Special 'De kracht van kunst in het Brabantse landschap'

de kracht van kunst in het brabantse landschap

INHOUD

3

creatieve samenwerking in het Brabantse landschap

10

de apenboer en andere verhalen

doen!

Heb je ook zin gekregen om eens met kunstenaars te werken? Of heb je ideeën voor een kunstwerk in het Brabantse landschap?

4

Kunstloc Brabant staat voor je klaar:

kunstenaars geven vorm aan de Groene Corridor

•O m je te adviseren hoe je een project het best op kunt zetten.

•O m samen met jou een kunstenaar of partner te zoeken en benaderen.

•A ls je in aanmerking wilt komen voor

Het zand dat kunstenaars loswoelen in dit

subsidies zoals de impulsgelden of het

gebied is voor ons ontzettend waardevol. Vijf

Buurtcultuurfonds.

jonge kunstenaars markeren het veranderende landschap van landcoöperatie Dal van de Kleine

Ons advies is altijd kosteloos. We ontvangen

Beerze.

je graag bij ons in de LocHal of we komen bij je langs.

Hoe kun je met kunst een grote gebieds­ ontwikkeling identiteit geven en de betrokkenen hiermee verbinden?

12

prikkels en tintelingen

Liesbeth Jans Programmaleider Kunst & Samenleving liesbeth.jans@kunstlocbrabant.nl 013 750 84 24

6

Atty Bax Adviseur Kunst & Zorg

samen schommelen aan het Wilhelmina-kanaal

atty.bax@kunstlocbrabant.nl 013 750 84 48 Hermelinde van Xanten Adviseur Kunst & Ruimte

Verbinding wonen en zorg door verbeelding in

hermelinde.vanxanten@kunstlocbrabant.nl

Kloostervelden. Een kunststruinpad zorgt voor

013 750 84 05

ontmoeting tussen nieuwe bewoners, cliënten en hun familie.

Netty van de Kamp Adviseur Kunst & Ruimte

Peter van Gils was boos, maar werd blij met het kunstwerk van Observatorium. Over een bijzondere samenwerking tussen burgers en kunstenaar.

14

schilderen met zonnepanelen

netty.vandekamp@kunstlocbrabant.nl 013 750 84 26 Warner Werkhoven Adviseur Kunst & Leefbaarheid warner.werkhoven@kunstlocbrabant.nl

8

013 464 82 53

niet vechten, maar hechten

www.kunstlocbrabant.nl

Hoe kunstenaars en hun verbeeldingskracht ons kunnen verleiden écht iets met de energietransitie te doen.

Veel Brabanders weten weinig van de Zuiderwaterlinie. Kunstenaar Tijs Rooijakkers bracht daar verandering in.

16

alle landkunstactiviteiten in Brabant op een rij

COLOFON Deze productie werd mogelijk gemaakt door Kunstloc Brabant en valt buiten de redactionele verantwoordelijkheid van Zuiderlucht | Eindredactie Hermelinde van Xanten, Sanne van de Loo en Anouck Storms. t. 013 7508400, www.kunstlocbrabant.nl | Teksten Iris van den Boezem, www.irisoogvoortekst.com | Coverfoto: Tijs Rooijakkers, Niet vechten, maar hechten (2018) | Fotografie Imara Angulo Vidal, daar waar geen fotograaf wordt benoemd: partners en Kunstloc Brabant

2

INLEIDING

creatieve samenwerking in het Brabantse landschap Het is de tweede keer dat deze special over bijzondere

bedrijven en maatschappelijke organisaties. Vanzelfsprekend

kunstprojecten in de provincie Noord-Brabant verschijnt.

onderschrijft ook Kunstloc deze doelen. We hebben

Getoond worden projecten waarbij kunstenaars hebben

bovendien gemerkt dat daarbij in alle sectoren een grote

nagedacht over belangrijke maatschappelijke thema’s

behoefte is aan creativiteit en innovatie, de specialismen bij

en waarbij zij hebben samengewerkt met partners die

uitstek van kunstenaars. Zij denken out of the box, bezien een

niet afkomstig zijn uit de culturele sector, zoals boeren,

vraagstuk met frisse blik en zijn soms de noodzakelijke luis in

burgercoöperaties, boswachters, zorginstellingen

de pels.

of energieleveranciers. Het zijn kunstprojecten over vraagstukken die ons allemaal aangaan. Hoe gaan we de

Kunst in het landschap

energietransitie vormgeven de komende jaren? Hoe kunnen

Gezondheid, recreatiemogelijkheden, groen en

we onze omgeving groener maken? Hoe gaan we om met

duurzaamheid zijn ook onderdeel van de SDG’s. Als Kunstloc

onze voedselproductie en richten we onze leefomgeving

sluiten wij hierbij aan door het stimuleren van kunst in het

goed in met ruimte, groen en recreatiemogelijkheden voor

landschap. Dit doen we onder andere door kunstenaars de

iedereen? Voor deze special hebben we zes projecten gekozen

geschiedenis van een plek in de natuur of op het platteland

uit onze rijke praktijk. We hopen je daarmee te inspireren.

te laten vertellen en verbeelden. Daarbij betrekken we

Kunstloc Brabant

ook partners als Staatsbosbeheer, Brabants Landschap en Natuurmonumenten. Inmiddels zijn er al veel plekken

Kunstloc Brabant, de kennis- en uitvoeringsorganisatie voor

in Brabant te bezoeken waar kunst onderdeel is van het

het cultuurbeleid van de Provincie Noord-Brabant, is bij

landschap. Op de achterkant van deze special vind je een

al deze projecten betrokken. Soms zijn we initiatiefnemer,

landkaart met daarop een greep uit deze mooie plekken en

een andere keer faciliteren we of zijn we projectleider. En

kunstwerken die je kunt bezoeken. Of download de route-

er zijn ook projecten die een bijdrage hebben ontvangen

app Brabant Vertelt, waarmee je kunstwerken te voet of met

uit de Impulsgelden, een subsidieregeling die beschikbaar

de fiets kunt bezoeken.

is gesteld door Provincie Noord-Brabant en is bestemd

Laat je inspireren om kunstenaars uit te nodigen bij je

voor toekomstbestendige ontwikkeling van het Brabantse

initiatief en om er op uit te trekken langs alle mooie

cultuursysteem; financiering met een blijvend effect en

voorbeelden van creatieve samenwerkingen.

géén eenmalige projectsubsidie. De projecten die we laten zien zijn bijna allemaal langjarige projecten. Goede samenwerking vraagt tijd en aandacht, vooral als de partners uit heel verschillende werelden komen en de vraagstukken ingewikkeld zijn. Kunstloc zit aan tafel als intermediair, als een soort makelaar die kunstenaars en andere beroepsgroepen aan elkaar koppelt, op weg helpt en begeleidt. Dat doen wij omdat we denken dat kunst en creativiteit nog veel meer geïntegreerd kunnen worden in de samenleving.

Sustainable Development Goals De vraagstukken die de komende jaren actueel zijn worden beschreven in de ontwikkelingsagenda tot 2030 van de 193 lidstaten van de Verenigde Naties. Deze agenda bestaat

LIESBETH JANS

uit 17 doelen, de zogenaamde SDG’s, voluit de Sustainable

Programmaleider Kunst & Samenleving bij Kunstloc Brabant

Development Goals (de werelddoelen voor duurzame ontwikkeling). Deze doelen zien we terug in de beleidsnotities

Kijk voor meer informatie over de 17 werelddoelen voor

en uitvoeringsagenda’s van Rijk, de provincies, gemeenten,

duurzame ontwikkeling op sdgnederland.nl

3

kunstenaars geven vorm aan verhaal Groene Corridor gebiedstransformatie met de natuur als uitgangspunt

Studio Marco Vermeulen, Loopgraaf voor Vrede, schets

4

De Groene Corridor – een bos- en heiderijk gebied tussen Eindhoven en Oirschot - ondergaat de komende jaren een flinke transformatie: het gebied moet aantrekkelijker worden voor recreanten en ondernemers. Kunst speelt daarbij een belangrijke rol. Projectleider Rob Voets: “Help ons bij het vormgeven van een verhaal, een identiteit voor dit gebied. Dat is de vraag die we bij kunstenaars hebben neergelegd.”

Netty van de Rob Voets en otography foto Imara Ph

Kamp.

Het gebied tussen Eindhoven en Oirschot is divers. Niet

vormen de observatoria een zintuiglijke reis

alleen qua landschap, maar ook in partijen die een belang

door het landschap via de Groene Corridor: ze

hebben in het gebied. Defensie, industrie, horeca zijn er een

helpen bezoekers om op verschillende punten

paar van.

langs de Groene Corridor met een nieuwe blik

“De vraag waarmee we hier vooral kampen gaat over het

naar het gebied te kijken. Zo moet er onder meer

verhaal, de identiteit. Want het gebied kent veel verschillen,

een reusachtig landschapskunstwerk in de vorm

maar er zijn óók gemene delers,” legt Rob Voets (projectleider

van een peaceteken in de buurt van de kazerne

voor de Groene Corridor namens de gemeente Oirschot)

komen. Het teken is opgebouwd uit loopgraven

uit. “En bij wie kun je die vraag nu beter neerleggen dan bij

van verschillende diepten.

kunstenaars en ontwerpers?”

“Als je met kop en schouders uit het kunstwerk

“Gelukkig is die eerste twijfel omgeslagen in groot enthousiasme.”

steekt, kijk je heel anders dan wanneer je op ooghoogte met het aardoppervlak bent,” duidt Netty van Kunstloc Brabant. “Door de omvang kun je het teken trouwens ook zien als je in het vliegtuig van of naar Eindhoven zit.”

Op advies van Kunstloc Brabant schakelden de initiatiefnemers van het project (gemeenten Oirschot en

Draagvlak

Eindhoven en Brabants Landschap) een onafhankelijk

De betrokkenheid van de partijen in dit gebied

kunstadviseur in, die drie kunstenaars selecteerde om

is tekenend, legt Netty van de Kamp uit. Zo

schetsontwerpen te maken. Tijdens drie werkateliersessies

was er tijdens de derde sessie - waarbij de

- een proces waarmee Kunstloc Brabant samenwerking

kunstenaars hun ideeën pitchten - bijvoorbeeld

aanjaagt - leerden kunstenaars en belanghebbenden uit

een hooggeplaatste medewerker van defensie

het gebied elkaar kennen. “Voor deze ‘gastheren’ was het

aanwezig. Rob vult aan: “Aan het begin van het

een thuiswedstrijd,” herinnert Netty van de Kamp (Kunstloc

traject was er wat twijfel over het betrekken van

Brabant) zich over een locatiebezoek. “Dus door samen met

kunstenaars. Dat snap ik wel, voor een aantal

de kunstenaars door het gebied te fietsen, te laten zien waar

partijen was zo’n soort samenwerking totaal

je zo trots op bent, dat schept eigenlijk meteen een band.”

nieuw. Gelukkig is die eerste twijfel omgeslagen

Peaceteken

in groot enthousiasme.” Met een brede glimlach vervolgt hij: “De werkateliersessies hebben het

Op basis van de werksessies maakten de kunstenaars hun

vuurtje letterlijk aangewakkerd.”

eerste plannen. En dat is makkelijker gezegd dan gedaan,

Eind 2019 moeten toch wel de eerste kunstwerken

want zo’n langgerekt gebied als de veertien kilometer

in het landschap kunnen staan, hoopt Rob. En als

lange Groene Corridor laat zich niet zomaar in één idee

er eenmaal iets is, denkt hij, dan haken andere

vatten. Hoe zorg je dat er verbinding ontstaat tussen al die

organisaties en bedrijven ook sneller aan. “DPD,

verschillende landschappen en bestemmingen waarvoor het

een bedrijf dat in het gebied rond de Groene

gebied wordt gebruikt?

Corridor is gevestigd, heeft een investering

Uiteindelijk werd gekozen voor het ontwerp ‘Doors of

toegezegd. Dat is belangrijk voor het project: niet

Perception’ van Studio Marco Vermeulen. Voor hem vormt

alleen vanwege het geld, maar ook of misschien

de omliggende natuur een belangrijke inspiratiebron. Op

wel vooral vanwege het draagvlak. Dit gebied

locaties waar de Groene Corridor bijzondere landschappen

is niet van ons, de gemeenten, maar toch vooral

en infrastructuren kruist, worden in zijn ontwerp opvallende

van de mensen die zich verbonden voelen met de

observatoria geplaatst. Op die manier beleef je de

Groene Corridor.”

omgeving als wandelaar of fietser nóg intenser. Samen

5

samen schommelen aan het Wilhelmina­ kanaal omwonenden en kunstenaar werken samen

Obse

rvato

sche rium,

ts Zan

dpoo

rt

Zijn favoriete wandelgebied langs het Tilburgse Wilhelminakanaal veranderde van de ene op de andere dag in een kaalgeslagen stuk bouwgrond. En dus was Peter van Gils boos. “Een ontmoetingsplek was in een keer weg.” Samen met wijkbewoners, Stadslab CuPuDo en kunstenaar Geert van de Camp werkt hij aan een oplossing.

6

Peter van Gils en Geert van de Camp op locatie. foto Imara Photography

verschillende fondsen die interesse in het project hadden: het burgerinitiatief krijgt geld voor de uitvoering van het kunstwerk via onder andere het Buurtcultuurfonds (Prins Bernhard Cultuurfonds) en het Mondriaan fonds. Ook de gemeente Tilburg legt een deel bij.

Die eerste keer bij Peter in de huiskamer herinnert Geert zich als de dag van gisteren.

Maar in werkelijkheid is dat toch alweer ruim twee jaar geleden - januari 2017. De plek waar het kunstwerk moet komen is nu nog een lege, zanderige wildernis. Door het kunstwerk moet dit

Hij woont er al twintig jaar, in de Reeshof, een snelgroeiende vinex

straks een ontmoetingsplek voor de buurt worden

wijk aan de westkant van Tilburg. Wandelen met de hond doet Peter

en is de Reeshof een culturele hotspot rijker.

dagelijks, en dan het liefst langs het Wilhelminakanaal dat als een soort natuurlijke grens langs de wijk loopt. Het was altijd een natuurrijk

Discussie

gebied, met volop bomen, struiken en andere begroeiing.

“Bij dit soort projecten moet je een lange

Maar toen er zo’n zeven jaar geleden werd gestart met de aanleg

adem hebben,” weet Geert. “Er zijn gewoon

van een industriehaven was het gedaan met de pret. Het kanaal

veel belanghebbenden als je in de openbare

moest flink verbreed worden: onder andere voor de aanleg van

ruimte werkt.” Toch denken de heren dat het

een ‘zwaaikom’, een bolling in het kanaal waar de enorme schepen

lange proces wel iets goeds doet voor de

zich kunnen draaien na het lossen van containers. “Bij mij verandert

toekomstbestendigheid van het kunstwerk

boosheid gelukkig altijd snel in creativiteit,” lacht de inmiddels

dat er straks moet komen. Peter: “Door de

gepensioneerde opbouwwerker. Dat leidt vaak tot prachtige ideeën,

jaren heen kwamen we in contact met een

aldus Peter, maar voor de uitwerking heeft hij hulptroepen nodig.

landschapsarchitect en met een ecoloog. Dankzij

“Mijn vak is samenlevingsopbouw. Ik weet hoe je mensen bij elkaar

hun expertise konden we onze plannen bijstellen

brengt, wat daarvoor nodig is. Maar mijn ideeën moesten naar een

en verder verbeteren.”

niveau hoger: er moest iets komen dat aandacht blijft trekken, en dat tegelijkertijd een bepaalde functie voor de bewoners kan vervullen.”

En hoe verliep de samenwerking tussen de buurtbewoners en Geert? “Meestal ging dat heel goed hoor,” glimlacht Peter. Geert knikt

Buurtcomité

instemmend, afgezien van soms een goede

Via het Stadslab CuPuDo (Cultuur in het Publieke Domein) in Tilburg

discussie kunnen ze nog steeds met elkaar

kwam Peter in contact met Liesbeth Jans (verkenner kunst bij het

door één deur. Door samen te werken met een

Stadslab en programmaleider Kunst & Samenleving bij Kunstloc

kunstenaar in de wijk zijn de buurtbewoners actief

Brabant). Zij adviseerde over het proces om tot een iconisch

met elkaar in gesprek over kunst en over wat

kunstwerk bij het Wilhelminakanaal te komen en ze selecteerde als

dat kan betekenen voor de inrichting van hun

eerste stap tien kunstenaars, waarvan er - na raadpleging door het

leefomgeving. “Direct samenwerken met Peter

“Ik zag ook meteen waar de schoen wringt.”

buurtcomité - uiteindelijk drie overbleven.

en met andere buurtbewoners, zorgt voor heel

Deze drie kunstenaars kregen opdracht

andere feedback: elke beslissing die we nemen

schetsontwerpen te maken, die vervolgens

raakt hen natuurlijk direct. Maar dat is niet erg. Zo

tentoon werden gesteld in de bibliotheek in de

houden we elkaar scherp.”

Reeshof. Bezoekers konden stemmen op hun favoriete ontwerp. Met een overweldigende

Eigen identiteit

meerderheid van stemmen won het ontwerp

Later dit jaar moet het kunstwerk er dan

van kunstenaarscollectief Observatorium uit Rotterdam.

“Bijzonder was het,” herinnert Geert van de Camp van Observatorium

toch echt komen. Hoe zien Geert en Peter de toekomst? “De Reeshof is de afgelopen jaren

zich lachend. “Zat ik daar ineens bij Peter in een huiskamer vol

erg snel gegroeid. Wat je daardoor merkt, is dat

buurtbewoners en hun honden.” Geert werkt altijd in het publieke

de wijk geen eigen identiteit heeft,” zegt Peter.

domein: aan grote en kleine projecten, tijdelijk en vast. Maar meestal is

Het kunstwerk kan daarbij helpen, hoopt hij.

zijn opdrachtgever dan de lokale overheid. Er is een presentatie op het

“In en rond het kunstwerk moet een hoop gaan

gemeentehuis en er zijn overleggen met ambtenaren. Maar nu was een

gebeuren: kunstmanifestaties, concerten, noem

burgerinitiatief dus zijn directe opdrachtgever. “We zijn meteen maar

maar op. Als dat echt vorm krijgt, dan kan het

gaan lopen, daar, langs het kanaal. Ik sprak met andere wandelaars

gebied misschien ook verder ontwikkeld worden.

en ik zag ook meteen waar de schoen wringt.”

Met horeca en door andere evenementen langs

Ontmoetingsplek Het ontwerp dat Geert maakte is een duidelijke afspiegeling van de

het kanaal - net zoals dat in Tilburg met de Spoorzone is gebeurd.”

Geert: “Ik ben erg benieuwd hoe de rest van dit

containerterminal aan de overkant van de woonwijk. De grote, rode

gebied zich de komende jaren zal ontwikkelen.”

kranen die containers van de schepen takelen komt aan de overkant

Lachend vervolgt hij: “Misschien kom ik maar

als kunstwerk in een kleinere versie terug. In plaats van een container

gewoon elk jaar terug om samen met Peter en de

onder de kraan te hangen, komt er een schommel.

andere buurtbewoners te wandelen. Net zoals we

Liesbeth Jans begeleidt het ontwikkelproces, en ze legde contact met

in 2017 deden.” 

7

niet vechten, maar hechten kunstwerk brengt cultuurhistorie in beeld

“Meteen z van de w ag je dat het d ev a n d e l aa rs prikke erbeelding lde.�

Tijs Rooij akkers, N iet vechte foto Ima n, maar ra Photo hechten graphy .

8

e Schol. n Isabell akkers e Tijs Rooij graphy ra Photo foto Ima

niet zonder leger, maar ik ben ook weer niet vóór oorlog.” Het idee voor reusachtige houten naalden, verbonden door een blauwe draad, komt daaruit voort. “Met een naald kun je prikken, iemand pijn doen, maar je kunt het ook juist gebruiken om te verbinden, te hechten, om iets dat los is aan elkaar te maken. Niet vechten maar hechten, dus.”

Projectdirecteur Isabelle wandelde een aantal avonden mee tijdens één van die evenementen rond de Zuiderwaterlinie: De Mars. Lachend herinnert ze zich: “Loop je door een natuurgebied, staat er ineens zo’n bijna vier meter lange naald in het landschap. Nogal

Veel Brabanders weten weinig van de geschiedenis van de Zuiderwaterlinie. En dat terwijl het gebied, op de grens tussen Brabant en Noord-Nederland, zo’n belangrijk onderdeel is van de Brabantse krijgsgeschiedenis. Tijs Rooijakkers’ werk Niet vechten, maar hechten verbeeldt de provinciale verbondenheid met de Zuiderwaterlinie.

vervreemdend werkt dat.” Tijs: “Op verschillende punten langs de route plantte ik de naalden in de grond. De wandelaars van De Mars kwamen de naalden dan vanzelf en nogal onverwachts tegen.” Isabelle lacht: “Soms schoot Tijs dan ineens van achter een bosje vandaan om wat over het kunstwerk te vertellen.”

Tijdens één van de laatste etappes waren de weersomstandigheden bar en boos. Regen kwam met bakken uit de hemel, de hele avond lang. De wandelaars liepen kranig voort volledig verstopt onder hun regenjassen - dat wel. “De mensen doken diep weg onder hun capuchons en we stapten flink door,” schetst Isabelle. “Je wil naar huis, je neemt niet de tijd om te kijken naar waar je nu eigenlijk loopt. En toen kwamen we de eerste naald tegen. Verhip, zag je de wandelaars denken, daar staat iets!

“Het werk van Tijs Rooijakkers is een prachtige

deze opdracht wilden verbinden,” vertelt Isabelle.

We bleven staan, keken, liepen om de naald

illustratie van wat beeldende kunst voor een

“Kunstloc kwam met twee kunstenaars die voor

heen.”

gebied als de Zuiderwaterlinie kan doen,” vertelt

deze opdracht weleens geschikt konden zijn.

Isabelle Schol van Zuiderwaterlinie Events.

Ze begeleidden het selectieproces en zorgden

aandacht van de wandelaars opslokte, maar

“Onbewust verruimt het je blik, of het zet je weer

voor verdere artistiek-inhoudelijke bijstand. Lang

de naald en hoe die daar in het landschap

net op een ander spoor. Je komt los uit de groef

hoefden we er trouwens niet over na te denken:

stond. “Daar, op dat moment, keken we met

waar je in zit, en het helpt je om anders naar je

Tijs had ons direct te pakken met zijn plan.”

andere ogen naar de omgeving. Wat doet die

omgeving te kijken.”

Er was een strakke deadline: de publieks­

Ineens was het niet meer de regen die de

naald daar? En waarom hier, op deze plek?

Dat meer aandacht voor dit bijzondere gebied

evenementen stonden al op de kalender en het

Meteen zag je dat het de verbeelding van de

hoognodig was, daar waren de langs de

symbool moest er dan natuurlijk wel zijn. Tijs

wandelaars prikkelde.”

Zuiderwaterlinie gelegen gemeenten en de

verdiepte zich in sneltreinvaart in de geschiedenis

provincie Noord-Brabant het allang over eens.

van de Zuiderwaterlinie. Een geschiedenis waar

Naalden

Isabelle verwoordt het namens hen zo: “In dit

hij, tot zijn grote verbazing, nog niets vanaf

De naalden van Tijs zijn na De Sprong en

gebied komt heel veel samen: militaire historie,

wist. “Wij Brabanders voelen vaak een soort

De Mars uit het landschap verdwenen. Tot

maar ook natuur, recreatie en toerisme. Dat

natuurlijke aversie tegen Amsterdam. Dat gaat

teleurstelling van omwonenden en partners

maakt het spannend: dit gebied laat heel goed

van discussies over friet versus patat tot aan

trouwens, die het project wel zagen zitten.

zien wat de diversiteit en verscheidenheid van

de arrogantie van de randstad tegenover de

Tijs: “Meer dan eens kreeg ik gedurende het

onze provincie is.”

provincie.”

project de vraag of de naalden ook te koop zijn.

Vorig jaar, tijdens het Europees jaar van het

Maar dat die weerstand deels uit de tijd van de

Mensen zagen zo’n naald wel zitten, leuk voor in

Cultureel Erfgoed, was de tijd rijp. Isabelle ging

Zuiderwaterlinie stamt - dat realiseerde hij zich

met haar projectteam aan de slag om twee

dus toen pas. “Als je er even over nadenkt is het

Op dit moment onderzoeken ze of de naalden

grote evenementen op te tuigen: De Sprong

eigenlijk niet zo gek: we hebben hier in Brabant

nog op andere manier kunnen worden gebruikt,

en De Mars. Maar - zo vond ze - er moest een

als buffer gediend, om het land daar boven de

misschien wel tijdens Expeditie Zuiderwaterlinie

symbool komen dat de twee evenementen, maar

rivieren te beschermen bij vijandelijke invasies

in juni dit jaar. “Met Kunstloc Brabant bekijken

ook de Zuiderwaterlinie en alles wat daarmee

vanuit het zuiden.”

we of dit project ingezet kan worden voor

samenhangt, aan elkaar verbindt.

Geschiedenis

Oorlog en vrede

de achtertuin.”

educatie, bijvoorbeeld,” vertelt Isabelle. “Het beeldend vermogen van de naalden is blijkbaar

Voor Tijs, die jaren geleden als VN-militair diende

groot, waardoor ze ook geschikt kunnen zijn

“We vroegen Kunstloc Brabant - één van de

in voormalig Joegoslavië, was het onderwerp

voor geschiedenislessen van scholen. Maar dat

partners van de Zuiderwaterlinie - om advies

sowieso interessant. “Ik dook er meteen in: oorlog

onderzoek zijn we pas net gestart.” 

omdat we een professioneel kunstenaar aan

en vrede, wat is dat nu eigenlijk? We kunnen

9

de apenboer en andere verhalen hoe burgers, boeren en kunstenaars samenwerken aan een duurzaam landschap

Thieu Custers, Timm Donke, Ricky de Veth en boer Jan Docters van Leeuwen. foto Imara Photography

Landcoรถperatie Dal van de Kleine Beerze koopt grond waar aangesloten boeren experimenteren met duurzaam verbouwen, met het biologisch produceren van voedsel en met biodiversiteit. Sinds kort werkt de coรถperatie samen met kunstenaars, waardoor burgers en ondernemers nog beter bij deze landbouwtransitie worden betrokken.

10

De samenwerking tussen kunstenaars en de landcoöperatie is pas eind vorig jaar van start gegaan, en toch is er nu al verandering merkbaar, vertelt bestuurslid Riky de Veth. “Doordat kunstenaars nieuwe of verrassende perspectieven op de omgeving bieden, gaan mensen ineens makkelijker met elkaar in gesprek. Dat zorgt voor een

Thieu Custers, Timm Donke en erze n de Kleine Be va er concept Kam

heel nieuw soort energie.”

Voorafgaand aan de start van het kunstproject was dat wel anders. “We zijn nu drie jaar bezig, en die tijd hadden we absoluut nodig om de dialoog tussen boer en burger op te starten”, vertelt ze lachend.

Kluizenaar

worden. “Dat vind ik het mooie aan dit project: de

“Tijdens de eerste sessie met kunstenaars

Ter illustratie vertelt ze over de brainstormsessie

kamer wordt een soort brandpunt waar plannen

merkte je meteen: het delen van al die

van burgers en boeren onder leiding van Timm en

samenkomen en ontspruiten.”

mooie of gekke gemeenschappelijke

Thieu. Eén van de bewoners kwam ineens met een

verhalen of ideeën, dát schept een band.”

relatief onbekend volksverhaal op de proppen.

geadopteerd worden door de burgers en boeren

“Kijk, hier staat het: apenboer. Het ging geloof

uit het gebied langs de Kleine Beerze. Thieu: “Ik

ik over een kluizenaar die een aap had,” wijst ze

hoop dat ze straks het gevoel hebben: dit is van

Via bestuurslid Frans Verouden, die zelf

glimlachend naar memo’s die Timm en Thieu ter

ons, dit hebben wij samen gemaakt. Daarom

wel vaker met de kunst- en cultuursector

gelegenheid van de sessie maakten.

werken we bijvoorbeeld ook samen met lokale

Boer-burger dialogen samenwerkt, kwam de landcoöperatie

Het framework voor het landmark van het

Hun landmark moet wat Thieu en Timm betreft

bedrijven voor materiaal, zoals hout, om het landmark te maken.”

bij Kunstloc Brabant terecht. Met hulp en

ontwerpersduo is er al, tenminste, op papier. Met

advies van Kunstloc op artistiek en zakelijk

hun plan willen ze een mobiele Kamer van de

vlak vroeg de coöperatie succesvol een

Kleine Beerze maken, een soort huiskamer die

Trots

Impulsgelden-subsidie aan voor het project,

gevuld kan worden met verhalen en voorwerpen

Per wanneer er daadwerkelijk iets in het gebied

en via een onafhankelijk adviseur werden

van boeren en burgers en waar je kunt

te zien is, is nu nog niet duidelijk. Vijf verschillende

kunstenaars en ontwerpers geselecteerd.

samenkomen of zelfs overnachten. De kamer van

kunstenaars of duo’s nemen ieder een landmark

Onder hen is ontwerpersduo Timm Donke

Thieu en Timm is straks één van de vijf landmarks

voor hun rekening. In 2020 moeten de vijf

en Thieu Custers, dat afgelopen winter met

die in het gebied komen. De komende maanden

landmarks er in ieder geval staan. Mede dankzij

boeren en burgers door het gebied trok.

gaan ze op pad - door middel van workshops

de kunstwerken is tegen die tijd de trots op het

“Dat inspireerde wel,” herinnert Timm zich.

nodigen ze bewoners en boeren uit om met hun

Dal van de Kleine Beerze nog sterker verankerd in

“Er kwam meteen van alles los: iedereen

verhalen en ideeën te komen.

de gemeenschap, hoopt Riky.

had wel een idee van wat er zou kunnen of

“Ik stel me zo voor dat we daar straks zitten:

“Mensen voelen zich verbonden met het verhaal

moeten.” De plannen en verhalen liggen

in een partytent met een bankje en tafel in het

dat we samen uitdragen. En dan kunnen we ook

hier voor het oprapen, wil hij maar zeggen.

gebied, en dat iedereen die wil kan aansluiten,”

verder kijken, bijvoorbeeld om het gebied met

Aan hem en Thieu de taak om die verhalen

mijmert Timm. Door de lage drempel voelen

nog meer partijen verder te ontwikkelen. Maar

los te weken en een plek te geven. “Het

bewoners zich welkom om ideeën te delen. Thieu:

eerlijk gezegd hoop ik dat het proces met de

is niet zo dat we ‘even’ een kunstwerk

“Een mooi voorbeeld van wat mogelijk is vond ik

kunstenaars nog lang duurt,” knipoogt ze. “Want

neerzetten en weer weg zijn,” vult Thieu

het plan van de pluktuin: een bewoner opperde

het zand dat zij loswoelen door in dit gebied

aan. “We faciliteren het proces van samen

om de oogst in de kamer van de Kleine Beerze te

samen met alle betrokken partijen aan de slag te

maken, waardoor er straks iets staat dat

verzamelen en vanuit daar te delen.” Er zou dan

gaan, dat is voor ons nu ontzettend waardevol.”

van iedereen is.”

ook meteen samen gekookt en gegeten kunnen



“Vanuit de landcoöperatie hebben we ook geprobeerd om voor verbondenheid te zorgen, bijvoorbeeld met boer-burger dialogen,” vertelt Riky. Toch was er meer nodig. “Door samen te werken met kunstenaars en door gebruik te maken van hun creativiteit ontstaan er nieuwe ideeën,” zegt ze. “Want er zijn dan wel veel verschillen, maar er is één belangrijke overeenkomst: we wonen of werken allemaal in hetzelfde gebied.”

Met hun plan willen ze een mobiele Kamer van de Kleine Beerze maken, een soort huiskamer die gevuld kan worden met verhalen en voorwerpen van boeren en burgers en waar je kunt samenkomen of zelfs overnachten.

11

prikkels en tintelingen kunstroute verbindt client, familie en wijkbewoners

Within. s, The World Will Becker y Pholograph foto Imara

“ Ik w i l h i e r

12

g

weg.� r e e m t i o o eloof ik n

In de wijk Kloostervelden in Sterksel, op het voormalig terrein van het Centrum voor Epilepsie Woonzorg, wonen cliënten en bewoners van vrije-marktwoningen door elkaar. Sinds oktober is er een permanente kunstroute. Initiatiefneemster Hilke Huysinga: “Door het struinpad ontstaat er een natuurlijke levendigheid. Cliënten, familie en andere wijkbewoners zeggen nu sneller: ‘Kom, we lopen eens een blokje om.”

in het ill Beckers singa en W phy ra g Hilke Huy to ho P foto Imara k. er tw ns ku

“Mijn eerste gedachte was: wat staat dáár nu

lus door de wijk en de omliggende natuur moest

buiten, vooral als het even een beetje mooi weer

toch in het veld?”, lacht Maartje van Gestel

meanderen. Maar door prikkelende, kunstzinnige

is. Voordat mensen neerstrijken op het terras of in

als ze terugdenkt aan de eerste keer dat

elementen aan zo’n pad toe te voegen bereik

het grand café gaan ze nu vaak eerst even een

ze het kunstwerk The World Within van Will

je meer, denkt ze. “Mensen raken met elkaar in

frisse neus halen”, weet Hilke. Bij de boerderij op

Beckers tegenkwam. Sinds vier jaar woont ze

gesprek of ze staan even stil om te kijken. Door de

het terrein maken ze er ook gebruik van. “Als één

in Kloostervelden. “Inmiddels zeggen we tegen

kunstwerken langs de route voelen mensen zich

van de cliënten onrustig is, zeggen ze: ga maar

elkaar: we gaan wandelen en we lopen tot aan

verbonden, het helpt ze om de wijk en zichzelf

even lopen. Tot aan het kunstwerk en terug.”

het kunstwerk. Het is een landmark geworden voor

identiteit te geven.”

ons hier in de buurt.”

Picknicken

Waarom was zo’n kunstroute eigenlijk nodig?

Hersengolf

Het landschap met het kunstwerk van Will Beckers

Kloostervelden is een wijk in aanbouw die

Via via kwam Hilke in contact met Kunstloc

glooit. Als je het van bovenaf zou bekijken, dan

langzaam naar zo’n 180 vrije-marktwoningen

Brabant, waar ze een subsidie vanuit de

zie je de piekende hersengolf die tijdens een

groeit. Halverwege 2022 moeten ze er staan.

impulsgeldenregeling aanvroeg. “Omdat we

aanval in de hersenen plaatsvindt - maar dan

De groei komt neer op zo’n vierhonderd

hoogwaardige kunstwerken op het terrein

duizendmaal uitvergroot. “In het landschap is dat

nieuwe buren; voor de ruim 170 cliënten van

wilden hebben, schakelden we op hun advies

heel zacht. Je kunt in de zomer tegen de heuvels

Kempenhaeghe, die vaak al jaren op het terrein

een onafhankelijk kunstadviseur in. Samen met

aan liggen en er picknicken”, legt de kunstenaar

wonen, is dat best even wennen. “Er verandert

hem, bewoners en afgevaardigden van de

uit. In de bijbehorende sculptuur, een soort grote

een hoop voor hen en dat zit hem in heel

organisatie hebben we kunstenaars gekozen.” De

zwerfsteen die lijkt te zijn achtergelaten in het

gewone dingen: iemand die de auto wast, de

kunstenaars kregen een duidelijke opdracht mee:

landschap, kun je uitrusten, schuilen, of even

hond uitlaat. Een baby’tje dat geboren wordt of

het kunstwerk moest bijdragen aan de identiteit

tot bezinning komen. “Het refereert aan een

kinderen die in de speeltuin spelen, dat kenden

van het gebied, en het moest de prachtige natuur

hersenkwab, zie je?”, wijst hij. Bewoonster Maartje:

onze cliënten helemaal niet”, legt Hilke uit.

in en rond Kloostervelden versterken. Hilke: “De

“Als je erin zit, dan voelt het heel intiem en ook

kunstroute hebben we Prikkels en Tintelingen

een beetje geheimzinnig, want geluid gaat ook

genoemd: we willen mensen prikkelen om naar

naar boven. Dus je voelt je echt even afgesloten.”

Kunstroute

Maar zo gauw je weer buiten bent, ben je weer

Behalve initiatiefneemster voor de kunstroute

buiten te komen voor een wandeling, waarbij de

is Hilke als projectmanager betrokken bij

werken ook nog eens aanzetten tot nadenken en

zichtbaar voor iedereen. De sculptuur geeft zo

Kloostervelden. “Nieuwe bewoners worden goed

beleven.”

een mooi contrast tussen binnen en buiten, vindt

begeleid. Onze cliënten reageren soms misschien

Kunstenaar Will Beckers liet zich inspireren door

Maartje. “Kloostervelden is echt een dorp, dus

net iets anders dan ze gewend zijn: ze knopen

de zorg die Kempenhaeghe levert. “Op dit terrein

waar je ook gaat of staat, je wordt altijd wel door

gewoon een praatje met je aan of ze komen bij

woont een grote groep mensen met epilepsie.

iemand gezien of begroet. En dat vind ik heerlijk.

je aan tafel zitten. Ze zijn daarin soms net iets

Maar ik vroeg me af: wat is dat dan precies?

Ik wil hier geloof ik nooit meer weg.” 

minder begrensd”, vertelt Hilke lachend.

Aan de buitenkant kun je het niet zien, tenzij

Om al die veranderingen in goede banen te

iemand een aanval heeft.” Over de schouder van

leiden en om de werelden van cliënten en nieuwe

twee artsen keek hij mee naar hersenscans van

bewoners wat dichter bij elkaar te brengen, moest

epilepsiepatiënten. “Je ziet bij deze patiënten als

er iets gebeuren. “De meest laagdrempelige

het ware een piek in het normale patroon van

manier om elkaar in een wijk te ontmoeten is

hersengolven. Zo’n extreme piek, dat wijst op een

door naar buiten te gaan”, legt Hilke uit. In eerste

aanval. Met dat gegeven ben ik verder gegaan.”

instantie was er al een idee voor een rolstoel- en rollatorvriendelijk struinpad dat met een mooie

Inmiddels is de kunstroute driekwart jaar in gebruik. “Sinds de opening is het zoveel drukker

13

schilderen met zonnepanelen ‘kunstenaars verleiden je om écht iets met de energietransitie te doen’

Caro Agterberg, Dutch Blue, ontwerp voor een fictief zonnepark.

Met de energietransitie staan we voor een grote opgave. In 2050 moet Noord-Brabant volledig energieneutraal zijn. Hoe krijgen we dat voor elkaar?

“Om met echte ideeën te komen, moet je buiten de gebaande paden denken”, zegt Hermelinde van Xanten van Kunstloc Brabant. “Het loont om bij dit soort vragen met kunstenaars en ontwerpers om tafel te gaan.”

14

“De impact die de energietransitie heeft op onze leefomgeving en

Vreemde eend

op het functioneren van mensen, dus op hoe we wonen en leven,

Het was voor de partners en de belangstellenden in

is heel groot,” zegt Peter van Oers, projectleider van ECCO, een

ECCO toch even wennen, herinnert Peter zich, dat er

samenwerkingsverband van landschapsorganisatie Het Groene Woud

tijdens een bijeenkomst over de energietransitie over

en vijf Brabantse gemeenten.

kunst werd gesproken. Kunstenaars, wat moesten

ECCO verbindt en ondersteunt lokale en regionale initiatieven rond

ze daar nu mee? “September vorig jaar gingen we

de energietransitie. “Juist de creatieve sector is hierbij van grote

van start. Tijdens de startbijeenkomst hebben we

toegevoegde waarde”, meent Peter. “Kunstenaars kunnen mensen

Energy meets the Arts toen maar gewoon in het

buiten hun geijkte patronen laten kijken.” Bij een vraagstuk als de

programma gestopt. Maar het was wel een beetje een

energietransitie zeggen mensen wel: ‘daar wil ik iets mee’, maar

vreemde eend in de bijt.” Voor de mensen die naar

als het puntje bij paaltje komt blijft actie vaak achterwege. Peter:

de bijeenkomst kwamen, voornamelijk ambtenaren,

“Kunstenaars kunnen hen verleiden en aansporen om écht iets te gaan

agrariërs, mensen van energiecoöperaties, bestuurders,

doen.”

medewerkers van maatschappelijke organisaties, was samenwerken met kunstenaars en ontwerpers dus nog

Prijsvraag

niet zo voor de handliggend.

Tot frustratie van Hermelinde van Xanten, adviseur kunst en ruimte bij

Tijdens de startbijeenkomst van ECCO werd onder

Kunstloc Brabant, werden kunstenaars en ontwerpers tot vorig jaar

andere Dutch Blue, het kunstwerk van winnares Caro

nog maar mondjesmaat bij de energietransitie betrokken. Daarom

Agterberg, aan de partners en geïnteresseerden

schreef Kunstloc een op dit vraagstuk gerichte prijsvraag uit, onder de

gepresenteerd. “Wat Caro doet, het ‘schilderen’ met

noemer Energy meets the Arts. “Je kunt natuurlijk bedenken: er moeten

zonnepanelen, dat viel buiten de verbeelding van de

een x-aantal zonnepanelen op daken of in weilanden bijkomen om

toehoorders. Aan zoiets hadden ze nog nooit gedacht,

aan de eisen van de energietransitie te voldoen. Maar dat is niet

wat een idee! Bovendien valt het redelijk makkelijk te

genoeg,” legt Hermelinde uit. “Om met echte ideeën voor zo’n grote

realiseren. Dat spreekt dus meteen aan”, meent Peter.

uitdaging te komen, moet je buiten de gebaande paden kunnen denken. Want is er eigenlijk wel draagvlak voor zoveel zonnepanelen?

Zonneveld “Een veld vol met van die zwarte vlakken, daar zit

“We moeten nú iets doen, anders zijn we te laat.”

niemand op te wachten. Maar als zo’n zonneveld ineens een mooie afbeelding is, dan wordt het meteen een ander verhaal. Je zorgt ervoor dat de omgeving waarin

Kan het niet op een andere manier? Met de prijsvraag wilden we de

mensen leven en recreëren, prettiger wordt.” En laat dat

kansen en de impact laten zien die creatieve en artistieke professionals

nu precies zijn wat de partners van ECCO belangrijk

kunnen hebben op de ontwikkelingen in de energietransitie, waarbij

vinden. “Het werkte”, lacht Peter. “Bij de gemeente

verbeelding een cruciale rol speelt.”

Meierijstad, één van onze partners, bleek toen toch

Het doel van de prijsvraag was niet alleen om ideeën op te halen, maar ook om partijen binnen en buiten de kunst- en cultuursector aan elkaar te verbinden. “Wat we nu doen, en dat is misschien wel

wel degelijk interesse te zijn voor samenwerking met de creatieve sector.”

Interesse is één ding, doorpakken is een ander. Nooit

het belangrijkste, is dat we deelnemende kunstenaars en ontwerpers

eerder is het uitbannen van fossiele brandstoffen op

helpen partners en stakeholders te vinden. Een ontwerp moet

zo’n grote schaal aangepakt als nu. “Kunstloc Brabant

uiteindelijk ook echt uitgevoerd kunnen worden,” legt Hermelinde uit.

ondersteunt gemeenten en andere partijen bij dit soort

Lachend wijst ze naar Peter: “En zo kwamen we bij jou terecht.”

samenwerkingen met kunstenaars en ontwerpers”, legt Hermelinde uit.

Dat is ook het geval bij de gemeente Meierijstad,

Peter anten en de van X Hermelin graphy ra Photo foto Ima

waar naar aanleiding van die eerste enthousiaste reactie op het ontwerp van ontwerpster Caro Agterberg een gebied is geselecteerd voor een pilotsamenwerking met kunstenaars. Hermelinde: “Door advies en ondersteuning proberen we samenwerking met de kunst- en cultuursector aan te jagen. Om de energietransitie te laten slagen moeten we nu aan de slag. Mét de verbeeldende kracht van kunstenaars.”

. van Oers

Twintig windmolens Peter van Oers kan zich daar helemaal in vinden: “We moeten nú iets doen, anders zijn we te laat. Maar als je met windmolens of met zonnepanelen aan de behoefte voor hernieuwbare energie moet voldoen, dan is het effect op het landschap enorm.” Er is natuurlijk geen mens die twintig windmolens in zijn achtertuin wil, maar er moet wel wat gebeuren, denkt hij. “Daarom proberen we het zo aan te pakken, dat de omgeving er misschien juist een beetje beter van wordt.” 

15

1

Bergen op zoom

22 september Dommeltheater met Bloed, Zweet en Tranen, Boxtel dommeltheater.nl

26 en 27 oktober Opening en festival Schijnvliegveld De Kiek, buitengebied van Riel

18 augustus Kaarskensprocessie, BaarleHertog annatopia.nu

14 september t/m 27 oktober Landkunst op de Buisse Heide, Achtmaal vangoghhuis.com

14 en 15 september Kunsten in de Monumenten, Bergen op Zoom kunstindemonumenten.nl

18 augustus Kunstroute Het VerhAal, tussen Veghel en Heeswijk www.hetverhaal.nl

2

(2) 4 5

8.

7.

6.

5.

4.

3.

2.

1.

6

Edward Geluk, De Traan, 2e Hoogerwaardseweg, Woensdrecht Auke van der Heide en Jan Wessendorp, De emmer van toen…, Binnenbandijk, Bergen op Zoom Marius Boender, De Wachter, Oostdijk, Willemstad Will Beckers, Boom, Oude Buisse Heide, Achtmaal Verhalis, De dodendraad leeft, grens Nederland-Belgie Marius Boender, Tijdsequentie voor een strooiveld, Begraafplaats Zuylen Breda Urs Phannenmüller, Uitkijk op het landschap, De Hilweg, Werkendam Frank Halmans, (Her) huisvesting, Polder Pannekoek, Werkendam

permanente kunstwerken

Roosendaal

3

20.

19.

18.

17.

16.

15.

14.

13.

12.

11.

10.

9.

Breda

7

8

14

11

12 13

(3)

Frank Halmans, Rustplaats voor vogels, De Hilweg, Werkendam Jeroen Hoogstraten, Panoramatafel, Bandijk, Werkendam Paul de Kort, De Wassende Maan, Bandijk, Werkendam Harald Vlugt, Footprint, Raamsdonk Sannah Belzer, Ode aan de Zandrug, Waspik Verschillende kunstenaars, Follies in Dorst, Oosterhout, Rijen, Dongen Irene Fortuyn, Waterlabyrinth, Moerenburg, Tilburg Maarten de Reus, Het wiel, afwateringskanaal, Waalwijk Herman Lamers, On the top of the world, Zeedijk, Drunen Sannah Belzer, Watermerk, Biessertpolder, Vlijmen KCCM, Xylotheek, langs de N65 Studio MKGK, Reizigers van Oisterwijk, Station Oisterwijk

9

10

(6)

17

20

21

19

18

26

23

27

24

25

34

31

33

36

33

Eindhoven

33

32

29

37 41

38

27. Carmela Bogman, Woeste Stilte, Het Bossche Broek, Vught 28. Martijn Engelbregt, Ontsnappingsroute, Het Bossche Broek, ’s-Hertogenbosch 29. Mariëlle Lapidaire, Het Boomkompas, Structuurweg, Schijndel 30. Roos Terra en Jaap Dirk Trump, Levende Brug, SintOedenrode 31. Frank Havermans, Observatorium, Dommel, SintOedenrode

30

's-Hertogenbosch 28

33

Ontdek Brabant via je smartphone.

Download de gratis route-app of kijk op brabantvertelt.nl

21. Willem Claassen, Hilverkaveling, Hilver, tussen Bieshouthakker en Haghorst 22. Hannes Verhoeven, Kunstroute Andreas Schotel, Esbeek 23. Atelier van Asseldonk, informatiezuilen Beleef de Kempen, Vessem 24. Studio HB, Dwaallandschap Beleef de Kempen, Vessem 25. Bram Braam, Occupied Spaces, Landgoed Velder, Liempde 26. Philip Lüschen, Public Green through Hoops, Burgakkerplein, Boxtel

22

Tilburg 15

16

Landkunst brengt land, stad, natuur, erfgoed, cultuurhistorie en hedendaagse kunst samen. Op eigentijdse en historische ontmoetingsplekken, op plaatsen waar bewoners en bezoekers, recreanten en passanten elkaar tegenkomen. Centraal staat de genius loci: de geest van de plek. De kunstwerken, tentoonstellingen of evenementen die je aantreft, zijn speciaal voor die plek bedacht en gemaakt.

7 t/m 10 augustus Landschapsopera Signaal, Landgoed Haanwijk in SintMichielsgestel festivalboulevard.nl

3 t/m 13 augustus Theaterfestival Boulevard, ’s-Hertogenbosch festivalboulevard.nl

22 juni Performance De Kwekerij, de Kleine Schans in Terheijden dekwekerij.nl

19 t/m 29 juni Expeditie Zuiderwaterlinie, van Bergen op Zoom tot Grave expeditie-zuiderwaterlinie.nl

14 juni t/m 7 juli Kunstroute Afval = Landschap, Landgoed Gulbergen in Mierlo

9 juni Schaapscheerdersevenement Paden en Banen, Zeeland (bij Uden) brabantvertelt.nl

Elk weekend Heerlijke Kunst, Blauwe Sluis bij Steenbergen heerlijkekunst.nl

1 juni t/m 20 oktober Beeldenexpositie Delirious, park De Oude Warande in Tilburg fundamentfoundation.nl

Met kunst verhalen vertellen over de geschiedenis of het erfgoed van een plek in het landschap. Ook in Brabant zijn deze verhalen te vertellen.

Maak kennis met deze plekken en ontdek de ongekende kracht van verbeelding!

agenda

landkunst in Brabant

(6)

40

Helmond 43

42

32. Lucas Lenglet, Uitkijktoren rond door recht, Boskantseweg, SintOedenrode 33. NAR routes, Oss, Veghel, Son en Breugel, Eindhoven 34. Ben Raaijman, Dommelbalkon, Son 35. Verschillende kunstenaars, Prikkels en Tintelingen kunstroute, Kloostervelden, Sterksel 36. Andreas Hetfeld, De Groene Ontmoeting, Hans van Lunteren, IJkplaats, Tjep, Van maaiveld tot goot en nok, Veghels Buiten 37. Arno Coenen en Robin Gerris, Dynamische Landschappen, viaducten Menzel en ’t Loo, Nistelrode

35

39

• Tussen Tilburg en Turnhout • Tilburg (6) • Woudrichem (3) • Geertruidenberg • Helmond (6) • Nistelrode • Veghel • Son en Breugel • Eindhoven

38. KCCM, Schaap-scheer-speelkraal, Landgoed ’t Nabbegat, Zeeland 39. Roberto Ruggiu, Intending White, Park de Beek, Ravenstein 40. Willem Claassen, De Maasarm, Maasdijk, Keent 41. Studio 1:1, Vogelkast, ziekenhuis Bernhove, Uden 42. Rob Moonen en Albert Kliest, MOB Wanroij, Boompjesweg, Wanroij 43. Roberto Ruggiu, Project voor de Peelrandbreuk, Heiakker, Deurne

• Maashorst • Hoogerheide • Bergen op Zoom (2) • Werkendam/Biesbosch • Gilze • Rijen • Boxtel • Oisterwijk (Kampina)