Skip to main content

Sztuka i oburzenie

Page 1

Kraków 2026


Copyright © by Sonia Kisza Projekt okładki Katarzyna Bućko Obraz na okładce Dyptyk z Melun, Jean Fouquet, ok. 1452–1458, domena publiczna Redaktorka inicjująca Aleksandra Ptasznik Redaktorka prowadząca Agnieszka Narębska Konsultacja merytoryczna dr hab. Ewa Klekot Konsultacja kwestii medycznych dr n. med. Justyna Orpiszewska Redakcja Magdalena Matyja-Pietrzyk Adiustacja Anna Cała Korekta Emilia Kolinko, Magdalena Tytuła Projekt typograficzny i łamanie Karolina Korbut Opieka redakcyjna Karolina Wąsowska Opieka promocyjna Aleksandra Kosman

ISBN 978-83-8427-694-5

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2026 Printed in EU


Dzieciom, którym zabrano matki Matkom, którym zabrano dzieci


Spis treści

Szczucie sztuką Sutek świata Początki rządów fallusa Jak trwoga, to do… cycka Pierś odarta ze świętości? Stare truchło Piersi (od)dam Prosto w pierś Mamczarstwo Piersi filarem narodów Pierś współczesna Sztuka i oburzenie wyzwolenie

9 19 27 59 85 111 131 169 181 205 245 263

Posłowie i podziękowania Praktyczne informacje Bibliografia Źródła ilustracji

266 269 271 280


Odkąd zostałam matką, „szczucie cycem” stało się jednym z mo‑ ich ulubionych określeń. Obrzydliwe, mizoginiczne i zawstydza‑ jące kobiety hasło skutecznie odzyskałam, czyniąc z niego własną broń. „Nikt cię nie zawstydzi, jeśli sam(a) się nie wstydzisz”, wbiłam sobie do głowy i powtarzałam jak mantrę. Zrozumienie karmienia piersią. Ba! Zrozumienie procesów fizjologicznych i psychicznych, jakim podlegają młoda matka i jej dziecko, wymaga albo empi‑ rycznego doświadczenia tego stanu, albo rozwiniętej empatii. Na‑ sze spo­łeczeństwo wymiera, więc trudno od niego oczekiwać tego pierwszego, a i drugiego zdecydowanie brakuje. Mały człowiek, który dopiero opuścił wnętrze matczynego brzucha, nie zna kon‑ wenansów, nie czeka cierpliwie na sprzyjające okoliczności. Nie od­roczy potrzeby napicia się do momentu powrotu do domu – do‑ maga się mleka tu i teraz, natychmiast. Przez pierwszych kilka lat życia głód i pragnienie – dotyczące zresztą nie tylko fizjologii, lecz również emocjonalnej i fizycznej bliskości – na pewno nie są czymś, co można odłożyć. Przyroda zadbała też o to, żeby płacz noworod‑ ka czy niemowlęcia wbijał się w matkę jak tasak, zmuszając do na‑ tychmiastowej reakcji. Ale jednocześnie obdarzyła ją mocą wy‑ twarzania pokarmu. Mamy zatem coś, co uspokaja dziecko niemal w sekundę (w większości przypadków). Tyle że kiedy wykorzystu‑ jemy ten dar, to wiele osób oburzamy, ponieważ szczujemy cycem. Wspaniale! Szczujmy więc! Oczywiście szczucie cycem dotyczy nie tylko matek. Szczu‑ łam już dużo wcześniej. Dokładnie pamiętam moment, kiedy dość nagle moje ciało z ciała dziecka stało się ciałem kobiety. W krótkim czasie zrozumiałam, że duży biust daje mi nieznaną wcześniej wła‑ dzę – władzę, którą w patriarchalnym świecie sankcjonują męskie spojrzenie, atencja i aprobata. Długo pozwalałam sobie budować na dużym biuście swoją tożsamość, co oprócz przywilejów spro‑ wadzało całkiem sporo problemów – blondynki z dużymi cyckami muszą nader często udowadniać, że nie są głupie. Cięte poczucie

9 Szczucie sztuką

Szczucie sztuką


10

humoru, nacisk na edukację, czytanie mądrych książek, ogląda‑ nie ambitnego kina – tym się ratowałam przed etykietą. Nie zawsze zresztą skutecznie. Duży biust był dla niektórych zaproszeniem do seksistowskich komentarzy. To przerażające, że ja i większość mo‑ ich koleżanek padałyśmy ofiarą molestowania seksualnego w dro‑ dze do szkoły. Sprawcy takich zachowań doskonale zdają sobie spra‑ wę z tego, że młode dziewczyny nie zareagują ani się nie obronią przed niechcianym dotykiem i uprzedmiotawiającymi tekstami. Duże biusty to coś, co kultura współczesna kocha i czego równie mocno nienawidzi. Właściwie dotyczy to każdego biustu. Piersi mają być okrągłe, sterczące, twarde. Nie za małe i nie za wiel‑ kie. Mają magicznie zaprzeczać prawom grawitacji. W przestrzeni publicznej właściwie nie widzimy naturalnych piersi, które spokoj‑ nie sobie wiszą. Widzimy te zoperowane, ostrzykiwane albo cho‑ ciaż podtrzymywane i ściśnięte. Czy nasze piersi tego potrzebują? Czy zwisają bardziej niż kiedykolwiek w historii? (Może nastała ja‑ kaś bezprecedensowa era rozciągnięcia cycka?) Otóż nie. Reaguje‑ my na marketing i otaczające nas tysiące, miliony reklam. Zamiast biustów przeciętnych kobiet oglądamy to, co serwuje nam kultura pornograficzna, w której piersi – podobnie jak reszta kobiecego cia‑ ła – mają jedną funkcję: są erotyczną ozdobą mającą cieszyć (głów‑ nie męskie) oko. Praca nad tą książką uświadomiła mi, że to nic no‑ wego – histeria wokół piersi trwa.

Po histerii Kiedy ukazała się Histeria sztuki, pierwsza książka, którą poświęciłam feministycznej historii sztuki, dostałam wiele pozytywnych opinii, jednak w części z nich wybrzmiewało rozczarowanie politycznoś‑ cią mojego wywodu. „Fajna, fajna, ale mam dość tego atakującego feminizmu” albo: „Ciekawa, ale po co wszędzie wciskać feminizm”. Stawiam dolary przeciwko orzechom, że z ust tych samych osób nie usłyszałabym, że mają dość wciskania wszędzie patriarchatu. I to nie przypadek. Patriarchat jest systemem genialnym w swej diabo‑ liczności, sukces zawdzięcza wypromowaniu poglądu, że jest syste‑ mem domyślnym. Zamaskował się w swojej pozornej neutralności.


1 2 3

Dokładne ustalenie liczby zamordowanych jest prawie niemożli‑ we, szacuje się ją na podstawie opisów bitew. Allen 2005. Koch et al. 2019: 13–36. Organizacja Narodów Zjednoczonych mówi o 15 milionach ofiar niewolnictwa, www.un.org/en/observances/decade­‑people­‑ african­‑descent/slave­‑trade.

11 Szczucie sztuką

Nie zauważamy go, bo jest normą. „Tak było zawsze”, „Tak ten świat został stworzony”, myślimy, nawet jeśli coś nas uwiera albo zdaje się niesprawiedliwe. Aż w końcu dochodzimy do wniosku, że alter‑ natywa nie istnieje. Zaszczepiono w nas głębokie przekonanie, że nie da się zbudować świata równego i sprawiedliwego. Że kobieta przez swoją biologię jest po wsze czasy skazana na posłuszeństwo względem mężczyzny. I dlatego zamierzam szczuć feminizmem. Póki perspektywa kobiet nie stanie się perspektywą domyślną, przy‑ najmniej dla połowy ludzkości. Bo na litość – ile można tej patriar‑ chalnej ideologii?! Co pamiętacie z lekcji historii? Wojny, bitwy, powstania, podboje? Jak oceniacie bohaterów tych wydarzeń, choćby Aleksan‑ dra Wielkiego czy Krzysztofa Kolumba? Wiecie, jaki wpływ na lud‑ ność cywilną miały imperialne zakusy tych panów lub ich zwierzch‑ ników? Wiecie, że armia niezwyciężonego Macedończyka mogła zabić nawet 100 tysięcy ludzi?1 Albo że wskutek kolonizacji obu Ameryk poniosło śmierć 95 procent rdzennej ludności, czyli – we‑ dług szacunków – jakieś 60 milionów osób?2 Zdajecie sobie spra‑ wę z tego, że związane z niewolnictwem tortury, koszmarne warun‑ ki transportu, a później nielepsze warunki życia oraz katorżnicza praca zabiły miliony Afrykańczyków?3 Czy aby na pewno można to uznać za niesienie cywilizacji? Mówi się, że historię piszą zwycięzcy. Coraz częściej my‑ ślę, że w rzeczywistości piszą ją żądni krwi i pieniędzy psychopa‑ ci, a omamieni ich „wielkością” ludzie nagłaśniają te bajki. W na‑ uczaniu historii potrzebujemy wrażliwości i empatii, żeby zamiast „pacy­fikacji regionów”, „podbojów” i „odkryć” widzieć w takich działaniach ludobójstwo. Żeby zrozumieć, że nasz świat powstaje na grobach ludzi, którzy stali na drodze imperializmowi. Agniesz‑ ka Jankowiak­‑Maik, nauczycielka i badaczka, znana w sieci jako Babka od Histy, tak rozumianą historię społeczną trafnie nazywa


12

„historią sprawiedliwą”. Dopóki nie dopuścimy tej perspektywy do głosu, nasza historia, a wraz z nią historia sztuki (poza kilkoma wy‑ jątkami), będzie pisana żądnym władzy siurkiem. Historia sztuki jak każda dziedzina nauk społecznych wią‑ że się ściśle z polityką. Wbrew pozorom nie chodzi w niej o ładne obrazki. To potężne narzędzie do badania zależności pomiędzy czło‑ wiekiem, jego ekspresją twórczą i kwestiami systemowymi. Sztuka tworzy historię, a historia sztukę. I nie jest to pusty slogan. O sztu‑ ce przez setki lat pisali niemal wyłącznie mężczyźni. To ich dopusz‑ czano do edukacji uniwersyteckiej, gdzie najpierw nasiąkali patriar‑ chalnymi, seksistowskimi, rasistowskimi i europocentrycznymi wartościami, żeby je potem projektować na badane dzieła sztuki. Określać, co jest warte naszej uwagi, studiowania, konserwowania i wystawiania, a co trzeba skreślić. Samą sztukę też zresztą przez setki lat tworzyli głównie mężczyźni. To oni mieli wsparcie instytu‑ cji, dzięki którym mogli się uczyć w cechach, warsztatach, szkołach i na akademiach, a poza tym wolno im było włóczyć się po ulicach miast bez obaw o zszarganie reputacji. To mężczyźni mogli malo‑ wać „wielką sztukę”: akty, sceny bitewne i mitologiczne. Dla kobiet nauka była przez setki lat niedostępna. Tym nierównościom nie zawiniły, jak pisze badaczka Linda Nochlin4, gwiazdy, kobiece hor‑ mony ani wewnętrzne niedostatki, tylko system. Polityka w parze z kulturą, które celowo i z pełną premedytacją nie dopuszczały ko‑ biet do sfery publicznej i zamykały je w domu. Kiedy na jednym ze spotkań autorskich opowiadałam o wy‑ kluczeniu kobiet z edukacji i usłyszałam wypowiedziane z przeką‑ sem pytanie: „Chce pani powiedzieć, pani Soniu, że to wynikało z jakiegoś spisku przeciwko kobietom?”, nie musiałam się zasta‑ nawiać nad odpowiedzią. „Tak – rzuciłam – doskonale pan to ujął, choć w nauce nazywamy ten spisek ideologią patriarchalną”. Spró‑ bujcie wyjaśnić przedszkolakowi, dlaczego Europejki przez ponad 500 lat nie miały wstępu na uniwersytety5. Nie da się tego sensow‑ nie wytłumaczyć inaczej niż seksistowską ideologią.

4 5

Nochlin 2023. Kobiety mogły się uczyć w marokańskim Al­‑Karawijjin, uwa‑ żanym za najstarszy uniwersytet świata (założony w IX wieku), choć prawdopodobnie rozróżniano jakoś studentki i studentów.


6 7 8

W średniowieczu w Europie kobiety także mogły uczestniczyć w zajęciach uniwersyteckich. Ograniczenie dostępu do edukacji nastąpiło w dużej mierze w epoce nowożytnej. Parker, Pollock 2025: 11. Ibidem: 51. Ibidem: 148.

13 Szczucie sztuką

Męskocentryczność wypaczyła nasze widzenie świata, hi‑ storii i samych siebie6, jak skutecznie dowodzą Griselda Pollock i Roz‑ sika Parker w kultowej książce Dawne mistrzynie. W historii cyk­licznie powracają okresy zaostrzonej antykobiecej indoktrynacji. Podsycanie wojny płci ma jasny cel polityczny – utrzymanie władzy w konkret‑ nych rękach. Mimo tych ograniczeń są tysiące świetnych artystek! Ich dzieła stanowią świadectwo nie tylko indywidualnej determi‑ nacji, ale także głęboko ludzkiej potrzeby zaistnienia i tworzenia. Sztuka kobiet nie ma wspólnego mianownika, co świetnie pokazują przekrojowe wystawy, choćby Kwestia kobieca 1550–2025 prezentowana w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Baby nie malują delikatniej, bardziej zmysłowo ani – wbrew histo­r ycznie utrwalonym mitom – gorzej od mężczyzn. Kobiety – wszystkie, z każdego miejsca i momentu na przestrzeni dziejów – nie są ze sobą magicznie połączone ani spokrewnione. Dzieli nas napraw‑ dę dużo. Tym, co łączy, jest doświadczenie inności. Życie na mar‑ ginesie patriarchalnego świata. W ciele kobiety albo osoby niebi‑ narnej, doświadczającej przemocy, dyskryminacji i wykluczenia, często z powodu menstruacji, menopauzy albo macierzyństwa. Osoba bez penisa nie mogła zdaniem wielu krytyków osiągnąć tego, co osoba z penisem. Bo to on sankcjonował wiel‑ kość. Zresztą nie bez znaczenia pozostaje tu narzędzie, jakim po‑ sługiwali się artyści i artystki – falliczny pędzel. Przez wieki naj‑ większym komplementem dla malarki było określenie, że „maluje jak mężczyzna”7. Już w renesansie artystom zalecano wstrze‑ mięźliwość i czystość, by zachowali swoją „męskość” dla sztu‑ ki. Pobudzenie wynikające z powstrzymywania się od aktywno‑ ści seksualnej – jak pisał Gustave Flaubert: „sperma gotowa do ejakulacji” – bardzo długo uważano za czynnik sprawczy dobrej sztuki. Do abstynencji zachęcał kolegów po fachu między inny‑ mi Vincent van Gogh8.


14

Siurkocentryzm Fallocentryzm odnosi się do przekonania, że męski narząd płcio‑ wy jest osią organizacji świata społecznego. W teorii feministycz‑ nej sięga się po to pojęcie, żeby podkreślić, jak wszechobecne jest uprzywilejowanie męskości rozumianej jako zbiór określonych, na‑ bytych w drodze socjalizacji cech. Termin „patriarchat” z kolei opisuje system społeczny, w któ‑ rym mężczyźni dominują w rolach przywódców i autorytetów, kon‑ trolują majątek, zasoby i dostęp do surowców. W kontekście samej kultury mężczyzna jest symbolicznym centrum doświadczeń i opo‑ wieści. Widać to w języku, sztuce, literaturze, filmach, przemyśle… We wszystkim. Mężczyzna – nie ten żywy, tylko uśredniony i wyideali­ zowany – to źródło norm i zasad. Trzeba dodać, że to odrealnienie krzywdzi samych mężczyzn, którzy też wbrew własnym instynktom zmuszeni są realizować patriarchalną agendę! Wszystko, co repre‑ zentują sobą kobiety oraz osoby niebiałe, należące do mniejszości, czy niewpisujący się we wzorzec mężczyźni, jest odchyleniem. Pre‑ miuje się siłę, potęgę, gotowość i dominację. Wrażliwość, otwartość są mniej pożądane i świadczą o słabości. Długo powtarzane kłam‑ stwo staje się prawdą – kobiecie i mężczyźnie kultura przypisuje konkretne cechy charakteru, a nawet temperamentu, i często się to pokry­wa z rzeczywistością! Sufluje się nam wyraźny podział na dwie płcie, który rzekomo wynika z natury. Coraz częściej okazuje się, że nie jest związany z biologią, lecz z kulturą. Dlatego mówimy o płci społeczno­‑kulturowej, czyli gender. To ona odpowiada za większość cech, które określamy mianem kobiecych lub męskich. Panie – deli­ katne i ugodowe. Panowie – odważni i pewni siebie. Tu chciałabym podkreślić, że w książce operuję słowami „kobieta” i „mężczyzna” w uproszczony sposób. Płeć jest zniuan‑ sowaną kwestią i zawsze tak było. Mój tekst dotyczy cycków i ich funkcji karmiącej, którą wykorzystują głównie kobiety, ale też trans‑ mężczyźni i osoby niebinarne. Kwestię queerowości w kontekście karmienia także poruszę. Wreszcie chciałabym podkreślić: piersi albo ich brak nie definiują kobiecości lub męskości, tak samo jak macierzyństwa nie definiuje karmienie lub niekarmienie dziecka własną piersią.


15

Nie wiem, jak wy, ale ja mam dość wciskania wszędzie tej patriarchalnej ideologii… W Polsce od kilkunastu lat, szczególnie od 2016 roku i czarnych protestów przeciwko zaostrzeniu prawa aborcyj‑ nego, rośnie zainteresowanie feminizmem. Udział w tym mają tak‑ że popowe piosenkarki, które odczarowują do tej pory brzydkie sło‑ wo „feminizm” i z bycia feministką robią synonim bycia cool. Mimo że coraz więcej dziewczyn i kobiet identyfikuje się z feminizmem, wiele z nich nadal widzi zagrożenie w utożsamianiu go z ruchem politycznym, którym przecież jest. Feminizm to walka z seksistow‑ ską opresją, więc – jak to podkreśla bell hooks, przedstawicielka i te‑ oretyczka feminizmu – „musi działać na rzecz zniesienia ideologii dominacji, która przenika kulturę zachodnią na wielu poziomach”9. Musimy się nauczyć, że życie ludzkie jest ważniejsze niż imperia‑ lizm, ekspansja ekonomiczna czy zaspokajanie – w późnym kapi‑ talizmie niemożliwych do zaspokojenia – potrzeb materialnych10. Nawet badaczki feministycznej historii sztuki i te, które się zajmują artystkami, często odżegnują się w swoich tekstach i wypo‑ wiedziach od tematów politycznych, mimo że to właśnie polityka przyczynia się do nierówności między kobietami a mężczyznami.

Patriarchat to rządy ojca. Mężczyźni przez wieki – choć nie od za‑ wsze! – pełnili w rodzinach w dużej mierze funkcję głównodowodzą‑ cych. Wokół nich organizowało się życie. Podoba mi się pogląd, że matriarchat – jeśli w jakiejś formie istniał lub będzie istnieć – w cen‑ trum umieszcza matki i dzieci. Bezpieczeństwo kobiet, matek, dzieci i całej społeczności czyni najwyższą wartością i celem. Matriarchat w moim mniemaniu (wiele osób podziela tę opinię) nie jest prze­ ciwieństwem patriarchatu – nie zakłada powielenia modelu męskich rządów, tyle że w innej konfiguracji. Zakłada natomiast odrzucenie indywidualizmu, hierarchii i dominacji. W matriarchalnym świecie

9 10

hooks 2022. Ibidem: 67.

Szczucie sztuką

Matriarchat – rządy (dla) matek


16

nie ma miejsca na wojny, głód i gwałty, bo ludzie stoją w nim ponad żądzą władzy i pieniędzy. Matriarchalne społeczeństwo radykalnie odrzuca przemoc jako narzędzie kontroli i sposób rozwiązywania konfliktów. Kiedy mówię o matkach, nie mam na myśli „tylko” ma‑ tek w literalnym rozumieniu – matką jest ten, kto tworzy, dba, mat‑ kuje. Sprawowanie funkcji opiekuńczych, otaczanie miłością istnie‑ je tak naprawdę ponad wszelkimi podziałami związanymi z płcią, wiekiem, klasą społeczną i rasą. Kultura patriarchalna i wielkie religie odebrały kobietom możliwość czerpania mocy z kreowania życia, wymazując archety‑ palną figurę Matki. Wszelkie religie, które jako siłę stwórczą umieś‑ ciły nie Boginię Matkę, lecz Boga Ojca, zaprzeczają prawom natury. Stwórca, zamiast urodzić pierwszego człowieka, ulepił go z gliny, a drugiego (kobietę) stworzył z żebra – i to w dodatku nie z własne‑ go. Takie rozwiązanie zdegradowało kobiety nie tylko w wymiarze symbolicznym, ale również w realnym życiu. Odwrócenie biologicz‑ nego faktu i nadanie mężczyźnie mocy sprowadzania na świat ży‑ cia sprawiło, że to, co prawdziwe, a jednocześnie święte i mistyczne, czyli zdolność kształtowania we własnym brzuchu nowej istoty ludz‑ kiej z zaledwie dwóch komórek, zostało sprowadzone do kobiecego obowiązku. Mimo że nadal to one rodziły i rodzą dzieci, pozbawio‑ no je boskości, a nawet dostępu do niej. Popatrzcie, w jak wielu re‑ ligiach kobiety nie mogą zajmować wysokich stanowisk w ducho‑ wieństwie. To wynikający z seksizmu kompletny absurd niemający żadnych sensownych podstaw. Zdegradowanie, na szczęście, nie do końca się udało – większość kultur i tak sobie potem Matkę odna‑ lazła, jak chrześcijanie Maryję. Archetyp Matki stanowi uniwersalny wzorzec i obraz za‑ pisany w nieświadomości wszystkich ludzi. To, w jaki sposób kul‑ tura portretuje matki i w ogóle kobiety, doskonale pokazuje, z ja‑ kim problemem się teraz kolektywnie zmagamy. Kultura Zachodu matkę, a więc matkowanie, niemal wyparła, a potem wyidealizo‑ wała. Kobietom systematycznie zabierano kontrolę nad własnymi ciałami, utrudniając, zakazując, stygmatyzując, a często wręcz kry‑ minalizując antykoncepcję i aborcję. Pod pretekstem „obrony ży‑ cia” doprowadzono do tego, że macierzyństwo stało się dla wielu kobiet samotną podróżą i karą za seks albo – co jeszcze okrutniej‑ sze – za bycie ofiarą gwałtu. Na przekór kulturze, która matki albo


17

idealizuje, albo nimi gardzi i nie widzi ich jako ludzi z krwi i kości, trzeba podkreślić niezbity fakt: bez matkowania nie byłoby gatun‑ ku ludzkiego. I nie chodzi tu tylko o moc tworzenia nowego życia we własnym ciele i wydania go na świat, ale również o troskę o do‑ brobyt innych. Gatunek ludzki przetrwał dzięki empatii i opiece. Dzięki matkowaniu.

Zapraszam w podróż po cyckocentrycznej historii sztuki. Zamiast fallusa naszym przewodnikiem będzie życiodajna, matkująca pierś. Pomysł ten kiełkował w mojej głowie od czasu Festiwalu Persona w Mazowieckim Instytucie Kultury, na którym mój obfity biust (by‑ łam tuż po porodzie, więc naprawdę miałam wielkie balony) sko‑ mentowała krytyczka i historyczka literatury Kazimiera Szczuka. Powiedziała, że to właśnie cycek powinien stać w centrum świata. Mądrej to miło posłuchać. Pierś jako część kobiecego ciała występowała w różnych kontekstach w zależności od czasów. Jest tematem macierzyńskim, erotycznym, feministycznym i queerowym. Ściśle wiąże się z cia‑ łem i jego funkcjonowaniem, ale niesie też treści nagromadzone w naszej indywidualnej i kolektywnej psychice. Pierś od co najmniej tysiąca lat miała szczególne miejsce w sztuce Zachodu. W obrazach i literaturze symbolizowała coś więcej niż to, czym jest w rzeczywistości. Ten kawałek ciała skupiał w sobie kulturowe lęki dotyczące figury matki i seksualności. Jego wygląd dyktowały polityka i ideologia. Jako organ służący skrajnie różnym celom – źródło pokarmu dla dziecka i obiekt pożą­dania – skłonił mnie do zadawania pytań… I okazuje się, że nie tylko mnie. „Pier‑ si są skandalem dla patriarchatu, ponieważ zacierają granicę mię‑ dzy macierzyństwem a seksualnością”, pisała amerykańska teore­ tyczka feminizmu Iris Marion Young11.

11

Young 1990: 190, za: Ventura 2018: 12.

Szczucie sztuką

Cyckocentryzm


Pierś w sztuce jest nośnikiem ideologii i pozwala nam prześledzić największe zmiany w kulturze Europy. Ona będzie na‑ szą przewodniczką. Sztuka, którą zwykle postrzegamy jako czy‑ stą, wzniosłą, mającą zbawienny wpływ na nasze życie (z czym się oczywiście poniekąd zgadzam), zagrała pierwsze skrzypce w kul‑ turowym dyscyplinowaniu kobiecego ciała. Wnioski z niniejszej książki utwierdzają mnie w przekonaniu, że najważniejsze to pa‑ trzeć krytycznie. Obrazy, które pokażę, pomogą nam odpowiedzieć na kilka istotnych pytań. Czy zawsze cycki były sexy? Jeśli nie, to od kiedy są sexy i dlaczego? Czemu kobiece piersi stanowią tak pożą‑ dany, a zarazem tak oburzający element ludzkiej anatomii? Czemu niektórzy wymagają od kobiet zakrywania się podczas karmienia dziecka piersią, choć sami są bywalcami stron pornograficznych? W tej opowieści skupię się na sztuce dawnej Europy Za‑ chodniej, głównie na obszarze dzisiejszych Włoch i Francji, bo to tam najsilniej działała cyckowa i antycyckowa ideologia.


Cycek umieszczony w centrum pięknie się łączy z prastarym i uni‑ wersalnym motywem osi wszechświata – axis mundi. W wielu kul‑ turach tę funkcję pełniły drzewo, słup albo góra. Podtrzymywały niebo i ziemię, porządkowały przestrzeń funkcjonowania danej spo‑ łeczności1. Podczas gdy drzewo i słup mają silne konotacje falliczne, górę możemy śmiało uznać za cycek. Naliczono około 120 gór na całym świecie, których nazwy w mniej lub bardziej dosłowny spo‑ sób nawiązują do kobiecych piersi2. Góra Cycek pojawia się nieza‑ leżnie od szerokości geograficznej i kultury. Góra uchodziła za symbol transcendencji, umożliwiała łączność z niebem. Stanowiła najwyższy punkt mikroświata danej społeczności. Musimy pamiętać, że dzisiejsze postrzeganie gór jako dostępnych dla każdego atrakcji turystycznych, które można zdobyć (co dotyczy także cycków), jest stosunkowo nową koncepcją. Przed XIX wiekiem wyruszali w nie nieliczni, a wiele szczytów pozosta‑ wało niedostępnych. Zarówno w legendach, jak i źródłach histo‑ rycznych nie brakuje jednak dowodów na górskie wyprawy naszych przodków. Nowożytni Inkowie na przykład wspinali się na wulkan Llulla­illaco, mający niemal 7 tysięcy metrów, w celach reli­gijnych. Na szlakach zachowały się fragmenty kamiennych schronień oraz platform ceremonialnych, a także szczątki zakopanych na trasie ofiar. Niemal każda kultura ma swoją mityczną górę. Mezopo‑ tamczycy mieli Maszu, które znamy z Eposu o Gilgameszu. Malaya, święta góra na Sri Lance, jest kojarzona z miejscem, gdzie swo‑ ją stopę odcisnęli Śiwa, Budda lub Adam. Mityczna Hara Bere­ zaiti to ważne miejsce w kosmologii zaratusztriańskiej. Aboryge‑ ni ze środkowej Australii mają Uluru. Podobnie istotny był wulkan Teide dla Guanczów z Wysp Kanaryjskich. Dla Żydów, chrześcijan

1 2

Eliade 1966: 62–65. Breast­‑shaped hills 2025.

19 Sutek świata

Sutek świata


20

i muzułmanów oś świata stanowią Jerozolima i Wzgórze Świą­tynne lub Golgota. Grecy za siedzibę bogów uznawali Olimp3. Wzniesienia często znajdowały symboliczne odzwier‑ ciedlenie w bardziej dostępnych obiektach sakralnych budowa‑ nych przez człowieka. Wystarczy spojrzeć na egipskie czy preko‑ lumbijskie piramidy, mezopotamskie zigguraty i buddyjskie stupy. Wszystkie świątynie naśladowały albo wręcz replikowały góry kos‑ miczne i wzorzec osi świata. Stanowiły miejsce styku sacrum i pro‑ fanum. Często sytuowano je nad jaskiniami lub podziemnymi źród‑ łami albo też drążono pod nimi korytarze, aby zapewnić połączenie ze światem nadprzyrodzonym. Długą tradycję ma też skojarzenie gór i pagórków z ko‑ biecym ciałem, które wpisuje się w wyobrażenie Matki Natury personifikującej ziemię jako kobietę. Ciało kobiety jako raj utra‑ cony, a pierś jako brama do błogiego stanu nieświadomości mają swoje odniesienia w psychoanalizie i teorii Zygmunta Freuda. Po‑ łączenie natury i ziemi z kobiecą cielesnością (na które nie zgadza się część femi­nistek), przypisywanie kobiecej cielesności życiodaj‑ nej i niszczycielskiej mocy – to wszystko zostało brutalnie spłycone w nowożytności. Krzysztof Kolumb podczas podboju Ameryk po‑ równywał najechane tereny do kształtów kobiecego ciała, rysując paralele między nowymi podległymi Europejczykom rejonami a ra‑ jem utraconym: „edeńskim sutkiem wystającym z kulistej ziemi”4. Porównanie Kolumba nie ma jednak nic wspólnego z oddawaniem czci i szacunku Matce Naturze. Idealnie za to obrazuje to, co z ko‑ biecym ciałem i nowymi terenami robili najeźdźcy: niszczyli i eks‑ ploatowali – dla własnych korzyści i bez żadnych skrupułów. Ba. Pokazuje, co my nadal robimy nie tylko z Ziemią, ale także z włas‑ nymi ciałami, coraz częściej i chętniej poddając je niebezpiecznym zabiegom udoskonalającym i upiększającym, zamiast skupić się na ich mocy i sprawczości5.

3 4 5

Sacred mountains 2025; Eliade 1966: 62–65. Keller 1994: 64, za: Yalom 2012: 104. Tę paralelę rysuje Clarissa Pinkola Estés w książce Biegnąca z wil‑ kami (2001).


21

Kiedy pierś była bogiem

Nie ma chyba lepszego wyobrażenia Wielkiej Matki, bogini płodno‑ ści, niż znaleziona w Austrii na początku XX wieku figurka znana jako Wenus z Willendorfu. Niewielka statuetka, o wysokości około 11 centymetrów, której wiek szacuje się na 30 tysięcy lat, przed‑ stawia nagą, grubą kobietę opierającą ręce na wielkich piersiach. Stanowi wyraźną kontrę do rzeźb kobiecego ciała, które znamy ze starożytności i późniejszej sztuki. Ujęła mnie hipoteza badaczek LeRoy McDermott i Cathe­rine McCoid, według których spe‑ cyficzne zniekształcenie pro‑ porcji Wenus z paleolitu wy‑ nika z odwzorowania ciała oglądanego z góry, co mogło‑ by wskazywać, że mamy do czynienia z autoportretem6. Wenus z Willendorfu stała się symbolem w kręgach feministycznych i długo słu‑ żyła za dowód na kult Bogi‑ ni Matki. Swoją interpretację prehistorycznego przedsta‑ wienia zaproponowała Kata­ rzyna Górna, współczesna artystka. Wenus antropo­cenu pierwsza jest rzeczywiście auto­portretem artystki, a do‑ kładniej: odlewem jej ciała. Odczytuję w tym dziele tęsk‑ notę za czasami, w których Wielka Matka stanowiła cen‑ Wenus z Willendorfu, anonim/anonimka, ok. 30 000 lat temu, Muzeum Historii Natrum ludzkich wierzeń. Grzy‑ turalnej, Wiedeń by wyrastające z szyi kobiety

6

McDermott 1996: 227–275.


Wenus antropocenu pierwsza, Katarzyna Górna, 2023, własność artystki


23

mogą nawiązywać do wielkiej grzybni – ogromnego osobnika opień‑ ki ciemnej (Armillaria ostoyae), jednego z największych i najstarszych organizmów na świecie, który żyje od tysięcy lat i łączy korzenie se‑ tek tysięcy drzew. To metafora międzyludzkiej, a może nawet między­ gatunkowej więzi, której tak bardzo potrzebujemy i od której coraz częściej uciekamy, karmieni wizją samowystarczalności. Trudno też nie odnieść tej pracy do współczesnego, opresyjnego kanonu piękna, obsesji młodości i szczupłości, która stała się batem nie tylko na ko‑ biety, ale i na mężczyzn. Pod pozorem dbania o zdrowie kultura ser‑ wuje nam pranie mózgu: bombardowani reklamami, chcemy ciąg‑ le jeść, lecz musimy się głodzić. Szczupłość staje się naszym celem, wyznacznikiem sukcesu, warunkiem koniecznym do odczuwania szczęścia. Odciąga uwagę od upolityczniania, kradnie zasoby, któ‑ re moglibyśmy zużywać w innych obszarach.

Nasz stosunek do ciała w przeważającej mierze kształtuje kultura, a nie natura. Dotyczy to także cycków. Najprostszym dowodem są reakcje, jakie kobiece piersi wzbudzają poza kręgiem kultury za‑ chodniej. W wielu miejscach na świecie, choćby w Afryce czy na wyspach południowego Pacyfiku, kobiety od zawsze chodzą lub chodziły topless i nikogo to nie oburza. Erotyzacja cycków nie może być zatem zjawiskiem uniwersalnym. Jest wynikiem stra‑ tegii kultury zachodniej, co mam nadzieję udowodnić. Antropolog Clellan Ford i biolog Frank Beach w 1951 roku badali stosunek do piersi w prawie 200 różnych kulturach i ustali­li, że tylko w 13 uważa się je za część intymną, związaną z życiem seksualnym!7 Obserwacje te wielokrotnie potwierdzano. Z ba‑ dań przeprowadzonych przez antropolożkę Katherine A. Dett­ wyler wynika, że mieszkańcy Mali byli zszokowani (niezależnie od płci), że w innych kulturach stymulacja sutków jest elementem zachowań seksualnych – wydało im się nienaturalne i dziwne, że

7

Ford, Beach 1951, za: Sibilla 2015: 49–50.

Sutek świata

Czy cycki zawsze były sexy?


24

dorosły mężczyzna dotyka brodawek piersiowych kobiety w ra‑ mach pieszczot8. O tym, że cycki nie zawsze były seksualizowane, wiemy też dzięki sztuce. Przez kilkaset tysięcy lat istnienia naszego gatunku (czy w was też czasami, zwłaszcza podczas przeglądania internetu, określenie „człowiek rozumny” budzi poważne wątpliwości?), a z du‑ żym prawdopodobieństwem także naszych homo­idalnych przod‑ ków, czyli od kilku milionów lat, piersi samic spełniały jasno spre‑ cyzowaną i ewolucyjnie kluczową funkcję – służyły wykarmieniu potomstwa. Dla ssaków mleko było i jest nie tylko pożywieniem. Ludzkim niemowlętom pomaga uniknąć dwóch najbardziej śmier‑ cionośnych zagrożeń: odwodnienia i infekcji, dostarczając im prze‑ ciwciał, przefiltrowanego płynu i zestawu niezbędnych składników odżywczych. W wielu miejscach na świecie, gdzie nie ma dostępu do czystej wody, karmienie piersią jest właściwie jedynym sposo‑ bem na zapewnienie dziecku przetrwania. Prehistoryczne przedstawienia piersi wiążą się właściwie wyłącznie z tą funkcją. Figurki bogiń podobne do Wenus z Willen­ dorfu odnajdywane są w różnych częściach świata. Często mają ob‑ fite piersi – zwykle naturalnie obwisłe – wydatne pośladki i uwi‑ docznione wulwy. Powstawały z kości, ciosów mamuta, kamieni lub gliny i są niewielkie, mają od 4 do 25 centymetrów9. Wykony‑ wano je w różnym celu nawet do VII wieku, szczególnie długo w re‑ jonach wschodniej Azji10. Cycki pojawiają się także jako autonomiczne dzieła sztuki, a jednego z najstarszych przykładów dostarcza nam jaskinia Pech Merle we Francji. Nasze przodkinie lub przodkowie ozdobili stalak‑ tyt przypominający kształtem pierś, domalowując wokół niego krop‑ ki z czerwonej ochry11. Na ścianach pozostawili także ślady swoich dłoni (z dużym prawdopodobieństwem w większości kobie­cych) – potraktowali je jako swoisty szablon, rozpylając wokół barwnik wydmuchiwany przez słomkę. Taki prehistoryczny spray. Banksy wersja megavintage. W sztuce paleolitu większość malowideł to

8 9 10 11

Dettwyler 1995: 171, za: Thorton 2025: 26. Patou­‑Mathis 2024: 95. Yalom 2012: 25. Johnson 1988: 44, za: Yalom 2012: 24.


przedstawienia zwierząt, te związane z człowiekiem stanowią tyl‑ ko 6 procent, a wśród tych większość to wizerunki kobiet12. Niektó‑ rzy badacze widzą w tym przejaw braku świadomości roli mężczy‑ zny w reprodukcji. Nie łączono narodzin dziecka z poprzedzającym je o dziewięć miesięcy stosunkiem, ciąża mogła być zatem postrze‑ gana jako akt nadprzyrodzonej kobiecej mocy13.

12 13

Bourrillon et al. 2012: 85­–103, za: Patou­‑Mathis 2024: 93. Patou­‑Mathis 2024: 93, 109.


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook