Herb mały Rzeczypospolitej z czasów króla Jana III Sobieskiego. Źródło: Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Piasecznie (zdj. Radosław Sikora).
Znak Horyzont KRAKÓW 2021
Projekt okładki Mariusz Banachowicz Mapy Marcin Sobiech Ilustracja na okładce to wizja własna autora, nie do końca znajdująca pokrycie w rzeczywistym wyglądzie tej formacji opisywanej w książce Mariusz Kozik Opieka redakcyjna Natalia Gawron-Hońca Pamela Bosak Maciej Gablankowski Wybór ilustracji Radosław Sikora Adiustacja Witold Kowalski Korekta Irena Gubernat Grażyna Rompel Indeks Tomasz Babnis Łamanie Dariusz Ziach Copyright © for the text by Radoslaw Sikora & Fundacja Kompania Kresowa Copyright © for the selection by Radoslaw Sikora Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2021 ISBN 978-83-240-7982-7 Znak Horyzont www.znakhoryzont.pl
Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2021. Printed in EU
Spis treści
Wstęp, czyli kilka słów o kluczowych pojęciach 17 Rozdział 1
O dominacji polskiej sztuki wojennej nad niemiecką (Lubieszów, 17 kwietnia 1577 r.) 25 Najgorsza z wojen 25 Przeciwnicy 28 Zmyślny plan bitwy 31 Pierwsze starcia 33 Przegrupowanie sił 37 Decydujące boje – rzut okiem na ogólny przebieg zdarzeń 38 O walkach husarii 39 Rzeź 45 Gdańsk upokorzony… 47 …lecz niepokonany 48
Rozdział 2
200 husarzy przeciw Moskwie (Mohylew, 27 czerwca 1581 r.) 51 Krótka historia zmagań o Inflanty 51
Spis treści
7
Moskwa kontratakuje 53 Rzecz wiary niepodobna! 58 Mohylew ocalony 62
Rozdział 3
Dlaczego Machiavelli się mylił (Kircholm, 27 września 1605 r.) 65 Wojny inflanckiej kontynuacja 65 Armia polska czy litewska? 68 O dysproporcji sił 74 Kopie przeciw pikom 75 Militarny ewenement 83
Rozdział 4
„Nadzieja w cnocie, ratunek w zwycięstwie!” (Kłuszyn, 4 lipca 1610 r.) 87 Przepowiednia 87 Najlepszą obroną jest atak 89 Podział wojsk przed bitwą 93 „Na spisy końskimi piersiami wpadali” 95 Cena zwycięstwa 106
Rozdział 5
Sułtańskie łzy (Chocim, 7 września 1621 r.) 111 Osmańska nawała 111 „Wszystko wojsko poszło nazad jak oparzone” 112 Straty 120 „Z ussarskiem wojskiem daleko insza sprawa” 124 Antemurale christianitatis 125
8
Niezwykłe bitwy i szarże husarii
Rozdział 6
Kopijnicy przeciw kiryśnikom (Kropimojza, 28 listopada 1621 r.) 131 Powrót do Inflant 131 Zapomniane zwycięstwo 133 „Tak się mężnie potkali z nami, że się zamieszali między naszymi” 138 Szwedzki „walec” zatrzymany 140
Rozdział 7
O micie „imponującej potęgi ognia” piechoty szwedzkiej (Mitawa, 1 i 3 sierpnia 1622 r.) 145 Mozołów wojny w Inflantach ciąg dalszy 145 Zmarnowany sukces 146 Ale Kiszka! 154 „W sam ogień w hufiec nieprzyjacielski skoczyli” 156 Niepokojące wnioski 160
Rozdział 8
O micie „imponującej potęgi ognia” raz wtóry
(Gniew, 22 września, 29 września, 1 października 1626 r.) Nowy front 167 Gdańsk na celowniku 169 Dlaczego Gniew? 173 Czarna legenda husarii 174 O krok od zwycięstwa 175 Druga próba sił 184 Przed ostatecznym starciem 191 Decydujący dzień bitwy 192 To nie była porażka! 198
167
Spis treści
9
Rozdział 9
„Na nic barziey nie respectowali, iako na usarza naszego” (Smoleńsk, 22 września 1633 r.) 203 Reformy 203 A gdy wyszli w otwarte pole… 206
Rozdział 10
Mocni w polu, słabi w mieście (Mohylew, 16 lutego 1655 r.) 215 Żaden pokój nie trwa wiecznie 215 Fortuna kołem się toczy 218 Nie dla husarzy walki uliczne 222
Rozdział 11
„Z kopiami na tabor i piki odważnie skoczył” (Domany, 22 lutego 1655 r.) 225 Próba wsparcia Mohylewa 225 Bitwa w tumanach śniegu 229
Rozdział 12
Jak historycy bitwę przegrali (Kłeck, 7 maja 1656 r.) 235 Zerwany rozejm 235 Kto przegrał bitwę pod Kłeckiem? 239 Husaria pod Kłeckiem 244 „Rów go od nas odgradzał” 248 O roli broni palnej... 253 …i terenu w bitwie 257 Jak pogardzać armatą, a szablą drogę sobie otwierać 259
10
Niezwykłe bitwy i szarże husarii
Rozdział 13
„Sześciu na jednej kopiej widział Moskalów” (Połonka, 28 czerwca 1660 r.) 263 Szczęśliwy rok 1660 263 Liczebność wojsk i miejsce bitwy 264 „Chorągwie usarskie z pałaszami skoczyły” 265
Rozdział 14
Rekordowa szarża? (Kutyszcze, 26 września 1660 r.) 273 Ofensywa na Ukrainie 273 Rozbicie ariergardy moskiewsko-kozackiego taboru 275 Zarobiłeś, Wilczkowski, nieśmiertelną sławę 279
Rozdział 15
„Rozstępowali się im, że przeszedł przez wszystkie szyki nieprzyjaciela” (Basia, 8 października 1660 r.) 283 Próba rewanżu 283 O szykowaniu... 284 …i liczebności husarii 287 Morale – klucz do zwycięstwa 291 Z drogi! 293 Triumf Rzeczypospolitej 296
Rozdział 16
Najsławniejsza bitwa husarii (Wiedeń, 12 września 1683 r.) 299 Wojna z półksiężycem 299 Kluczowy czynnik – ukształtowanie terenu 300 „Samobójcza” szarża 305 Victoria! 308
Spis treści
11
Rozdział 17
Ukarana brawura (Parkany, 7 października 1683 r.) 313 Kontynuacja kampanii 313 Rozprzężenie w szeregach polskiej armii 314 Armia Kara Mehmeda 315 Błąd za błędem 320 Gorycz klęski 328 Dogrywka 329
Rozdział 18
„Ludzie niezwalczeni” (Hodów, 11 czerwca 1694 r.) 333 Kamieniec Podolski 333 Intratny proceder 334 Zanim trafili na targ 335 Selekcja i podział łupów 338 Los niewolnika 340 O liczebności ord tatarskich 345 Obrońcy 352 W deszczu strzał 353 Cena zwycięstwa 356 Zapomniany sukces 360
Rozdział 19
Bynajmniej nie ostatnia bitwa husarii (Kliszów, 19 lipca 1702 r.) 365 I znów wojna ze Szwedami 365 Walka saskiej kawalerii 370 Pierwsza szarża Polaków 372 Druga szarża… 375 …powstrzymana przez kozły hiszpańskie 380 Na nic flinty! 384
12
Niezwykłe bitwy i szarże husarii
Rozdział 20
Zwycięstwo w marnym stylu (Chybice, 18 czerwca 1704 r.) 389 Młokos, który okazał się lwem 389 W obronie króla Augusta 390 Dzielna postawa Szwedów… 391 …na nic się zdała 394
Rozdział 21
Raz na wozie, raz pod wozem (Kryżbork, 5 sierpnia 1704 r.) 397 Ktokolwiek wygra, wygrają Litwini 397 Armia litewsko-szwedzka 399 Armia litewsko-rosyjska 400 Husaria pod Kryżborkiem 405 Od triumfu Wiśniowieckiego po jego upadek, czyli zmienne losy batalii 409 Straty 417 Znaczenie bitwy 420
Zakończenie 423 Przypisy 427 Bibliografia 465 Indeks 493
Spis treści
13
Damian Bilski jako król Stefan Batory (zdj. Tomasz Woźny).
24
Niezwykłe bitwy i szarże husarii
Rozdział 1
O dominacji
polskiej sztuki wojennej nad niemiecką
(Lubieszów, 17 kwietnia 1577 r.)
Bitwa ta zasługuje na szczególną uwagę z dwóch powodów. Pierwszym jest dysproporcja sił (ok. sześciu, siedmiu zbrojnych wystawionych przez Gdańsk na jednego żołnierza królewskiego), pomimo której wojska Batorego pokonały przeciwnika. Drugim jest fakt, że doszło do konfrontacji dwóch odmiennych sztuk wojny: staropolskiej i niemieckiej. Interesujące jest zwłaszcza prześledzenie, w jaki sposób husaria rozbiła szyki lancknechtów, dysponujących długimi pikami.
Najgorsza z wojen Podwójna elekcja na tron polski w 1575 r. (cesarza Maksymiliana II Habsburga 12 grudnia 1575 r. i księcia Siedmiogrodu Stefana Batorego 15 grudnia 1575 r.) zakończyła się najgorszą z wojen – wojną domową. Potężny Gdańsk nie uznał królem wybranego przez część szlachty Batorego. W sporze o polski tron gdańszczanie opowiedzieli się za jego konkurentem – Maksymilianem II. Wynikało
O dominacji polskiej sztuki wojennej nad niemiecką
25
to z obietnic, jakie ten złożył miastu. Zgodnie z nimi Gdańsk miał uzyskać nowe przywileje, które pozwoliłyby mu przynajmniej po części odzyskać pozycję, jaką stracił za czasów panowania Zygmunta Augusta, kiedy to uchwalono tak zwane konstytucje Karnkowskiego, które istotnie ograniczały prawa tego miasta1. Elekcja nowego władcy była najlepszym momentem, by ugrać coś dla siebie. Ale żeby to zrobić, należało dysponować odpowiednią siłą. Gdańsk bez wątpienia ją posiadał! Najludniejszym, najbogatszym i najpotężniejszym miastem Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego był właśnie Gdańsk. Ponieważ spis podatkowy z 1577 r. objął 4080 domostw Głównego i Starego Miasta oraz Przedmieścia, zaludnienie Gdańska w tym czasie szacuje się na mniej więcej 40 tys. ludzi2. Był to więc duży ośrodek miejski, porównywalny ze stolicą Habsburgów hiszpańskich, Madrytem. Ten na początku lat 70. XVI w. miał 4 tys. domostw3. Co ciekawe, Gdańsk był w owym czasie większy od Wiednia, który jeszcze w roku 1600, wraz z przedmieściami, miał zaledwie 29 tys. ludzi. Podobnie, bo na niespełna 30 tys., szacowano zaludnienie Moskwy w 1580 r.4 Ustępował
Widok Gdańska przed wybuchem wojny. Źródło: Frans Hogenberg, Georg Braun, Civitates orbis terrarum (1573 r.).
26
Niezwykłe bitwy i szarże husarii
zaś, choć nieznacznie, czeskiej Pradze, której populację w drugiej połowie XVI w. szacuje się na około 50 tys. ludzi5. Podstawę zamożności mieszczan gdańskich stanowiła kontrola handlu wiślanego. Miasto było największym portem nad Bałtykiem. W latach 70. XVI w. aż co drugi kierujący się z Bałtyku na zachód statek wypłynął właśnie z Gdańska6. Czyli jedno miasto generowało taki sam ruch co wszystkie pozostałe porty bałtyckie. Znamy także wartość towarów, które przez Gdańsk przechodziły. W 1583 r. obliczono je na 6 mln 418 tys. grzywien pruskich, czyli równowartość 89 210 kg srebra7. Dla porównania podczas kampanii z 1577 r. cały skarb koronny zebrał ledwie 350 tys. zł8. To równowartość 8085 kg srebra, czyli 9 proc. wartości towa rów, które przewinęły się przez port gdański w 1583 r. Będąc tak zamożnym i ludnym miastem, a na dodatek uczestnicząc już w jednej elekcji polskiego króla, Gdańsk uznał, że ma prawo decydować o tym, kto zasiądzie na polskim troniea. Opowiedział się więc i wiernie trwał przy cesarzu Maksymilianie, choć cała szlachta stopniowo przeszła na stronę Batorego. 12 października 1576 r., nieoczekiwanie dla wszystkich, zmarł Maksymilian II. Nie było już drugiego elekta, który mógłby rościć pretensje do rządów w Rzeczypospolitej. Gdańsk pozostał sam na placu boju. W tej sytuacji włodarze miasta postanowili pójść na ustępstwa. Do Torunia przyjechali burmistrz Gdańska Konstanty Ferber, rajca Jerzy Rosenberg i syndyk Henryk Lembke. Pragnęli zgody z Batorym, lecz ten nie chciał już pokoju. Zamierzał ukarać trwających tak długo w oporze mieszczan i tym samym wzmocnić swój autorytet w kraju. Król Polski Stefan Batory zaostrzył warunki, na jakich skłonny był przyjąć miasto w swe łaski. Zażądał nie tylko bezwarunkowego uznania swojej władzy królewskiej, ale również zburzenia nowych fortyfikacji miejskich, wydania ośmiu ciężkich armat, oddania oddziałom królewskim Wisłoujścia, wysłania najętego przez gdańszczan wojska na wojnę z Moskwą. Te żądania zostały przez dumnych mieszczan odrzucone. Batory nie mógł dłużej tolerować takiego stanu rzeczy. Rozpoczęto regularną wojnę z Gdańskiem. Osiągnęła ona swój punkt kulminacyjny w bitwie pod Lubieszowem.
a
W elekcji 1575 r. obok Gdańska wzięły udział także inne polskie miasta. Były to: Kraków, Poznań, Warszawa, Sandomierz, Elbląg i Toruń.
O dominacji polskiej sztuki wojennej nad niemiecką
27
Przeciwnicy Armia królewska, dowodzona przez hetmana nadwornego koronnego i jednocześnie kasztelana gnieźnieńskiego Jana Zborowskiego, liczyła sobie etatowo 1350 kawalerii (w tym 1135 husarzy) oraz 730 piechoty – łącznie 2080 stawek żołdu. Po uwzględnieniu tak zwanych ślepych koni i porcji otrzymamy 1952 żołnierzy. Stany rzeczywiste mogły być jednak niższe, bo jednostki rzadko
Gdańska milicja była dobrze wyposażona w broń i uzbrojenie ochronne. Nic w tym dziwnego. Gdańsk był przecież najbogatszym miastem w Rzeczypospolitej. Łasicki i Bielski zanotowali, że żołnierze królewscy zdobyli 3500 zbroi, do tego olbrzymie ilości rusznic. Sami gdańszczanie twierdzili, że łącznie z wojskami zaciężnymi, 4700–5000 żołnierzy w ich armii nosiło zbroje. Piechurzy i kawalerzyści w zbrojach stanowili najwartościowszą część pospolitego ruszenia. Uzupełnieniem dla nich były rzesze gdańszczan nienoszących co prawda uzbrojenia ochronnego, lecz posiadających broń palną. Jednak o wartości wojska nie decyduje tylko jego wyposażenie. O wiele istotniejszym czynnikiem jest jakość materiału ludzkiego. A tutaj sprawa przedstawiała się znacznie gorzej. Brak doświadczenia bojowego i panikarstwo to cechy pospolitego ruszenia, których nie może zrekompensować nawet bardzo dobry stan techniczny armii. Doskonale zdawał sobie z tego sprawę Jan Zborowski, gdy w swej przedbitewnej mowie, skierowanej do własnych żołnierzy, wołał: Z rzemieślnikami, [...] i z kupcami, ludźmi nieumiejętnemi i niewprawnemi do boju, będziecie mieli do czynienia9. Tak też w istocie było. Trudno te masy mężczyzn, którzy na co dzień parali się miejskimi zajęciami, nazywać żołnierzami. Mieszczanie co prawda mieli jako takie obycie z bronią, o co dbały miejskie bractwa kurkowe, ale co innego strzelać na zawodach do kura, a co innego brać udział w prawdziwej walce.
28
Niezwykłe bitwy i szarże husarii
występowały do boju w pełnym składzie. Niestety, nieznana jest liczba wakatów w oddziałach. Żołnierze Zborowskiego dysponowali 2 działami i 27 hakownicami, a do obrony Tczewa skierowano 4 niewielkie działa. Armii tej towarzyszyła luźna czeladź, lecz jej liczbę trudno określić. Nie było jej chyba zbyt wiele, gdyż tabor wojsk królewskich jeszcze przed bitwą odesłano do Gniewa.9 10 Wojska gdańskie składały się z trzech komponentów. Pierwszym była milicja miejska, której liczebność źródła szacują na 8–10 tys. piechoty i 400 kawalerii.
Epitafium rodziny Oehmów z roku 1559. Uwagę zwraca modna w owym czasie zbroja z tzw. gąską na napierśniku. Jak podaje Włodzimierz Kwaśniewicz: Napierśnik tego typu zwężał się w kształt trójkąta zwieńczonego obłym, a czasami obwisłym zakończeniem10. Zbroja jest hecowana, czyli zdobiona techniką wytrawiania. Na ziemi położono tzw. szturmak. Ten rodzaj otwartego hełmu ukształtował się w okresie renesansu. Źródło: Bazylika Mariacka w Gdańsku (zdj. Radosław Sikora).
O dominacji polskiej sztuki wojennej nad niemiecką
29
Chorąży piechoty niemieckiej w 1577 r. Źródło: Ensemble de gravures de costumes d’Allemagne du XVIe siècle. Cyfrowe zbiory Bibliothèque nationale de France.
Można więc przyjąć, że niemal cała zdolna do noszenia broni męska populacja Gdańska wyruszyła przeciw wojsku królewskiemu. Drugim komponentem były zawodowe wojska, zaciągnięte ze szkatuły miejskiej w państwach niemieckich: 3100 piechoty i 400 kawalerii. Trzeci człon armii gdańskiej stanowiła piechota wysłana Wisłą na dwóch większych i dwóch mniejszych stateczkach. Popłynęło na nich 210 strzelców i zapewne drugie tyle pikinierów. Armia gdańszczan liczyła więc łącznie około 12–14 tys. ludzi, z czego jedynie 3500 lub (doliczając tych, którzy płynęli na statkach) 3700–3900 stanowili zawodowi żołnierze, a dysponowała 30 żelaznymi działkami przewożonymi na wozach, 5 działami i 2 moździerzami. Gdańszczanami komenderował doświadczony dowódca Hans Winckelbruch von Köln.
30
Niezwykłe bitwy i szarże husarii
Zmyślny plan bitwy Bitwa rozegrała się kilka kilometrów na zachód i południowy zachód od Tczewa. Przez tamte okolice przepływa Motława, której koryto otoczone było grzęzawiskami i bagnami. Armia królewska, rozłożona przed bitwą po wschodniej stronie Motławy (w pobliżu Rokitek), nie omieszkała obsadzić pobliskiego Tczewa piechotą (50 hajduków), której zadaniem była obrona miasta przed atakiem wojsk gdańskich. Tczew miał spore znaczenie, gdyż bronił przeprawy przez Wisłę, a jednocześnie kontrolował ruch statków po tej głównej arterii wodnej Korony, a poza tym znajdował się na tyłach armii królewskiej. Wojska gdańszczan zbliżyły się do żołnierzy Batorego od północy, oddzielone od nich bagnami Motławy i samą rzeką. W rejonie Tczewa istniały w tamtym czasie dwie przeprawy z mostkami, które umożliwiały przejście przez bagna i rzeczkę. Pierwsza znajdowała się przy trakcie koło Rokitek, to jest około 4 km na zachód od Tczewa. Druga była położona bardziej na południe, czyli pod Lubieszowem, między dwoma jeziorami (6 km na południowy zachód od Tczewa).
Niemiecki dowódca. Źródło: Abraham de Bruyn, Equitum descripcio, quomodo equestres copie, nostra hac aetate, in sua armatura, per cunttas, videlicet Europae, Asiae et Affrice, nationes in re militare sese habent nunc primum, Köln 1577.
31
Wódz gdańszczan, początkowo zaskoczony tym, że przeciwnik nie czmychnął na widok jego licznych wojsk, głęboko wierzył w zwycięstwo (obawiał się ponoć tylko tego, żeby żołnierze Batorego nie uciekli przedwcześnie z pola bitwy). Wiara ta wynikała z olbrzymiej przewagi liczebnej, którą mieszczanie tego najludniejszego miasta Rzeczypospolitej mieli nad wojskami królewskimi. Mimo jednak tak wielkiej pewności siebie Hans Winckelbruch von Köln nie zaniedbał niczego, co mogło mu pomóc w zwycięstwie. Plan bitwy, przygotowany przez tego doświadczonego wodza, rokował nadzieje na sukces. Zdając sobie sprawę z niewielkiej użyteczności milicji gdańskiej, postanowił użyć jej tylko do działań wiążących w okolicach przeprawy pod Rokitkami. Sam zaś na czele regularnego wojska chciał obejść szerokim łukiem pozycje żołnierzy królewskich i uderzyć na nich od południa, na skrzydło i tyły armii Batorego. Zamierzał zaatakować w momencie, gdy królewscy będą się ścierać z mieszczanami. W tym celu armia Gdańska rozdzieliła się w okolicach Miłobądza na dwa korpusy. Pierwszy, złożony z całego pieszego pospolitego ruszenia mieszczan i przydzielonych im 200 jeźdźców, skierował się na wzgórza wokół Dąbrówka i Zajączkowa. Drugi (3100 lancknechtów i 600 jazdy) ruszył ku przeprawie pod Lubieszowem.
Lubieszów w 1627 r. Widoczny na rysunku kościół istniał już w 1577 r. Źródło: Abraham van Booth, Journael van de Legatie in Jaren 1627 en 1628, Amsterdam 1632.
32
Niezwykłe bitwy i szarże husarii
Aby w szeregi wojsk królewskich wprowadzić dodatkowe zamieszanie w momencie dwustronnego ataku sił lądowych, do akcji miały wejść także siły, które Hans Winckelbruch wysłał Wisłą. Ich celem był Tczew, jednakże przeciwne wiatry zatrzymały gdańską flotę, której załoga nie zdążyła wejść do boju w wyznaczonym czasie.
Pierwsze starcia Bitwa zaczęła się, jak twierdzi źródło, „troszkę przed południem”11 w okolicy przeprawy pod Rokitkami, czyli na zachodnim brzegu Motławy. Stojące tam pospolite ruszenie gdańszczan poczynało sobie jednak dość niemrawo. Początkowo mieszczanie próbowali wiązać jazdę królewską, ostrzeliwując ją z dział i ręcznej broni palnej. Paprocki opisuje to następująco: Wszakoż Niemcy używali fortelu swego / niechcąc naszym dać statecznego potkania [nie chcąc wystąpić do walnej rozprawy] / tylko ich na strzelbę nawodzić chcieli / owa ich husarze kopijami dosięgąć nie mogli12. Po nieudanych próbach zaatakowania przez husarię piechoty, chronionej owym „fortelem”a, Zborowski nakazał wsadzić kilkudziesięciu hajduków na podjezdki i zmieszać ich z husarią. Po krótkiej wymianie ognia, zranieniu i zabiciu kilku mieszczan i rajtarów pospolitacy przyjęli już zupełnie bierną postawę. Według Bielskiego wyglądało to następująco: […] lecz Niemcy nie nacierali barzo na nasze [wojska], chcąc ich przywieść na działa; postrzegł tego Zborowski i wnetże, wsadziwszy na koń kilkadziesiąt hajduków z długiemi rusznicami, zakrył je między kopijniki, także ich przedsię
a
O pojęciu „fortel” obszernie we Wstępie.
O dominacji polskiej sztuki wojennej nad niemiecką
33
Mapa bitwy pod Lubieszowem 17 kwietnia 1577 r. Pierwsze walki (rys. Marcin Sobiech).
34
Niezwykłe bitwy i szarże husarii
kilku z rusznic ubili. Jan z Kolna [Hans Winckelbruch von Köln], hetman gdański, widząc nasze [wojska], że są na tem, aby mu bitwę dali, uczynił płot przed swymi [wojskami] z dylów, które na to wiózł […]13. Jak widać, pospolitacy byli zaopatrzeni w dyle, czyli żerdzie, drągi bądź zaostrzone obustronnie słupki, z których w odpowiednim momencie ustawiono płot (ostrokół). Dyle te mogły wcześniej służyć pospolitakom jako przenośna osłona przed szarżami jazdy polskiej. I właśnie to był ów fortel, o którym pisał Paprocki. Zaostrzone obustronnie słupki, wbijane w ziemię w momencie rozpoczęcia natarcia przez husarię, skierowane ostrzami w stronę jazdy, stanowiły wystarczającą ochronę dla gdańskiej piechoty. Piechurzy nie musieli podtrzymywać owych dyli rękami. Wbite w ziemię, były wystarczająco mocno osadzone, aby jazda nie mogła ich zbyt łatwo roztrącić. Pospolitacy odsuwali się od tak stworzonego ostrokołu kilka kroków wstecz, aby nie mogły ich dosięgnąć kopie husarskie. Cofali się na bezpieczną odległość, a nacierającą jazdę witali salwami z broni palnej. Ta taktyka okazała się skuteczna i powstrzymała ataki nielicznej husarii. Skąd wiadomo, że nielicznej? Wszystkie relacje opisują toczone tutaj walki jako harce, czyli drobne potyczki między wydzielonymi siłami obu stron. Wiadomo, że brali w nich udział wybrani jeźdźcy z roty Zborowskiego, którzy posiłkowali harcujących wcześniej kawalerzystów. Wątpić więc należy, by w te starcia było zaangażowanych więcej niż kilkudziesięciu jeźdźców wojsk królewskich. Nawet po ich wsparciu przez kilkudziesięciu hajduków liczba żołnierzy, jaką Zborowski wydzielił do walk po zachodniej stronie Motławy, nie przekraczała 200. Siły główne trzymał hetman po wschodniej stronie rzeczki i bagien. To tutaj bowiem: Zborowski, usadowiwszy się w dobrem miejscu, ponad bagnami, zajął wąskie drogi i przechód im [gdańszczanom] tamować postanowił14. Przeprawę pod Rokitkami, owo wąskie gardło, które prowadziło do znajdujących się po wschodniej stronie Motławy wojsk królewskich, obsadził Zborowski wszystkimi działami i hakownicami, którymi w tej chwili dysponował (2 działka i 27 hakownic).15
O dominacji polskiej sztuki wojennej nad niemiecką
35