Skip to main content

Rzecz

Page 1

NATALIA HATALSKA

WYDAWNICTWO ZNAK KRAKÓW 2026


Projekt okładki Łukasz Dziedzic Zdjęcie autorki na czwartej stronie okładki Renata Dąbrowska Redaktorka inicjująca Dorota Gruszka Redaktorka prowadząca Justyna Tomska Opieka redakcyjna Anna Szulczyńska Promotorka Karina Caban Korekta Katarzyna Onderka Indeks pojęć (według koncepcji autorki) oraz indeks nazwisk Artur Czesak Opracowanie typograficzne i łamanie Dariusz Ziach © Copyright by Natalia Hatalska © Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2026 ISBN 978-83-8367-219-9

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2026. Printed in EU


WSTĘP

W 2014 roku Max Tegmark, znany amerykański fizyk i kosmolog, profesor MIT, oglądał film wideo, na którym system AI2 stworzony przez firmę DeepMind uczył się grać w gry komputerowe. A mówiąc dokładniej – uczył się grać w grę Breakout. Gra ta, która była spektakularnym sukcesem komercyjnym firmy Atari w latach siedemdziesiątych, polegała na tym, żeby za pomocą paletki odbijać piłkę od ceglanej ściany w taki sposób, 2

Dwie rzeczy. Po pierwsze, konsekwentnie w całej książce na określenie sztucznej inteligencji używam angielskiego skrótu AI (artificial intelligence), który powszechnie używany jest na świecie. Polski skrót SI (sztuczna inteligencja) nie przyjął się, używany jest w Polsce rzadko i brzmi dla mnie nienaturalnie. Po drugie, w kontekście sztucznej inteligencji ludzie używają po prostu określenia AI, nie różnicują go ze względu na system. W rzeczywistości tych systemów jest bardzo wiele i znacząco różnią się one między sobą. Na przykład ChatGPT, system sterujący samochodem autonomicznym i AlphaGo to trzy zupełnie różne rodzaje AI; każdy z nich zbudowany jest w inny sposób i każdy posiada inne zdolności. W tej książce, mówiąc o AI, mam na myśli przede wszystkim duże modele językowe, bo to właśnie one są dziś najpowszechniej używane przez społeczeństwo, choć oczywiście piszę też o innych systemach.

9 Wstęp


by zniszczyć wszystkie cegły, a jednocześnie nie pozwolić, żeby piłka spadła. System miał grać w grę zgodnie z jej założeniami, ale – co ważne – nie otrzymał na początku żadnych instrukcji ani informacji. Nie tylko nie wiedział, jaki jest cel gry, ale nie rozumiał też, czym jest piłka, ściana, cegła czy paletka. Dostał tylko jedno zadanie: zdobyć jak najwięcej punktów. Na filmie3 wyraźnie widać, że przez pierwsze dziesięć minut AI gra koszmarnie – chaotycznie porusza paletką i ani razu nie trafia w piłkę. Potem wygląda, jakby zaczyna­ ła rozumieć, że warto kierować paletkę w stronę piłki, następnie zaczyna ją odbijać, a po czterech godzinach opracowuje strategię, której nie znali nawet twórcy algorytmu. Konsekwentnie celuje piłką w górny lewy narożnik, wydrążając tym samym w ceglanym murze tunel, dzięki czemu piłka odbija się od tylnej ściany i wielokrotnie uderza w ceg­ ły. W efekcie system błyskawicznie zaczyna maksymalizować swój wynik. W książce Życie 3.0 Max Tegmark pisze wprost, że w tym momencie „szczęka mu opadła”, i dodaje: „Była w tym jakaś ludzka cecha, co mnie trochę zaniepokoiło [podkreślenie moje – NH], oglądałem AI, która miała swój cel i uczyła się coraz lepiej go osiągać, a ostatecznie uzyskiwać lepsze wyniki niż jej twórcy”4. Dlaczego Max Tegmark poczuł niepokój, obserwując, jak system AI opracował unikalny sposób zdobywania punktów? Czy tylko dlatego, że jego zachowanie Film ten jest ciągle dostępny na YouTube i można go łatwo znaleźć, wpisując w wyszukiwarkę Google’a hasło „AI learns to play Break­out”. 4 Max Tegmark, Życie 3.0. Człowiek w erze sztucznej inteligencji, tłum. Tomasz Krzysztoń, Prószyński i S-ka, Warszawa 2019, s. 114. 3

10 Wstęp


wskazywało na „jakąś ludzką cechę”? Tegmark wyjaśnia to kilka akapitów dalej – choć nie wprost. Pisze mianowicie, że „umiejętność rozwiązywania trudnych problemów” traktował dotychczas jako coś, co budowało jego samoocenę: „Gdy wymieniałem cechy przyczyniające się do mojego poczucia wartości jako człowieka, miałem na myśli także zdolność radzenia sobie z szerokim wachlarzem nierozwiązanych zagadnień”5. Kiedy przeczytałam ten fragment, jego niepokój wydał mi się bardzo bliski. Technologia AI nie jest niczym nowym. Pracujemy nad nią od lat pięćdziesiątych XX wieku. Powstało na jej temat wiele artykułów, książek i filmów, przeprowadzono wiele-wiele badań. A jednak nigdy wcześniej jakoś szczególnie mnie nie niepokoiła – ani wtedy, gdy przeliczała takie zbiory danych, których żaden człowiek nie był w stanie ogarnąć, ani wtedy, gdy zaczęła wygrywać w szachy, ani wtedy, gdy nauczyła się rozpoznawać obrazy lepiej niż ludzie. AI zaniepokoiła mnie dopiero wówczas, gdy zaczęła mówić, pisać, formułować myśli, zadawać pytania i szukać na nie odpowiedzi – bo uderzyła w coś, co do tej pory było moją kompetencją. Czymś, co mnie definiowało.

Rewolucja egzystencjalna W swoim życiu przeżyłam dwie duże rewolucje technologiczne – najpierw pojawienie się internetu, potem urządzeń mobilnych. Teraz jestem świadkiem, a w zasadzie 5

Ibidem.

11 Wstęp


uczestniczką, trzeciej – rewolucji AI. I ta rewolucja jest zupełnie inna. Nie chodzi mi jednak o to, że jej skala, stopień skomplikowania czy prędkość, z jaką następuje, są nieporównywalne z czymkolwiek innym wcześniej. W przypadku dwóch pierwszych rewolucji miałam poczucie, że – mimo zagrożeń, które ze sobą niosły – jednak mnie one umacniają; dają mi nowe narzędzia, a z nimi nowe możliwości. Owszem, skłaniały mnie one do pytań o zdolność dokonywania właściwych wyborów, o niezależność w świecie kontrolowanym przez spółki technologiczne, o przyszłość demokracji, relacji międzyludzkich i społeczeństwa6. Ale żadna z nich nie skłoniła mnie nigdy do zadania sobie pytania o sens mojego istnienia, do pytania o to, kim jestem. W pewnym sensie uświadomił mi to proces pisania tej książki. Podobnie jak swoją poprzednią książkę, tę też pisałam przez kilka lat. Była to jednak zupełnie inna droga. Wiek paradoksów pisałam powoli, z namysłem, sprzyjała temu też pandemia COVID-19, w trakcie której świat naprawdę zwolnił. Nie miałam żadnych wątpli­ wości, wiedziałam, co chcę napisać, i zwyczajnie cieszyłam się tym doświadczeniem. Teraz było inaczej. Książkę, którą trzymają Państwo w rękach, pisałam, porzucałam i znów do niej wracałam. Miałam wiele momentów zwątpienia. Przez dłuższy czas zastanawiałam się na przykład, czy w ogóle jest sens pisać książkę w świecie, w którym wcale nie musi pisać jej człowiek; w świecie, w którym 6

12 Wstęp

Na te pytania szukałam odpowiedzi w swojej pierwszej książce poświęconej technologii: Wiek paradoksów. Czy technologia nas ocali?, Wydawnictwo Znak, Kraków 2021.


AI generuje ogromną liczbę słów w ułamkach sekund. Wielokrotnie towarzyszyło mi (zresztą ciągle towarzyszy) poczucie, że piszę za wolno. I rosła we mnie frustracja, że mam ograniczenia – biologiczne i fizyczne – że nie mogę pisać w takim tempie jak sztuczna inteligencja. Owszem, przelewam myśli na papier bardzo szybko, ale te myśli to chaos, strumień świadomości – stąd też najwięcej czasu spędzam później na redakcji. Godziny zajmuje mi upewnianie się, że zapisałam dokładnie to, co chcę powiedzieć, że precyzyjnie wyraziłam swoją myśl. Z tego też powodu jestem w stanie napisać maksymalnie trzy tysiące pięćset znaków dziennie, przy czym dzień oznacza sześć godzin intensywnej pracy umysłowej. AI pisze trzy tysiące pięćset znaków w niespełna trzy minuty 7 i może pracować bez przerwy! Oczywiście, teksty generowane przez AI nie mają szczególnej głębi ani indywidualnej perspektywy; nie można w nich znaleźć żadnych intymnych, poruszających szczegółów, bo te płyną wyłącznie z osobistego doświadczenia, którego AI (jeszcze) nie ma; teksty te nie są też zbyt oryginalne językowo8. To wynik testu, który przeprowadziłam w październiku 2026 roku na modelu Claude Opus 5.5. Zadanie brzmiało: „Napisz tekst na trzy tysiące pięćset znaków dotyczący tego, że AI przewyższa człowieka. Ma to być przemyślany, sensowny tekst, oparty na źródłach i nieobrażający ludzi”. W niespełna trzy minuty Claude znalazł odpowiednie badania, zweryfikował dane, napisał tekst i naniósł poprawki. 8 Teksty pisane przez AI mają charakterystyczną konstrukcję. Duże modele językowe szczególnie „upodobały” sobie schemat: „To nie X, to Y”, i stosują go w milionach wersji, na przykład: „To nie brak dobrej woli. To brak konkretnego planu”; „To nie przyszłość. To teraźniejszość, która dzieje się szybciej, niż sądzisz”; „To nie odpowiedź. To początek nowego pytania”. Nadużywają też tak zwanych

7

13 Wstęp


Nie zmienia to jednak faktu, że są sensowne, poprawne i dobrze zredagowane. Na tyle sensowne i poprawne, że dziś ogromna część ludzi, zamiast pisać samodzielnie, oddaje to zadanie sztucznej inteligencji, a następnie te syntetyczne treści publikuje jako własne. Jaka jest zatem – i czy w ogóle jest – wartość w tym, że dany tekst napisał człowiek? W tych momentach zwątpienia wracała do mnie jednak myśl Bessela van der Kolka, znanego amerykańskiego psychiatry, że jednym z najskuteczniejszych sposobów, za pomocą których człowiek może dotrzeć do siebie, do swojego wewnętrznego świata, jest pisanie. Van der Kolk twierdzi, że bardzo trudno nam wyrażać siebie za

14 Wstęp

wymienianek, czyli zestawów trzech wyrazów – w różnych układach: czasowniki, przymiotniki, rzeczowniki – określających w zasadzie to samo. Przykładowo: „Świat staje się coraz bardziej złożony, nieprzewidywalny i dynamiczny” albo: „Potrzebujemy odwagi, zaufania i współpracy”, albo: „Wiek to kapitał. Decyzyjność. Mądrość”. Zresztą takie jednowyrazowe zdania, które mają sugerować głębokość przemyśleń, to również jedna z cech stylu AI. Oczywiście ludzie zaczęli ten styl rozpoznawać, więc firmy trenują dziś modele tak, żeby takich konstrukcji nie używały. We wrześniu 2026 wyciekła instrukcja systemowa Codex Desktop, narzędzia OpenAI opartego na modelu GPT- 6 -Sol, w której wprost napisane jest: „Unikaj używania słów lub fraz kojarzonych z AI slop [z ang.: pomyje, odpady – okreś­ lenie stosowane na niskiej jakości treści generowane w ogromnych ilościach i zalewające internet – przyp. NH], takich jak Bottom Line / Significance / Perspective w podsumowaniach, delve, foster, leverage, it’s worth noting, importantly, Question? Answer, This isn’t about X. It’s about Y, genuinely. Unikaj złożonych przymiotników łączonych myślnikiem [chodzi tu na przykład o takie określenia, jak AI-powered, forward-thinking, human-centered – przyp. NH]”. Źródło: https://github. com/elder-plinius/CL4R1T4S/blob/main/OPENAI/Codex_Desktop/ GPT- 6 -Sol_Prompts.txt (dostęp: 26 września 2026).


pomocą wypowiadanych na głos słów; że tak naprawdę możemy dowiedzieć się, kim jesteśmy, właśnie pisząc. „Pisanie to co innego. (…) możesz odnaleźć rzeczy, których byś się nawet nie spodziewał. Możesz wejść w stan podobny do transu, w którym twoje pióro (albo klawiatura komputerowa) wydobywa na powierzchnię wszystko, co buzowało w głębi”9. Potrzeba mi było rewolucji AI, by zrozumieć, że pisanie jest częścią mnie; że to proces, który porządkuje moje myśli. Mówiąc inaczej, potrzebuję pisać, żeby móc myśleć w ustrukturyzowany sposób. Dlatego też to, co zapisuję, bywa lepsze od tego, co mówię – bo jest bardziej przemyślane. Wraz z nadejściem AI zrozumiałam, że jeśli przestanę samodzielnie pisać, przestanę również samodzielnie myśleć. Rewolucja AI jest więc dziś nie tylko rewolucją technologiczną, ale przede wszystkim rewolucją egzystencjalną. Jak zwykle celnie ujął to w jednym ze swoich wywiadów Kevin Kelly: „AI funkcjonuje tak blisko naszego wewnętrznego ja, że czeka nas kryzys tożsamości trwający całe stulecie”10.

Co to znaczy być człowiekiem? Po raz pierwszy rewolucja technologiczna postawiła mnie (nas?) przed pytaniem: co to znaczy być człowiekiem? To pytanie, dokładnie w tej formie, zapisałam w notatkach Dr Bessel van der Kolk, Strach ucieleśniony. Mózg, umysł i ciało w terapii traumy, tłum. Małgorzata Załoga, Czarna Owca, Warszawa 2023, s. 312. 10 Źródło: https://www.noahpinion.blog/p/interview-kevin-kelly-editor-author (dostęp: 28 maja 2025). 9

15 Wstęp


16 Wstęp

kilkanaście razy. I nie zliczę, ile razy w innych wersjach: po co jest człowiek? Jaka jest nasza rola? Jak odnaleźć swoje miejsce w rzeczywistości zdominowanej przez maszyny? Co mogę robić, jeśli sztuczna inteligencja potrafi wszystko to, co potrafię ja? Czy jest jeszcze coś, co świadczy o moim człowieczeństwie? Coś, co wciąż odróżnia mnie od AI? Z rzeczy, które wypisałam sobie jako charakterystyczne dla człowieka, wykreślałam po kolei język, pamięć, intuicję, poczucie humoru. Na liście wciąż jeszcze (choć trudno powiedzieć jak długo) zostały sny, emocje oraz ciało, a dokładnie związane z nim doznania, w tym zdolność do odczuwania przyjemności i bólu. Równolegle w mojej głowie pojawiły się pytania o drugą stronę. Czy sztuczna inteligencja może mieć cel? Albo świadomość? Po czym poznam, że ją ma? Czy w przyszłości wciąż pozostanie tylko narzędziem, czy stanie się formą życia, nowym gatunkiem? Dlaczego pytania o świadomość maszyn tak bardzo nas irytują? A jeśli AI przekroczy kiedyś nasze możliwości – to realny scenariusz – czy przejmie wtedy nad nami kontrolę? A może zdołamy tę kontrolę utrzymać? Z czasem zrozumiałam, że zadając pytania o AI, wciąż pytam o nas samych. To trochę tak, jakby sztuczna inteligencja była soczewką, przez którą możemy lepiej zobaczyć i zrozumieć siebie. Oczywiście historia to zweryfikuje, ale myślę, że jesteśmy dziś świadkami jednej z największych transformacji cywilizacyjnych w dziejach ludzkości. Znaleźliśmy się w miejscu, z którego nie ma już odwrotu – tak jak nie było go po upowszech­nieniu pisma, elektryczności czy internetu. AI jest kolejnym


takim przełomem. Staje się nieodłączną częścią naszego życia, elementem, bez którego nie będziemy umieli funkcjonować. Jej wpływ nie ogranicza się jednak do narzędzi, z których korzystamy. Sztuczna inteligencja zmienia także nasz sposób myślenia, język, którym się posługujemy, nasze samopostrzeganie i naszą rolę w świecie. Zmienia nas. Wbrew pozorom Rzecz nie jest jednak kolejną książką o sztucznej inteligencji. To przede wszystkim książka o człowieku. To również książka o postępującej zamianie miejsc. O tym, jak AI zwiększa swoje kompetencje, a człowiek swoje oddaje, zwłaszcza w obszarze intelektualnym. O tym, jak AI zmierza w kierunku fizycznego świata i uzyskania ciała, a człowiek coraz bardziej w kierunku cyfryzacji siebie i własnego życia. To opowieść o dwóch przeciwstawnych dążeniach – ludzi i maszyn. Wreszcie o tym, jak to, co było rzeczą, zyskuje ludzkie cechy, i o tym, jak człowiek ulega uprzedmiotowieniu. Natalia Hatalska Gdańsk, 2026


SPIS TREŚCI

PROLOG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7

WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

9

1. CELE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

19

2. SPRAWCZOŚĆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 3. ZACHOWANIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 4. CIAŁO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 5. ZAMIANA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 EPILOG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 O WSPÓŁPRACY Z AI PODCZAS PISANIA TEJ KSIĄŻKI . . . . . . . . . . 319 PODZIĘKOWANIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 INDEKS NAZWISK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 INDEKS POJĘĆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Rzecz by SIW Znak - Issuu