Issuu

PIOTR SZTOMPK A

SŁOWNIK SOCJOLOGICZNY 1000 POJĘĆ

ZNAK HORYZONT KRAKÓW 2020

Projekt okładki Michał Słociński Na okładce Obraz Pietera Bruegela starszego Wieża Babel (1563) ze zbiorów Kunsthistorisches Museum Wien (domena publiczna) Opieka redakcyjna Krzysztof Chaba Adiustacja Elżbieta Kossarzecka Korekta Marta Hamera Opracowanie typograficzne i łamanie Irena Jagocha Wszystkie zdjecia wykonane przez autora. Copyright © by Piotr Sztompka © Copyright for this edition by SIW Znak Sp. z o.o., 2020 ISBN 978-83-240-7832-5

Znak Horyzont www.znakhoryzont.pl

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, 2020. Printed in EU

A ADAPTACJA (inaczej przystosowanie, ang. adjustment) → dopasowanie do nowych warunków otoczenia, środowiska, sytuacji, w której znalazła się jednostka czy grupa, prowadzące do przetrwania lub osiągnięcia celów indywidualnych czy grupowych. W jednym przypadku jednostka natrafia na nowe otoczenie. Na przykład adaptuje się do zastanych warunków więziennych, szpitalnych, do pracy w nowej firmie, do kultury kraju imigracji. W drugim przypadku zmiany w otoczeniu wymagają dostosowania jednostki. Na przykład: adaptuje się do zmian w organizacji pracy, do reformy przepisów prawnych, do zmian na rynku pracy czy nowej sytuacji w rodzinie po urodzeniu się dzieci. Gdy adaptacja się nie powiedzie, mówimy o niedostosowaniu społecznym. Adaptacja innowacji → trwałe zakorzenienie się innowacji w działaniach członków społeczeństwa, w systemie normatywnym, w kulturze. Przerodzenie się tego, co kiedyś było zerwaniem z konwencją w nową konwencję, tego, co było odrzuceniem tradycji w nową tradycję, tego, co było aktem nonkonformizmu w obowiązującą regułę

ADOLESCENCJA

postępowania. Mówimy o rewolucji technologicznej, rewolucji obyczajowej, przełomie w sztuce. Na przykład: powszechność zastosowania telefonów komórkowych czy smartfonów, normalność przedmałżeńskich praktyk seksualnych, oswojenie malarstwa abstrakcyjnego czy muzyki dodekafonicznej. Innowacje mogą mieć także charakter szkodliwy, patologiczny czy aspołeczny. Na przykład: rozpowszechnienie się tzw. dopalaczy czy narkotyków, nowe wzory pijaństwa, społeczne przyzwolenie na naruszanie przepisów drogowych, eksplozja hejtu w Internecie czy chamstwa na ulicach. Mówimy wtedy za Robertem K. Mertonem (1910–2002) o „zinstytucjonalizowanym omijaniu reguł społecznych” i ich stopniowej atrofii. ADOLESCENCJA → okres rozwoju jednostki od momentu uzyskania dojrzałości biologicznej, wyrażającej się w zdolności do pożycia seksualnego i reprodukcji, do momentu uzyskania dojrzałości społecznej, czyli wdrożenia do kultury swojej społeczności i podjęcia obowiązków dorosłego życia. Potocznie tyle co „młodość”. AFILIACJA → formalne (administracyjne, prawne) uznanie przynależności jednostki do grupy lub instytucji, z czym wiążą się jej uprawnienia i obowiązki. Na przykład: obywatelstwo państwa, członkostwo stowarzyszenia, przynależność sędziego do określonego sądu, zawodnika do klubu lub naukowca do określonej uczelni. W innym sensie oznacza porozumienie, współpracę dwóch lub więcej grup

AGNOST YCYZM

i wzajemne zobowiązania. Na przykład: sojusz mniejszej partii politycznej z większą czy koalicja międzypartyjna oparta na umowie koalicyjnej. AGNOSTYCYZM → odmowa wyrażania przekonań na temat istnienia boga lub innych sił nadprzyrodzonych. Uznanie, że z powodu zasadniczej niedostępności racjonalnych dowodów, twierdzenia na ten temat, zarówno pozytywne, afirmujące, jak i negatywne, zaprzeczające – są nieuprawnione. Agnostycyzm odrzuca i teizm, i ateizm, przyjmując postawę neutralnej, nieusuwalnej niewiedzy, pryncypialnego wątpienia. agraryzm (inaczej ruralizm) → ruch społeczny i polityczny przełomu XIX i XX wieku, który traktował rolnictwo jako fundament gospodarki, a warstwę chłopską jako centralną w społeczeństwie z uwagi na jej rolę głównego żywiciela, wytwórcy produktów spożywczych. Jego echem była apoteoza kultury ludowej, mającej nieść autentyczne wartości, i fascynacja stylem życia ludności wiejskiej, co znajdowało wyraz w sztuce i literaturze pięknej. Przykładem jest „chłopomania”. agregat społeczny → zbiór jednostek należących do jakiejś zbiorowości (grupy, organizacji, środowiska społecznego, warstwy, klasy itp.). Inaczej: katalog, spis członków czy uczestników grupy lub społeczności nieuwzględniający ani ich cech szczególnych, ani wzajemnych

AGRESJA

powiązań. Na przykład: lista pasażerów samolotu, książka telefoniczna, lista obecności w szkole. AGRESJA → wyrażona mniej lub bardziej świadomie w działaniu niechęć, wrogość, nienawiść, pogarda czy inne negatywne emocje. Albo w zamyśle działającego, albo jako nie do końca zamierzony, faktyczny skutek jego działań, przynosi drugiej jednostce lub zbiorowości szkodę fizyczną lub mentalną, a w skrajnym przypadku prowadzi do unicestwienia jednostki lub grupy (zabójstwo, ludobójstwo). Wpływowa teoria psychologiczna sformułowana przez Johna Dollarda (1900– 1980) i Neala Millera (1909–2002) głosi, że źródłem agresji często jest frustracja, czyli uniemożliwienie jednostce osiągnięcia zamierzonego i silnie upragnionego celu. AKOMODACJA kulturowa → wzajemne dostosowanie odmiennych kultur prowadzące albo do pojawienia się dwoistości (hybrydyzacji) kultury, albo do hegemonii jednej kultury nad drugą, albo pojawienia się zupełnie nowej odmiany kultury. Jest to zjawisko typowe w epoce modernizacji i globalizacji, gdy obserwujemy na przykład współistnienie kultury lokalnej i zachodniej w Japonii czy Chinach, amerykanizację wielu krajów Europy, a także pojawianie się nowych ruchów religijnych łączących na przykład elementy chrześcijaństwa i buddyzmu czy nowych stylów muzycznych pod równoczesnym wpływem muzyki amerykańskiej, karaibskiej i afrykańskiej.

aktor społeczny

aktor społeczny (ang. social actor) → anglicyzm używany przez niektórych polskich socjologów jako synonim jednostki działającej. Ujmuje jednostkę z punktu widzenia fundamentalnego aspektu jej życia, jakim jest działanie, czyli świadome zachowanie skierowane ku innym ludziom czy obiektom materialnym. Człowiek istnieje w pełni tylko, dopóki działa fizycznie lub werbalnie. Zanik działań oznacza upośledzenie fizyczne lub umysłowe (kalectwo), a w ostatecznej postaci – śmierć. Akulturacja → proces wdrażania jednostki do kultury, czyli centralny aspekt socjalizacji, stawania się pełnym członkiem społeczeństwa. W węższym sensie oznacza uczenie się innej kultury niż ta, którą jednostka nabyła w dzieciństwie czy młodości w efekcie socjalizacji pierwotnej (wychowania i edukacji). W epoce globalizacji taka akulturacja wtórna (zwana też czasami socjalizacją permanentną) jest coraz bardziej powszechnym doświadczeniem wielu ludzi z uwagi na nasilenie procesów migracyjnych (emigracji, uchodźctwa, ruchu ludności ze wsi do miast). W nowoczesnym społeczeństwie otwartym akulturacji wtórnej wymaga także częstość awansu wewnątrzpokoleniowego, gdy całe grupy wchodzą do nowych środowisk czy klas społecznych, napotykając na odmienne oczekiwania kulturowe. Akulturacja antycypująca → w skali ogólnospołecznej dostosowywanie lokalnych praw, instytucji, organizacji, usług, dóbr konsumpcyjnych do spodziewanych oczekiwań zagranicznych turystów,

Akumulacja przewag i upośledzenia

przedsiębiorców lub inwestorów. W skali indywidualnej zaś – uczenie się obcego języka, obyczajów, form grzecznościowych w oczekiwaniu kontaktu z odmienną kulturą, na przykład krajem zagranicznych studiów, zamierzonej emigracji, misji dyplomatycznej, kooperacji w biznesie. Akumulacja przewag i upośledzenia → tendencja do stosunkowo łatwiejszego podwyższania raz osiągniętej wyższej pozycji społecznej oraz przeciwnie – do pogłębiania się degradacji, gdy spadło się na pozycje niskie. Nawiązując do Ewangelii według św. Mateusza mówiącej o wywyższeniu bogatych i upośledzeniu ubogich, Robert K. Merton (1910–2002) wprowadził pojęcie „efektu Mateusza” (ang. Matthew Effect), które upowszechniło się w socjologii i publicystyce. Potocznie mówimy o coraz większym rozwieraniu się nożyc bogactwa i nędzy. ALIENACJA → w ujęciu twórcy tego pojęcia Karola Marksa (1818–1883) oznacza zerwanie związku między charakterem pracy zarobkowej a wrodzonym, ludzkim impulsem twórczym. Wykonywanie zrutynizowanych obowiązków, narzuconych z góry bez wpływu na proces pracy ani na jego produkty, wyłącznie w celu uzyskania niezbędnych środków do życia, prowadzi do poczucia bezsilności i zatraty sensu egzystencji. Jest to sytuacja, która przeczy samej „gatunkowej istocie człowieka”. W klasycznych badaniach socjologicznych wiele aspektów alienacji wśród robotników przemysłowych odkrył Melvin Seeman

ALIENACJA POLIT YCZNA

(1918–2019). Najważniejsze to izolacja społeczna, poczucie nieautentyczności, poczucie uprzedmiotowienia i niepewność celu życia. ALIENACJA POLITYCZNA → oderwanie władzy od obywateli, autonomizacja polityki i zatrata związku z dążeniami, interesami i wartościami członków społeczeństwa. Wyobcowanie elity polityków i zamknięcie ich w kręgu własnych, partykularnych interesów z utrzymaniem władzy dla samej władzy przeczy samej idei reprezentacji. Efektami tej sytuacji od strony społeczeństwa jest niskie zaufanie do polityków, brak lojalności wobec państwa, lekceważenie i notoryczne omijanie stanowionego przez władzę prawa, a ze strony polityków – pogarda i lekceważenie obywateli, ograniczanie wszelkich form konsultacji społecznych i wolności wypowiedzi. Jest to stan typowy dla ustrojów autokratycznych i totalitarnych, ale spotykany w ustrojach demokratycznych w fazie ich osłabienia czy atrofii. Alokacja czasu → przeznaczenie pewnych okresów dnia, tygodnia czy roku na czynności określonego typu, co może wynikać z konwencjonalnych zwyczajów (np. lunch w południe) lub przyrodniczych konieczności (siewy wiosną). Może to także wynikać z partykularnych rytmów biologicznych jednostki (godziny snu czy intensywnej aktywności w przypadku „sów” i „skowronków”). ALTRUIZM → działanie na rzecz innych, motywowane emocjonalnie, zgodnie z uznawanymi wartościami moralnymi, odrzucające

Amalgamacja kulturowa

racjonalną kalkulację własnych interesów, a w efekcie prowadzące do skutków sprzecznych z tymi interesami w imię wyższych racji. Potocznie mówimy o bezinteresowności. Skrajni przedstawiciele tzw. szkoły racjonalnego wyboru kwestionują bezinteresowność aktów altruistycznych, twierdząc, że są one racjonalną strategią zdobycia uznania społecznego, rozgłosu i sławy, a także zbudowania sobie swoistego pomnika w postaci nazwanych nazwiskiem darczyńcy galerii sztuki w wielkich muzeach, np. Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku. Przeczą tej koncepcji częste przypadki anonimowych altruistów. Amalgamacja kulturowa → dialog i wymiana między kulturami centrum i peryferii; selektywna modyfikacja kultury centrum przez wpływ społeczności peryferyjnych, a równocześnie stymulowanie i ożywianie pewnych utajonych wartości kultur lokalnych przez wpływ kultury centrum. Dobrym przykładem jest relacja Japonii i Stanów Zjednoczonych po II wojnie światowej. Ambiwalencja normy → rozbieżność oczekiwań dyktowanych przez pojedynczą normę. Na przykład norma powołania lekarskiego zawarta w przysiędze Hipokratesa wymaga maksymalnej troski i wnikliwości wobec pacjenta, co przy ograniczonym czasie i zasobach energii lekarza może oznaczać pobieżne potraktowanie innych pacjentów. Podobnie wymogi kariery naukowej dotyczą z jednej strony twórczej pracy badawczej, a z drugiej rzetelnej dydaktyki. Akcent na

Ambiwalencja zmiany

badania może prowadzić do zaniedbywania dydaktyki lub odwrotnie – skupienie się na nauczaniu studentów może ograniczyć osiągnięcia badawcze. Ambiwalencja zmiany → równoczesne powodowanie przez zmiany społeczne efektów pozytywnych i negatywnych. Na przykład rozwój gospodarczy przynosi wzrost dobrobytu, a równocześnie destrukcję środowiska naturalnego. Inny przykład to hojne świadczenia socjalne ze strony państwa prowadzące do załamania budżetu, kryzysu gospodarczego i w efekcie jeszcze głębszego zubożenia grup wcześniej chwilowo uposażonych (jak stało się np. w Grecji). Amoralny familizm (ang. amoral familism) → pojęcie wprowadzone przez Edwarda Banfielda (1916–1999) w kontekście badań południa Włoch. Oznacza więź społeczną typu mafijnego, bardzo mocno spajającą grupę wewnętrznie, przy równoczesnej silnej wrogości obronnej i agresywnej skierowanej na zewnątrz grupy. Prowadzi do ograniczenia wymagań moralnych (zaufania, lojalności, wzajemności, solidarności, szacunku) wyłącznie do własnej rodziny, grupy etnicznej, partii politycznej, organizacji mafijnej i zawieszenia, a nawet odrzucenia takich wymagań wobec innych grup i ich członków traktowanych z wyższością i pogardą. analfabetyzm cyfrowy → brak umiejętności posługiwania się nowoczesnymi urządzeniami i sposobami komunikacji, jakich dostarcza

analiza treści

„rewolucja cyfrowa”: komputerami, laptopami, telefonami komórkowymi i smartfonami, Internetem, pocztą elektroniczną, bankowością internetową i mobilną. Najczęściej dotyka osoby starsze, oporne wobec nowych wynalazków, a także środowiska wiejskie pozbawione jeszcze łatwego dostępu do sieci internetowych i komórkowych. W tej dziedzinie często przejawia się paradoksalne zjawisko odwróconej socjalizacji (ang. reversed socialization), kiedy to osoby starsze są uczone przez młodsze, dla których obcowanie ze światem cyfrowym jest czymś oczywistym, a nie odwrotnie – gdy to starsi (rodzice, nauczyciele) socjalizują młodzież, jak dzieje się to w przypadku t ypowej socjalizacji. analiza treści → ilościowa metoda badania tekstów w celu odnalezienia rozkładu typowych lub dominujących pojęć, zwrotów, sformułowań, co stanowi podstawę wniosków na temat tendencji kulturowych w społeczeństwie. ANALOGIA ORGANICZNA (inaczej metafora organiczna) → częste u klasyków XIX-wiecznej socjologii, np. u Herberta Spencera (1820– 1903) potraktowanie organizmu biologicznego jako heurystycznego modelu społeczeństwa i poszukiwanie w społeczeństwie podobnych jak w organizmie składników i procesów: komórek, tkanek, organów, układów funkcjonalnych i dokonujących się zmian fizjologicznych czy rozwojowych.

ANARCHIA

ANARCHIA → stan społeczeństwa pozbawionego regulacji aksjonormatywnej, czyli wiążących norm i wartości prawnych, moralnych, obyczajowych, zwyczajowych, które zapewniają godzenie wielorakich, często rozbieżnych interesów członków społeczeństwa i tym samym sprzyjają dobremu funkcjonowaniu i rozwojowi całości społecznych. Anarchia to prosta droga do rozpadu społeczeństwa. W filozofii politycznej stan anarchii jako „wojny wszystkich przeciwko wszystkim” (łac. bellum omnium contra omnes) opisywał Thomas Hobbes (1588–1679). Anarchizm → pryncypialny opór przeciwko wszelkim przejawom władzy, a więc odrzucenie czyichkolwiek uprawnień do podejmowania wiążących dla innych decyzji, a w szczególności roli państwa. Apoteoza niczym nieskrępowanej wolności absolutnej, nieliczącej się z wolnością i interesami innych ludzi. Odrzucenie zapewniających ochronę innych, a zwłaszcza mniejszości społecznych, reguł prawnych, moralnych, obyczajowych i zwyczajowych. ANIMIZM → spotykane w społecznościach prymitywnych, plemiennych quasi-religijne przeświadczenie o metafizycznych, duchowych elementach wszelkich obiektów materialnych, ożywionych i nieożywionych, które z tych względów stają się przedmiotami kultu. Dobrym przykładem jest kult zwierząt czy przypisywanie nadprzyrodzonego charakteru zjawiskom atmosferycznym: burzom lub wichurom.

Anomia (franc. anomie) → pojęcie wprowadzone przez Emila Durkheima (1858–1917) oznaczające stan chaosu wśród norm i wartości, relatywizację dobra i zła, zanik jednoznacznych drogowskazów postępowania. Częsty przypadek w systemie prawnym to nadmierna, kazuistyczna regulacja za pomocą ogromnej liczby przepisów, co nie pozwala adresatom na jednoznaczną interpretację, co jest nakazane, co zakazane, a co tylko dozwolone. Jeszcze gorsza jest sytuacja tzw. antynomii w prawie, czyli przepisów wzajemnie sprzecznych, gdy stosowanie się do jednego oznacza równocześnie naruszenie drugiego. Klasyczny literacki opis anomii prawnej znajdujemy w Procesie Franza Kafki (1983–1924).

Anomia

Anomia zakazów

ANOMIA NIERÓWNYCH SZANS

ANOMIA NIERÓWNYCH SZANS → szczególny przypadek anomii, który analizował Robert K. Merton (1910–2002). Polega na rozbieżności wartości określających pożądane społecznie cele działań oraz norm wyznaczających społecznie oczekiwany sposób postępowania zmierzający do realizacji takich celów. Na przykład wartość sukcesu materialnego jest w Ameryce imperatywem kierowanym do wszystkich członków społeczeństwa. Tymczasem szansa realizacji tego celu sposobami przepisanymi przez normy moralne czy prawne – dobrą edukacją, wytężoną pracą i karierą zawodową – może być niedostępna dla mniejszości rasowych, etnicznych czy środowisk marginesu społecznego. Wtedy pod presją wartości ogólnospołecznych członkowie tych grup sięgają po przestępcze metody bogacenia się: handel narkotykami, stręczycielstwo, hazard. Anomia sukcesu → pojęcie, jakie znajdujemy u Emila Durkheima (1858–1917), wskazujące na zaburzenie rutynowych sposobów postępowania, skali oczekiwań i aspiracji oraz dotychczasowych wzorów konsumpcji przez nagłe znaczne wzbogacenie się, np. w wyniku wygranej na loterii. Taka destabilizacja życia codziennego może prowadzić do problemów psychiatrycznych. ANTAGONIZM GRUPOWY → wzajemne emocje niechęci czy wrogości między grupami społecznymi, środowiskami, klasami, narodami, które mogą, ale nie muszą przerodzić się w otwarty konflikt i walkę.

Słownik socjologiczny