(fragment książki)
o b r a z a
c e n z u r z e
Cena detal. 44,90 zł
o
J.M. Coetzee, jeden z najważniejszych współczesnych prozaików, laureat Nagrody Nobla i dwukrotny zdobywca Nagrody Bookera, jest także wykładowcą na University of Cape Town i autorem esejów.
e s e j e
W intrygującej teorii Coetzee’ego cenzura wyrasta z paranoicznej mentalności klasy dominującej, Kościoła bądź państwa, która ze strachu przed poczuciem utraty kontroli ucisza głos artysty. W dwunastu esejach pojawia się kwestia cenzury w różnych kontekstach – sztuki, literatury, polityki, ale i moralności. Przestrzeń, w jakiej porusza się Coetzee, jest wielowymiarowa: od pornografii i reklamy, przez pojęcie normy po oficjalne przekazy i zakodowane komunikaty, od Osipa Mandelsztama i Stalina po Aleksandra Sołżenicyna czy Zbigniewa Herberta.
j.m. coetzee o b r a z a
coetzee
j.m. coetzee
Niepożądane obiekty, o których traktuje ta książka, to w przeważającej mierze wytwory pisarzy. Zajmują mnie nie tyle powody, dla których w każdym przypadku są niepożądane, ile raczej reakcje ich twórców na zainteresowanie cenzora. W przypadkach skrajnych (Osip Mandelsztam, któremu rozkazano napisać odę ku czci Stalina, Breyten Breytenbach piszący wiersze pod okiem i dla oczu swych więziennych strażników) cenzor wisi nad pisarzem i nie da się go zignorować. Jednak w większości przypadków zapasy z cenzorem mają charakter bardziej prywatny, a stawką jest powstrzymanie niechcianego cenzorskiego czytelnika przed wkroczeniem w wewnętrzne twórcze życie pisarza.
eseje o cenzurze
ISBN 978-83-240-1853-6
9 788324 018536 >
Coetzee_Obraza_okladka.indd 1
2011-09-15 13:53:21
j.m. coetzee obraza eseje o cenzurze
przekład marek król
wydawnictwo znak kraków 2011
Spis treści
Przedmowa i podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Obrażanie się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Wynurzanie się z cenzury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Kochanek Lady Chatterley: skaza pornograficzności . . . . . . . . 4. Szkodliwość pornografii: Catharine MacKinnon . . . . . . . . . . . 5. Erazm: szaleństwo i rywalizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Osip Mandelsztam i oda do Stalina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Cenzura i polemika: Sołżenicyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Zbigniew Herbert i figura cenzora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Myślenie apartheidem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Dzieło cenzora: cenzura w Afryce Południowej . . . . . . . . . . . . 11. Polityka niezgody: André Brink . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Breyten Breytenbach i czytelnik w lustrze . . . . . . . . . . . . . . . .
7 13 63 83 101 133 163 181 225 247 277 303 317
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
Rozdział ósmy Zbigniew Herbert i figura cenzora
W odpowiedzi na naciski podczas Zjazdu Pisarzy Sowieckich w 1934 roku, by przyjąć realizm socjalistyczny, Izaak Babel oznajmił, że woli „gatunek literacki milczenie”1. Jako forma oporu wobec nakazu gatunek milczenie był uparcie uprawiany przez garść czołowych pisarzy rosyjskich. Ich milczenie, które interpretowano jako odmowę podporządkowania sztuki wymaganiom państwa, miało trwały moralny, a nawet polityczny oddźwięk. Do śmierci Stalina w 1953 roku i kilka lat po niej wobec pisarzy w Związku Sowieckim i państwach satelickich stosowano coś, co Stanisław Barańczak nazywa „skomplikowanym systemem zastraszania, przynęt, kłamstw i sofistycznych usprawiedliwień”2. Po 1956 roku zmniejszył się w tej mieszance udział elementu otwartego zastraszania. Na temat węgierskiej odmiany tej nowej, bardziej manipulującej cenzury, która się wtedy pojawiła, Miklos Haraszti napisał: Tradycyjna cenzura zakłada istnienie koniecznego antagonizmu między twórcami i cenzorami. Nowa dąży do jego zniesienia. Artysta i cenzor – dwie twarze oficjalnej kultury – razem pieczołowicie i radośnie uprawiają ogrody sztuki. 1 2
Hayward Max, Writers in Russia 1917–78, s. 136. The Gag and the Word, s. 58. 225
Obraza, eseje o cenzurze
Rozbrojenie żelaznej pięści nie oznaczało zatem osłabienia kontroli. Przeciwnie, twierdzi Haraszti, poprzez internalizację funkcji cenzorskiej poszczególni pisarze byli włączani do systemu. Współpracując z nadzorującym go cenzorem, pisarz stawał się w pewnym sensie prototypem „nowej jednostki”, którą pragnął stworzyć komunizm3. W Polsce cenzura przechodziła własne fazy ochłodzenia i odwilży, niekiedy podążając za przykładem Związku Sowieckiego, a niekiedy reagując na rozwój wydarzeń w samej Polsce. W latach siedemdziesiątych kontrola była szczególnie ścisła, a cenzura dokonywała około dziesięciu tysięcy interwencji rocznie. W 1977 roku doszło do ujawnienia, w jakim stopniu kontrolowano nie tylko życie kulturalne, ale i codzienny przepływ informacji. Jeden z pracowników aparatu cenzury wywiózł za granicę zbiór ministerialnych dyrektyw. Z tych dokumentów – opublikowanych później jako Czarna księga cenzury – wynikało jasno, że nieaprobowane przez reżym postacie życia kulturalnego były traktowane wedle ściśle określonych reguł. W skrajnych przypadkach – takich jak filozof Leszek Kołakowski – zakazane było nawet wymienianie nazwiska danej osoby, nie mówiąc już o pozytywnym komentarzu na temat jej twórczości. Drugą kategorię – do której należeli Czesław Miłosz i Aleksander Wat – stanowili ci, o których wzmianka wymagała każdorazowej aprobaty ministerstwa. W popularnych mediach (telewizja, radio, prasa) zakaz był całkowity. Trzecia, luźniejsza kategoria to ci, którzy mogli być wspominani w wydawnictwach naukowych. W 1976 roku na czarnej liście znalazł się Zbigniew Herbert wraz z trzydziestoma sześcioma innymi intelektualistami, którzy zaprotestowali przeciwko zmianom w konstytucji. Jego nazwiska nie można było wymieniać bez aprobaty centrali4. 3
Haraszti, s. 7, 97. Schöpflin, s. 52–54; The Black Book of Polish Censorship, s. 8, 382–386; [Przypis Coetzee’ego odnosi się do komentarzy dodanych w wydaniu 4
226
Zbigniew Herbert i figura cenzora
Samo istnienie aparatu cenzury traktowano jako informację zastrzeżoną. Instrukcje z Czarnej księgi cenzury były przeznaczone jedynie dla oczu cenzora. „Nie mogą być nikomu ujawniane i podawane jako powód ingerencji cenzorskiej”5. Z chwilą gdy treść Czarnej księgi cenzury stała się publicznie znana, cenzura stała się palącą kwestią polityczną. Jej rozluźnienie znalazło się na liście postulatów strajkujących w Gdańsku w 1980 roku6. W okresie panowania systemu cenzury stanowiła ona element zawodowego, ale i psychicznego życia pisarza. Jej działania były dodatkowo komplikowane przez relacje pomiędzy pisarzami a innymi intelektualistami, którzy z różnych powodów, niekiedy niskich, a niekiedy mniej niskich, stawali się częścią aparatu. Relacje z cenzorami, wewnętrznymi i zewnętrznymi, nie tylko absorbowały polską literaturę, lecz były jej stałym, nawet jeśli zawoalowanym tematem. Barańczak pisze: Autor robił przedstawienie przed cenzorem, udając, że tak naprawdę chciał napisać powieść o Borgiach; jednocześnie puszczał oko do czytelnika, udając, że w rzeczywistości napisał powieść o stalinizmie. Czytelnik też puszczał oko, udając, że zrozumiał aluzję, a cenzor robił to samo, udając, że jej nie zauważył7.
Ostatecznie jednak, konkluduje Barańczak, ta siatka wzajemnych oszustw, w tym oszukiwanie samego siebie, owocowała „jałową” literaturą. Ten osąd potwierdza powieściopisarz anglojęzycznym, których nie ma w wydaniach polskich; por. Strzyżewski, Czarna Księga Cenzury PRL, London: Aneks, 1977 (przyp. tłum.)]. Na temat dziejów cenzury w Polsce pomiędzy rokiem 1949 a początkiem lat osiemdziesiątych zob.: Barańczak, Poland: Literature and Censorship, s. 173–183; Pszenicki, Polish Publishing, 1980–81, s. 8–11; Pszenicki, Freedom of Expression in Jaruzelski’s Poland, s. 19–24. 5 Cyt. za: The Black Book of Polish Censorship, s 8. 6 Barańczak, My Ten Uncensorable Years, s. 113–114. 7 Tenże, Poems and Tanks, s. 53. 227
Obraza, eseje o cenzurze
Tadeusz Konwicki. Cenzura rzeczywiście mogła „mobilizować pisarza do wynajdywania sposobów na jej ominięcie, [zmuszając] go, by sięgnął po metafory podnoszące poziom artystyczny utworu”8. Jednak z czasem konwencjonalizowały się nawet najsubtelniejsze formy zrodzone w grach z cenzorem. „Tajemny język staje się publiczny i cenzor jego też zabrania używać. Więc wynajduje się formy nowe, jeszcze bardziej subtelne. I tak to idzie: literatura staje się coraz bardziej mętna, aż w końcu znikają z niej wszelkie ślady życia”9. Uprawiana przez pisarzy i intelektualistów gra spisków, patrzenia przez palce i wzajemnego oszukiwania nie ograniczała się do sfery tekstu, lecz przenosiła na życie kulturalne, gdzie rozwijała własną dynamikę i przynosiła niespodziewane rezultaty. „Ten sam system, który ustanowiono po to, by propagować sztukę socjalistyczną – pisze Jeffrey Goldfarb – [promował] nieoczekiwane krytyczne życie kulturalne. Walka ze sztywnymi wydawcami, cenzorami, oficjelami [prowadziła] do wyobcowania artystów, tak więc sam system produkował »kulturalnych dysydentów«”10. Kiedy komuniści przejęli władzę w Polsce, Zbigniew Herbert miał dwadzieścia cztery lata. Gdy stało się jasne – a stało się to jasne wkrótce potem – że partia oczekuje od pisarzy, aby byli, mówiąc słowami Stalina, „inżynierami ludzkich dusz”, Herbert wystąpił ze związku pisarzy i pogrążył się w milczeniu. Herbert tak mówił o stalinowskich represjach – czy, zgodnie z brzmieniem formuły rewizjonistycznej, „o okresie błędów i wypaczeń”: „uważałem, że to będzie trwało do końca mego życia. Absolutnie byłem tego pewien (…). Wobec tego należało wyemigrować wewnętrznie (…). Kiedy byłem jeszcze w związku literatów i przychodziła weryfikacja, to sobie mówiłem: nie 8
Konwicki, s. 30. Tenże, cyt. za: Goldfarb, s. 90. 10 Tamże, s. 90. 9
228
Zbigniew Herbert i figura cenzora
napiszę żadnego tekstu »po linii«, najzwyczajniej nie napiszę”. Nie łączył z tą odmową żadnych heroicznych motywacji. „Czy kogoś, kto nie ma pociągu do kobiet, można nazwać ascetą? (…) Czy to jest cnota, czy to jest kalectwo?”11. Pierwszy tom wierszy Herberta został wydany w 1956 roku. Kiedy poeta stał się znany i ceniony, mógł wyjeżdżać za granicę. W okresie pomiędzy 1965 a 1971 rokiem, a także w trudnych latach 1976–1980 mieszkał poza Polską. W latach siedemdziesiątych jego literacka renoma była już na tyle ugruntowana, że wciągnięcie go w ojczyźnie na czarną listę nie mogło mu zaszkodzić. Jego relacje z cenzorami były więc pod pewnymi względami nietypowe. Niemniej jednak pisanie pod rządami cenzury w języku, którym mówi się wyłącznie w jednym kraju, to sytuacja jakościowo odmienna od pisania w światowym języku na wolnym rynku. Urząd cenzury wytwarza pole siłowe oddziałujące na wszystkich, którzy pracują w pobliżu, niezależnie od tego, jak bardzo usiłują je ignorować. Poszczególne przypadki różnią się od siebie jedynie sposobem odczuwania owych sił i ich wewnętrznego przekształcania. Jest jeszcze jeden wymiar. Dzieło powstałe pod działaniem cenzury charakteryzuje się innym sposobem istnienia od dzieła powstałego w warunkach braku ograniczeń. W pierwszym przypadku wydanie staje się aktem o odmiennym, większym ciężarze społecznym, natomiast odczytywanie jest bardziej złożone, cechuje się większą podejrzliwością i jest być może bardziej uważne. Niezależnie od tego, jak bardzo Herbert starałby się zignorować cenzurę lub od niej odciąć, jego wiersze nie mogą się wyizolować z otoczenia, w którym mają być odczytywane. To właśnie w kontekście tego kompleksu sił, wewnętrznych i zewnętrznych, sięgam po wiersze Herberta. Odczytuję je w mniejszym stopniu jako reakcje na cenzurę w Polsce, która 11
Cyt. za: Trznadel, s. 141–142. Na temat kariery Herberta zob. też Alvarez, s. 163–171; Oramus, Szmidt, s. 8–12; Pirie, s. 135–159. 229
Obraza, eseje o cenzurze
ze swej strony także reagowała na szczególne momenty w powojennej historii kraju i je ucieleśniała, a raczej jako przykłady generalnego problemu pisania w reżymie cenzury. Zacznę od wiersza, który zdecydowanie sprawia wrażenie antysowieckiego tekstu ubranego w alegorię mającą zwieść tępego cenzora. Dramatyczna sytuacja w wierszu Do Marka Aurelego jest znana Herbertowi z autopsji. Podmiot mówiący, oczekujący na inwazję barbarzyńców przedstawiciel ginącego porządku („to lęk odwieczny ciemny lęk/o kruchy ludzki ląd…”), zwraca się do Marka Aureliusza słowami „i ponad ciemność podaj rękę”12. Wiersz mówi o solidarności, a dokładniej: o solidarności czekających na zagładę. W oczywistym alegorycznym odczytaniu Marek Aureliusz i poeta, który z Polski poprzez wieki wyciąga do niego rękę, reprezentują wartości zachodniej cywilizacji, natomiast groźne hordy to Rosjanie. Jednak tego rodzaju odsłonięcie wiersza, sugestia, iż jego odczytanie polega po prostu na odsłonięciu alegorycznego znaczenia, jest dla niego krzywdząca. Zapraszając do odsłonięcia, wiersz stawia bowiem jednocześnie pytanie: jak, w warunkach ciążenia ku lekturze alegorycznej wytwarzanego przez polskie realia historyczne, a w istocie także przez paranoję samej cenzury (która z natury przeciwna niewinnemu odczytywaniu zaraża swymi nadinterpretacyjnymi nawykami całą czytelniczą społeczność), można by było napisać autentyczny wiersz o Marku Aureliuszu? To pytanie jest pytaniem o autentyczność. Co jest autentyczne? Czy można napisać coś autentycznego w reżymie nadinterpretacji? Bardziej bezpośrednio stawia je wiersz Dlaczego klasycy13. Nawiązuje on do autobiograficznego fragmentu Wojny peloponeskiej, gdzie Tucydydes, nie próbując się usprawiedliwiać, przedstawia swoją jedyną dowódczą porażkę podczas 12 13
230
Herbert, Wiersze zebrane, s. 22. Tamże, s. 198.
Zbigniew Herbert i figura cenzora
tej wojny, porażkę, którą przypłacił dożywotnim wygnaniem. Wiersz Herberta kończy się wyraźnym morałem: jeśli tematem sztuki będzie dzbanek rozbity mała rozbita dusza z wielkim żalem nad sobą to co po nas zostanie będzie jak płacz kochanków w małym brudnym hotelu kiedy świtają tapety
Odpowiedź na pytanie postawione w tytule – dlaczego klasycy? – jest następująca: dlatego że ich wzorzec reagowania na nieszczęście przetrwa, w przeciwieństwie do żalu nad sobą kochanków. Dlatego że są odpowiedzią na nasze pytanie o wzór, jak stać się klasykiem, to znaczy, jak przetrwać. (W wierszu Dawni Mistrzowie Herbert napisze: „wzywam was Starzy Mistrzowie / w ciężkich chwilach zwątpienia”14). Można pójść dalej i ukrytym adresatem wiersza Dlaczego klasycy uczynić polskiego artystę lub intelektualistę stojącego wobec perspektywy dożywotniego wygnania ze świata zachodniej kultury, do której, jak czuje, należy. To drugie odczytanie nie powinno jednak przesłonić pierwszego. W nie mniejszym stopniu niż o tym, jak przetrwać zdobywcę, wiersz jest o tym, jak przetrwać zwyciężający wszystko Czas. Jednak trudno sobie wyobrazić, by utwór o czasie i śmiertelności nie przywoływał przeszłości – klasycznej przeszłości – której udało się przetrwać do teraźniejszości. Można go zatem odczytywać między wierszami jako utwór o tym, jak sprawić, by niezmieniona
14
Herbert, Raport z oblężonego Miasta i inne wiersze, s. 18. 231
Obraza, eseje o cenzurze
przeszłość-w-teraźniejszości (to, co w Polsce ocalało z Zachodu) przetrwała w przyszłości. Pisanie między wierszami jest rzecz jasna strategią znaną. Jej nieautentyczność sprawia, że taktyczna sytuacja cenzora, który może czytać między wierszami, tak jak pisarz pisać, jest niekorzystna. Jeśli nie uda mu się w jakiś sposób wykazać obecności czegoś, czego, jak się wydaje, nie ma, co jest pustym miejscem, ryzykuje, że zostanie wyśmiany. Jednak w realiach paternalistycznej, poststalinowskiej cenzury przestrzeń między wersami została skolonizowana. Pisząc o rzeczywistości węgierskiej z początku lat osiemdziesiątych, Haraszti zauważa: Spory prowadzone między wersami są do przyjęcia jako teren, skąd wypuszcza się balony próbne. (…) Wyrażane tam opinie nie są obce państwu, lecz może po prostu przedwczesne. To jest prawdziwa funkcja tej przestrzeni: to składowisko lojalnych dygresji, których z tego czy innego powodu nie można głosić otwarcie15.
Kiedy pisarze i cenzorzy osiągnęli opisywany przez Harasztiego poziom wzajemnego dostosowania, a przestrzeń między wersami uzyskała status uprzywilejowanego kanału ezoterycznej komunikacji, pisarz kierujący się honorem mógł świadomie zrezygnować z jej wykorzystywania. Jestem teraz bliższy wskazania istoty planu, na którego podstawie działa Herbert, planu mającego swe źródło w cenzorze-czytelniku, a nie w poecie. Autentyczna sfera odniesień poezji Herberta i autentyczny sposób działania w dużej mierze pokrywają się ze sferą odniesień i sposobem działania pisarza piszącego z oczami niespokojnie zwróconymi na cenzora. Herbert jest poetą aluzyjnym i ironicznym nie dlatego, że aluzyjność i ironia to jego sposób na uniknięcie cenzorskiego czerwonego długopisu.
15
232
Haraszti, s. 145.
Zbigniew Herbert i figura cenzora
Nie dlatego nawet, że czasy, w których przyszło mu żyć, uczyniły z niego człowieka z natury nieufnego i unikającego otwartych deklaracji, lecz dlatego, że aluzyjność jest u niego sposobem humanistycznego potwierdzenia, a ironia wartością etyczną16. Rozważmy w tym świetle Trzy studia na temat realizmu17. Wiersz jest trzyczęściowy. Każda z części opisuje (niczym obraz) inną historyczną odmianę realizmu: klasycystyczny, romantyczny i socjalistyczny. Realizm socjalistyczny zna „tylko dwa kolory / kolor tak i kolor nie” i wykorzystuje zużytą ikonografię zaciśniętych pięści itp. („potem – mówi jego apologeta – kiedy zamieszkamy w owocach / będziemy używali subtelnego koloru »może«”). Wiersz jest zatem o wdzięku XVII stulecia, barwie i różnorodności (oraz ciężkości) XIX, a także szarości i monotonii XX. Te charakterystyki nie są jednak formułowane jako osąd rzeczywistości historycznej, lecz jako opis historycznie uwarunkowanych sposobów przedstawiania, to znaczy realizmów. Cenzorskie oko mogłoby odczytać ten wiersz jako ocenę życia w socjalizmie ukrytą pod maską osądu nad sztuką, jednak ścisła logika utworu nie dopuszcza takiego odczytania ze względu na pomieszanie rzeczywistości z jej przedstawieniami. W przypadku tego wiersza, nieco ciężkiego mimo gestów w kierunku lekkości, trudno uniknąć wrażenia, że pod działaniem wytwarzanego przez instytucję cenzury pola siłowego Herbert dokonuje dydaktycznego pokazu, jak doprowadzić cenzora do niewłaściwego odczytania, mylącego wtórny przedmiot odniesienia z podstawowym. (Jeśli cenzor przejrzy grę i spróbuje uniknąć 16 W jednym z esejów pochodzących z poświęconego Francji i Włochom tomu z 1962 roku Herbert wyłania się z jaskini w Lascaux utwierdzony w przekonaniu, że jest „obywatelem Ziemi, dziedzicem nie tylko Greków i Rzymian, ale prawie nieskończoności”. Później przywołuje z aprobatą T.S. Eliota: „Żaden artysta (…) nie ma sam w sobie pełnego znaczenia. (…) trzeba umieścić go, dla porównania i przeciwstawienia, wśród zmarłych”; Barbarzyńca w ogrodzie, s. 21, 88. 17 Herbert, Wiersze zebrane, s. 65–67.
233
Obraza, eseje o cenzurze
lekcji, biorąc wiersz w jego jawnym sensie, ryzykuje posądzenie o naiwność, o to, że nie jest zdolny dostrzec przebrania, za co mu przecież płacą, i że nie jest ucieleśnieniem paranoi państwa. Przy braku jasnego drogowskazu, jak przenikliwie zauważa Goldfarb18, pozostaje mu jedynie odczytanie najbardziej dogodne politycznie). Nie oznacza to wcale, że Herbert nigdy nie stosuje języka ezopowego. Są utwory – w przeważającej mierze proza poetycka – których sama forma stanowi deklarację przypowieściowej intencji, na przykład Cesarz, Sen cesarza, Bajka ruska czy Opis króla. Wspólnym (choć zawoalowanym) tematem ich wszystkich jest bez wątpienia Stalin19. Powrót prokonsula to na pierwszy rzut oka kolejny z wierszy jednoznacznie wieloznacznych. Dwór cesarza, na który prokonsul powraca z niepokojem z najdalszych rubieży cesarstwa, nie może być niczym innym, jak tylko dworem Stalina (lub któregoś z jego pomniejszych naśladowców). Losem prokonsula będzie likwidacja, która spotkała tak wielu namiestników Stalina20. Często komentowano fatalizm ofiar Stalina, a nawet ich paraliż w obliczu zagłady. O tyle, o ile ten wiersz zachęca do odczytania go jako utrzymanej w stylu Browninga dramatyzacji samookłamywania, poprzez którą tego rodzaju fatalizm usprawiedliwia się przed samym sobą, poniższe wersy przedstawiają psychologię okłamywania samego siebie: cesarz zresztą lubi odwagę cywilną do pewnych granic do pewnych rozsądnych granic to w gruncie rzeczy człowiek tak jak wszyscy 18
Goldfarb, s. 92. Zob. Herbert, Wiersze zebrane, s. 113, 119, 121, 187. Potwierdzenie tego, iż tak jednoznaczne odczytanie nie jest sprzeczne z intencjami Herberta, stanowi jego powściągliwa uwaga, iż w wierszu Damastes z przydomkiem Prokrustes mówi (Raport, s. 60) rzeczywiście istnieje pewne podobieństwo między Prokrustesem a Leninem; zob. Carpenter, Carpenter, s. 46–47. 20 Herbert, Wiersze zebrane, s. 147–148. 19
234
Zbigniew Herbert i figura cenzora
Mamy tu spekulacje na temat intencji tyrana oraz zamiar okazania – w stosownych granicach – nie nikczemnego strachu, lecz „odwagi cywilnej” jako strategii przetrwania, która pozwoli odróżnić się od pozostałych kandydatów do likwidacji. Na tyle, na ile odwaga nie jest tu wartością samą w sobie, a jedynie środkiem służącym do osiągnięcia założonego celu, ta odmiana odwagi, którą pragnie zastosować prokonsul, jest nieautentyczna. W tym miejscu Powrót prokonsula skłania do zadania pytań na innym poziomie. Czy sam wiersz wystawia na spojrzenie władzy swe prawdziwe przekonania? Jeśli tak i jeśli są one odważne21, czy ich odwaga nie jest przypadkiem nieautentyczna, nie jest efektem kalkulacji, próbą odgadnięcia intencji władzy? Przy takim odczytaniu surowość lub pobłażliwość tyrana nie ma znaczenia (nie ma zatem także znaczenia, czy tyranem jest Stalin, czy nie). Wiersz mówi o relacji podmiotu i władzy w warunkach absolutyzmu, a dokładniej: o niemożliwości bycia „autentycznym”, wyrażania swego prawdziwego ja w sytuacji zagrożenia (śmiercią, ocenzurowaniem). To znaczy o niemożności uzyskania pewności, że ja autentycznie prezentuje siebie. W kontekście tego rodzaju pytań przyjrzyjmy się jednemu z wierszy należących do serii o Panu Cogito, Potwór Pana Cogito22. Podczas gdy mrok nadciągający we wcześniejszym wierszu o Marku Aureliuszu jest możliwym do określenia (mimo iż niszczycielskim) mrokiem barbarzyństwa, trudno sprecyzować, jaki „potwór” zagraża Panu Cogito: jest jak ogromna depresja rozciągnięta nad krajem 21 W angielskim przekładzie „odwaga cywilna” przełożono jako „courage of convictions”, dosł. „odwaga przekonań” (przyp. tłum.). 22 Herbert, Raport z oblężonego Miasta i inne wiersze, s. 54–57.
235
Obraza, eseje o cenzurze
nie da się przebić piórem argumentem włócznią gdyby nie duszny ciężar i śmierć którą zsyła można by sądzić że jest majakiem chorobą wyobraźni ale on jest jest na pewno jak czad wypełnia szczelnie domy świątynie bazary zatruwa studnie niszczy budowle umysłu pokrywa pleśnią chleb dowodem istnienia potwora są jego ofiary jest dowód nie wprost ale wystarczający
Stanisław Barańczak wskazuje, że w późnych wierszach (do których należy także ten) Herbert koncentruje się na zjawisku powszechnego rozpłynięcia się wartości, spospolitowania się zła, zaniku sytuacji granicznych, w których współczesny człowiek mógłby się etycznie samookreślić, i braku transcendentnych instancji, 236
Zbigniew Herbert i figura cenzora
wobec których mógłby to uczynić. „Pustka” (…) teraz nabiera nowych wyglądów i sensów23.
W pewnym sensie duszący niż24, któremu stawia czoło Pan Cogito, jest metaforą opisywanych przez Barańczaka strat i braków. Jednak stwierdzenie, że to „jest” metafora, oznacza zminimalizowanie problemu Pana Cogito. „Niż” nie „jest”; to raczej brak oznaczający brak. Wygląda jak metafora, lecz ma jedynie jej formę, a nie substancję; ani nawet nie „ma” formy; nie „ma” niczego; jest „chorobą wyobraźni”25. Zadaniem Pana Cogito, rycerza pióra w stylu Don Kichota, jest zatem nie tyle zabicie potwora, ile wytropienie go. Jego strategia polega na tym, że „obraża potwora/prowokuje potwora”, w nadziei że ten się ukaże. zanim nadejdzie powalenie bezwładem zwyczajna śmierć bez glorii uduszenie bezkształtem
Jest oczywiste, że potwór nie pojawi się nigdy. Pan Cogito jest skazany na przemierzanie uliczek przedmieść z lancą/piórem w dłoni, nawoływanie we mgle (czy cokolwiek to jest), aż sąsiedzi i inni „rozsądni”, którzy uważają, „że można współżyć / z potworem”, nakłonią go, by powrócił do domu, gdzie będzie można uleczyć go z szaleństwa. 23
Barańczak, Uciekinier z Utopii, s. 115. W przekładzie angielskim „depresja” została oddana jako „low pressure”, dosł. „niskie ciśnienie”, „niż” (przyp. tłum.). 25 W przekładzie ang. fraza „jest majakiem / chorobą wyobraźni” została oddana jako „it is an abstraction/of the type informel” („jest abstrakcją / w typie informel”); Fr. „informel” znaczy „abstrakcyjny”, „bezprzedmiotowy”. Informel (sztuka nieformalna) to nurt współczesnego malarstwa unikający przedstawiania określonych form, czy to figuratywnych, czy geometrycznych (przyp. tłum.). 24
237
Obraza, eseje o cenzurze
Co tak rujnuje życie Pana Cogito? Jedna odpowiedź, ta, której w cytowanym powyżej fragmencie udziela Barańczak, brzmi, że jest to wszechogarniająca moralna inercja, entropia cywilizacji. To coś, co przytrafiło się współczesnemu światu – popadnięcie w bezsens. Odpowiedź alternatywna mogłaby brzmieć, iż jest to balast socjalizmu w Europie Wschodniej, kompletnie pozbawionego wiary w siebie, lecz jeszcze niegotowego na śmierć. Dlaczego zatem Pan Cogito jest postacią absurdalną? Czym sobie zasłużył na ironię, z jaką jest traktowany? To nie on przesądził o tym, że nie istnieją już „transcendentne instancje”, ani też o tym, że polski socjalizm stał się stary i zgrzybiały – z tym zgodziłaby się większość inteligentnych ludzi, nawet większość „rozsądnych”. Chodzi raczej o to, że Pan Cogito wierzy w istnienie potwora, na które dowodem są jedynie zatrute studnie, chleb pokryty pleśnią i obecne wszędzie ofiary. Podobnie jak Don Kichot, nie zdaje sobie sprawy, jak funkcjonują przedstawienia drugiego stopnia (w tym metafory). Nie zdaje sobie sprawy, że „smok” oznacza pewien zbiór abstrakcji (takich jak te powyżej), których wpływ okazuje się fatalny. Gdyby Pan Cogito miał czytać, niemal na pewno okazałby się czytelnikiem równie naiwnym jak Don Kichot. Wspaniały wiersz Herberta Przesłanie Pana Cogito26 kończy się następującymi słowami: idź bo tylko tak będziesz przyjęty do grona zimnych czaszek do grona twoich przodków: Gilgamesza Hektora Rolanda obrońców królestwa bez kresu i miasta popiołów Bądź wierny Idź
Dominantą Przesłania… nie jest już ironia, ale tragiczny paradoks. Dlatego właśnie Don Kichota nie ma pośród „obrońców królestwa bez kresu i miasta popiołów”. Albowiem pośród 26
238
Herbert, Wiersze zebrane, s. 255–256.
Zbigniew Herbert i figura cenzora
innych obowiązków nakładanych przez Herberta (przemawiającego głosem François Villona i rozlicznych innych widmowych postaci) na swą kreację – Pana Cogito – jest i taki: powtarzaj stare zaklęcia ludzkości bajki i legendy bo tak zdobędziesz dobro którego nie zdobędziesz powtarzaj wielkie słowa powtarzaj je z uporem jak ci co szli przez pustynię i ginęli w piasku
Bohater nie deszyfruje znaczeń drugiego rzędu. Jest naiwnym czytelnikiem, który bierze opowieści w ich powierzchniowym znaczeniu. Na poziomie etycznym Przesłanie… jest afirmacją wierności jako takiej i dla niej samej, a na poziomie estetycznym – „wielkich słów” jako takich i dla nich samych. Potwór Pana Cogito jest afirmacją wierności jego komicznego bohatera wobec swej rycerskiej powinności; na poziomie estetycznym – afirmacją naiwnej lektury, w której „potwór” oznacza potwora27. Pięciu ludzi ma zostać rozstrzelanych przez pluton egzekucyjny (Pięciu28). W tak strasznych czasach znaczenie poezji musi być kwestionowane nawet przez poetę. Dlaczego, pyta Herbert, 27 W tym samym tonie we wstępie napisanym w 1973 roku do wyboru swych wierszy Herbert cytuje Cypriana Norwida: „Niech słowa znaczą tylko to, co znaczą, a nie przeciwko komu zostały użyte” (cyt. za: Barańczak, Uciekinier z Utopii, s. 74). Można tu także przywołać wiersz Pan Cogito i wyobraźnia (Raport…, s. 25–27): Pan Cogito
uwielbiał tautologie tłumaczenie idem per idem że ptak jest ptakiem niewola niewolą nóż jest nożem śmierć śmiercią 28 Herbert, Wiersze zebrane, s. 85–88. 239
Obraza, eseje o cenzurze
w tych czasach „pisałem / nieważne wiersze o kwiatach”? Odkłada odpowiedź do chwili, gdy odpowie na inne pytanie, które jest najwyraźniej prostsze: o czym tych pięciu mężczyzn rozmawiało w nocy przed egzekucją? o snach proroczych o przygodzie w burdelu o częściach samochodu o morskiej podróży o tym że jak miał piki nie trzeba było zaczynać o tym że wódka najlepsza po winie boli głowa o dziewczynach owocach o życiu
Po czym bezpośrednio przechodzi do pierwszego pytania i odpowiada: a zatem można używać w poezji imion greckich pasterzy można kusić się o utrwalenie barwy porannego nieba pisać o miłości a także jeszcze raz ze śmiertelną powagą ofiarować zdradzonemu światu różę
Jaka logika pozwala tak bezapelacyjnie pojawić się słowu „zatem”? Odpowiedź czytelnik już prawdopodobnie wywnioskował. P o n i e w a ż ostatniej nocy tych pięciu ludzi nie zajmowało się wypełnianiem roli bohatera, ponieważ nie grali na 240
Zbigniew Herbert i figura cenzora
scenie historii, natomiast byli zwykłymi ludzkimi jednostkami, z a t e m poezja może (Herbert jest tu precyzyjny, nie: m u s i) dać światu coś, czego w swych nadziejach i tęsknotach szukają zwykli ludzie – wizję idealnego świata. Wiersz mówi więc o tym, co cenne, co trzeba zatrzymać z tej opowieści o pięciu żywotach i pięciu śmierciach. Jednakże przejście od „ponieważ” do „zatem” należy nie do logiki, lecz do retoryki: ma być przekonujące, ale jego zdolność przekonywania wypływa z zapierającego dech w piersiach skoku nad otchłanią non sequitur. Po słowach „a zatem można / używać w poezji” może się bowiem pojawić niemal wszystko, w tym także trąbka dająca sygnał do akcji (co prawdopodobnie byłoby po myśli tego, kto zadaje pytanie: „Dlaczego pisać nieważne wiersze o kwiatach?” – jeśli tylko to, co pojawia się po „a zatem”, dysponuje wystarczającą retoryczną siłą ognia). Mogłoby się wydawać, że Pięciu to obrona autonomii sztuki przed próbami wyznaczania jej określonej roli społecznej, ale to nie jest do końca prawda. To raczej próba zrealizowania w poezji zdolności sztuki do uprawomocnienia samej siebie. Wiersz nie p r z e p r o w a d z a argumentacji. Jako rozumowanie ma dosłownie dziurę w samym środku. On sam j e s t argumentem. Jeśli przeto jest o czymkolwiek, to o władzy. O jego własnej władzy narzucania logiki sztuce i historii, lecz zarazem (na zasadzie implikacji) o władzy, jaka byłaby niezbędna, by narzucić sztuce i historii logikę konkurencyjną. W tym sensie przeciwstawia się nie tylko tym, którzy kwestionują „nieważne wiersze”, lecz także interpretacji, wszelkiej interpretacji, która usiłuje go podporządkować i pokonać. Kiedy Herbert staje do walki z tymi. którzy kwestionują i interpretują – w tym także z socjalistycznym cenzorem gotowym potępić estetyzm czy solipsyzm – proponuje sprawdzian najbardziej brutalny ze wszystkich: test zdolności opierania się razom czasu, przetrwania, klasyczności. W swym studium poświęconym Herbertowi Barańczak twierdzi, że ramę dla tej poezji wyznaczają przeciwieństwa: Wschodu 241
Obraza, eseje o cenzurze
i Zachodu, przeszłości i teraźniejszości, mitu i empirii. Niekiedy przeciwieństwa te mogą się łączyć w synkretyczne przeciwieństwo dziedzictwa i wydziedziczenia, gdzie dziedzictwo jest europejskie i klasyczne, a wydziedziczenie datuje się, przynajmniej symbolicznie, od 1944 roku. W żadnym z tych przeciwieństw żaden z biegunów nie dominuje przez dłuższy czas, pozostając z drugim w „dynamicznej równowadze”. Do tego momentu Barańczak opisuje jedynie coś, co moglibyśmy wziąć za prototyp poezji Nowej Krytyki. Idzie jednak dalej: „za podstawowy wzorzec strukturalny tej poezji należałoby uznać nie tylko konfrontację (…), ale i w z a j e m n ą d e m a s k a c j ę wymienionych dwu zespołów antynomicznych wartości i dwu typów rzeczywistości: »dziedzictwa« i »wydziedziczenia«”29. W lekturze Barańczaka Herbertowska ironia jest zatem czymś w swej istocie odmiennym od ironii cieszącej się taką estymą Nowej Krytyki, będącej rodzajem pola magnetycznego, w którym zawieszony jest wiersz jako werbalny znak ikoniczny. Ironia Herberta jest ontologicznie czymś bardziej fundamentalnym. Z jednej strony, mówi on, opowieść o przeszłości przekazana przez wielką europejską tradycję może się przedstawiać jako rzeczywistość, jednak współczesne doświadczenie demaskuje ją jako zbiór fikcji niosących pocieszenie. Z drugiej strony prawo do tytułu rzeczywistości rości sobie świat w swej brutalnej empirycznej obecności, jednak klasyka pokazuje, że kryje się za nim i ożywia go splot znanych, starych mitów. (W końcu wiersz Z mitologii demaskuje samego boga ironii: „Wtedy przyszli barbarzyńcy. Oni też bardzo cenili bożka ironii. Tłukli go obcasami i wsypywali do potraw”)30. Jeśli nawet ironię da się pokruszyć, udomowić i użyć jako przyprawy, co może przeciwstawić się barbarzyństwu? Czy w poezji Herberta rzeczywiście jest jakiś absolut? Czy jest nim 29 30
242
Barańczak, Uciekinier z Utopii, s. 15, 73. Herbert, Wiersze zebrane, s. 144–145.
Zbigniew Herbert i figura cenzora
nihilizm Longobardów, świeżo przybyłych przywłaszczycieli cywilizowanego świata, którzy „zlatują w dolinę / Krzycząc swoje przeciągłe nothing nothing nothing”?31 Przejdźmy do dwóch wierszy Herberta, które przy każdej interpretacji muszą być o barbarzyństwie. Pierwszy to U wrót doliny, gdzie anioły dzielące ludzkość na zbawionych i potępionych przypominają żołnierzy SS dokonujących selekcji więźniów z transportu na tych, którzy będą żyli, i tych przeznaczonych na śmierć. Drugi to Apollo i Marsjasz, gdzie Apollo, bóg racjonalności, strażnik olimpijskiego ładu, w barbarzyński sposób torturuje Marsjasza32. Tym, co łączy zdobywczych Longobardów z olimpijskimi bogami i niebiańskimi aniołami, a także tymi funkcjonariuszami inkwizycji, którzy przesłuchiwali, torturowali i dokonywali egzekucji albigensów i templariuszy – okrucieństw zrelacjonowanych szczegółowo przez Herberta w Barbarzyńcy w ogrodzie – jest ich absolutyzm. Wszyscy oni wierzą w tyranię systemu. Nie tolerują wyjątków. Obok tych wierszy można ustawić Siódmego anioła, gdzie Szemkel, siódmy anioł, czarny i nerwowy, poprzez swą niedoskonałość uczłowiecza (że się tak wyrażę) niebiański heptad, a także Sprawozdanie z raju, relacja z „rzeczywistego” raju, gdzie wszystko jest lepsze, choć tylko nieco lepsze niż na ziemi (na przykład trzydziestogodzinny tydzień pracy). Nie panuje tam – niestety – niebiańska doskonałość: ktoś zapomniał, że zmartwychwstanie będzie cielesne, a kiedy do raju dopuszczono cielesność, znalazło się tam także to, co ludzkie, niedoskonałe – duch niedoskonałości33. Co wynika dla porządku interpretacji z takich wierszy jak te dwa, dla których najlepszym określeniem może być „przewrotny”? 31
Tenże, Longobardowie, [w:] tenże, Wiersze zebrane, s. 185–186. Herbert, Wiersze zebrane, s. 53–55, 133–135. 33 Tamże, s. 78–79, 184–185. 32
243
Obraza, eseje o cenzurze
Wiersze Herberta przedstawiają nam galerię absolutystów uważających, że świat, w którym obecnie żyjemy, stanowi niedoskonałą postać innego, idealnego porządku – na przykład raju, bezklasowego społeczeństwa lub też społeczeństwa doskonale plastycznego, stworzonego przez totalitarny terror. Preferowany przez absolutystów język doskonałego porządku jest językiem w doskonały sposób wyabstrahowanym z języka ludzkiego, będącego niedoskonałym środkiem przekazu zrodzonym przez niedoskonały świat. Niefortunnie dla utopistów język, którym ludzie, realni ludzie, uparcie pragną mówić i którego pragną słuchać, nie jest doskonały i nieziemski. Pozostaje niedoskonałym, ziemskim językiem ciała. Jedynym sposobem uratowania go dla ideału jest jego przesunięcie w dziedzinę abstrakcji. Istnieje nadzieja, że kiedy to się dokona, kiedy język zostanie odarty z mięsa, zacznie lśnić szkielet ideału. Interpretacja jest zatem drogą absolutystów do prawdy kryjącej się w poezji. Cenzor to figura absolutystycznego czytelnika; czyta wiersz po to, aby się dowiedzieć, co on n a p r a w d ę znaczy, aby poznać jego prawdę. Herbert proponuje dwa rodzaje refleksji na temat prawdy i interpretacji. Z jednej strony są wyznania wiary w rodzaju Pięciu czy Przeczuć eschatologicznych Pana Cogito34, gdzie postać Pana Cogito rozmyśla, czy nie udałoby się zrezygnować z pobytu w raju i pozostać na ziemskiej służbie, a z drugiej – bajki poświęcone interpretacji. Tym, czego interpretator/cenzor pragnie i poszukuje u Herberta, jest drugi poziom znaczeń (metafora, alegoria), który otworzy się na interpretację – interpretację jako wiarę w niebiański, abstrakcyjny porządek tego czy innego rodzaju. Szuka zatem określonej wiary. Jednak fundamentalnej wiary w drugi poziom przedstawiania, wiary, która ze swej natury usankcjonowałaby
34
244
Herbert, Raport z oblężonego Miasta i inne wiersze, s. 41–44.
Zbigniew Herbert i figura cenzora
jakieś objawienie samej siebie, niezależnie od tego, jak byłoby pokrętne, jakieś otwarcie się na interpretację – tej wiary tu nie ma. Herbert pozostaje wierny językowi pierwszego rzędu, językowi ciała. Moje odczytanie Herberta – projekt niepozbawiony własnych ironii, kiedy weźmie się pod uwagę wyczuwalny u Herberta generalny opór przed byciem przedmiotem odczytywania – czyni z cenzora figurę uogólnioną, lecz bardzo problematyczną. Rzeczywista sytuacja Herberta mogła pozbawić cenzora dużej części jego prohibicyjnej i hamującej mocy. Niemniej jednak pozostaje on emblematycznym, tyrańskim czytelnikiem drugiego rzędu, niezależnie od tego, czy jego tyrania to tyrania politycznego absolutyzmu, czy też racjonalistycznej redukcji. Z jednej strony pozostaje on w relacji do Herberta jako niezbędny opór, znacznik granicy, poza którą wiersz przekracza sam siebie i zaczyna realizować ambicję uczestnictwa w idealnym porządku. Z drugiej zaś, jako interpretator par excellence poezji, która przez większość czasu zajęta jest rozmyślaniem na temat dystansu wobec interpretacji samej siebie, jest figurą absurdalną. To odczytanie koncentruje się na największych i najbardziej intelektualnie skrupulatnych wierszach Herberta. Nie stara się objąć całej jego twórczości. Są bez wątpienia wiersze, w których taktyka przedstawienia drugiego stopnia jest stosowana bezrefleksyjnie i bez zastrzeżeń. Czytane w izolacji mogą rzeczywiście uzasadniać osąd Paula Coatesa, że „wyrachowana sztuka wykpiwania cenzora stępiła niektóre aspekty wrażliwości [Herberta] (i całego jego pokolenia), a stałe uciekanie się do klasycznych aluzji odfiltrowuje bezpośrednie uczucia w sposób, który niebezpiecznie zbliża go do estetyzmu”35. Niemniej jednak główna część poezji Herberta opiera się na wielkim sekrecie, którego
35
Coates, s. 178. 245
Obraza, eseje o cenzurze
cenzor nie zna – sekrecie tego, co czyni klasykiem. Niezależnie od tego, co może mówić powszechna opinia i co mogą twierdzić sami klasycy, klasyk nie należy do porządku idealnego ani też nie można się nim stać dzięki przywiązaniu do takiego lub innego zestawu idei. Przeciwnie, klasyk to istota ludzka albo przynajmniej to, co z niej pozostaje.
(fragment książki)
o b r a z a
c e n z u r z e
Cena detal. 44,90 zł
o
J.M. Coetzee, jeden z najważniejszych współczesnych prozaików, laureat Nagrody Nobla i dwukrotny zdobywca Nagrody Bookera, jest także wykładowcą na University of Cape Town i autorem esejów.
e s e j e
W intrygującej teorii Coetzee’ego cenzura wyrasta z paranoicznej mentalności klasy dominującej, Kościoła bądź państwa, która ze strachu przed poczuciem utraty kontroli ucisza głos artysty. W dwunastu esejach pojawia się kwestia cenzury w różnych kontekstach – sztuki, literatury, polityki, ale i moralności. Przestrzeń, w jakiej porusza się Coetzee, jest wielowymiarowa: od pornografii i reklamy, przez pojęcie normy po oficjalne przekazy i zakodowane komunikaty, od Osipa Mandelsztama i Stalina po Aleksandra Sołżenicyna czy Zbigniewa Herberta.
j.m. coetzee o b r a z a
coetzee
j.m. coetzee
Niepożądane obiekty, o których traktuje ta książka, to w przeważającej mierze wytwory pisarzy. Zajmują mnie nie tyle powody, dla których w każdym przypadku są niepożądane, ile raczej reakcje ich twórców na zainteresowanie cenzora. W przypadkach skrajnych (Osip Mandelsztam, któremu rozkazano napisać odę ku czci Stalina, Breyten Breytenbach piszący wiersze pod okiem i dla oczu swych więziennych strażników) cenzor wisi nad pisarzem i nie da się go zignorować. Jednak w większości przypadków zapasy z cenzorem mają charakter bardziej prywatny, a stawką jest powstrzymanie niechcianego cenzorskiego czytelnika przed wkroczeniem w wewnętrzne twórcze życie pisarza.
eseje o cenzurze
ISBN 978-83-240-1853-6
9 788324 018536 >
Coetzee_Obraza_okladka.indd 1
2011-09-15 13:53:21