í ÙÇ-ÙÇ ¹³ñ¹, ÊáëáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Ñáõß»ñÇ Ù³ëÇÝ. àõ ³Ýí»ñç ÏñÏÝáõÙ. ÏÛ³ÝùÁ ÉáÏ Ñáõß ¿: سñ¹ÇÏ ³Ýï³ñµ»ñ, ¹»ÕÝ³Í áõ Ùñë³Í, ÈñÇí ϳå»ñÁ ³Ûë ÏÛ³ÝùÇó ˽³Í, Îáãí³Í éÇÃÙÇÝ` ËÇëï ³ÝÝ»ñ¹³ßݳÏ, ¶³ÉÇë, ³ÝóÝáõÙ »Ý` ³é³Ýó Ýå³ï³Ï: ÆëÏ Í»ñ å³é³íÁ` ³ñ¹»Ý ³ÛɳÛÉí³Í, Îù³Í` ×·ÝáõÙ ¿ ѳëϳóÝ»É Ù³ñ¹Ï³Ýó, àñ áõݳÛÝ ÏÛ³ÝùÇ ÙÇ³Ï ³ñÅ»ùÁ, Ø»½ ÏÛ³ÝùÇÝ Ï³åáÕ ³Ûë Ñáõß³·ÇñùÝ ¿:

123


Ðá·áõ Ëéáíù ֳϳﳷñÇ ¹³Å³Ý Ñ»·Ý³ÝùÁ, ²ñѳٳñ³Ýùáí ÷³ñíáõÙ ¿ Ñá·áõë, ²ñÃݳóÝáõÙ ÝÇñÑÇó Ýñ³ ³Ý¹áññÁ, àõ ˳éÝáõÙ Ñá·áõë ѳݷ³Í Ïñ³ÏÁ: г½Çí ¿ñ Ñá·Çë ÷áùñ ÇÝã ѳݹ³ñïí»É, Üñ³ í»ñù»ñÁ` ùÇã ëådzó»É, öáùñÇÏ ÙÇ ÑåáõÙ` ³ñ¹ µ³í³Ï³Ý ¿, àñ íÇßïë ųÛÃùÇ Ññ³µËÇ Ýٳ݅ ºí ³ÛÝ ½³ñÃÝáõÙ ¿ Ýáñ³ÍÇÝÇ å»ë, ê³Ï³ÛÝ, áéÝáõÙ ¿ ·³½³ÝÇó áõÅ»Õ, î³é³å³Ýùë, áñ ³ÝûÕí³Í Ñáõß ¿ñ, Ðáõñ ¿ ³ñÓ³ÏáõÙ` Ññ³µËÇó ³Ñ»Õ: ØáÉ»·ÝáÕ ó³íÁ, ·³½³ÝÇó` í³Ûñ³·, Ðáñ¹áõÙ, ³ÝóÝáõÙ ¿ »ñ³ÏÝ»ñÇë Ù»ç, ²ñÛ³Ýë ѳٳñ ¹³éÝáõÙ ¿ í³ñ³Ï, ºí ³é³Ýó ѻﹳñÓª áõÕ»ÏóáõÙ ¹»å Ù³Ñ: ²ñ¹, ¹³ñÓÛ³É Ñá·áõë Ë³Õ³Õ íÇ׳ÏÁ, ²É»ÏáÍí»É ¿ ÙÇÝ㨠ѳï³ÏÁ, ê³Ï³ÛÝ ÇÙ Ñá·ÇÝ ¿É ãÇ ËéáíáõÙ, ø³Ý½Ç, Ýñ³Ýáí` ÇÙ ë»ñÝ ¿ ³ÝóÝáõÙ:

124


ÊàÐ ìßï»ñë Íáí ¹³ñÓ³Í`å³ñáõñ»É »Ý ÇÝÓ, àõ ÇÝÓ ÃáÕ»É Ù»Ý³Ï` ÇÙ ËáÑ»ñÇ Ñ»ï, ä»ïù ¿ ³Ùáõñ ÉÇݻ٠áõ å³ïݻ߻٠Ýñ³Ýó, » ã¿, ÇÝÓ ÏáõÉ Ïï³Ý` ßݳÓÏ³Ý ÝÙ³Ý: ²Ýó³ ß³ï ³ñ·»ÉùÝ»ñ, ˳ãÙ»ñáõÏÝ»ñ »ñϳñ… ÎÛ³ÝùÁ Ù³ßÏÇë íñ³` µ³½áõÙ Ñ»ïù»ñ ¹³ç»ó, ²Ù»Ý ÙÇ Ñ»ï³·ÇÍ` Çñ ËáñÑáõñ¹Á µ»ñ»ó, ºë ÙݳóÇ Ï³Ý·áõÝ, Ñá·Çëª ÑáõÛëáí Éóí³Í: سñ¹ÇÏ ½·áÝ ÉÇÝ»Ýù, ÏÛ³ÝùÁ` ß³ï Ù»Í Ë³Õ ¿, Ø»Ýù Ù»ñ ϳÙùÇó ³ÝϳË` Ù³ëݳÏÇóÁ Ýñ³, Ðå³ñï ï³Ý»Ýù ˳ÕÝ ³Ûë, ÃáÕ áëáËÁ ÍÝÏÇ, àñ ã»ñ·»Ýù »ñ·Á` å³ñïí³Í ˳ճÙáÉÇ: Þáõñç µáÉáñÁª ѳëï³ï ÇÙ ËáëùÁ ѳëϳó³Ý, ²÷ëáë ¿ÉÇ ÙdzÛÝ` Ù³ñ¹Á ãѳëϳó³í, äá»ïÝ ¿É DZÝã ³ÝÇ, áñ ѳí³ï³Ýù Ýñ³Ý, àÕçÁª Ù»½ ÝíÇñ»ó, å³Ñ»ó ÑáõÛëÁ ÙdzÛÝ:

125


ìÆֲΠ²Ûë å³ÑÇÝ Ù»Ý³Ï` ÉñÇí ûï³ñí³Í, àõ½áõÙ »Ù ·áé³É, µ³Ûó ³ÝϳñáÕ »Ù, öáñÓáõÙ »Ù ÑÇß»É, ³í³Õ` ÙáÉáñí³Í, ¶ÉáõËë ·ñϳÍ` óùáõÝ É³ÉÇë »Ù: Ðá·Çë óËÍáõÙ ¿ ³Ýѳ· íßï»ñÇó. Üñ³Ýù ÷áñÓáõÙ »Ý ÇÝÓ ÍÝÏÇ µ»ñ»É, ºÃ» Ç٠ϳÙùÁª ÙÇ å³Ñ Ãáõɳݳ, гëï³ï Ϲ³éݳ٪ »ë íßïÇÝ Í³é³: ì³ñ³ÏÝ ¿ ïÇñ»É áÕç ïÇ»½»ñùÁ, àõ ÷áË»É Ýñ³ µÝ³Ï³Ý Ï»ñåÁ, ²ñ¹»Ý ¹Åí³ñ ¿ ßÝã»É ³Ûë û¹Á, ä»ïù ¿ µÅßÏ»É ³Ûë ÙÃÝáÉáñïÁ: سñ¹ÇϪ Ñáõë³Ë³µ, ßáõñçÁª ³Õïáïí³Í, ÐáõÛëÁ ³ÙáÃÇó` óùáõÝ å³Ñ Ùï³Í… سñ¹Ï³ÛÇÝ Ñá·Çݪ ÉñÇí ³ÛɳÛÉí³Í, öñÏáõÃÛ³Ý »Éù ¿ áñáÝáõÙ` ÍÝϳÍ: ºÃ» ù³ñ»ñÁ Ñá·Ç áõݻݳÝ, ØÇ ³ÏÝóñÃáõÙ` ³í³½ Ϲ³éݳÝ, ºÃ» Íáí»ñÁ íÇßïë ѳëϳݳÝ, ¶áõó» ¨, ¹³ñ¹Çó ÉñÇí ãáñ³Ý³Ý: úÓ»ñÁ ³Ý·³Ù, »Ã» Éáõñ ³éÝ»Ý, ijٳݳÏÇó ßáõï` ϳßÇ Ï÷áË»Ý, ²ÙµáÕç ϳݳãÁ` ϳݳå³ï³Ý³, ºÃ» ѳÙï»ëÇ` Ù³ÕÓÁ ³Ûë ÏÛ³ÝùÇ: àõ ²ëïí³Í ã³ÝÇ` ³ñ¨Ý Çٳݳ, ¶áõó» ½³ñÙ³ÝùÇó` »ñÏáõ Ï»ë ¹³éݳ… г½³ñ-ѳ½³ñ ÷³éù` Ù»ñ êáõñµ îÇñáçÁ, àñ ³ñ»·³ÏÇÝ å³ÑáõÙ ¿ ϳݷáõÝ:

126


Ð Æ ² ê  ² ö àô Â Ú àô Ü ºñϳñ ÷Ýïñ»óÇ ¨ Ññ³ßù »Õ³í, Âí³ó` ³ÝѳÛïÇó ѳñáõÃÛáõÝ ³é³ñ, ØÇ å³Ñ ³åß»óÇ áõ ³ñӳݳó³. ê³Ï³ÛÝ, »ñ³½ ¿ñ ³Û¹ áÕçÁ ³í³Õ: ºñϳñ ßáñ»ñáí ¹áõ ×»ÙáõÙ ¿Çñ, ÆÝãå»ë ³ñ¨Á` »ñÏݳϳٳñáõÙ, ºí ÇÝÓ ÃíáõÙ ¿ñ, áñ ùá å³Õ Ñá·áõÙ, ÐÇÙù»ñÝ ¿ñ ¹ñíáõÙ ëÇñá ï³×³ñÇ: ºë ÷ß³ù³Õí³Í` ë³ñëáõéÝ ÇÙ ëñïáõÙ, ¼ñáõÛóÝ ëÏë»óÇ` ³ñí»ëïÇ Ù³ëÇÝ, âϳñ` ·»Ã Ù»ÏÁ, áñÁ ÇÝÓ Ñáõß»ñ` ø³ÛÉáÕ ³ñí»ëïÇÝ` áõÕ»ÏóáõÙ »Ý Éáõé: ܳ, ÇÝùÝ` Çñ»Ýáí, ß³ï Ñdzó³Í ¿ñ, ´³Ûó, ÷³éù` ãÙ»ñÅ»ó ÇÙ ³é³ç³ñÏÁ, ÎáÕùÇ Ï³Ý·³éÇ ãáñ Ýëï³ñ³ÝÇÝ` ØÇ ù³ÝÇ ñáå»` Ýëï»É-½ñáõó»É: ºë á·¨áñí³Í ½ñáõÛóÁ ï³ñ³, ÆÝãå»ë í³Û»É ¿ñ ³ëå»ï ïÕ³ÛÇÝ, ²÷ëáë ã½·³óÇ, áñ ¹³ ëÏǽµÝ ¿ñ, ê³ï³Ý³Û³Ï³Ý` ÑÇÝ Ë³ñ¹³í³ÝùÇ: Þ³ï ˳µáõëÇÏ ¿ñ ³ñï³ùÇÝ ÷³ÛÉÁ, àñ å³ñáõñ»É ¿ñ ãùÝ³Õ ûñÇáñ¹ÇÝ, Þù»Õ ³ñï³ùÇÝ ¨ ¹³ï³ñÏ Ñá·Ç… ò³íáù, Ñ»Ýó ë³ ¿` ûñ»ÝùÁ ÏÛ³ÝùÇ: ²ÏÝóñÃ ï¨³Í Ù»ñ ëÇñ³í»åÁ, гñ ¨ ÝÙ³Ý ¿ñ ïÕÙáï É׳ÏÇ, ºë ÷áñÓáõÙ ¿Ç ïÇÕÙÁ ¹áõñë ó÷»É, ÆëÏ Ý³` É׳ÏÁ ÉóÝáõÙ ¿ñ ïÇÕÙáí:

127


à ð à Ü àô Ø ø»½ ·ï³ ÝáñÇó, ëå³ëí³Í ÇÙ ë»ñ, ²Ûá ù»½ ·ï³, ¹³ áñáÝáõÙ ¿ñ: ¶ïÝ»Éáõ ÑáõÛëÁ ß³ï »Ù ÷³Û÷³Û»É, ºñµ»ÙÝ Ïáñóñ»É, ÝáñÇó Ýí³×»É, ÎáÕùÇó ¹ÇïáÕÇÝ ÃíáõÙ ¿ñ û »ë, ÎáñóÝ»É-Ýí³×»É` Ë³Õ »Ù ÑáñÇÝ»É: ʳÕÇ ÝÙ³ÝíáÕ` ëå³ëÙ³Ý Ï³ÝãÝ ³Ûë, ÐáõÛëÇ ÍÇÉ»ñ ¿ñ ÍÝáõÙ ÇÙ Ñá·áõÙ, Ð³×³Ë ÃíáõÙ ¿ñª µ³ñÇù ϵ»ñÇ… ²ÛÝÇÝã` ·³ÉÇùÝ ¿ñ Ùßáõßáí å³ïáõÙ: ÆëÏ ÑáõÛëÁª Ù»ñÃ-Ù»ñÃ, ï»ÕÁ ½ÇçáõÙ ¿ñ, лñÃÇ ëå³ëáÕ Ë³ÕÁÝÏ»ñáçÁ, àõ Ñá·áõë µ»éÝáõÙ ³ÛÝù³Ý ïËñáõÃÛáõÝ, àñ ·³ÉÇù å³ÑÇ ÑáõÛëÝ ¿É ¿ñ Ù³ñáõÙ: سñ¹ÇÏ Ñ³ëϳó»ù, ¹³ Ë³Õ ãÇ »Õ»É, ¸³` Ù³ñ¹ ¿³ÏÇ ³åñ³Í ûñ»ñÝ »Ý:

128


êÆÜ ºð²¼Üºð ê¨ ³Ùå»ñáí ¿ å³ïí»É »ñÏÇÝùÁ, ÞáõñçÁ ³Ù»Ýáõñ` ÙÃÇÝ ¿ ï³ÉÇë, ØÇ áÕç ÅáÕáíáõñ¹` ³Ùáõñ µéáõÝóùí³Í, ¸»å` ïÇ»½»ñù ¿ ѳéÝáõÙ Çñ Ñá·ÇÝ: гÛ, ¹áõ Ë»ÉáùÇ Ù»Í Ñ³Ùµ³í áõÝ»ë, ø³ñÇÝ áõ ë³ñÇÝ` É»½áõ ï³É ·Çï»ë, ØÇû±, ͳÝáà ã»ë µÇñï ¹ñí³ÍùÝ»ñÇÝ, àñ ùá ÷³÷³·³Í »ñ³½³ÝùÝ»ñÁ, γñáÕ »Ý ½³ñÃÝ»É, µ³Ûó áã` ³ñÃݳݳÉ: ¸³ñ»ñÇ ¹³ëÁ` µ³í³Ï³Ý ã¿ Ù»½, ä³ïÙáõÃÛáõÝÁ ÙÇßï ѳñí³Í»É ¿ Ù»½, ´³í ¿, ³ñ¹ ³Ûñ»Ýù ëÇÝ »ñ³½Ý»ñÁ… ºñµ»ù ÃáõÛÉ ãï³Ýùª Ñ³Û ûñáñáóáõÙ, ¶»Ã í³ÛñÏÛ³Ý ÝÝçÇ ßáõÝ ÃáõñùÇ áñ¹ÇÝ: ì³Õí³ Ù³ÝáõÏÁ, áñ ¹»é ãÇ ÍÝí»É, âå»ïù ¿ ɳóÇ, ³ÛÉ åÇïÇ Ëݹ³, ºí ѳÕóݳÏÇ Ññ×í³ÉÇó Ïáãáí ܳ åÇïÇ ëÝÇ ë»ñÙ»ñÁ ѳÛáó:

1988Ã.,÷»ïñí³ñ

129


ä²î¶²Ø гë»É ¿ ųÙÁ, ÙÇ ùÝ»ù Ù³ñ¹ÇÏ… Ø»Ï ¹³ñáõÙ` ß³ï 㿱 »ñÏáõ »Õ»éÝÁ, гí³ùí»ù, »É»ù,ßáõï Ùdzµ³Ýí»ù, ²Ûëûñ í³ÛñÏÛ³ÝÁ` ¹³ñÇó ¿É óÝÏ ¿: ØÇû± ѳí³ïÁ Ù»é»É ¿ Ù»ñ Ù»ç, àñ Ù»Ýù Ñáõë³Éáí` ëå³ëáõÙ »Ýù ¹»é, ²Ûë ³Ý·³Ù` ѳñí³ÍÝ áõÅ·ÇÝ ÏÉÇÝÇ, Ø»½` ³ÝÑÇß³ï³Ï Ï÷áßdzóÝÇ: êó÷íÇñ ³½· ÇÙ, ÙÇßï »ÕÇñ ½·áÝ, øá »ñ³ÏÝ»ñáõ٠гÛÏÛ³Ý ³ñÛáõÝÝ ¿, ºñµ»ù ãÇ Ý»ñíÇ ùá ÃáõÛÉ å³Ñí³ÍùÁ, ºÃ» ËáݳñÑí»ë` ÏáñóÝ»ë å³ïÇí¹: ¸», ½³ñÃÝÇñ ùÝÇó` óÝÏ ¿ í³ÛñÏÛ³ÝÁ, ØÇ ÃáÕ ûï³ñÁ` ï»ñ ϳݷÝÇ ÑáÕǹ, ¸áõ ѽáñ µ³½ÏÇ ùá áõÅÁ óáõÛó ïáõñ, àñ ݳ ѳíÇïÛ³Ý ë³ñë³÷Ç ù»½ÝÇó:

1988Ã. ÷»ïñí³ñ

130


²ñ¹³ñáõÃÛáõÝ ú, ³ñ¹³ñáõÃÛáõÝ…¹áõ ¹³ï³ñÏ ÙÇ µ³é, ø»½ ß³ï ï»Ýã³óÇÝù, ë³Ï³ÛÝ ã·ï³Ýù, ¸áõ ×ßÙ³ñïáõÃÛ³Ý ³ñï³óáɳ±ÝùÝ »ë, »±, Áݹ³Ù»ÝÁ` ÉáÏ ÙÇ ÑáñÇÝí³Íù: Ø»Ýù ß³ï ÙdzÙÇï, ÑáõÛë»ñáí É»óáõÝ, Ø»ñ ³ÕáÃùÝ»ñáõÙ ÙÇßï ù»½ »Ýù ÑÇßáõÙ, àõ Ù»½ Ùßï³å»ë` ÝáõÛÝ Ñ³ñóÝ »Ýù ï³ÉÇë. ¸áõ »ñÏÝùáõ±Ù »ë, û± ÑáÕÇ íñ³: Þ³ï µ³Ëï³íáñ »Ýù, áñ Ù»ñ å³å»ñÁ, Ø»½ Ëñ³ï»É »Ý` ÙÇßï ÉÇÝ»É ³ñ¹³ñ, àõ »Ã» ¹»é ϳª ÙÇ Ïïáñ ãáñ ѳó, ´³ÅÇÝ ï³É Ýñ³Ý` áí ÉÇÝÇ ëáí³Í: ÆëÏ Ç±Ýã ³ÝáõÝ ï³Ýù Ù»Ýù ³ÛÝ íÇ׳ÏÇÝ, ºñµ ³Ù»Ý Ù»ÏÁ` ÍÝÝ¹Û³Ý ûñÇó, ÊáëáõÙ ¿ ÙdzÛÝ ³ñ¹³ñáõÃÛáõÝÇó, ä³ïí³ñ ¹³éݳÉáí` ÉáÏ ³Ý³ñ¹³ñÇÝ: ØÇïùÁ ߻ջÉáõª Ñݳ·áõÛÝ Ó¨Á, ²ñ¹³ñáõÃÛáõÝÁ` ¹ñáß ¹³ñÓÝ»ÉÝ ¿, àõ ³Û¹ ¹ñáßÇ Ñáí³Ýáõ Ý»ñùá, Üáõñµ áõ ³ÝÝϳï` Ù³ñ¹Ï³Ýó ˳µ»ÉÁ: ºñϳñ ³åñ»óÇÝù áõ ã»Õ³í Ù»ÏÁ, àñ Ù»ñ µ³ÕÓ³ÉÇ ·³ÕïÝÇùÁ µ³ó»ñ. ì»ñç³å»ë, DZÝã ¿ ³ñ¹³ñáõÃÛáõÝÁ… ÈáÏ ¹³ï³ñÏ ÙǪ µ³é, û± ÇñáÕáõÃÛáõÝ: ºí Ï»ÕÍÇùÝ»ñǪ ³Ûë å³ñ³ñï ¹³ßïáõÙ, ²ñ¹³ñáõÃÛáõÝÇó ËáëáõÙ »Ý Ýñ³Ýù, àíù»ñ Ùßï³å»ë áïݳѳñáõÙ »Ý ²ñ¹³ñ µ³ñù»ñÁ ¨ ×ÇßïÁ óÕáõÙ: ²ñ¹³ñáõÃÛáõÝÁ` ÙÇßï ѳٵ»ñáõÙ ¿, àõ ѳٻëïáñ»Ý` ݳ¨ ÉéáõÙ ¿, ´³Ûó ϳ ÙÇ ë³ÑÙ³Ý, áñÁ Ñ»Ýó ˳ËïíÇ, ØññÇÏÇ ÝÙ³Ý` çÝç»Éáí ϳÝóÝÇ: 131


¾øêäðàØî ¸ÅáËù ã¿ ³ñ¹Ûá±ù, áñ å³ñ½ »ñÏÇÝùÁ, ÎïñáõÏ ³ÙåáõÙ ¿ ÙÇ ³ÏÝóñÃáõÙ, ²ñÃݳóÝáõÙ ÝÇñÑÇó Ñá·áõë ËéáíùÁ, ºí ³É»ÏáÍáõÙ Ýñ³ ³Ý¹áññÁ: Ðñ³ßù ã¿ ³ñ¹Ûá±ù, áñ Íáí »ñÏÝùáõÙ, ²ÙåÇ ß»ñï»ñÁ ï³ÉÇë »Ý Ù»Í ×³ù, ²ñ¨Á ÝÇñÑÇó` áõÕÕáõÙ ¿ Ù»çùÁ, ºí µÛáõñ Ñá·ÇÝ»ñ ÉóÝáõÙ ç»ñÙáõÃÛ³Ùµ:

132


Ð àô Ú ê ú, ¹áõ ãùÝ³Õ ÷»ñÇ, ¶»Õ»óÏáõÃÛ³Ý ïÇå³ñ, ƱÝã »ë ³Ûëå»ë ÙáÉáñ, Üëï»É ·»ïÇ ³÷ÇÝ: êå³ëáõÙ »ë ·áõó»` ²ÉÇùÝ»ñÁ çñÇ, »Ïáõ½ª ÙÇ Éáõñ µ»ñ»Ý, øá ëÇñ³ÍÇ Ù³ëÇÝ: ²í³Õ` ³ÉÇùÝ»ñÝ ³Û¹ ØÇßï ÷³ñíáõÙ »Ý Çñ³ñ, êÇñ³Ñ³ñ ½áõÛ·Ç å»ë, ²ÝÑ»ï³ÝáõÙ` ³ÝÉáõñ: г۳óù¹` Éáõé ѳé³Í, ÐáõÛëǹ` ·»ñÇ ¹³é³Í… ö»ñÇ, ½áõñ ÙÇ Ñáõë³, øá ÑáõÛëÝ ³ÝÑ»ï Ïáñ³í:

133


Êð²î ƱÝã ¿ ³ÃáéÁ` í³Û»ÉùÇ ³ÕµÛáõñ, »± ׳ϳﳷñǪ ïÝûñÇÝÙ³Ý í³Ûñ, àñï»Õ` ÃáõÛÉ ïí³Í ³Ù»Ý ÙÇ ë˳É, Ø»ÕùÇ Ù»Í µ»é ¿` Ù»ñ áõëÇÝ Ï³Ëí³Í: ²Ãáé Ïáãí³ÍÁ` ÉáÏ ³é³ñϳ ¿, ºÃ» áïù»ñÇ ó³íÝ »Ýù Ù»ÕÙ»Éáõ, ܳ¨ ³Û¹å»ë ¿, »Ã» ³ÛÝ ï³ÝÝ ¿, γ٠¿É` ëÇñáõÑáõ ÝÝç³ë»ÝÛ³ÏáõÙ: àñáß å³ñáÝÝ»ñ` ɳí ã»Ý ѳëϳó»É, àñ ³ÃáéÝ»ñÁ` ¿É Ùßï³Ï³Ý ã»Ý, Üñ³Ýó ÝëïáõÙ »Ý ÙdzÛÝ ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, ºÃ» ÑÇßáõÙ »Ý` ¹ñ³Ýù ïíáÕÇÝ: ƱÝã §³ÃáéÝ»ñ¦ »Ý, áñ ³ÏÝóñÃáõÙ, ÆÝãå»ë ãÇ ÉÇÝáõÙª ÝáõÛÝÇëÏ Ñ»ùdzÃáõÙ, ²Õù³ï íÇ׳ÏÇó` ³ãùÁ ãóñóÍ, àÙ³Ýó §Ï³ñ·»óÇݦ` ٻͳѳñáõëïÝ»ñ: ä»ïù ã¿ óáÕáõÝÁ ³ñÙ³ïÇó Ïïñ»É … ÊáñÑáõñ¹ ãÇ ïñíáõÙ` ݳ¨ Ùáé³Ý³É, Ø»ÍÝ äáõßÏÇÝÇ` §àëÏ» ÓÏÝÇÏÁ¦, Ðñ³ßù Ñ»ùdzÃÇ` í»ñçÇÝ ù³éÛ³ÏÁ: àõñ»ÙÝ, å»ïù ¿ ÙÇßï Ëáѻ٠ÉÇÝ»É, àõ ÙÇ µ³ÅÇÝ ¿É` ÅáÕáíñ¹ÇÝ ï³É, » ã¿` áã ÙÇ ïáÑÙ ãÇ Ï³ñáÕ ÷ñÏí»É, Üñ³ µ³½áõÏÇ ÑáõÅÏáõ ѳñí³ÍÇó:

134


´²ÈȲ¸ Øàðê, ²Ô²ìÜàô ¨ زð¸Î²Üò زêÆÜ Ø³ñ¹ÇÏ. Ùáñë ¹»Õ ¿ å»ïù, àã ÓÇ áõÝ»Ù, áã ý³ÛïáÝ, ØÇ ×³ñ ³ñ»ù, áñ ·Ý³Ù, Øáñë ¹»ÕÁ` ѳëóÝ»Ù: ÞáõñçÁ` ÉéáõÃÛáõÝ ïÇñ»ó, Âí³ó` áã áù ãÉë»ó, Æñ³ñ ³ÛÝå»ë ݳۻóÇÝ, γñÍ»ë` áãÇÝã ã¿ñ »Õ»É: ºë ½³ñÙ³ÝùÇó ù³ñ³ó³, ȳóë ѳ½Çí ½ëå»óÇ… Ðñ³ßù…×»ñÙ³Ï ³Õ³íÝÇÝ, ºÏ³í Ýëï»ó ÇÙ áõëÇÝ: ÆÝã »±ë ïËñ»É, µ³ñ»Ï³Ù, Ðá·Ç¹ µ³óÇñª ѳëϳݳÙ, » Ùáõñ³½¹ ÇٳݳÙ, ø»½ ÇÝã å»ïù ¿, »ë ϳݻÙ: Üñ³Ý áãÇÝã ã³ë³óÇ, Èáõé Ýëï»óÇ Ã¨»ñÇÝ… ØÇïùë áõ Ñá·Çë Ïɳݻó, Ø»Í ËáñÑáõñ¹Á »ñÏÝùÇ: ØÇ å³Ñ` Ñá·ë áõ ó³í ãϳñ, àÕçÁ ³ÝÑáõÝ ¿ñ ¹³ñÓ»É, êɳÝáõÙ ¿Ç »ñÏÇÝù` îÇ»½»ñùÇÝ ïÇñ»Éáõ: ²Û¹ å³ÑÇÝ Ù»½ Ùáï»ó³Ý, ²Õ³íÝÇÝ»ñ µÛáõñ³íáñ, Æñ»Ýó ÃéãݳÛÇÝ É»½íáí, ²Õ³íÝáõë Ñ»ï Ëáë»óÇÝ:

135


ƱÝã ³ë³óÇÝ, ãÇÙ³ó³… ÈáÏ` µÝ³½¹áí ½·³óÇ, ä³ï³ë˳ÝÁ ³Õ³íÝáõë` êñïáíÁ ã¿ñ ³Û¹ ËÙµÇ: Ø»ÕÙ ×»ÙáõÙ ¿ñ ³Õ³íÝÇë, Ö»ÕùáõÙª ³Ùå»ñÇ ÍáíÁ... ØÇ å³Ñª Ñ»Ýó ëó÷í»óÇ, ÐÇß»óÇ` áõñ »Ù ·ÝáõÙ: ²Õ³íÝÇÝ»ñÇ ËáõÙµÁ, ÜáñÇó ×Ç·»ñ µ³Ý»óñ»ó… àñáᯐ ¿ñ ³Ýå³ÛÙ³Ý, Æñ Ñ»ï ï³Ý»Éª ³Õ³íÝáõë: Ø»Ï ¿, Ë»Ýà ¿ñ ³Õ³íÝÇë, ܳ »ñ³ÙÇÝ ãÉë»ó, ÎïñáõÏ ÷áË»ó Çñ ׳Ù÷³Ý, гëϳóÝ»Éáí` áñ ·Ý³Ý: ºë ß³ï Ù»Í ó³í ³åñ»óÇ, àñ ݳ ËÙµÇó µ³Å³Ýí»ó, àõ ³Û¹ å³ÑÇÝ ÇÝÓ Ãí³ó, ܳ Ññ³ßù ¿ ϳ٠²ëïí³Í: êɳÝáõÙ ¿ñ ³Õ³íÝÇë, ÎáÕù»ñÝ ³Ý·³Ù ã¿ñ ݳÛáõÙ, ¼·áõÙ ¿Ç, áñ ѳëï³ïª ²ÝѳݷÇëï ¿ñª ÇÝÓÝÇó ß³ï: Þï³åáõÙ ¿ñ ³Õ³íÝÇëª àõ½áõÙ ¿ñ ßáõï »ï ¹³éݳÉ, Øáñë ¹»ÕÁ ѳëóÝ»ñ, ¶Ý³ñ` »ñ³ÙÇÝ Ñ³ëÝ»ñ: ºñµ »ï »Ï³Ýù` Ù»ñ ï³Ý Ùáï, ´³½ÙáõÃÛáõÝ ¿ñ ѳí³ùí»É, ²ÛÝå»ë Ãí³ó, áñ Ù³Ûñë гí»ñÅ ùáõÝ ¿ í³ëï³Ï»É:

136


سñ¹ÇÏ Ñ»ñÃáí Ùáï»ó³Ý, àõ ÇÙ ³çÁ ë»ÕÙ»óÇÝ, ػճíáñÇ Ñ³Û³óùáí` Þñç³Ýó»óÇݪ áõ ³Ýó³Ý: ºë Ñáõ½ÙáõÝùÇóª ÙáÉáñí»É, â·Çï»Ç, ÇÝ㠳ݻم ºñµ ³Õ³íÝáõë ×ãáóÁª سñ¹Ï³ÛÇÝ Ëáëù Ãí³ó ÇÝÓ: ºñµ Ý»ñë Ùï³Ýùª ß³ï áõß ¿ñ, سÛñë` ³Ýáõß ùÝ³Í ¿ñ, ²Õ³íÝÇë Ýß³Ý ³ñ»ó. §¸»ÕÁ ó³ÝÇñ ßáõñûñÇݦ: ºë Ãáõɳó³Í áõ ³ÝÑáõÛë, ¸»ÕÁ ÉóñÇ ßáõñûñÇÝ, γñÍ»ë` Ññ³ßù ϳï³ñí»ó. سÛñë ³ãù»ñÁ µ³ó»ó: àõ ³Û¹ å³ÑÇÝ ³Õ³íÝÇë, Äåïáõݪ ³ãùáí ³ñ»ó ÇÝÓ, سÛñ¹ ù»½ ß³ï ¿ ëÇñáõÙ… ºë ¿É ·Ý³Ù ÇÙ Ùáñ Ùáï:

137


àõݳÛÝáõÃÛáõÝ î»ñ¨³Ã³÷ ¿, ï»ñ¨³Ã³÷ ¿… ̳é»ñÝ Çñ³ñ Ñ»ï ËáëáõÙ »Ý ͳÍáõÏ… ÆÝãáõ± Ù»ñϳó³Ýù Ù»Ýù ÓÙé³Ý ß»ÙÇÝ… î»ñ¨³Ã³÷ ¿, ï»ñ¨³Ã³÷ ¿… àõݳÛÝáõÃÛáõÝ ¿, áõݳÛÝáõÃÛáõÝ ¿… سñ¹ÇÏ Çñ³ñ Ñ»ï ËáëáõÙ »Ý óùáõÝ… ÆÝãáõ± Ýáëñ³ó³Ýù Ù»Ýù ÏÛ³ÝùÇ ß»ÙÇÝ… àõݳÛÝáõÃÛáõÝ ¿, áõݳÛÝáõÃÛáõÝ ¿… ²ÝÑáõëáõÃÛáõÝ ¿, ³ÝÑáõëáõÃÛáõÝ ¿… سñ¹ÇÏ áõ ͳé»ñ ËáëáõÙ »Ý ³½³ï… ̳é»ñÁ` Ù³ñ¹Ï³Ýó å³ïÛ³Ý »Ý ¹³ñӻɅ ²ÝÑáõëáõÃÛáõÝ ¿, ³ÝÑáõëáõÃÛáõÝ ¿… ÐáõÛëÁ ɳÉÇë ¿, ³ñóáõÝùÁ Ñáñ¹áõÙ… ÂñçáõÙ ³ñ·³Ý¹Á ãáñ³ó³Í ÏÛ³ÝùÇ… ÞÇí»ñÁ` ÝáñÇó ßíÇ »Ý ¹³éÝáõÙ, àõ »ñ·áõÙ ÑÇÙÝÁ` í»ñ ѳéÝáÕ ÏÛ³ÝùÇ…

138


̳ñ³í ²ñ¨Ç ½áõÛ· ³ãù»ñÇó, Ø»Ï³Ï³Ý áëÏ» ϳÃÇÉ, ê¨ ³Ùå» ÓÇáõÝ µ³½Ù³Í, ºñÏÝùÇó ÇçÝáõÙ »Ý ó³Í: سÝáõß³ÏÁ` ͳñ³íÇó, âáñ³ó³Í áõ Ïáõ㠻ϳÍ, ²ñóáõÝùÁ ï»ëÝ»ÉáõÝ å»ë, ¨»ñÁ å³ñ½»ó »ñÏÇÝù: سÛñ³Ï³Ý ³ñóáõÝùÝ»ñÁ Äåï³Éáí` ¹³Ý¹³Õ Çç³Ý, ö³ñí»óÇÝ Ù³Ýáõß³ÏÇ` ÂáéáÙ³Í Ã»ñÃÇÏÝ»ñÇÝ: Îáõã »Ï³Í Ù³Ýáõß³ÏÁ Þ³ï ³ñ³·` Ù»çùÁ áõÕÕ»ó, ÂáéáÙ³Í Ã»ñÃÇÏÝ»ñÇó` ÎÝ×ÇéÝ»ñÝ ³ÝÑ»ï³ó³Ý: ²ñ»·³ÏÁ` »ñÏÝùÇó Øáñ ÝÙ³Ý` Ù»ÕÙÇÏ Ååï³ó, سÝáõß³ÏÁ ËáݳñÑí»ó` ¶áÑáõÃÛ³Ý Ýß³Ý ³ñ»ó:

139


´²Êî ºë áõ ÁÝÏ»ñëª ÙÇ ûñ ·ÇÝáíó³Í, ´³ËïÇ »ï¨Çó ÁÝϳÝùª Ë»Ýóó³Í, ´³ËïÁ í³Ë»ó³Í` ÷³ËãáõÙ ¿ñ Ù»½ÝÇó, Ø»Ýù ßÝã³Ïïáõñ` Ýñ³ »ï¨Çó: ºë Ó³ÛÝ ïí»óÇ µ³ËïÇÝ í³Ë»ó³Í. ÆÝãáõ± Ëéáí³Í` ÷³ËãáõÙ »ë Ù»½ÝÇó, à±ñ Ù»ÕùÇ Ñ³Ù³ñ ³Ûëå»ë Ëáñóó³Ýù, àñ ¹áõ Ù»½³ÝÇó` ÷³ËãáõÙ »ë ³Ý¹³ñÓ: Èë»ù. ÙdzÙÇï ¨ Ë»Ýà å³ñáÝÝ»ñ,²Ûëå»ë Ù»½ ¹ÇÙ»ó` µ³ËïÁ Ñ»é³óáÕ, ²ñ¹Ûá±ù Ù»ñ ÙÇç¨ Ï³ å³Ûٳݳ·Çñ, àñáí` »ë å»ïù ¿ Ó»½ ¿É ͳé³Û»Ù: ºë ÙÇßï ³½³ï »Ù Çñ ù³ÛÉ»ñÇ Ù»ç, ºí ѳßí»ïáõ ã»Ù áã Ù»ÏÇ ³é³ç, ÎÛ³ÝùÝ ¿ ß³ï ¹³Å³Ý, áñ ÇÙ ë»ñÙ»ñÁ` Þ³ï»ñÇ Ñ³Ù³ñ ÙÇßï ÷áõã »Ý ÉÇÝáõÙ: ¸»·»ñáõÙÝ»ñÁ` Ù»½ ³Ûë ÷áõã ÏÛ³ÝùáõÙ, ØÇßï ϳݷݻóÝáõÙ »Ý ³é»ÕÍí³ÍÇ ¹»Ù. ´³ËïÝ ¿ áñáÝáõÙ áõ Ù³ñ¹áõÝ ·ïÝáõÙ, »± Ù³ñ¹Á å»ïù ¿ µ³ËïÇÝ áñáÝÇ:

140


ì²ð¸À ¸áõ Ý»ñϳ۳ó³ñ` ß³ï ëáíáñ³Ï³Ý ³ÕçݳÏÇ å»ë, Øáõïù¹ áÕçáõÝí»ó, ùá ѳÛïÝáõÃÛáõÝÁ ³ÝÇñ³Ï³Ý ã¿ñ, ÆÙ ãµ»ñ ÑáÕáõÙ í³ñ¹Á µáõëÝáõÙ ¿ñ ÝáõÛÝÇëϪ ų٠³é ųÙ, àõ ÇÝÓ ÃíáõÙ ¿ñ, áñ ³Û¹ í³ñ¹»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÝáõÛÝÇëÏ ø³ñ»ñÇÝ ³×»É, Ýñ³Ýóáí ϳñÍ»ë ù³ñÝ ¿ Ù³Ûñ³ÝáõÙ: γñ ݳ¨ ½³ñÙ³Ýù` áã µ»ññÇ ÑáÕáõÙ ÷ß»ñÁ ÝáõÛÝÇëÏ ØÇßï ãáñ³ÝáõÙ »Ý ¨ ã»Ý ѳëóÝáõÙ ÝáõÛÝÇëϪ Í»ñ³Ý³É, ²Û¹ ÇÝãå»ë »Õ³í, ÇÝãå»ë å³ï³Ñ»ó, ϳñÍ»ë »ñ³½ ¿ñ: лïá å»ïù »Õ³í ß³ï ·ñù»ñ ûñûÉ, Ñá·ÇÝ»ñ ϳñ¹³É, ÜáõÛÝÇëÏ å»ïù »Õ³í í³ñ¹³µ³Ý ·ïÝ»É, ä³ñ½í»ó ¹³ í³ñ¹ ¿ñ ѳïáõÏ ï»ë³ÏÇ, Üñ³Ýó ÍÝáõÙ »Ý ¹³ñ»ñÁ ÙdzÛÝ: Üñ³Ýó ·áÛáõÃÛ³Ùµ` µáÉáñ ·áõÛÝ»ñÁ ²ÝÑ»ï³ÝáõÙ »Ý, µ³óÇ Ï³ñÙÇñÇó, ´áÉáñ í³ñ¹»ñÁ ·»ñÇ »Ý ¹³éÝáõÙ, ´áÉáñ ѳÙñ»ñÁ ëÏëáõÙ »Ý Ëáë»É, ê³é³Í ·»ï»ñÁ ëÏëáõÙ »Ý Ñáë»É, ²é³Ýó ÷³Ù÷áõßïÇ Ãݹ³ÝáÃÝ»ñÁ Ïñ³Ï »Ý ï»ÕáõÙ, гßٳݹ³ÙÝ»ñÁ ëÏëáõÙ »Ý ù³ÛÉ»É ³é³Ýó ѻݳÏÇ, Üáñ³ÍÇÝÝ»ñÁ Ëáë»É »Ý ëÏëáõÙ ÍÝí³Í í³ÛñÏÛ³ÝÇó, êñµ»ñÝ ³ÕáÃùÁ ¹³¹³ñ»óÝáõÙ »Ý, ÆëÏ ãµ»ñ ϳݳÛù ÑÕdzÝáõÙ »Ý, ²ñ»·³ÏÝ ¿ ÉáÏ` Ù»Í ³Ùáà ³åñáõÙ ³Ý½áñáõÃÛáõÝÇó: γó, ÙÇ ßï³åÇñ. ì³ñ¹Á, áñ ³Û¹ù³Ý Ññ³ßùÝ»ñ ÍÝ»ó, ë³éáõÛóÁ ѳɻó` øá ÑÇí³Ý¹ ÙïùÇ ³ñï³óáɳÝùÝ ¿: Ü»ñÇñ, Ñ»ùdzà ÇÙ, áñ ϳñáÕ³ó³ ²ÛëåÇëÇ ³í³ñï µ»ñ»É ùá Ñá·áõÝ. ²Ù»Ý ÇÝã ÝáõÛÝÝ ¿, ÝáõÛÝ ÑÇÝ í»ñ³ñÏáõÝ: ì³ñ¹»ñÁ »ñµ»ù ·»ñÇ ã»Ý ¹³éÝáõÙ, гÙñ»ñÁ ÁݹÙÇßï ã»Ý ¿É Ëáë»Éáõ, ê³é³Í ·»ï»ñÁ ÙdzÛÝ ³Ùé³ÝÁ ϳñáÕ »Ý Ñáë»É, ºÃ» ÷³Ù÷áõßï ϳ, Ãݹ³ÝáÃÝ»ñÁ ÙÇßï Ïñ³ÏáõÙ »Ý, ¸áõù Ñ»Ý³Ï ïí»ù, ѳßٳݹ³ÙÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ù³ÛÉ»É ¨ ÝáõÛÝÇëÏ í³½»É, Üáñ³ÍÇÝÝ»ñÁ ÙdzÛÝ É³óáõÙ »Ý, êñµ»ñÝ ³ÕáÃùÁ ¹³¹³ñ»óÝáõÙ »Ý ÉáÏ ïÇñáç ϳÙùáí, àñµ»ñÁ µáÉáñ ÑÇí³Ý¹³ÝáõÙ »Ý ÙdzÛÝ Ï³ñáïÇó Çñ»Ýó Ñáñ ¨ Ùáñ, ÆëÏ ãµ»ñ ϳݳÛù ã»Ý ÑÕdzÝáõÙ, ²ñ»·³ÏÁ Ù»ñ` ÏáãíáõÙ ¿ ³ñù³ »ñÏݳϳٳñáõÙ:

141


º ð º ì² Ü êÇñïë µ³Ýïí³Í ¿ ³Ûë ÑÇÝ ù³Õ³ùáõÙ… ÆÙ »ñ³ÏÝ»ñáí ÑáëáõÙ ¿ Ýñ³ ßÝã³éáõÃÛáõÝÁ, àïù»ñÇë íñ³ ÏñáõÙ »Ù Ýñ³ áÕç ͳÝñáõÃÛáõÝÁ, ê³Ï³ÛÝ, Ñá·ÝáõÃÛ³Ý ·»Ã ÷áùñÇÏ ÝßáõÛɪ »ñµ»ù ã»Ù ½·áõÙ: êÇñïë µ³Ýïí³Í ¿ ³Ûë ÑÇÝ ù³Õ³ùáõÙ… ÆÙ Ù³ßÏÇ íñ³ ÏñáõÙ »Ù Ýñ³ áÕç ç»ñÙáõÃÛáõÝÁ, ØϳÝÝ»ñÇë Ù»ç ÏñáõÙ »Ù Ýñ³ áÕç »éáõ½»éÁ, ºí ÷³éù îÇñáçÁ, áñ ïËñáõÃÛáõÝë` ɳóÇ ãÇ ÷áËíáõÙ: êÇñïë µ³Ýïí³Í ¿ ³Ûë ÑÇÝ ù³Õ³ùáõÙ… Ðå³ñï³ÝáõÙ »Ù, áñ ݳ ¹³ñÓ»É ¿ ÙÇ³Ï ûññ³Ýë, ÎñáõÙ »Ù ˳ãÁ Ç٠ѳí³ï³ÙùÇ` ³é ¹»åÇ ²ëïí³Í, г½³ñ ÷³éù ù»½, î»ñ, áñ ÇÝÓ` Ýí³ëïÇë, ϳݷáõÝ »ë å³ÑáõÙ: êÇñïë µ³Ýïí³Í ¿ ³Ûë ÑÇÝ ù³Õ³ùáõÙ… ¸ÇÙ³óÇñ, ëÇñï ÇÙ, ѳÝϳñÍ ãå³Ûûë, â¿ áñ, Ç í»ñçá` ùá Ù»ç ÏñáõÙ »ë ÇÙ ºñ¨³ÝÇ áÕç å³ïÙáõÃÛáõÝÁ… êÇñïë µ³Ýïí³Í ¿ ³Ûë ÑÇÝ ù³Õ³ùáõÙ…

142


² Ú ê ¶ ÆÞ º ð ²Ûë ·Çß»ñÁ ³ñ·»ÉáõÙ ¿, áñ ù»½ ·ñÏ»Ý Ç٠è»ñÁ, ºë ϳñÍáõÙ »Ù, Ù»½ ˳ݹáõÙ ¿ ³Ûë ·Çß»ñÁ, ÆÝãáõ±, ³Ûëù³Ý Éáõë³íáñ ¿ ³Ûë ·Çß»ñÁ, ÆÝÓ ÃíáõÙ ¿` Éáõë³Ù÷á÷ ¿ ³Ûë ·Çß»ñÁ: ²Ûë ·Çß»ñí³ ó»ñ»ÏÝ ¿ñ ß³ï, ù³Ý ·Çß»ñÁ, ²Ûë ·Çß»ñÁ µ»é ¿ ¹³ñÓ»É Ù»ñ áõë»ñÇÝ, ²Ûë ·Çß»ñÁ µ³Å³ÝáõÙ ¿ Ù»½ Çñ³ñÇó, ²Ûë ·Çß»ñÁ` Ù»½ÝÇó ï³ñ³í Ù»ñ ·Çß»ñÁ: ÆÝã í³Ûñ»ÝÇ Ùïù»ñ áõÝÇ ³Ûë ·Çß»ñÁ, ܳ ãÇ ÃáÕÝáõÙ, áñ ѳٵáõñí»Ýù Ù»Ýù ³Ûë ·Çß»ñ, ¼Ç Ó»éÝ÷³Ï ¨ ÅÉ³ï ¿ ³Ûë ·Çß»ñÁ, î»ëÝ»ë, á±Ýó »Ù ³ÝóϳóÝ»Éáõ ³Ûë ·Çß»ñÁ: ²Ë, ÇÙ ë»ñÁ µ³Ýï³ñÏí»É ¿ ³Ûë ·Çß»ñáõÙ, ²Ûë ·Çß»ñÁ Ù»½ Ñ³Ý»É ¿ Çñ ïÇñáõÛÃÇó, Îáõñ³óÝáõÙ ¿ Ù»ñ ³ãù»ñÁ ³Ûë ·Çß»ñÁ, ÜáõÛÝÇëÏ ·ÇÝÇÝ ¿ Ãݹ³ó»É ³Ûë ·Çß»ñáõÙ: ²Ë, ÇÙ ÏÛ³ÝùÇ ó»ñ»ÏÝ»ñÁª ³í»É³óñ»ó ³Ûë ·Çß»ñÁ, ºë ÏçÝç»Ù ³Ûë ·Çß»ñÁ` ·Çß»ñÝ»ñÇ ÇÙ óáõó³ÏÇó, ºë ³ï»óÇ ³Ûë ·Çß»ñÁ, ù³Ý½Ç ݳ ù»½ ¿ ÑÇß»óÝáõÙ, ²Ûë ·Çß»ñÁ ß³ï ¿ Ýٳݪ ÇÙ Ùݳó³Í ·Çß»ñÝ»ñÇÝ: ²Ûë ·Çß»ñÁ ÷³Ã³Ãí»É ÇÝÓ` åáÏ ãÇ ·³ÉÇë, ºë Ïáõ½»Ç Ë³Õ³Õ ÝÝç»É, µ³Ûó ãÇ ÃáÕÝáõÙ ³Ûë ·Çß»ñÁ, ºë ÷áñÓ»óÇ É»½áõ ·ïÝ»É, ³í³Õ, ¹³ ÇÝÓ ãѳçáÕí»ó, ²Ë, ÇÙ ÏÛ³ÝùÇ Ë³ÕÇó ¹áõñë ¿ ³Ûë ·Çß»ñÁ…

143


ò ² Ü Î àô Â Ú àô Ü Â¨»ñë å³ñ½»É, áõ½áõÙ »Ù ·ñÏ»É »ë áÕç ³ß˳ñÑÁ, î³Ý»É ÇÙ Ñá·áõÙª ³ß˳ñÑÇ µáÉáñ ï³é³å³ÝùÝ»ñÁ, öß»ñÇó Ù³ùñ»É ³ß˳ñÑÇ µáÉáñ ù³éáõÕÇÝ»ñÁ, àñå»ë½Ç ëÇñáõë ³ãù»ñÇó »ñµ»ù ³ÝÓñ¨ ãϳÃÇ: àõ½áõÙ »Ù, áõ½áõÙ ³ÙµáÕç ³ß˳ñÑÁ ·ñÏÇë Ù»ç ³éÝ»É, ºí ³Ýçñå»ï»É áéݳóáÕ ù³Ùáõݪ Ýñ³ Ù»ñÏ Ù»çùÇó, »Ïáõ½, Ó»éù»ñë Ïñ³Ï³Ñ³ñí»Ý ͳ·áÕ ³ñ¨Çó, ØdzÛÝ, û ë»ñë ÇÝÓ ¹ÇÙ³íáñÇ Ù³ÝÏ³Ý ÅåÇïáí: » ϳñáճݳÙ, ÉñÇí Ï÷³Ï»Ù ³ñ·³Ý¹Ý ³ß˳ñÑÇ, àñå»ë½Ç ˻չ»Ù µáÉáñ åÇÕÍ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ýñ³ ³ñ·³Ý¹áõÙ, ºÉùÇ Çñ³íáõÝùª Ïëï³Ý³Ý ÙdzÛÝ ³ñųÝÇ Ù³ñ¹ÇÏ, àñå»ë½Ç ë»ñë` »ñµ»ù ãݳÛÇ áñµÇ ѳ۳óùáí: ÎÛ³ÝùÁ ÏÙ»éÝÇ, »Ã» µÝáõÃÛáõÝÝ áõÝ³Ï ãÉÇÝÇ Ø³Ûñ ÑáÕÁ ÷ñÏ»É åÇÕÍ áõ ßݳóáÕ Ï»ñå³ñ³ÝùÝ»ñÇó, ºí ³Ù»Ý³½áñ ³ñ»·³ÏÝ ³Ý·³Ùª ³Ý½áñ ÏÉÇÝÇ, æ»ñÙáõÃÛáõÝ, ÉáõÛë ï³É` ëñµáõÃÛ³Ùµ ûÍí³Í Ýáñ³ÍÇÝÝ»ñÇÝ:

144


ØïáñáõÙ ì»Ñ Ùïù»ñÇ áõ ׳é»ñÇ ³Ûë ß÷áÃáõÙ, гÕÃáÕÝ»ñÇ, å³ñïíáÕÝ»ñÇ Çñ³ñ³ÝóáõÙ: ÆëÏ Ý³ Ýëï³Í Éáõé ˳í³ñáõÙ, øÝùßáñ»Ý Ó»éùë ¿ ßáÛáõÙ… îÇ»½»ñùÇ ûñ»ÝùÇ ¹»Ù ³ÝÙÇï ÏéÇí, ¶áÛáõÃÛáõÝÁ ù³ñß ïíáÕÇ ³Ý³ñ· å³ïÇí: ܳ ³ÃáéÇÝ, ÇëÏ »ë` ·áñ·ÇÝ, ¸»Ùùë Ñå³Í Ýñ³ ÍÝÏÇÝ… Æñ ó»Õ³ÏóÇ ÷³éùÇ Ñ³Ù³ñ ½áÑí³Í ù³ç»ñ, ¶»ñ»½Ù³ÝáõÙ Ëáïáí å³ï³Í ßÇñÇÙ ³Ýï»ñ: úñÁ ϳÝóÝÇ` Éóí³Í ëÇñáí, Ø»ñ ÷áùñÇÏÇ É³ó-ÍÇͳÕáí…

145


ìÇ×³Ï ²Ý¹»Ù, ïÓ¨, Ùïù»ñ ³ÝÓ¨, ¸ñëáõÙ Ñáñ¹áÕ ë³éÁ ³ÝÓñ¨: ´³éÁ ·ÇÝáõó è»ñ ³é»É… Þáõñçë ¹»Ùù»ñ` ³Ý¹»Ù, ³ÝÓ¨: ê³é³Í ëáõñ×Á ³ãùáí ³ñ»ó, Ü»ñë ÙïÝáÕÁ Éáõé µ³ñ¨»ó: ÎáÕùÇë ïÕ³Ý ùÇã ·ÇÝáíó³Í ØÇ µ³Å³Ï ¿É ÇÝÓ Ñ»ï ËÙ»ó: г۳óùë ·áñß å³ïÇÝ Ñ³é³Í, ¼áõÛ· Ó»éù»ñáí ·³íÁ µéݳÍ, ÆÝÓÝÇó ³ÝÏ³Ë »ï ݳۻóÇ, Ò»éùë Ùݳó û¹áõ٠ϳËí³Í: ²ÝÓñ¨Ç Ñ»±ï ݳ Çç³í ó³Í, »±, í³Õáõó ¿ñ ³ÛÝï»Õ Ýëï³Í: ÞáõñçÁ ³ÙµáË, ³ÝÙÇï Ïñù»ñ, ÇëÏ Ý³` Ó»éùÁ ³ÛïÇÝ Ñ»Ý³Í: ì³ÛñÏÛ³Ý ã³Ýó³Í` ûŠÙïù»ñáí, ʻɳ·³ñÝ ¿ñ ÷³ËãáõÙ Ù³ÛÃáí, ÞáõñÃÇÝ ÙdzÛÝ ËáëùÁ ͳÝáÃ… §ØÝ³ë µ³ñáí, ÙÝ³ë µ³ñáí¦:

146


²ÊÆÌ Ø»ñ ³Ûë ÏÛ³ÝùáõÙª ˳Ûï³µÕ»ï, ÆÝã»ñ ³ë»ë, áñ ã»Ýù Éë»É, àñ¹ÇÝ` ÙáñÁ ÉùáõÙ, ·ÝáõÙ, Üñ³Ý ÃáÕÝáõÙª ¹³ñ¹»ñÇ ¹»Ù: Ø»ñ ³Ûë ÏÛ³ÝùáõÙª ˳Ûï³µÕ»ï, ÆÝã»ñ ³ë»ë, áñ ã»Ýù ï»ë»É, ºÕµ³Ûñ-»Õµ³Ûñ` ¹»Ù-¹»Ù »É³Í, гݹÇåáõÙ »Ý` ѳÝó ³ËáÛ³Ý: àõ ÙÇ ûñ ��É` »ñµ ÉëáõÙ »Ýù, àñ ÙÇ Ù³ÛñÇÏ §ÇÝïÇÉÇ·»Ýï¦, ÌÝ»É ¿ ÙÇ Ë»Éáù áñ¹Ç` àã Çñ ѳٳñ, ³ÛÉ Ù³Ýϳï³Ý, ØÇ í³ÛñÏÛ³ÝáõÙ ç³Ñ»É ëÇñ﹪ ¸³éÝáõÙ ¿ ѳñÛáõñ ï³ñ»Ï³Ý: Øï³ÍáõÙ »ë. ѳ½³ñ »ñÝ»Ï, àñ ³Ûë ϳñ·Ç Ùáñ ÍÝáõݹÁ, Îáãí»ñ áã û Ù³ñ¹áõ ÍÝáõݹ, ²Ûɪ Ññ»ßÇ: ÂáÕ ãáñ³Ý³ ³ÛÝ ³ñ·³Ý¹Á, àñ ϳñáÕ ¿` ³ÛëåÇëÇ Ù³Ûñ ³ß˳ñÑ µ»ñ»É:

147


¼³ñÙ³Ýù ÆÝãå»±ë »Õ³í, áñ ·áÛ³ó³í, ²Õù³ïÝ»ñÇ ß³ï ×áË µ³Ý³Ï, ÆÝãå»±ë »Õ³í` í»ñ ËáÛ³ó³í, гñáõëïÝ»ñÇ ÙÇ Ù»Í ù³Ý³Ï: ¸»é »ñ»Ï ¿ñ, áñ ÏáÕù-ÏáÕùÇ, ÎéíáõÙ ¿Çù Ëñ³Ù³ïáõÙ, ØÇ Ïïáñ ѳóÁ µ³Å³ÝáõÙ, лïá ÝÝçáõÙ` Çñ³ñ ÍáóáõÙ: ä³ïñ³ëï ¿Çù Çñ³ñ ѳٳñ, سï³Õ ³Ý»É Ó»ñ ÏÛ³ÝùÁ óÝÏ, ØÇÝã¹»é, ³Ûëûñ ¹áõù å³ïñ³ëï »ù ÎÛ³Ýù»ñ ËÉ»É Ù»Ï¹` Ù»ÏÇó: ²Û¹ DZÝã ¹¨ ¿ª ÷áÕ Ïáãí³ÍÁ, àñ Ùï»É ¿ Ó»ñ ³ñÛ³Ý Ù»ç, Øáé³Ý³Éáí Ó»ñ ³ÝóÛ³ÉÁ` êáõñ »ù ×á×áõÙ` Çñ³ñ íñ³: ²Ýѳٳñ »Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÝ ³ÛÝ, àñ Ï³Ý·Ý³Í »Ý ÷áÕÇó í»ñ¨, Îáõñ³ó»É »ù áõ ã»ù ï»ëÝáõÙ. ¸ñ³ ѳٳñ` ÷áÕÝ »ù å³ßïáõÙ: ä³ïÙáõÃÛáõÝÁ ÏíϳÛÇ. âÇ å³ï³Ñ»É ¹»é ³Ûë ÏÛ³ÝùáõÙ, àñ Ù»Í ÷áÕ»ñ óɳÝáÕÁ, سÑÁ ÏÝùÇ` ÝÝçÇ Ñ³Ý·Çëï:

148


â ² ð Ü àô ´ ² ð Æ Ü ´³ñÇÝ` ²ëïí³Í ¿, ã³ñÁ` ë³ï³Ý³Ý, ¼³ñٳݳÉÇ §½áõÛ·¦, ѳí»ñÅ` ÃßݳÙÇ, ºí Ýñ³Ýù ÙÇÙÛ³Ýó ϳåí³Í »Ý ³ÛÝå»ë, ÆÝãå»ë ë¨ ·áõÛÝÁ` ëåÇï³ÏÇ Ñ»ï: ºí ³Ñ³, ³Ûëå»ë` Ù³ñ¹áõ ÍÝáõݹáí, êÏǽµ »Ý ³é»É ã³ñÁ ¨ µ³ñÇÝ, â³ñÁ` Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ñá·ÇÝ áñë³Éáí, Üñ³Ýó ÏÇëáõÙ ¿ »ñÏáõ µ³Ý³ÏÇ: ÊÇëï ³ÝµÝ³Ï³Ý Çñ³íÇ×³Ï ¿. àñ Çñ³ñ ³Û¹ù³Ý ³ï»Éáí ѳݹ»ñÓ, ØÇßï ÙdzëÇÝ »Ý` ·Çß»ñ áõ ó»ñ»Ï, ÆëÏ Ù»ÏÇ Ù³ÑÁ` ÙÛáõëÇ í³Ë׳ÝÝ ¿: سñ¹ ³ñ³ñ³ÍÇ ·»ñ³·áõÛÝ ·³ÝÓÁ, àñÁ Ñá·ÇÝ ¿` ²ëïÍáõó ÁÝͳÛí³Í, â³ñÇ ¨ µ³ñáõ ¹³Å³Ý å³Ûù³ñáõÙ, ¸»é ß³ï ÑÝáõó ¿ª ¹³ñÓ»É »ñϳïí³Í: ºñϳïí³Í Ñá·ÇÝ Ç±Ýã Ïï³ ÏÛ³ÝùÇÝ, ºñµ ëå³ëáõÙ »Ýù` ÙdzÛÝ Ññ³ßùÇ, ÆëÏ ³Ù»Ý ³Ýóáñ¹` ³Û¹ ׳ݳå³ñÑÇÝ, ÈáÏ Ï³Ýãí³Í ÑÛáõñ ¿, µ³Ûóª ³Ýûè³Ý:

149


¶áíù ¸áõ ïÇ»½»ñùÇ Ù»ñ Ù»Í ïÇñ³Ï³É, øá ßÝãÇ Ý»ñùá áõÅ»Õ »Ýù, Ñå³ñï, гÛáó Ù³Ûñ»ñÁ ù»½ »Ý å³ñï³Ï³Ý, ÚáõñÛ³Ýó áñ¹ÇùÇ ÍÝÝ¹Û³Ý Ñ³Ù³ñ: ø³ÝÇ ßÝãáõÙ »Ýù, ݳ¨ ³ñ³ñáõÙ, ¸³ ùá ßÝáñÑÝ ¿, áí Ù»ñ î»ñ ²ëïí³Í, Ø»ñ ³Ù»Ý ù³ÛÉÁ ¹áõ »ë áõÕÕáñ¹áõÙ, ºí ÷áñÓáõÃÛáõÝÇó` Ù»½ ѳÕÃ³Í Ñ³ÝáõÙ: ¸áõ ß³ï ßé³ÛÉ »ë ùá ßÝáñÑÝ»ñáí, ¸áõ µ³ñ»Ñá·Ç, ¸áõ ÙÇßï Ù»½ å³ïí³ñ, ¸áõ Ù»½ ã»ë å³ïÅáõÙ ë˳ÉÇ Ñ³Ù³ñ, ²ÛÉ ÙÇßï Ý»ñáõÙ »ë` ٻͳÑá·³µ³ñ: سñ·³ñÇïÝ»ñ¹` áñå»ë ßÝáñÑÝ»ñ, ²ÝÓñ¨Ç ÝÙ³Ý Ñ»ÕáõÙ »ë »ñÏÇñ, ºí »Ã» ѳ׳Ë` ã»Ýù ·Ý³Ñ³ïáõÙ, Ø»Ï ¿, Ù»ñ ׳Ù÷³Ý ÉáõÛëáí »ë å³ïáõÙ: ö³ëï ¿. Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ÙÇ³Ï ûññ³ÝÝ »ë, Ø»ñ ÉáõÛëÝ áõ ÑáõÛëÝ »ë, ÙÇ³Ï ÷ñÏÇãÁ, Ü»ÕáõÃÛ³Ý å³ÑÇÝ ¹áõ Ù»ñ ÏáÕùÇÝ »ë, àñù³Ý å³ßï»Ýù ù»½, Ù»Ï ¿` ß³ï ùÇã ¿: Ø»Ýù ß³ï Ñ³×³Ë »Ýù óÕíáõÙ Ù»Õù»ñáõÙ, ²Ý·Çï³Ïó³µ³ñ` ã³ñÇÝ »Ýù û·ÝáõÙ, øá ³Ù»Ý³½áñ, ³ÝÑ³ë µ³ñÓáõÝùÇó, â³ñÇÝ Ñ³ÕÃáõÙ »ë, Ù»½ ÷ñÏáõÙ ÝáñÇó:

150


Ü º ð Ê àô Ä àô Ø ¸áõ ѳÝϳñͳÏÇ Ý»ñËáõÅ»óÇñ Ý»ñë, гßíÇ ã³éÝ»Éáí, áñ ³Ýå³ïñ³ëï »Ù, ÐáõÛë¹ ë¨»é³Í` ùá ëÇñáõÝ ï»ëùÇÝ, öáñÓ»óÇñ µ³½Ù»É Ñá·áõë ³ÃáéÇÝ: ¸áõ ã½³ñÙ³ó³±ñ, áñ ³ÛÝ ³½³ï ¿... ⿱ áñ, ß³ï ¿ÇÝ ÷áñÓ»É ïÇñ³Ý³É: »±, ù»½ ÃíáõÙ ¿, ¹áõ ³ÛÝ ÙdzÏÝ »ë, àñÝ ³ñųÝÇ ¿` Ýñ³Ý áõݻݳÉ: ÈáÏ µ³ó³éáõÃÛ³Ùµ` ù»½ ¹áõñë ã³ñ»óÇ, àñå»ë½Ç ï»ëݻ٠Ñá·áõ¹ Ý»ñùÇÝÁ, ê³Ï³ÛÝ, ß³ï ³ñ³· Ñdzëó÷í»óÇ, ø³Ý½Ç` ¹³ï³ñÏ ¿ñ ùá Ý»ñëÇ ÏÇÝÁ: ºë ó³í ³åñ»óÇ, áñ ù»½ å³Ñ»óÇñ Þ³ï ëáíáñ³Ï³Ý ÙÇ ¿·Ç ÝÙ³Ý, àïù¹ ³ÃáéÇÝ` ·³ÑÇÝ µ³½Ù»óÇñ, ê³Ï³ÛÝ ÇÝÓ ïÇñ»É` ãϳñáÕ³ó³ñ:

151


ö²èø ºÃ» ³ñ¨Á ٻͳÑá·³µ³ñ ¹»é ÉáõÛë ¿ ë÷éáõÙ, ö³éù ïí»ù ²ëïÍáõÝ, ºÃ» ³ëïÕ»ñÁ Çñ³ñ ¹»Ù »É³Í` ã»Ý å³ï»ñ³½ÙáõÙ, ö³éù ïí»ù ²ëïÍáõÝ: ºÃ» û¹Ý Çñ Ù»ç ¹»é å³Ñå³ÝáõÙ ¿ ݳ¨ ÃÃí³ÍÇÝ, ö³éù ïí»ù ²ëïÍáõÝ, ºÃ» »ñÏÇñÁ ï³ÝáõÙ ¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó ³Ýѳí³ï í³ñùÁ, ö³éù ïí»ù ²ëïÍáõÝ: ºÃ» Ù³ñÙÇÝÁ ÙÇ Ï»ñå ï³ÝáõÙ ¿ Ñá·áõ ËéáíùÁ, ö³éù ïí»ù ²ëïÍáõÝ, ºÃ» ϳñáïÁ ¹»é ãÇ í»ñ³ó»É Ù³ñ¹Ï³Ýó ëñï»ñÇó, ö³éù ïí»ù ²ëïÍáõÝ: ºÃ» ³Ûë ÑáÕÁ ³Ûëûñ ¿É ÝáõÛÝÇëÏ µ»ñù ¿ ³ñ³ñáõÙ, ö³éù ïí»ù ²ëïÍáõÝ, ºÃ» г۳ëï³Ý »ñÏñÇ íñ³ ¹»é Ñ³Û ¿ ³åñáõÙ, ö³éù ïí»ù ²ëïÍáõÝ: ²í»ÉÇÝ Ï³ë»Ù. ºÃ» ³ß˳ñÑÇ ³Ûë ÃáÑáõµáÑáõÙ , ¸»é å³Ñå³ÝíáõÙ ¿ Ù»ñ ó»ÕÝ áõ ·»ÝÁ, гí»ñÅ ÷³éù ù»½, î»ñ…

152


ÎÛ³ÝùÇ Ë³Õ³ÉDZù ²Ûë ÏÛ³ÝùÇÝ ³ñ¹Ûá±ù ˳ճÉÇù ¿ å»ïù… гñó, áñÁ ãáõÝÇ Ñëï³Ï å³ï³ë˳Ý: ºí »Ã» ÝáõÛÝÇëÏ Ë³Õ³ÉÇù ¿ å»ïù, ²å³` áã ÏÛ³ÝùÇÝ, ³ÛÉ ÙÇ ËáõÙµ Ù³ñ¹Ï³Ýó: ºñ»Ë³Ý»ñÁ` ˳ճÉÇùÝ»ñÇÝ ì»ñ³µ»ñíáõÙ »Ý ß³ï-ß³ï Éñçáñ»Ý, ºí ãÇ å³ï³ÑáõÙ, áñ ·»Ã Ù»Ï ³Ý·³Ù Üñ³Ýó Ï»ñ ãï³Ý ϳ٠㵳ñáõñ»Ý: ÆëÏ áÙ³Ýù, áíù»ñ ³Õ»ñë³ÝùÝ»ñáí, λÕÍ ³ñóáõÝùÝ»ñáí ѳë»É »Ý ·³ÑÇÝ, ØÇßï ½áÑ »Ý ï³ÉÇë Çñ»Ýó û·ÝáÕÇÝ, àõ Ýñ³Ýó ¹³ñÓÝáõÙ` ÏÛ³ÝùÇ Ë³Õ³ÉÇù: ²ÛÝ, ÇÝã ³ÝáõÙ »Ý áñáß Ñ³ñáõëïÝ»ñ Æñ»Ýó` í»ñ Ñ³Ý³Í µ³½áõÙ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ñ»ï… ÊÇëï ³ÝѳñÇñ ¿ ³ÛÝ ³ñ³ñùÝ»ñÇÝ, àñ ÏÛ³ÝùÝ ¿ ³Ýáõ٠˳ճÉÇùÝ»ñÇÝ: ƱÝã ¿ å³ï³Ñ»É Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ÙïùÇÝ, àñ í»ñ³Íí»É ¿ª ÉáÏ Ë³Õ³ÉÇùÇ… ܳ Çñ ϳÙùá±í ¿ ˳ճÉÇù ¹³éÝáõÙ, »± ÏÛ³ÝùÝ ¿ Ýñ³Ý ˳ճÉÇù ¹³ñÓÝáõÙ: ØÇ µ³Ý ¿ ѳëï³ï. Ù»Ýù »Ýù Ù»Õ³íáñ, àñ Ù»½ ¹³ñÓñ»É »Ý` ³ÝßáõÝã ˳ճÉÇù: ²í»ÉÇ É³í ¿` ÏÛ³ÝùÇ Ë³Õ³ÉÇù, ø³Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó Ó»éùÇÝ` ÏÛ³Ýùáõ٠˳ճÉÇù:

153


ìÇ×³Ï ²Ë, ÇÙ ÅáÕáíáõñ¹, í»ñù»ñ¹ ß³ï »Ý, ºí ãϳ Ù»ÏÁ, áñ ÷áñÓÇ µáõÅ»É, ò³í¹ áõÅ»Õ ¿ ÉáÏ Ýñ³ ѳٳñ, àñ ¹áõ Ù»Ý³Ï »ë, ÇëÏ ßáõñç¹` ûï³ñ: ´ÅßÏáÕ ãϳª í»ñù»ñ¹ µáõÅÇ, øá ëå»Õ³ÝÇÝ ¹áõ å»ïù ¿ ·ïÝ»ë, ºí ÙÇ ûñ` Ñå³ñï ¹áõ áïùÇ Ï³Ý·Ý»ë, Üñ³ÝóÇó` Ù»Ï-Ù»Ï Ñ³ßÇí å³Ñ³Ýç»ë: ø»½ µ½ÏïáõÙ »Ý ÙdzÛÝ ùá Ý»ñëÇó, ºí ÷áñÓáõÙ å³Ñ»É ÍÝÏ³Í íÇ׳ÏáõÙ, ÆëÏ ¹áõ Ñ»½áñ»Ý` ·Éáõ˹ ϳ˳Í, ¸áõ ·áñ· »ë ¹³ñÓ»É Ýñ³Ýó áïùÇ ï³Ï: ØÇû± í»ñù»ñ¹ ³ÛÝù³Ý ËáñÝ »Ý, áñ ²ÙáÃÁ` óùáõÝ ßñç³Ýó»É ¿ ù»½, ºí ÃáõÛÉ »ë ï³ÉÇë ³Ù»Ý »ÉÝáÕÇ ø»½ Ýí³ëï³óÝÇ` áõ½³ÍÇ ã³÷áí: ¸áõ ÙÇßï Ñå³ñï »ë ùá ׳Ù÷³Ý ³Ýó»É, ²ËáÛ³ÝÝ»ñ¹` ÙÇßï ѳñ·»É »Ý ù»½, ²Û¹ ÇÝãå»ë »Õ³í` ÙÇ ù³ÝÇ ¿³Ï, ø»½ áõÕÕáñ¹áõÙ »Ý` áõ½³ÍÇ ÝÙ³Ý: ȳÉϳÝáõÃÛáõÝÁ` ë³½³Ï³Ý ã¿ ù»½, àñ Ù³ÝÏ³Ý ÝÙ³Ý` ѻϻÏáõÙ »ë Éáõé, ²í»ÉÇ É³í ¿` ¹áõ ù»½ ÙáËñ³óÝ»ë, ø³Ý` ÝÙ³ÝÝ»ñÇÝ ÑÉáõ ͳé³Û»ë: ¸», í»ñ ϳó ùÝÇóª íÇñ³íáñ ³éÛáõÍ, øá ųٳݳÏÁ ³Ýó»É ¿ í³Õáõó, ÐÇßÇñ ùá ݳËÝÇ` гÛÏ ½áñ³í³ñÇÝ ºí ׳Ù÷³¹ Ù³ùñÇñ ÙáɳËáïÝ»ñÇó:

154


ò³í øá ëÇñáõó ÉñÇí Ïáñóñ»É »Ù ùáõÝë, àã ÙÇ ÑáõÛë ãϳ, áñ ³ÛÝ »ï µ»ñ»Ù, ø»½ áñáÝ»óÇ ÇÙ Ñá·áõ Ý»ñëáõÙ, ò³íáù, ³ÛÝ ·ï³` ÉáÏ Ýñ³ÝÇó ¹áõñë: ÆÙ »ñ³½Ý»ñáõÙ` Éáõë» Çñ³Ýáí, ÈáõÛë ¿Çñ ë÷éáõÙ ÇÙ ÏáõÛñ ³ãù»ñÇÝ, Ðá·Çë ³ÛñíáõÙ ¿ñ áõ ç»ñÙ ¿ñ µáõñáõÙ, æ»ñÙáõÃÛ³Ý Ï³ñáï µáÉáñ ³Ûñ»ñÇÝ: î»ñ ÇÙ, û ÃáõÛÉ ï³ë Ñá·Çë ÙáËñ³Ý³, Üñ³ ¹éÝ»ñÁ Ï÷³Ïí»Ý ѳí»ï, ²ÛÝï»Õáí ϳÝóÝÇ ÙdzÛÝ ÇÙ ë»ñÁ, γ٠÷³Ï ÏÙݳ ³é ѳí»ñÅáõÃÛáõÝ: ÆÙ »ñ³½Ý»ñÝ »Ý` Ç٠ѻݳñ³ÝÁ, ê»ñ ÇÙ, ¹áõ »ñµ»ù ãï³Ý»ë Ýñ³Ýó, ¶»Ã í»ñçÇÝ ÑáõÛëë, ÃáÕ Ùݳ ÇÝÓ Ñ»ï, àñ ãѳÛïÝí»Ù áñµ»ñÇ ß³ñùáõÙ: ºñ³½Ý»ñÇë Ù»ç ׳ËñáõÙ ¿ ë»ñë, úíÏdzÝÇÝ ïÇñáÕ` Ñå³ñï ÓÏ³Ý å»ë, ÆÙ »ñ³½Ý»ñÁ ÙáËÇñ Ϲ³éݳÝ, ºÃ» Ýñ³Ýó Ñ»ï ³Ý½·áõÛß í³ñí»ë: ÆÙ ó³íÁ ³ñ³· ÏѳëÝÇ »ñÏÇÝù, ºí Ïí³ñ³ÏÇ ûíÏdzÝÝ ³Ùå»ñÇ, ²ÝÓñ¨Ç ï»ëùáí ݳ »ï Ïó÷íÇ, ºñÏÇñÁ ϳéÝÇ Çñ ùáõɳÛÇ Ù»ç: سÝáõÏÝ»ñÝ ³ÝÑá·` ÙÇ å³Ñ Ïѳñµ»Ý, ³÷í³Í Ñ»ÕáõÏÇ íßïÇ µáõñÙáõÝùÇó, Üñ³Ýù ÏËÕ×³Ý ÇÙ »ñ³½Ý»ñÇÝ, ø³Ý½Ç, ¹³ Çñ»Ýó` í³Õí³ »ñ³½Ý ¿: ºñ³½Çó ³ÛÝ ÏáÕÙ` ãѳë³í ë»ñë, ø³Ý½Ç ³Û¹å»ë ¿É ݳ ùÝ³Í Ùݳó, Æñ µáÃÁ ë÷é»ó Ù³ùñáõÃÛ³Ý Ù³ÑÁ, àõ ßáõñç µáÉáñÁÁ Éóñ»ó Çñ íßïáí: 155


ò²ÜÎ ²Ý³ÏÝÏ³É Ñ»é³Ëáë³½³Ý· …………………………………………………3 γÃÇ ÷áßÇÝ …………………………………………………………………...9 سݹ³ïÁ ……………………………………………………………………..18 гóÁ …………………………………………………………………………...24 Øáõñ³óÇÏÁ …………………………………………………………………….26 ä³Õå³Õ³ÏÇ ë³ñùÁ ………………………………………………………....29 ÎÛ³ÝùÝ áõ Ù³ÑÁ ……………………………………………………………....42 î³ñûñÇÝ³Ï ÙÇç³¹»å ………………………………………………………..46 ÆÙ ÷áËݳ˳ñ³ñ ÁÝÏ»ñÝ»ñÁ ……………………………………………....48 ²ñï³ëáíáñ Ù³ñ¹Á …………………………………………………………..59 ºÕµ³ÛñÝ»ñÁ………………… ………………………………………………...61 ¸Åµ³Ëï Ù³ñ¹Á ……………………………………………………………...68 سùñáõÃÛ³Ý ÙÇ³Ï ã³÷³ÝÇßÁ ................................................................72 ê³ »Ýù …………………………………………………………………………75 ØÇ ÏÛ³Ýù ……………………………………………………………………....92 ÎÛ³ÝùÇ Ë³Õ …………………………………………………………………..93 ºñ³½³Ýù ……………………………………………………………………...94 ÊáÑ …………………………………………………………………………….95 Ðñ³Å»ßï ………………………………………………………………………96 ²ÕáÃù …………………………………………………………………………..97 ØÇ³Ï Ù»Õ³íáñÁ »ë »Ù ……………………………………………………....98 ÐáõÛë ……………………………………………………………………………103 Ðáõß ……………………………………………………………………………..104 ºÃ» ……………………………………………………………………………..105 ÀÝÏ»ñ …………………………………………………………………………..106 äá»ï …………………………………………………………………………..107 êå³ëáõÙ ………………………………………………………………………108 ºñç³ÝÏáõÃÛáõÝ ………………………………………………………………..109 Ðáõß»ñë ………………………………………………………………………...110 Ðá·áõ Ëéáíù …………………………………………………………………..111 ÊáÑ …………………………………………………………………………….112 ìÇ×³Ï …………………………………………………………………………113 Ðdzëó÷áõÃÛáõÝ ……………………………………………………………..114 àñáÝáõÙ ………………………………………………………………………..115 êÇÝ »ñ³½Ý»ñ ………………………………………………………………….116 ä³ï·³Ù ……………………………………………………………………...117 ²ñ¹³ñáõÃÛáõÝ ………………………………………………………………...118 ¾ùëåñáÙï …………………………………………………………………….119 ÐáõÛë …………………………………………………………………………...120 Êñ³ï ………………………………………………………………………....121 ´³Éɳ¹ Ùáñë, ³Õ³íÝáõ ¨ Ù³ñ¹Ï³Ýó Ù³ëÇÝ ………………………..….122 àõݳÛÝáõÃÛáõÝ ………………………………………………………………....125 ̳ñ³í ………………………………………………………………………...126 ´³Ëï ………………………………………………………………………....127 ì³ñ¹Á ………………………………………………………………………....128 ºñ¨³Ý ………………………………………………………………………....129 156


²Ûë ·Çß»ñ ……………………………………………………………………...130 ò³ÝÏáõÃÛáõÝ …………………………………………………………………..131 ØïáñáõÙ ..……………………………………………………………………...132 ìÇ×³Ï ……………………………………………………………………….…133 ³ËÇÍ ………………………………………………………………..………..134 ¼³ñÙ³Ýù ……………………………………………………………………...135 â³ñÝ áõ µ³ñÇÝ ……………………………………………………………......136 ¶áíù …………………………………………………………………….……...137 Ü»ñËáõÅáõÙ …………………………………………………………….……...138 ö³éù …………………………………………………………………..………..139 ÎÛ³ÝùÇ Ë³Õ³ÉDZù ……………………………………………………………140 ìÇ×³Ï …………………………………………………………………..………141 ò³í …………………………………………………………………………......142

157


158


Mtorumner (1)3