Nil. Rzeka dziejów

Terje Tvedt

Nil

Rzeka dziejów Przekład Maria Gołębiewska-Bijak

Znak Horyzont Kraków 2026

Tytuł oryginału Nilen – historiens elv Copyright © Terje Tvedt 2012 Published by the agreement with Stilton Literary Agency, Norway and Book/lab Literary Agency, Poland This translation has been published with the financial support of NORLA. Projekt okładki oryginalnej Cecilie Mohr, CMYKDesign Adaptacja okładki Marcin Słociński / monikaimarcin.com Zdjęcie na okładce Domena publiczna Redaktor inicjujący Krzysztof Chaba Redaktorka prowadząca Magdalena Januszewska Redaktorka językowa Kamila Sowińska Koordynatorka procesu wydawniczego Agata Błasiak Opieka promocyjna Klaudia Kusy Adiustacja Krystyna Podhajska Korekta Zofia Kozik Joanna Kłos Fotoedycja Ewelina Olaszek Łamanie Dariusz Ziach Copyright © for the translation by Maria Gołębiewska-Bijak Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2026 ISBN 978-83-8427-600-6 Znak Horyzont www.znakhoryzont.pl

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2026. Printed in EU

Spis treści

Początek podróży

Mozaika pod Rzymem 11 • Strumień historii 15

Pustynia i Delta Egipt

Pustynny raj 21 • Skarabeusze, ponowne narodziny oraz rzeka życia i śmierci 24 • Rytm społeczeństwa i rytm rzeki 27 • Miasta i rzeki, które zniknęły 30 • Aleksandra Wielkiego miasto nad Nilem 32 • Początki filozofii 36 • Podróż Cezara i Kleopatry w górę Nilu 38 • Ucieczka Jezusa i Marii w górę Delty Nilu 42 • Biblia: Bóg karze tych, którzy twierdzą, że Nil jest ich własnością 44 • Islam zdobywa Deltę Nilu 46 • Pismo kalifa do Nilu 49 Napoleon maszeruje 50 • Krytyka orientalizmu 57 • Bitwa o Nil: Paryż kontra Londyn 60 • Wojna o Kamień z Rosetty – złodziei ze złodziejami 62 • Albański żołnierz, który stał się reformatorem Nilu 65 • O żyrafie, która spłynęła rzeką i dotarła do Paryża 70 • Norweski król biegaczy, który zmarł w drodze do źródeł Nilu 71 • Kanał między morzami 73 • Gustave Flaubert i Henrik Ibsen „z Kairu w górę Nilu” 77 • Akcje i okupacja 84 • Tam, gdzie Egipcjanie zastosowali wodę jako broń 86 • Na rozstaju historii, Rzeki i morza 88

Do Karnaku i katarakt

Miasto założone przez Arabów i zdobyte przez Brytyjczyków 91 • Nilometr, który niczego nie mierzy 96 • Konserwatywni kolonialiści jako forpoczta rewolucji 99 • Rzeka kijem i marchewką 103 • Bractwo Muzułmańskie chce „zabezpieczyć źródła Nilu” 105 • Rola czeka na bohatera 107 • Kryzys sueski i tama 110 • Związek Radziecki jako modernizator Nilu 114 • „Pani Nilu” 116 Noblista i „Dryfujący na Nilu” 118 • Sztuczny wodospad na pustyni 119 Teby i Karnak zagrożone 121 • Dolina Królów i ideały urody 123

8 | N I L . R Z E K A D Z I E J ÓW Tam, gdzie powstała literatura podróżnicza 124 • Dawny Asuan jako symbol nowoczesności 129 • Kompleks dolnego biegu 132 • Monumenty teraz i w przeszłości 136 • Bogowie Egiptu i życie wieczne 140 • „Revolt on the Nile” i kleszcze hydrauliczne 143

Nubia i kraj, gdzie rzeki się spotykają Sudan

Pięćdziesiąt mil sztucznego jeziora na pustyni 147 • Nubia – złoto i katarakty 148 • Muhammada Alego wojna o Rzekę 154 • Polityka geografii 158 • Znikający odkrywcy 160 • Wędrówki i zamki z piasku 161 Gdzie się spotykają wielkie rzeki 162 • „Niosący światło” w Chartumie 165 Taniec na piasku 170 • Czas i córka Ludu Rzeki 172 • Wojna rzeczna królowej Wiktorii 174 • Brytyjskie masakry nad brzegami Nilu 177 Nieznany inżynier i historyczne doniesienie 180 • Nil Błękitny i odkrywca z Larviku 183 • Możliwości Sudanu i narodziny państwa hydraulicznego 186 • Gekon w białe kropki i Prorok 190 • Winston Churchill: „Monachium jest nad Nilem” 192 • Sudan i Egipt dzielą Nil 194 • Wylej whisky do Rzeki! 195 Islamistyczny przewrót 198 • Osama bin Laden jako nilowy przedsiębiorca 199 Nowe miasto w środku najdłuższego na świecie pocałunku 202 Sudan pobrzękuje nilową szabelką 204 • Dzięki Allahowi za tamę (a swój nakaz aresztowania mogą zjeść) 206 • Nubia i kontrolowanie Nilu 209 Lwia część 211 • Spichlerz Bliskiego Wschodu i kompania cukrowa 212

Bagna i nowe państwo Sudan Południowy

Kraina odległości 217 • Dyktatorska Rzeka 221 • Wodny świat Nilotów i szef Rzeki 224 • Nić, która przewija się wszędzie 225 • Arabscy intruzi z północy 229 • Europejscy awanturnicy 231 • Europa na krawędzi wojny o wodę w południowym Sudanie 234 • Święte jezioro 238 • O podróżowaniu po bagnach i rozwoju Afryki 240 • Jonglei – nowa droga wodna na północ 244 Napady i pokój 246 • „Ludzkie zoo do studiowania dla antropologów” 249 • Badania kolonialne światowej rangi 251 • „Republika Nilu”? 253 • Stop dla kanału! 256 • W cieniu lasu deszczowego 259 • Nowe państwo nad Nilem i George W. Bush 260 • Drugi spichlerz nad Nilem? 264 Tworzenie państwa i dyplomacja wodna 267

Kraj Wielkich Jezior Uganda

Wyścig 271 • Awanturnik i jego żona niewolnica 275 • „Odkrywcy” czy odkrywcy? 277 • Czysta determinacja i naukowy ewangelizm 281 Królewski tron u źródła Nilu 284 • Nadciągają misjonarze 287

S pis treści

| 9

Decydujące dla przyszłości Egiptu 291 • Londyn przejmuje władzę nad jeziorami Nilu 293 • Tam, gdzie panują zwierzęta (z łaski człowieka) 297 Wodospad versus obraz „innego” i „nas” 298 • „Baker of the Nile” 302 Winston Churchill w dżungli 303 • Bogart, Hepburn i Hemingway przy wodospadzie na Nilu 305 • Nilowe imperium pełne wewnętrznych sprzeczności 309 • Owen Falls – „narodziny Ugandy” 312 • Brytyjski premier wojownikiem o wodę 315 • Idi Amin nad Nilem oklaskuje syte krokodyle 318 • Kobieta i woda, która miała sprawić, że wojowników nie imały się kule 322 • Opowieści o świętej wodzie 324 • Czarownik znad Nilu i Armia Bożego Oporu 326 • Nowe odkrycia – ropa w Nilu! 331 Śródlądowe morze w centrum Afryki 334 • Studnia Darwina, teoria ewolucji i masowa zagłada 337 • Speke Resort, Museveni i Nil 339 Rewolucja przemysłowa wkracza do Ugandy 341 • Największe na świecie roje owadów i czas Nilu 344

Na wschód od morza śródlądowego Kenia i Tanzania

Pociągiem przez kraj do źródła Nilu 349 • Śpiączka i kolonializm 350 Kolej, która stworzyła kraj 352 • Kwestia azjatycka i kwestia żydowska 355 Białe plemię na wyżynie 357 • Nilowe państwo bez narodu 361 Mistrzowie olimpijscy z „kamienistej rzeki” 366 • Masai Mara 368 Lud Luo i podróż Baracka Obamy 371 • Kenia i kwestia Nilu 376 Kolebka ludzkości 379 • Kamień w wodę i Otto von Bismarck 382 Nieznana europejska bitwa morska na jeziorze nilowym 387 • Umowy kolonialne a teraźniejszość Nilu 389 • Kraj gospodarki darów 392 Tam, gdzie gnu przekraczają rzekę 394 • Co jest Nilem? 396 Wypompowuje jezioro i sprzeciwia się Egiptowi 398

Ku źródłom Nilu w Afryce Środkowej Rwanda, Demokratyczna Republika Konga, Burundi

Gdzie Rzeka dzieliła i łączy 401 • Plastikowe torby i gaśnica 402 • Hotel Rwanda i droga nad rzeką 404 • List z punktu zerowego 406 • Czym jest tożsamość etniczna? 407 • Metamorfoza 413 • Amerykański pastor u źródła Nilu 417 • Nowe czasy, gdy granica się przesuwa 419 • Goryle we mgle 421 Źródło Nilu w lesie deszczowym 424 • Jądro ciemności, Conrad i książka o Nilu 426 • Pokryty śniegiem księżycowy szczyt na równiku 431 • Król Leopold, zbójeckie państwo i nilowa dyplomacja 433 • Kongijski Nil 437 Jezioro Alberta albo Mobutu 441 • Płynna granica 444 • Doktor Livingstone, jak sądzę 445 • Królestwo i kolonia 448 • Autorefleksja i maski 450 Rywalizacja na wszystkich frontach 452 • Dowódca partyzantki zbawiony przez Norwega 454 • Umizgi, dywany i woda 456 • Piramida u źródła 458

10 | N I L . R Z E K A D Z I E J ÓW Wieża ciśnień na wschodzie Erytrea i Etiopia

Podróż pociągiem i stolica w stylu art déco w Rogu Afryki 461 • Włochy jako nilowe mocarstwo 464 • Erytrea w zamian za tamę na Nilu 467 • Rzeka jako metafora i granica 470 • Odmieniec wśród narodów 473 • Niespokojny duch czy ambasador pokoju? 475 • Zaskakująca wizyta w Asmarze 477 • Do Wieży Ciśnień Nilu 479 • Aksum i Wyżyna 482 • Ograniczenia chwili 484 • Wyspa klasztorna, jezioro i koniec świata 485 • Etiopski filozof i mieszkaniec jaskini 488 Masowy chrzest w Bahyr Darze 489 • Święty Nil i Szkot pozujący na odkrywcę źródła 492 • Król-kapłan Jan i Maria Panna rządzą Nilem 496 • Okupacja albo umowa 497 • Tajna intryga Rzymu i Londynu 501 • Mussolini nad jeziorem 504 Zapora i przygrywka do II wojny światowej 505 • Zimna wojna i polityka wodna 508 • Wieża ciśnień realizuje swoje przeznaczenie 510 • Ekologia głęboka, lustro i znak rzeki 513 • Etiopia Boba Geldofa – kraina bez rzek 516 Tama Odrodzenia 519 • Czy Donald Trump przetnie wstęgę? 522

Koniec podróży

Rzeka dziejów i jej przyszłość 527 • Fontanna w Rzymie 532

Dodatek

O książce 535 • Przypisy 541 • Literatura 555 • Źródła zdjęć 571

Początek podróży

N

Mozaika pod Rzymem

a trzecim piętrze skromnego Narodowego Muzeum Archeologicznego w Palestrinie, miejscowości oddalonej mniej więcej 40 kilometrów od Rzymu, znajduje się światowej sławy mozaika przedstawiająca Nil. Ma 2 tysiące lat, prawie 6 metrów szerokości i ponad 4 metry wysokości, a obrazuje – barwnie i z wielu punktów widzenia – rzekę oraz życie wzdłuż niej. U źródeł umieszczono motywy afrykańskie, u ujścia odtworzono sceny śródziemnomorskie. Ten niezwykle kolorowy i czysty obraz tworzą kamyczki umocowane w zaprawie. Natomiast oryginalność mozaiki z Palestriny, to, co czyni ją częścią historii sztuki, i to, co widzę jasno, gdy oglądam ją zza lin, które powstrzymują zwiedzających przed zbytnim zbliżaniem się do niej i dotykaniem jej, polega na pokazaniu rzeki i ludzi z całkowicie współczesnej perspektywy, jakby twórca oglądał Nil z samolotu. To dzieło sztuki jest również niesłychanie wymownym źródłem historycznym; podkreśla ponadczasowość Rzeki jako życiodajnej arterii i miejsca konsolidowania się społeczeństw, dowodzi, że Morze Śródziemne przyjmuje historię kontynentu zapisaną w wodzie. Mozaika obrazuje centralne miejsce zajmowane przez Nil w życiu ludzi, poza tym wyraża to, że jest on częścią kulturowej i religijnej historii Europy. Przypomina o zamierzchłej przeszłości, gdy Nil był traktowany jak świętość nie tylko w Egipcie – przez kapłanów w wyniosłych świątyniach stojących wzdłuż biegu Rzeki – lecz także w Europie. Pochodzi z epoki, gdy kult Nilu oraz Izydy, bogini płodności, rozprzestrzenił się na świat helleński i rzymski. Kult ten stanowił nową, samodzielną religię – religię tajemnic

12 | N I L . R Z E K A D Z I E J ÓW dotyczących śmierci i zmartwychwstania, wyrażającą się w monumentalnych procesjach oraz rytuałach związanych z wodą Nilu. W londyńskim British Museum stoi jeden z wielu posągów Izydy. W lewej ręce trzyma ona dzban ze świętą nilową wodą, mogącą przynieść zbawienie. Dwa tysiące lat temu widok wiernych niosących tak napełnione dzbany po równinach i górskich dolinach na północ od Morza Śródziemnego nie był wcale niezwykły. Istnieje zbadane historyczne powiązanie między dzbanami z wodą z Nilu a chrzcielnicami w europejskich kościołach*. Mozaikę stworzono kilka wieków wcześniej, zanim kult Rzeki i Izydy stał się naprawdę poważnym konkurentem chrześcijaństwa, nowej religii, która rozprzestrzeniała się z Bliskiego Wschodu. Czczenie Nilu i związanych z nim bogów kontynuowano w epoce chrześcijaństwa długo – to wyznawcy pary bóstw, Serapisa i Izydy, zabili ewangelistę Marka. Zginął jako męczennik w Aleksandrii pewnej Wielkanocy kilka dekad po śmierci Jezusa: zanim odrąbano mu głowę, ciągnięto go po ulicach na konopnej linie owiniętej wokół szyi. Dopiero kiedy chrześcijaństwo stało się w Rzymie religią państwową, kult Nilu i Izydy został rozbity. Delta Rzeki, gniazdo ekspansywnej religii, zamieniła się w centrum wczesnego chrześcijaństwa. Dzieło z Palestriny obrazuje ten z wątków historii, który późniejsze podziały między kontynentami i narodami pozbawiły wyrazistości. Nazwę rzeki związał z Europą grecki poeta Hezjod. Żył on między rokiem 700 a 600 przed naszą erą. Dał rzece nazwę Neilos – dla podkreślenia, że jest ona wszechświatem. Liczbowa wartość greckich liter tworzących tę nazwę wynosi 365, czyli tyle, ile dni liczy rok słoneczny, a to w greckim mistycyzmie symbolizowało całość wszechświata. Mozaika przypomina, że właśnie w pobliżu tej rzeki człowiek zaczął się poruszać na dwóch nogach, dzięki czemu mógł wyruszyć z Afryki i zaludnił planetę, że niektóre z najwcześniejszych znanych nam społeczności rolniczych rozwinęły się u jej brzegów oraz że dzięki niej powstała najbardziej imponująca i najpotężniejsza starożytna cywilizacja. Chociaż to artystyczny hołd dla Rzeki uznawanej za świętą, stworzenie mozaiki można przyjąć także za sposób uczczenia Nilu jako części kultury  * Niektóre tytuły omawiające relacje między Egiptem a kulturą grecką i rzymską: Ch. Freeman, Egypt, Greece, and Rome: Civilizations of the Ancient Mediterranean, Oxford 1996; P.G.P. Meyboom, The Nile Mosaic of Palestrina: Early Evidence of Egyptian Religion in Italy, Leiden 1995; A. Roullet, The Egyptian and Egyptianizing Monuments of Imperial Rome, Leiden 1972.

P ocz ątek podróży

| 13

Mozaika z Palestriny, znana też pod nazwą Mozaika Barberini

śródziemnomorskiej. Promieniuje z niej to samo zafascynowanie Rzeką, jakie zapewne odczuwał rzymski dyktator Cezar, skoro mówiono o nim, że natychmiast oddałby cały Egipt temu, kto mu powie, gdzie są jej źródła. Skąd się bierze cała ta woda, która każdego lata – akurat wtedy, gdy w Egipcie jest najgoręcej i najbardziej sucho – spływa z rozpalonej pustyni i stwarza jeden z najżyźniejszych obszarów na Ziemi? Aż do europejskiego późnego średniowiecza zagadkę rzeki otulały fantazje i mityczne wyobrażenia. W literaturze przedstawiano ją jako biorącą początek w Raju albo spływającą po schodach ze złotolitych kamieni. Długo traktowano Nil jako manifestację boskości. Jeden z wielkich kronikarzy, Jean de Joinville, podsumował te wierzenia w swojej Histoire de Saint Louis, wydanej między 1305 a 1309 rokiem: „Nikt nie wie, jak powstaje wszystka ta woda, chyba że dzieje się to z woli Boga”1. Po tryumfie oświecenia w Europie powstał nilowy romantyzm mający więcej związków z nauką. W XIX wieku niewiele kwestii geograficznych było dyskutowanych żywiej niż ta, gdzie znajdują się źródła Rzeki. Dorzecze Nilu stało się półtora wieku temu areną najbardziej chyba legendarnych

14 | N I L . R Z E K A D Z I E J ÓW badań naukowych. Polowanie na źródła Rzeki prowadzili poszukiwacze przygód i odkrywcy: Henry Morton Stanley, David Livingstone, John Hanning Speke, mniej znana bogata Niderlandka Alexandrine Tinné oraz norweski król długodystansowców. Od początku XIX wieku mapy Nilu kreślili europejscy geografowie, odkrywcy, hydrolodzy i brytyjscy hydrografowie. Śledzenie ich działań pozwala poznać historię podbojów kolonialnych Afryki i tryumfalnego pochodu współczesnej nauki przez ten kontynent. Rzeka na mozaice wydaje się zastygła w jakiejś chwili przed 2 tysiącami lat. A tymczasem w rzeczywistości w drodze z serca Afryki pluskała cicho sekun­da za sekundą, dzień za dniem, pokolenie za pokoleniem przez lasy rosnące tak gęsto, że nie docierały do niej promienie słońca, spadała z rykiem ze sto­ków wulkanicznych gór, przedzierała się przez gigantyczne śródlądowe morza, przecinała jedne z największych na świecie bagien i wiła się dłużej niż jakakolwiek inna rzeka przez jedną z najsuchszych pustyń. Niezmienne położenie geograficzne i rytmiczne wylewy tworzyły warunki do rozwoju i zmian społeczności, były źródłem mitów oraz powodem walk o władzę. Kiedy tworzono mozaikę, Persowie, Aleksander Wielki i Cezar ze swoi­ mi wojskami zdążyli już podporządkować sobie żyzną Deltę Nilu. Później zdobyli ją Arabowie. Następnie przybyli krzyżowcy. Potem w górę Rzeki na czele armii pogalopował Napoleon, by stoczyć bitwę pod piramidami. Brytyjczycy zaś zbudowali swoje imperium od Morza Śródziemnego do źródeł rzeki w sercu Afryki. Wtedy po raz pierwszy i jedyny w historii cały Nil znalazł się pod panowaniem jednej władzy – Londynu. Mieszkańcy dorzecza Nilu od VII wieku znajdowali się w centrum walk pomiędzy islamem a chrześcijaństwem w Afryce. Współcześnie dorzecze było miejscem narodzin kilku najbardziej klasycznych mitów międzynarodowego systemu pomocowego. Tymczasem pewne jego obszary przechodzą przemiany rozwojowe, które sprawiają, że obraz bezradnej Afryki z okresu działania międzynarodowej pomocy staje się beznadziejnie przestarzały. Moja książka, podobnie jak mozaika z Palestriny, jest wyrazem zafascynowania rolą i znaczeniem Rzeki. To książka historyczna o rozwoju cywilizacji, a zarazem podróżniczy opis najdłuższej rzeki na Ziemi. Jest to także studium dzisiejszej polityki wodnej i aktualnego postępu w Afryce oraz tego, w jaki sposób zmiany na kontynencie odzwierciedlają wiele najważniejszych cech rozwoju współczesnego świata. Te zaś skupiają się w nich jak w soczewce. Przede wszystkim jednak jest ona opisaniem losów życiodajnej tętnicy łączącej blisko pół miliarda ludzi we wspólnotę

P ocz ątek podróży

| 15

przeznaczenia, którego żaden z jedenastu krajów dzielących teraz Rzekę między sobą nie może uniknąć. Pisałem wcześniej o historii Nilu pod kontrolą Brytyjczyków (The River in the Age of the British) oraz w okresie postkolonialnym (The River in the Post-Colonial Age). Wydałem także pięciotomowy przegląd literatury doty­czącej regionu i prace na temat epoki międzynarodowych akcji pomocowych dla tego obszaru. Książka Nil. Rzeka dziejów skupia się na czymś innym i pokazuje dużo dłuższą perspektywę czasową. Starałem się zebrać w niej wszystko, czego się nauczyłem podczas niezliczonych podróży wzdłuż i wszerz całego dorzecza, w trakcie niekończących się wieczornych i nocnych dyskusji przy kawiarnianych stolikach od Aleksandrii po Kigali, w wyniku wielu długich wywiadów z ekspertami, przywódcami państw i ministrami oraz przez lata spędzone w archiwach na trzech kontynentach w pogoni za materiałami źródłowymi. To, co się wydarzy z Nilem i wzdłuż jego brzegów teraz i w najbliższej przyszłości, będzie miało krytyczne konsekwencje i dla regionu, i dla światowej polityki. W momencie powstawania tej książki Rzeka – zarówno ta, która płynie w przyrodzie, jak i ta, która przenika społeczeństwa – ulega najbardziej rewolucyjnym zmianom w swoich długich dziejach. Obecnie, kiedy teraźniejszość jest tak dramatyczna, płynna i niejasna, wiedza historyczna staje się szczególnie ważna, błędy w rozumieniu teraźniejszości są bowiem nieuchronne, jeśli się nie rozumie przeszłości. Narrację zbudowałem tak, by prowadziła czytelników w górę Nilu, od ujścia ku źródłom. Bo tylko dzięki towarzyszeniu Rzece w tym kierunku, od miejsca do miejsca, powoli i systematycznie – przypominającym to, jak pulsuje ona w historii – można odkryć jej tajemnice oraz zrozumieć znaczenie dla rozwoju społeczeństw.

Strumień historii W drodze z Rzymu pokonałem już Morze Śródziemne i spoglądam z góry na ciągnące się kilometrami piaszczyste plaże; na zachodzie widzę bezgraniczną brązową pustynię, a pod sobą gigantyczny zielony ogród. Wlatuję do Egiptu jak zwykle z czołem minuta po minucie przylepionym do okna. A gdy patrzę na Rzekę – samotne, błyszczące pasmo życia otoczone zielenią niczym protest przeciwko dominacji pustyni – zauważam, że moja północno­ europejska ślepota wobec znaczenia wody znowu słabnie. Jestem tutaj, żeby

16 | N I L . R Z E K A D Z I E J ÓW wygłosić inauguracyjny wykład o znaczeniu idei wody na konferencji w nowej Bibliotece Aleksandryjskiej. Chociaż długo pracowałem nad tematem, czuję napięcie – pochodzę z Norwegii, a mam mówić o Nilu w jego ojczyźnie. Jeszcze raz kartkuję klasyczne dzieło o geologicznych dziejach Rzeki, bo nawet jeśli Nil to kultura i mitologia, romantyzm i nostalgia, jest on strukturą fizyczną, co Rushdi Said podkreśla w swojej książce The River Nile: Geology, Hydrology and Utilization z 1993 roku. Ba, nie zrozumie się roli Nilu w społeczeństwie bez liczbowego ujęcia jego cech hydrologicznych2. Jeszcze w samolocie na pierwszej stronie notatnika leżącego obok komputera zapisuję wielkimi cyframi najważniejsze liczby dotyczące Nilu. Robię to prawie rytualnie, jakby dla podkreślenia sobie samemu, że oprócz silnych wpływów kultury, religii i polityki, dziś kształtujących spojrzenie na Nil, ważne są konkretne cechy geograficzne i hydrologiczne fizycznie istniejącej rzeki. Liczby, które zapisuję, mają zupełnie niezwykłe znaczenie społeczne, równie istotne w czasach powstania mozaiki i dziś. Nil, znany jako rzeka całoroczna, powstał w wyniku stosunkowo nowych procesów geologicznych od 15 do 25 tysięcy lat temu. Zmiany geologiczne i klimatyczne sprawiły wówczas, że wody z Jeziora Wiktorii połączyły się z wodami płynącymi z Etiopii i zetknęły jako dwa Nile pod dzisiejszym Chartumem. Współczesny Nil jest zatem całkiem młody, a przyczynił się do narodzin starych cywilizacji. Rozkładam mapę Nilu, którą zawsze mam przy sobie, kiedy tutaj przyjeżdżam, a ponieważ jestem historykiem i politologiem, a także geografem, to odruch – mapa czyni wyraźnymi powiązania, którymi politolodzy często się nie zajmują. Nil ma 6800 kilometrów długości, a jeżeli obrócić go wokół Kairu o 180 stopni, płynąłby przez Morze Śródziemne i całą Europę, przebiegł wzdłuż Norwegię i dotarł wiele setek kilometrów na północ od Svalbardu na Oceanie Arktycznym. Przecina on 35 stopni szerokości geograficznej, jego zlewnia ma powierzchnię około 3 milionów kilometrów kwadratowych (to mniej więcej jedna dziesiąta całego kontynentu afrykańskiego) albo inaczej: powierzchnię sześć razy większą niż Francja. Współdzieli ją 11 państw, około tysiąca ludów przez pokolenia rozwijało tam swoją kulturę. Ze względu na swoją wielkość, odmiany klimatu, topografię, roślinność, faunę oraz formacje społeczne jest bez porównania najbardziej złożonym i różnorodnym ze wszystkich dużych dorzeczy. Geopolityczne znaczenie dorzecza Nilu opiera się na bezlitosnym paradoksie: jest ono olbrzymie terytorialnie, lecz Rzeka niesie mało wody. Przeciętnie rocznie są to mniej więcej 84 miliardy metrów sześciennych

P ocz ątek podróży

| 17

mierzonych pod Asuanem w Egipcie. To niewiele, około 12 procent tego, co średnio niesie do morza w ciągu roku Jangcy, 6 procent tego, co rzeka Kongo, i zaledwie około 1 procenta wód Amazonki. Przyczyną jest najważniejsza osobliwość Nilu: na długich odcinkach przepływa on przez obszar całkowicie pozbawiony opadów. Roczny naturalny zasób wód Nilu w Górnym Egipcie wynosił między 80 a 90 miliardów metrów sześciennych. W ostatnich latach został zredukowany nie z powodu zmian klimatycznych, lecz dlatego, że około 10 procent wody paruje z powierzchni wielkich sztucznych jezior na Pustyni Nubijskiej. Nil nie zyskuje dostaw nowych wód, kiedy płynie prawie 2700 kilometrów przez jeden z najsuchszych i najgorętszych obszarów na globie. Żadna inna rzeka nie pokonuje takiego dystansu pozbawiona dopływu wody z innych rzek. Jej droga przez pustynię w ciągu całego roku jest jedyna w swoim rodzaju. Nil utworzyło połączenie dwóch całkowicie różnych systemów rzecznych z odmiennymi profilami hydrologicznymi – Nilu Białego i Nilu Błękitnego. Spotykają się one pod Chartumem, stolicą Sudanu. Zachodzi tam pewien godny uwagi proces hydrologiczny, który może tłumaczyć, dlaczego Nil Biały, wypływający z Jeziora Wiktorii w Ugandzie, był najważniejszą rzeką Egiptu w jego dziejach (do 1971 roku). Jeśli na jesieni Nil Błękitny, płynący z Etiopii, niesie dużo wody, działa jak tama dla o wiele mniejszego Nilu Białego. A kiedy stopniowo z upływem wiosny w Nilu Błękitnym poziom wody się obniża, zablokowana dotąd woda Nilu Białego spływa do Egiptu. Właśnie te sezonowe różnice poziomu wody w obu rzekach sprawiły, że tysiące lat temu można tam było mieszkać i cokolwiek uprawiać w lecie. Nil Błękitny pokonuje około 2500 kilometrów od swojego skromnego świętego źródła na Wyżynie Abisyńskiej, zanim dotrze do Chartumu. Wraz z rzekami, które zbierają wodę deszczową w Etiopii, na przykład Atbarą (nazywaną Tekkezje w Etiopii i Setit w Erytrei) i Sobatem (zwanym w Etiopii Baro), odpowiada za prawie 90 procent całkowitego poziomu wody w Nilu. Sezonowa zmienność tych rzek jest spektakularna. Atbara w lecie prawie całkowicie wysycha. Jesienią, w porze zalewowej, Nil Błękitny dominuje absolutnie, dostarcza około 80 procent całej wody wpływającej do Egiptu. W ciągu trzech jesiennych miesięcy wysyła w dół swojego biegu 90 procent wody, która w nim płynie przez cały rok. Nil Biały (Bahr al-Dżabal w Sudanie Południowym) jest zupełnie inną rzeką. Od Chartumu do najbardziej wysuniętych na południe skrawków bagien – odległość około 1800 kilometrów – nachylenie dna ma wyjątkowo nieznaczne, metr na dwadzieścia cztery kilometry, a poziom jego wód

18 | N I L . R Z E K A D Z I E J ÓW w różnych porach roku ulega dużo mniejszym wahaniom. Odcinek od Chartumu do Malakalu jest pozbawiony dopływów. Potem ze wschodu, z Etiopii, dociera rzeka Sobat, która zbiera wody wielu mniejszych rzeczek. W tym punkcie główny nurt skręca ostro na zachód i wypływa z gigantycznego bagiennego jeziora No, położonego najniżej, czyli w najbardziej na północ wysuniętej części terenów bagiennych. Istnienie bagien to najgodniejszy uwagi fenomen hydrologiczny w przypadku Nilu Białego: prawie połowa jego wód nigdy nie dopływa ani do Chartumu w Sudanie, ani do Egiptu. Kilkadziesiąt kilometrów na północ od Dżuby, stolicy Sudanu Południowego, zaczynają się bagna. Bahr al-Dżabal (zwany też Nilem Górskim, bo płynący z gór w Afryce Środkowej) staje się tu wielkim, wolno przesuwającym się rozlewiskiem na całkowicie płaskiej równinie Sudanu Południowego i rozprzestrzenia we wszystkich kierunkach. Jego zasięg wyraźnie się zmienia w zależności od pory roku i poziomu wód Nilu. Inne duże rzeki w Sudanie Południowym, jak Bahr al-Arab i Bahr al-Ghazal (Rzeka Gazeli, ponieważ przepływa przez olbrzymie tereny przypominające park, które zamieszkują duże kolonie gazeli), zanikają w bagnach. Od Dżuby Rzeka ma do pokonania 4787 kilometrów, zanim dotrze do morza. W przeciwnym zaś kierunku, 168 kilometrów w górę swojego biegu, przecina granicę między Sudanem Południowym a Ugandą. Wcześniej – wydostawszy się z Jeziora Wiktorii koło Jinji, niedaleko od miejsca, gdzie położona jest pierwsza ugandyjska elektrownia, zwana Początkiem Ugandy – wypływa z Jeziora Alberta po opuszczeniu bagiennego jeziora Kioga. Wielkie jeziora są gigantycznym naturalnym rezerwuarem wody dla Nilu Białego. Bardziej wilgotny klimat pojawił się w Afryce Środkowej jednocześnie z zakończeniem ostatniej epoki lodowcowej. Ekstremalne warunki pogodowe połączone z ruchami geologicznymi w tym obszarze, które wypiętrzyły jego część, spowodowały, że Jezioro Wiktorii i Jezioro Alberta w pewnym okresie się przepełniły. Nadmiar wody zaczął spływać na północ, co doprowadziło do powstania Rzeki. Gigantyczne ilości wody, płynące bez przeszkód przez rejony wówczas suche, a dzisiaj bagienne, docierały do Egiptu. Pięćset lat rzeka stale potężnie zalewała obszar ujścia, co doprowadziło do powstania pierwotnej delty z wieloma odnogami. Przez ostatnie 10 tysięcy lat Jezioro Wiktorii zachowywało się raczej stabilnie i jest dziś drugim co do wielkości jeziorem na świecie. Zasilają je opady wywołane parowaniem jego ogromnej powierzchni i dodatkowo woda rzek płynących z Burundi, Rwandy, Tanzanii, Ugandy, a zwłaszcza

P ocz ątek podróży

| 19

z Kenii. Jezioro nadal jest uznawane za źródło Nilu Białego w encyklopediach oraz przewodnikach turystycznych, lecz w rzeczywistości ma on wiele źródeł – na wschodzie w Kenii, na południu w Burundi, na zachodzie w Rwandzie i Kongu. Góry w zachodniej części dorzecza, skąd pochodzi kilka najważniejszych dopływów, należą do najbardziej mokrych obszarów na Ziemi z opadami przez trzysta sześćdziesiąt dni w roku i ze średnią ich sumą roczną rzędu 5 tysięcy milimetrów. Szczęśliwa kombinacja czynników meteorologicznych i geologicznych umożliwia ciągłą dostawę wody do Nilu nawet w tych okresach, kiedy rzeki Etiopii prawie całkiem wysychają. Podawanie wszystkich tych liczb może się wydawać nie na miejscu i godne rewizora tym, którzy uważają, że zajmowanie się sprawami ludzkimi należy ograniczyć do spraw ludzkich, że w żywej, skoncentrowanej na człowieku narracji historycznej nie ma miejsca na liczby, ponieważ stanowią one przyrodoznawczą dystrakcję. W rzeczywistości jest odwrotnie: te liczby pozwalają w decydujący sposób zakreślić ramy rozwoju społeczności oraz opisują centrum egzystencjalne społeczeństw i oś, wokół której obraca się ich życie. Owe mierzalne cechy nadają Rzece szczególną lokalną i regionalną tożsamość oraz sprawiają, że wzdłuż jej brzegów w różny sposób uformowały się społeczeństwa, a także tworzą różnorodne miejscowe możliwości jej wykorzystania. Bez poznania hydrologii Nilu nie da się także zrozumieć narastania ani upadku europejskiego kolonializmu, centralnej roli Etiopii w przygrywce do II wojny światowej, losu i dzisiejszej pozycji Sudanu Południowego ani historii i przyszłości Egiptu.

Pustynia i Delta. Egipt

J

Pustynny raj

eśli się chce uchwycić znaczenie Nilu dla Egiptu – kraju położonego najniżej w dorzeczu, który zawsze był nilowym mocarstwem – nale­ży pojąć, czym byłaby ta pustynna kraina bez Rzeki. Podobnie wartość wody poznaje się dopiero wtedy, gdy studnia okazuje się pusta, a war­­tość tego, czym jest światło, dopiero wtedy, gdy zapadnie ciemność. Dlatego opis Nilu zaczynam w Fajum, klasycznej pustynnej oazie na zachód od Rzeki. Na Saharze jest miejscami tak sucho, że archeolodzy znajdowali tam nienaruszone bibułki do papierosów, które wyrzucali alianci w latach czterdziestych XX wieku podczas walk z Niemcami. Tam, gdzie piaski zmieniają kolor z burobrązowego na czysto biały, otwieram drzwi samochodu i czuję, jak bije we mnie gorąco. Muszę iść tylko parę minut za najbliższą wydmę, oddalić się od asfaltówki, wijącej się przez brunatny, zupełnie nagi teren, by zobaczyć pustynię i zostać całkiem sam. Absolutnie sam. Jakby tu niczego nie było. I rzecz najbardziej osobliwa: tu niczym nie pachnie, bo nawet jeśli niekończące się aż po horyzont fale piasku przypominają morze, to miejsce jest pozbawione zapachu. Osamotniony orzeźwiający wiatr wzmaga poczucie pustki. Trudno się znaleźć bliżej prawdy o położeniu Egiptu – pustynnej krainy całkowicie zależnej od wody płynącej wcześniej przez dziesięć krajów. Kiedy ponownie wsiadłem do samochodu, wydawało mi się, że słyszę silnik strajkujący z powodu wysokiej temperatury na zewnątrz. Strachliwa

22 | N I L . R Z E K A D Z I E J ÓW miejska dusza o bogatej wyobraźni może w takiej sytuacji zacząć fantazjować, zainspirowana romantycznymi filmowymi podróżami przez pustynię. Terenówka z napędem na cztery koła staje, bo coś się popsuło… Wiatr powoli, ale nieubłaganie zasypuje ją piaskiem, gdy pasażerowie chronią się w jej cieniu… Wody w butelkach coraz mniej… W tym momencie w zasięgu wzroku pojawiają się tablice wskazujące drogę do Fajum. Przez tysiące lat to miejsce – tętniąca życiem oaza z pięknymi meczetami, starymi kościołami i zabytkami starożytności – było znane jako ogród Egiptu albo pustynny raj1. Kiedy z centrum tej kotliny o powierzchni 692 kilometrów kwadratowych obserwuje się palmy, wszystkie nachylające się w jednym kierunku, bawoły filozoficznie kontemplujące przechodniów, osły objuczone zbożem i owocami, które wydają się dla nich zbyt ciężkie, a także chłopów – tak, wszędzie chłopów – zajętych pracą na niewielkich zielonych poletkach, niełatwo przyjąć do wiadomości, że tu prawie wcale nie pada. Miejsce jest tak interesujące dla wszystkich zajmujących się wczesną historią człowieka właśnie dlatego, że było żyznym rajem także w czasach prehis­torycznych. Przypuszcza się, że pierwsze stałe siedliska ludzkie na terenie dzisiejszego Egiptu powstały około 7 tysięcy lat temu właśnie w Fajum – jako skutek procesu migracyjnego o niezwykle dalekosiężnych konsekwencjach. Gdy Sahara powoli zamieniała się w pustynię, „uchodźcy klimatyczni”, jak bym dziś powiedział, szukali stałych źródeł wody. Stopniowo zaludniali więc obszary na wschodzie, coraz bliżej Doliny Nilu, i po jakimś czasie dotarli do tej dużej całorocznej rzeki. Oaza Fajum szybko stała się jednym z najwcześniejszych prawdziwych terenów rolniczych w historii globu. Zawdzięczała to wyłącznie temu, że corocznie niskie pustynne wzgórza między nią a Nilem zalewały jego wody. Pierwotnie zatem żyzne Fajum było naturalnym dziełem Rzeki. Pokazała ona ludziom, jak działają cuda natury bądź bogów, co dla wielu oznaczało to samo. Ich celem stało się skopiowanie tego, choć w dużo mniejszej skali. Prawie 4 tysiące lat temu, za czasów XII dynastii, Egipcjanie wpadli na ge­nialny pomysł kontrolowania napływu wody za pomocą istniejącego naturalnego jeziora*, później opisywanego przez niezliczonych podróżników   * Około 70 tysięcy lat temu na skutek zalania zagłębienia tektonicznego w okolicach dzisiejszego Fajum powstało jezioro zwane dziś Karun, a identyfikowane ze znanym w starożytności jeziorem Moeris. Zbiornik zasilały wody niewielkiej lewobrzeżnej odnogi Nilu. Projekt wybudowania kanału, pozwalający wykorzystać naturalny ciek wodny, powstał w okresie panowania faraona Senusereta II. Obwarowano wówczas jezioro potężnymi wałami ziemnymi, utworzono tamy, pogłębiono i poszerzono rzekę je

P ustynia i D elta . E gipt

| 23

Widok na El-Fajum – obraz Jeana-Léona Gérôme’a, ok. 1868–1870

jako w pewnym sensie cud. Jezioro stało się zbiornikiem regulacyjnym, przypuszczalnie jednym z pierwszych w historii ludzkości2. Okazał się on poprzednikiem tysięcy podobnych zbiorników, które ułatwiały życie wielu późniejszym społeczeństwom. Dziś jest wielkim jeziorem, lśniącym leniwym błękitem pośrodku pustyni, lecz woda w nim wydała mi się zbyt martwa i nieszczególnie orzeźwiająca. Widziane z południowego brzegu rozciągało się jak okiem sięgnąć. Zamglone powietrze drżało z powodu upału, a w oddali kilka suchych pagórków jakby wystawiało z tafli głowy złotoczerwonej barwy na tle prawie białego nieba. Podania przekazują, że to biblijny Józef stworzył ten naturalny skądinąd kanał, doprowadzający wodę z Rzeki do Fajum. Pewnego razu, gdy Rzeka była pełna wody, sprawił, że jej część wydostała się z koryta i Doliny Nilu ku zachodowi, nieco na południe od Fajum. Dlatego kanał ten nazywano Kanałem Józefa. System wodny, od którego są całkowicie zależni rolnicy uprawiający daktyle, właściciele sklepów i restauracji oraz meczety, jest więc produktem zarówno przyrody, jak i ludzkiej zdolności do kopiowania zasilającą. Te działania kontynuował Amenemhat III, który nakazał wykonać system kanałów nawadniających wokół oazy (przyp. tłum.).

24 | N I L . R Z E K A D Z I E J ÓW i udoskonalania tego, co naturalne. Kiedy spaceruje się wzdłuż kanałów wijących się przez oazę, trudno zauważyć, gdzie kończy się jeden, a zaczyna inny. Fajum nazwałbym Egiptem w miniaturze – wyjątkowo żyznym, a otoczonym pustynią, zbudowanym dzięki połączeniu dzieła natury oraz systemu nawadniania stworzonego i kontrolowanego przez człowieka. Fajum to odzwierciedlenie Egiptu jeszcze z innego powodu. Państwo wciąż doprowadza do oazy coraz więcej wody, tymczasem jej niedobór rośnie, podobnie jak niezadowolenie wyrażane przez mieszkańców. Kontrolowanie wody w klimacie pustynnym przypomina zawsze obosieczny miecz z punktu widzenia zarówno ekologicznego, jak i politycznego, ponieważ potrzeby rosną wraz z rozwojem społeczeństwa. Nie budzi wątpliwości to, że im bardziej Egipcjanie stają się zależni od wykorzystywania wody z Nilu, w tym większym stopniu dotykają ich wahania jej poziomu – naturalne lub spowodowane działalnością człowieka. Z perspektywy czasu da się to opisać jako wodny potrzask, znaczący dla historii Egiptu.

Skarabeusze, ponowne narodziny oraz rzeka życia i śmierci Pustynia między Aleksandrią a Fajum to tylko piasek i wiatr. Na pozór żadnych śladów życia poza robaczkiem – skarabeuszem – który toczy ciemną kulkę na szczyt niewielkiego piaszczystego wzniesienia. Czasem kulka jest za ciężka i wtedy turla się na dół. Skarabeusz zaczyna od nowa i pcha ją centymetr po centymetrze pod górę. Zwykle tę pracę wykonuje samiec. Samica idzie za nim. Składa jaja tam, gdzie znajdzie wilgotną glinę lub odchody, którymi może je otulić. Potem samiec toczy kulkę w bezpieczne miejsce, zakopuje ją w piasku i zabezpieczywszy w ten sposób potomstwo, zadowolony umiera. W starożytnym Egipcie te pustynne chrząszcze uważano za święte. Były ucieleśnieniem idei transformacji, odnowienia i zmartwychwstania. W mitologii egipskiej Chepri, „Ten-który-się-staje”, to bóstwo symbolizujące zdolność do autokreacji. Zwykle przedstawiano je jako skarabeusza – pchało słońce po niebie za dnia, bezpiecznie przetoczywszy je nocą przez świat podziemny. Na niektórych malunkach grobowych Chepri ma postać człowieka ze skarabeuszem zamiast głowy. Starożytni Egipcjanie wierzyli, że ten chrząszcz, dokładnie jak Chepri, powstaje z niczego. Uważali, że istnieją tylko skarabeusze samce i dlatego

P ustynia i D elta . E gipt

| 25

młode, które wydostają się z kulki odchodów, pojawiają się tam dosłownie z nicości. Nic dziwnego, że symbolizowały moc tworzenia i wieczne życie. Skarabeusze i Chepri pomagały wyjaśniać zjawiska, których Egipcjanie regularnie byli świadkami: odradzania się życia po śmierci, czyli pojawiania się na martwych pustynnych piaskach żywej roślinności powstałej jakby z niczego. Fellachowie i całe społeczeństwo Egiptu doświadczali takich cudów rokrocznie. Delta z miejsca, w którym nic nie mogło rosnąć, zamieniała się w najżyźniejszy obszar świata. I sprawiała to przyroda. Zgodnie ze stanem ówczesnej wiedzy o tym, jakimi prawami się ona rządzi, można było przypisać nilowe cuda najpierw mocy bogów, a z czasem mocy faraona, czyli króla-boga. Dla Egipcjan obserwujących ten proces rok w rok naturalne było założenie, że śmierć jest jedynie wrotami do nowego życia3. Skarabeusz, nieprzerwanie toczący kulkę wilgotnej gliny lub odchodów na szczyt łagodnego wzniesienia na pustyni, jest nauczycielem historii i zwiastunem mitów. Ucieleśnia dominujące swego czasu w Egipcie myśle­ nie o życiu i śmierci, które zabarwiało i formowało światopogląd ludzi dużo dłużej, niż pojmowanie życia i śmierci w chrześcijaństwie i islamie panowało nad uniwersum wyobrażeń w Europie i na Bliskim Wschodzie. Jako źródło pierwszych mitów chrząszcz dodatkowo przypomina, że to od Nilu pochodzą wyobrażenia o wiecznym życiu i że to Nil stworzył podwaliny istnienia społeczeństw. Coroczne cuda Nilu zainspirowały powstanie głównych nurtów pustynnych religii, później kształtujących się w pobliżu Rzeki i stopniowo rozszerzających swój wpływ na cały świat. Podobnie powstawały religie w tym samym mniej więcej czasie wśród ludów żyjących na brzegach wielkich rzek na Bliskim Wschodzie i w Azji. Tradycje religijne w starożytnym Egipcie stymulowały rozwój sprawnego systemu administracji, przy czym potrzeba wyliczania podatków na podstawie rozmiaru zalewów Nilu przyspieszyła ustalenie jednostek miary i rozwój matematyki. Egipcjanie stali się też pionierami w dziedzinie astronomii z powodu konieczności przewidywania – nie pogody, bo ta zawsze była taka sama – lecz tego, kiedy nastąpi wylew Nilu. Rzeka była także centrum kosmicznego uniwersum, nauczycielką praw przyrody objaśniającą wielkie systemy. To ona dała ludziom doświadczenie, do którego musieli się odwoływać bogowie, jeśli ich przekaz miał znaleźć odzew. Geografia aluwialna – wieczna dwuznaczność rzek jako dawców życia i zwiastunów śmierci, jako sprawców użyźniających nawodnień i niszczących powodzi albo suszy – w naturalny sposób uformowała w ludziach wyobrażenie o życiu i śmierci.

26 | N I L . R Z E K A D Z I E J ÓW Teksty Piramid* opowiadają, że Egipcjanie uważali przekroczenie Nilu za przejście granicy między dwoma bytami lub za łącznik tych bytów. Życie społeczne, życie po tej stronie toczyło się na wschodnim brzegu Rzeki. Jeżeli faraona natychmiast po śmierci przeniesiono na zachodni brzeg, mógł powstać z martwych. Dlatego piramidy, będące przecież monumentalnymi grobowcami, znajdują się na zachód od Nilu. Przekroczenie Rzeki w kierunku zachodnim umożliwiało zmartwychwstanie. Kosmologia egipska odzwierciedlała ekosystem otaczający człowieka – dowodem jest wiara w to, że Nil wyłania się ze świata podziemnego, gdzie rządzi śmierć. Świat ukształtowały oczywiste przeciwieństwa: między suszą a nawodnieniem, pustynią a cywilizacją, światłem a ciemnością, tą stroną rzeki a tamtą, rzeką widoczną a rzeką niebiańską i podziemną. Teksty Piramid opisują, że Rzeka podzieliła Egipt na królestwo życia i królestwo śmierci. Zmarły odprawiał się na zachód, przekraczał podziemie i odradzał się o świcie na wschodzie, wędrował po niebie nad Nilem, znów trafiał na zachód i tak w nieskończoność. Jego podróż kopiowała w niebiańskim świecie to, co zachodziło codziennie nad Rzeką. Słońce wschodziło, łodzie przepływały rzekę, a woda to przybierała, to się cofała, naciskała albo się poddawała. Nil uważano jednocześnie za tradycyjną granicę i łącznik między dwoma bytami. Dlatego nawigować po nim mogła tylko istota ponadnaturalna – Mahaf, przewoźnik transportujący zmarłych. Mógł się poruszać w obie strony, miał bowiem dwie twarze, jedną skierowaną do przodu, drugą do tyłu. Rzeka w tekstach egipskich jest zarówno barierą między ludźmi, między światami, między życiem a śmiercią, jak i miejscem ich spotkania**. Egipcjanie, tak bardzo zainteresowani nieśmiertelnością, wyznawali optymistyczną religię: życie doczesne było zaledwie początkiem  * To „niejednorodny zbiór staroegipskich tekstów religijnych, związanych z kultem zmarłych i zredagowanych w Starym Państwie przez kapłanów z On (Heliopolis). Obejmowały formuły, zaklęcia, hymny, mity. Teksty utrwalane były na ścianach wewnętrznych korytarzy i komór grobowych władców od XXIV do XXII stulecia p.n.e., gdyż tylko dla nich były przeznaczone. Budowle znajdują się w Sakkarze. Najstarsze inskrypcje pochodzą z komory grobowej piramidy Unisa, ostatniego władcy V dynastii” (przyp. tłum. za: Wikipedia, dostęp: 23.03.2026).  ** Dzisiaj ta mitologia nie jest już tak łatwa do zrozumienia, ponieważ zakłada, że piramidy jako komory grobowe znajdują się bezpośrednio nad brzegiem rzeki. Właśnie tam znajdowały się 5 tysięcy lat temu. Aż do XX wieku położenie piramid odzwierciedlało płynną mistyczną granicę między dwoma światami. W wyniku stopniowego oswajania Nilu związek między piramidami a Rzeką uległ zerwaniu.

P ustynia i D elta . E gipt

| 27

życia po śmierci, przejściem do następnego życia – jak uboga w wodę pora roku była przejściem, przystankiem w pół drogi między dwoma zalewami Nilu niosącymi plon. Dopiero od połowy XIX wieku, kiedy zaczęto podporządkowywać Rzekę woli człowieka, w coraz mniejszym stopniu karmiła ona tego typu religijne mity. Obecnie, w dobie budowy potężnych zbiorników retencyjnych i tam oraz wielkich kanałów stale wypełnionych wodą, znajdujących się w odległości wielu kilometrów od koryta rzeki, stała się ona podstawą zupełnie nowego światopoglądu, opierającego się na tryumfie teraźniejszości oraz na zwycięstwie człowieka i techniki nad przyrodą.

Rytm społeczeństwa i rytm rzeki Jedna z książek, które zwykłem zabierać ze sobą, kiedy podróżuję wzdłuż Nilu, to Dzieje napisane przez Herodota prawie 2500 lat temu. Pokazują mi się one, jak to zawsze czyni wielka literatura, wciąż od nowej strony, przy czym powolny, trochę zagmatwany, a mimo to kontrolowany styl tekstu pasuje do natury i społecznej roli Nilu. Herodot był historykiem, najczęściej nazywanym ojcem historiografii, lecz przede wszystkim uważnym obserwatorem. Wyprawiał się w wiele miejsc, także nad Nil, prowadził rozmowy z napotkanymi ludźmi oraz z kapłanami, słuchał i notował niczym żądny wiedzy romantyk, zainteresowany zdobywaniem wiadomości dla nich samych. Nie zadowalał się tym, co mu opowiadano lub co uważał za prawdy przekazywane. Sam chciał dotrzeć do sedna. W relacjach o tym, jak łatwo jest uprawiać ziemię dzięki naturalnemu nawadnianiu pól przez Nil, uchwycił zarówno istotę, jak i cechy szczególne Egiptu faraonów. Teraz przecież oni, w porównaniu ze wszystkimi innymi ludźmi i z resztą Egipcjan, z najmniejszym trudem zbierają plony z ziemi: wszak nie potrzebują się biedzić, żeby pługiem rozrywać bruzdy albo kopać, albo wykonywać jakąś inną pracę z tych, którymi reszta ludzi trudzi się dla zasiewu, lecz u nich rzeka sama z siebie przybywa, nawadnia role, a nawodniwszy je, znowu opada; wtedy każdy obsiewa swą rolę i wpuszcza na nią świnie, a kiedy one wdeptały nasienie w ziemię, oczekuje żniw, po czym wymłaca ziarno znowu przy pomocy świń i zanosi je do spichrza4.