Mój Brodski

ZOFIA RATAJCZAK

Mój Brodski

WYDAWNICTWO ZNAK KRAKÓW 2026

Projekt okładki Olgierd Chmielewski Fotografia na okładce Z archiwum Autorki Zdjęcie Autorki na skrzydełku Elżbieta Lis Redaktor prowadzący – Czuły Akuszer Jerzy Illg Redakcja tekstu Agnieszka Toczko-Rak Opieka redakcyjna Karol Kleczka Anna Szulczyńska Adiustacja Bogumiła Ziembla Korekta Barbara Gąsiorowska Anna Szulczyńska Łamanie Dariusz Ziach © Copyright by Zofia Ratajczak © Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2026 ISBN 978-83-240-6878-4

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2026. Printed in EU.

Wstęp Brodski. Josif, Joseph, Osia, lecz przede wszystkim i po prostu – mój Brodski.

Josif dla niektórych, Joseph dla reszty świata, Osia dla nielicznych, wśród których wypadło mu żyć i których sam sobie wybierał. Brodski nie jako własność, lecz jako dar. Nie przywiązuję się do myśli o wyjątkowości mojego spotkania z Brodskim, ale i się jej nie sprzeciwiam, gdy lektura jego listów nagle odsłania przede mną nowe wątki i zmienia perspektywę patrzenia na jego postać i wiersze. „Moja Polska pochodzi z książek”, powiedział Josif Brodski w swoim przemówieniu na uroczystości nadania mu honorowego doktoratu w Katowicach w 1993 roku. Parafrazując to zdanie, mogłabym powiedzieć: „Mój Brodski pochodzi z listów”. Ale przecież nie tylko. Chciałabym opowiedzieć o tym, skąd się wzięła postać poety w moim życiu osobistym, ponieważ ma to związek z rolą, jaką odegrał – i wciąż odgrywa – w szeroko rozumianej kulturze polskiej, ze szczególnym uwzględnieniem literatury, zwłaszcza poezji. Będzie to kronika wypadków nie zawsze radosnych, rekonstrukcja zdarzeń o znacznym ładunku emocji, burzliwym chwilami przebiegu i niespodziewanym finale.

W tym arcytrudnym zadaniu rekonstruowania wydarzeń z przeszłości najważniejsza jest pamięć. Tego, że warto ją uszanować, nauczyłam się od niego, bo, jak twierdził: „Jedynym narzędziem, jakim dysponuje człowiek w zmaganiach z czasem, jest pamięć; (…) właśnie ta jedyna w swoim rodzaju, zmysłowa, historyczna pamięć (…). Mechanizm miłości zakłada pewien rodzaj pomostu między sferą zmysłów i sferą ducha, prowadzącego niekiedy aż do ubóstwienia; idea życia przyszłego jest ukryta nie tylko w naszych związkach, lecz także w naszych rozstaniach” (tłum. Krystyna Tarnowska i Andrzej Konarek, ŚW, 55).

Każda nowa lektura, każda rozmowa z kimś, kto znał Josifa Brodskiego, oświetla w inny sposób to, co już się ustaliło i funkcjonuje jako dyżurny standard w opowieści o nim: że został przez władze sowieckie aresztowany, publicznie osądzony, zesłany, wydalony, a żyjąc na emigracji, dostał Nobla.

12

Mój Brodski

Moja opowieść będzie podobna – nie sposób tego pomijać – lecz jednocześnie zupełnie inna.

Będzie to opowieść o oczarowaniu. Także o chwilach, czasem dłuższych, zwykle jednak – ulotnych. I o „My” – czymś bardzo kruchym, wyznaczonym przez fakt istnienia granicy. A właściwie dwóch granic. Tej państwowej i tej duchowej. Pierwszej przekraczać nie było wolno, druga znikała, gdy pojawiała się myśl doniosła, zwłaszcza wyrażona w doskonałej formie wiersza. To nasz przypadek. Niemożność i szansa, by ją unieważnić, przynajmniej częściowo.

To też historia wielkiej tęsknoty. Zakochałam się w jego tęsknocie. A on?

On z pewnością zakochał się… w Polsce. W jednym z listów wyznaje: „I jeszcze bym chciał zobaczyć Twoją Polskę”. Zobaczył. I o tym także jest ta opowieść: jak nie było można, ale jak się to w końcu stało.

Opowieść sentymentalna może pobudzać apetyt na lekturę, podczas której zwraca się uwagę na tak zwane momenty. Uprzedzam, że jestem niechętna odsłanianiu intymnej strony powiązań między ludźmi. Chciałabym pobudzić nie tyle ciekawość, ile wrażliwość czytelnika, i zachęcić go do wspólnej podróży po życiu Josifa Brodskiego, jakiego ja znałam. Transformacja czasów, przemijanie pod kontrolą jakiejś uważności nadrzędnej, przemiana mająca związek z losem – to także są „momenty”, tylko nieco innej natury. Czy da się odczytać owe wyroki, a rozkołysana pamięć czy nie skusi do koloryzowania faktów, ułudy, wreszcie jakiegoś samochwalstwa? W tych pytaniach ukryta jest rozterka z nadzieją na wydobycie prawdy.

Mój Brodski został stworzony nie tylko z listów do mnie, ale i z jego własnych relacji o sobie, wypowiedzi bliskich i znajomych mających związek z nami oraz z wierszy, w których odbija się rzeczywistość nie tylko dnia powszedniego. Realia ciekawe są przez to, że mają związek z poezją. Poezja, w której odbija się nasze życie, fascynuje i wciąga podwójnie.

Zachowany w mojej pamięci Brodski to początkowo ujmujący swym obejściem chłopak, a potem wyrazista postać w coraz liczniejszym gronie młodych poetów. To ktoś, kto zdobywa coraz wyższą pozycję w ówczesnej hierarchii samizdatowej elity poetyckiej, ktoś, kto ma do tego prawo, bo potrafi spoglądać na świat oczami artysty. Odczytuje sens tego, co widzi, co czuje, co wie, i nadaje temu znaczenie, dużo czyta, przyjaźni się z mądrzejszymi od siebie, ale powoli też rodzi się w nim skłonność do pouczeń i do przepowiadania przyszłości.

Krótko mówiąc, to opowieść o tym, dlaczego mogę powiedzieć „mój Brodski” bez konieczności nadmiernego usprawiedliwiania się. Mój – bo wyjątkowy. Mój – bo inny od tych, którzy takiego prawa nie mają. Mój – bo ofiarowany.

Wstęp

Josif Brodski z podpisem: Igruszka dla wospominanij (zabawka dla wspomnień), Leningrad 1961, zdjęcie wykonał Aleksander Brodski, ojciec Josifa

13

14

Mój Brodski

Mam poczucie, że Brodski z listów należy nie tylko do mnie. Tak, jestem ich adresatką, ale też jestem gotowa dzielić się swoimi skarbami – są one nie tylko pamiątką osobistą, lecz także czystą poezją, a więc należą do wszystkich. Listy jak wiersze, wiersze jak listy. W tym jednak wypadku odegrały dwojaką rolę: pokazały siłę języka ponad przeszkodami, jego sprawczą moc w budowaniu więzi oraz dały świadectwo prawdzie o czasach trudnych, o ich opresyjnej naturze.

Opowieść o życiu nigdy nie jest jego kalką ani fotografią, wiernym opisem pejzażu realnego, z jego pełnią wszystkich emocji, myśli i pragnień. Z migotliwej masy dawnych doznań trzeba wyłowić najbardziej adekwatne poruszenia psychiki, które o czymś opowiadają. Nie wiem, czy udało mi się stworzyć taki pejzaż – w każdym razie próbowałam.

Na początku był tylko temat, wydawało się, nie do ogarnięcia. Tytuł długo się rodził, potem się czaił, odrzucany powracał, szukając mnie, szukał siebie. Wreszcie – najprościej i najprawdziwiej – powstał Mój Brodski, będący wyrazem zarówno stanu uczuć, jak i realizmu wymaganego od narratora. Pomyślałam: jeśli ta opowieść ma mieć sens, to trzeba mówić głosami dwojga, w dialogu.

Zofia Kapuścińska (Ratajczak), Warszawa, Centralny Instytut Ochrony Pracy, 1962 rok, fot. Jan Okóń

Wstęp

15

Myślę i piszę „mój Brodski”, ale czy na pewno mój? A jeśli tak, to czy jestem uprawniona do takiej uzurpacji w opowiadaniu o swoich związkach z poetą? „Tym tylko byłam…”, mogę powiedzieć, parafrazując słynny liryk Tym tylko byłem…, zaadresowany do innej… Właśnie – kim byłam? Adresatką posłania za pośrednictwem białego motylka, wątłą roślinką przyszpiloną do rosyjskiej liry, gdy Brodskiego wieziono coraz dalej na północ i wschód, czy lustrem, w którym odbijająca się twarz poety pozwalała mu utożsamić się ze mną?

Nie wszystko nas z sobą łączyło; coś także oddalało. Co to mogło być?

Jego skłonność do zdrady? Było kilka różnic, owszem, lecz przede wszystkim łączyły nas podobieństwa. Może marginalne, może banalne, ale rzucające się w oczy: podobny charakter pisma, język listów, styl odnoszenia się do innych, sposób radzenia sobie z kłopotami życia codziennego. Stałe poszukiwanie miejsca, by wreszcie osiąść i być na swoim. Rodzaj bezinteresownej gotowości do pomagania. Zrozumienie empatyczne, bez warunków wstępnych. Dużo tego, lecz i tak obezwładniająco mało, by zbudować coś na kształt niezłomnej twierdzy dla nas dwojga. Ale słodycz zasypiania z gotową fabułą marzeń, z projektem bez szans to inna sprawa…

W opowieści o Brodskim jako osobie mi bliskiej pozostają pytania wynikające nie tylko z mojej skromnej wiedzy o ogromie jego dokonań, lecz także ze zmieniającej się sytuacji świata jako globalnej machiny, wobec której jednostka nie zawsze wie, co zrobić ze swoją wolnością, a jeśli wie, że może zrobić dowolny użytek, chętnie z tego korzysta. Mój Brodski to człowiek, który z tego stanu rzeczy zdawał sobie sprawę – i chciałam to także o nim dopowiedzieć.

Sumując, można powiedzieć, że Josif Brodski, późniejszy „człowiek w płaszczu, nikt”, był kimś, kto dał świadectwo swojej prawdy o świecie, o swoich czasach. Przyniosły one niejedną zgryzotę poecie, ale i nagrodę dały mu wielką. Brodski, indywidualista i niepokorny obrońca swojej prawdy, bezkompromisowy w staraniach o własną niezależność, ambitny i rywalizujący (nigdy w błahych sprawach), z ponadprzeciętnym zapotrzebowaniem na stymulację, uważny, więc spostrzegający więcej niż inni i więcej niż ja, zawsze był sobą. Stąd skłonność do okazywania czułości w sposób niebanalny. Stąd jego werbalna troskliwość mająca autentyczną siłę. List od Niego w kieszeni, z przykazaniem: „Dbaj o siebie”, potrafił złagodzić ponurą rzeczywistość trudności bytowania. Zawsze gotowy do spotkań z wyrokami losu, szczęściarz z tragizmem wpisanym w naturę swoich relacji ze światem.

Josifie, Drogi Przyjacielu, kazałeś mi kiedyś pisać. Więc napisałam. I to jest TO.

16

Mój Brodski

u Jak czytać tę książkę? Rozmowa listowna stanowi jedynie część tej opowieści. Brodski mówi – ja słucham i niekiedy odpowiadam. Dialog ten, ułożony chronologicznie, osadzony jest w moich wspomnieniach i komentarzach.

Mam nadzieję, że fragmenty listów mojego przyjaciela pokażą istotne rysy jego duchowego autoportretu, dramatyczne losy, a zarazem szczególną więź łączącą go z Polską. Dzięki tej więzi możliwy był niezwykły wymiar naszej relacji. Aby uszanować wolę Brodskiego i zgodnie z porozumieniem z Joseph Brodsky Estate, jego listy nie są publikowane w całości, lecz jedynie we fragmentach, i osadzone w mojej narracji.

Nieraz pytano mnie: a gdzie są twoje listy do Brodskiego? Bezradnie rozkładałam ręce. Gdy się jakimś cudownym obrotem spraw odnalazły (w zasobach Rosyjskiej Biblioteki Narodowej w Petersburgu), zajęły miejsce w mojej opowieści o bohaterze czasów owych. Byłoby dobrze, gdyby udało im się podkreślić wagę dialogu, poruszyć wyobraźnię i przekonać czytelnika do patrzenia na Brodskiego moimi oczami. Romans epistolarny? Jeżeli romans – to chociaż moje listy w małym stopniu to odzwierciedlają – dla narracji o Brodskim mają znaczenie. Stanowią rodzaj rusztowania, na którym jest budowana ta opowieść, choćby jako podstawa chronologii zdarzeń. Dodam, że Brodski chwalił, doceniał i zachęcał mnie do pisania listów.

Moje listy – gdy teraz na nie patrzę – jawią się jako szare, nudne, wymuszone jego niecierpliwym oczekiwaniem, a jego listy – jako pełne wigoru, pasji, zaangażowania i, nawet gdy zasmucające – jakoś krzepią. Nawet we fragmentach tu widocznych, trafiają w sedno spraw nie tylko sercowych.

Moje listy zostały przytoczone w całości. Dlaczego? Bo pomyślałam, że dobrze będzie pokazać, jak moje słowa go poruszały (może dlatego, że z Polski?), jak chwalił to, co mi się wydawało (słusznie) marne i niedoskonałe.

To świadczy o nim, o jego wielkoduszności. Ta dysproporcja o czymś może powiedzieć. Być może pobudzi wyobraźnię? Może też lepiej uzasadni tytuł książki? Przez moje listy Brodski jest bardziej mój – i to widać.

Zauroczenie

u (…)

Zajmujesz we mnie dziesięć razy więcej miejsca, niż mogłabyś sobie przedstawić, ogarnąć wyobraźnią. Wyjaśnić to potrafię tylko w bezpo­ średnim kontakcie, ponieważ na papierze okaże się to całkowicie bez sensu, lecz czy to istotne? Epistolarnym talentem najwyraźniej nie dys­ ponuję. Obrzydły mi te wszystkie chwyty, zabawne i uprzejmościowe zwroty, lecz bez nich trudno się obyć; cały czas staram się nie sprawić wrażenia, że jes­tem nieszczery, chociaż to na nic (…). Jestem świadom swoich wad (…).

Wiem, piszę nie tak, cały czas siedzę i myślę, a przede mną pusta kartka papieru, nic się na niej nie pojawia, za to ja poddaję się wspomnie­ niom. I wszystko powoli unosi się we mnie, i powraca. (…)

Teraz w Leningradzie zima, było bardzo zimno – i nagle odwilż, nie „nagle”, ale na nowo, tak jak na Boże Narodzenie w minionym roku, pa­ miętasz? Wszystko płynie, ślisko, lód poczerniał w kanałach, kolumny pokryły się szronem, z niebios leci coś ciepłego. (…) Mam doskonały wzrok, lecz mimo to „wszystko przesuwa się, migocząc, przed oczami”. I wymyśliłem sobie coś innego: zastygam teraz w miejscu. Jestem nieruchomy, chodzę bardzo powoli. DLA MNIE TO WSZYSTKO NIE ISTNIEJE. To śmieszne słowa, lecz ja wiem, że spoglądam w siebie, i tylko w siebie, patrzę na to, co dla mnie jest ważne; nie oba­ wiam się, że mnie wyprzedzą. (…) To bardzo proste, Zosiu miła, TEGO NIE MA. Tylko nie pomyśl, że zamykam oczy na to coś. Zawsze jest jedno i tylko jedno: podmiot. Tam jest klucz – klucz do wszystkiego. (…) Minęły już trzy godziny od chwili, gdy dostałem Twój list, od razu siadłem do maszyny. Już ciemno, wieczór. Wiem, że masy rze­ czy nie opowiedziałem, one pojawiły się i znikły lub też nie wypadało

Mój Brodski

18

o nich pisać, ponieważ mogłyby Ci się wydawać zbyt natrętne. Wiem, że tego jeszcze o wszystkich sprawach Ci nie napiszę, bo jest ich zbyt wiele. (…)

Ja – to wiersze i wszystko, co z nimi związane. Szczerze: teraz mam prawo o tym mówić, rok temu jeszcze nie mogłem, a teraz mogę. Mam na to dowody – jak Ci się podoba ta fraza! – niedawno napisałem po­ wieść poetycką (rymowaną) Pietierburgskij roman [Romans petersbur­ ski – nieprzetłumaczony na język polski]1 i ogromny poemat Szestwije [Pochód – nieprzetłumaczony na język polski], i kilka wierszy, według mnie niezłych. Szkoda, że tego wszystkiego nie można Ci przesłać. Mógł­ bym to nadać pocztą, lecz czy nie sprowadzi to na Ciebie jakichś kłopo­ tów? Zupełnie się w tym nie wyznaję, chociaż byłoby to wspaniałe. Znam teraz swoją wartość – i wszystko inne nie ma znaczenia (…).

Doznałem szoku, poznając Ciebie; zawsze będę to pamiętał, choć na razie to szok tylko z mojej strony. I to Twoje zachowanie wtedy wobec nas na Popowa! (Nie do końca umiem to opisać, wybacz, brak mi słów).

Sam nie wiem, dlaczego tu o tym piszę. W taki sposób nas – mnie! – nikt dotąd nie słuchał; to tak, jakbym ja sam słuchał siebie. (…)

To jakiś rodzaj szaleństwa, że Ty – tam. Dosyć, więcej nie trzeba. Prze­ cież mogłabyś poczuć się niezręcznie, głupio. Do widzenia.

(Leningrad, 19 XII 1961)

u [List niedokończony, brudnopis, z archiwum Autorki] Warszawa, 2 I 1962 Oczywiście byłoby lepiej się spotkać, lecz na razie będziemy musieli to odłożyć, chociaż myślę, że powrócimy do tego.

Zresztą, nie jestem pewna. Już samo otrzymanie od Ciebie listu to taka radość, że nie wypada się skarżyć, lecz pragnąć spotkania…

Jesteś uważny i troszczysz się o sens każdego do mnie słowa.

A Twoje „wybacz” to żaden wybryk, pomieściłeś w nim pewnie więcej przyjaznej treści i uważności, niż sam chciałeś.

1

Przypisy w tekście umieszczone w nawiasie kwadratowym pochodzą od Autorki.

Zauroczenie

19

Teraz jestem w pracy, lecz to mi nie przeszkoda, nawet lepiej, można się od niej odrywać dla Ciebie i nie podlega to karze, więcej – nikt o tym nie wie.

Odrywać się od – to znaczy przemieniać się w setki fraz, myśli niedokończonych i te niepełnowartościowe okruchy, których język nie może jeszcze ogarnąć, nieść Tobie w darze. A w tym są także moje starania, by znaleźć sens, takie maleńkie „próby w głąb”. W nich jest słodycz obcowania z Tobą w tej wyjątkowej postaci. Moja samotność urosła, a jednocześnie poczułam się znacznie mniej samotna niż przed tym. Teraz, w chwili gdy piszę do Ciebie te słowa, wszystkie lęki i niepokoje, i pretensje skierowane pod własnym adresem, wszystkie „wybacz, proszę” jednocześnie się nasiliły, ale i osłabły.

Osłabły, bo wzrosła nadzieja na Twoją ku mnie przyjazną wyrozumiałość i jeszcze na to, że zrozumiesz wszystko, wszystko na swój sposób, to znaczy lepiej, niż potrafię to zrobić ja, i bardziej, niż tego pragnę.

Postaraj się pojąć, że potrzebne mi jest Twoje zrozumienie w każdej postaci, to nie jest rodzaj obojętności, lecz zaufanie i wybaczenie [nawet gdybyś się pomylił]. Pamiętasz, co napisałeś o zaufaniu [w swoim liście]?

To znaczy, że teraz wszystko jest już inne, jest inaczej, chociaż przypuszczałam (lecz to już nie tyle przypuszczenie, ile rodzaj wiary, przekonania), że wszystko ułoży się właśnie tak.

Wszystko, czego dowiedziałeś się od Gałki [Patrabołowej] i od Sławy [Sławińskiego], wszystkie te ich opowieści typu „na odwrót” można wyrzucić do kosza. Być może oni wymyślili mnie na swój sposób, to jest ważne i ciekawe dla mnie, lecz należy to wziąć w nawias, pominąć. Spróbujmy zacząć od nowa, sami od siebie.

A ten „początek” zrobił się sam i już nie trzeba się za nim rozglądać.

Teraz nastał czas, gdy ukazała się rola poczty. To wspaniała insty­ tucja, która jednakże wymaga od nas cierpliwości, a listom może odbierać świeżość.

Pozostało nam mówić szeptem, pisać listy rzadziej, coraz rzadziej…?

u Będzie to raczej staroświecka historia, z motywem romansowania w tle. Ale tak naprawdę – pełna powagi i zamyślenia. Ślady pamięci biorę na świadków i otwieram szufladę. Wyjmuję listy. Najważniejsza pamiątka młodych lat, ciągle

20

Mój Brodski

pełna tajemnic dla mnie samej. Odczytywane są na nowo. Swoistej gapowatości to zawdzięczam. Sto razy przecież czytałam te listy i nie zauważyłam?

Nie odczytałam czy nie doczytałam? Zlekceważyłam przestrogę, że pismo nieczytelne? Tak czy owak, teraz to podróż do źródeł mojego czasu, odtwarzana „mozolnymi stalówki ruchami”, by zapisać temu wydarzeniu „punkt”, a tamtemu „sztraf ” – jak w wierszu Brodskiego Polonez. Wariacja: III Rozumiem: można kochać pełniej, mocniej, nieskazitelniej. (…)

Można jeszcze wiele: na przykład twoje rysy z molekuł i drobin odtwarzać mozolnymi stalówki ruchami.

Albo, wbijając w lustro wzrok, tłumaczyć sobie, że ty – to ja; bo kogóż właściwie kochamy, jeśli nie siebie? Ale losowi zapiszmy punkt (…).

Nieważne, kto tu zbiegiem, kto przed kim ucieka: nas ani przestrzeń, ani czas nie swata i do tego, jakimi będziemy na wieki, lepiej przywyknąć w dzisiejszym dniu świata. (tłum. Stanisław Barańczak, TTB, 175)

Rok 1961 dla Brodskiego – jaki to czas? Jeszcze nie jest rozpoznawalnym poetą, jeszcze ma status terminatora, zamęcza otoczenie, recytując swoje wiersze, czasem podobno okropnie długie. Jeszcze nic o nim nie wiem, ale on już jest, istnieje w swoim środowisku. Po latach Sława Sławiński, nasz wspólny przyjaciel, oceni jego ówczesne osiągnięcia: „Dużo wody i patosu w tym było”. Ale i dużo prawdziwej poezji, z inną dykcją i z innymi celami tworzenia niż te, które wówczas dominowały.

W latach sześćdziesiątych w środowisku młodych poetów miało się dużo zmienić w samym sposobie uprawiania sztuki poezjowania. Pojawienie się nowego stylu było jakby odpowiedzią na wiszące w powietrzu oczekiwanie, a przynajmniej gotowość do przyjmowania „inności”. Brodski stopniowo zdobywał coraz większe grono wielbicieli i wielbicielek. Wiadomo było, że ma za sobą doświadczenia z podróży, uczestniczył w ekspedycjach geologicznych, rozpędzał się w swoich poszukiwaniach formalnych, szukał

Zauroczenie

Josif Brodski w swoim mieszkaniu na tle księgozbioru, zdjęcie wykonał Aleksander Brodski, ojciec Josifa

21

22

Mój Brodski

jedynych w swoim rodzaju rymów i rytmów, układał wiersze, którymi wkrótce zadziwi swoich nieco starszych, doświadczonych kolegów po piórze.

Wkrótce znajdzie się w kręgu młodych przyjaciół legendarnej poetki Anny Achmatowej.

Audytorium Brodskiego będzie się nieustannie powiększało, pojawi się grono wiernych przyjaciół, które już nigdy go nie opuści. Jego „półtora pokoju” przekształci się w regularną pracownię człowieka twórczego. Josif jest u siebie, doroślejący, lecz wciąż pod kuratelą rodziców zaniepokojonych jego niepewnym losem; sam stawia sobie pytanie, czy nie pora wylądować w jakimś „u siebie”. Potrzebuje przestrzeni i spokoju do pracy, „szorstkiego” odosobnienia. Już wie, kim jest i kim pozostanie do końca życia. „Ja – to wiersze”, napisze w pierwszym liście do mnie. Gdy ta samoidentyfikacja jest gotowa, dziwnym zbiegiem okoliczności następuje nasze spotkanie.

A następuje w Petersburgu, czyli ówczesnym Leningradzie. Tamte lata, tamte dni to dla mnie pamiętnik okresu dojrzewania. Mam plan miasta w biurku… i w głowie. Jestem myślami nad brzegami Newy i w jej okolicach.

Zacznijmy jednak od Zgierza. Co może mieć wspólnego z Petersburgiem?

Jak to połączyć? Miasteczko w pobliżu Łodzi, miejsce, w którym pobierałam nauki na poziomie licealnym. Inter­ nat przy zgierskim liceum został zbudo­ wany w latach międzywojennych na miarę nowoczesnych czasów, a gmach szkolny stał się nie tylko chlubą architektoniczną miasteczka, lecz i powodem dumy jej mieszkańców, nosił bowiem imię twórcy Siłaczki, Stefana Żeromskiego.

Liceum kształciło przyszłych nauczycieli i nic tylko pochwały się należą, a ze wspomnień układa się poemat o dobrych czasach szkolnych. Cztery lata w internacie zaprawiły mnie do późniejszego bytowania w domu akademickim w Lenin­gradzie.

Z tego miasteczka, malutkiego Zgierza, ruszyłam w świat prosto do miasta, któremu zmieniono nazwę – do Leningradu.

Tam się wydarzyły ważne rzeczy, o któZofia Kapuścińska (Ratajczak), rych tu opowiadam. Dzięki zgierskiej eduLeningrad 1955, zdjęcie legitymacyjne kacji udało mi się szybko wejść w tryby potwierdzające tożsamość, akademickiego życia. Nawet brylowałam; na początku studiów

Zauroczenie

23

moje zdjęcie już po pierwszym semestrze zostało wywieszone na tak zwanej tablicy wyróżnień.

Z miasteczka nad Bzurą do miasta nad Newą? Świadomość takiego kontrastu wbijała mnie w dumę i onieśmielała. Komu to opowiadać? Moja skromna rodzinność pozostawiona w Łodzi ograniczała sens samochwalstwa. Nie miałby mi za złe Brodski tego zestawienia. Lubił kontrasty, paradoksy i prowokacje i nie zmartwiłoby go porównanie wąskiej, dość spokojnej Bzury z wodami szarej, ogromnej Newy w mieście symbolizującym potęgę mocarstwa.

A oto jak Josif Brodski opisał pejzaż Petersburga, miasta, w którym się urodził i wychował: Kto urodził się w tym mieście, nachodzi się tu, przynajmniej za młodu, nie mniej niż porządny Beduin. I to bynajmniej nie dlatego, że mało tu samochodów i że są drogie (za to jest wspaniały system komunikacji zbiorowej) i nie ze względu na kilometrowe kolejki w sklepach z żywnością. Ale dlatego, że chodzenie pod tym niebem, po bulwarach z cynamonowego granitu, wzdłuż ogromnej, szarej rzeki, już samo w sobie poszerza życie i uczy dalekowzroczności. W ziarnistości granitowego bulwaru w pobliżu nieustannie płynącej wody jest coś, co nasyca stopy zmysłowym pragnieniem chodzenia.

Wiatr znad morza, przesycony zapachem wodorostów, uleczył tu niemało serc przepełnionych kłamstwem, rozpaczą i poczuciem bezradności (tłum.

Krystyna Tarnowska i Andrzej Konarek, ŚW, 77).

Czytając Petersburskie eseje Brodskiego, odnajduję, jak na starym filmie, obrazy tamtych lat, z fotograficzną niemal dokładnością; niektóre z nich znam z opowiadań Josifa podczas naszych spacerów. One teraz, wzbogacone metaforycznym sposobem pisania, nabierają dodatkowego blasku. „Złota igła szpicu Admiralicji, jak przewrócony promień, usiłuje znieczulić zawartość obłoków. I pejzaż, i metafora napełniają duszę kojącym wspomnieniem” (tłum. Paweł Hertz, DP, 24). „Błękitna akwarela rzeki” to istotna cecha pejzażu petersburskiego. W tym to magicznym mieście „czas nabierał cech mistycznych, trwał tu bowiem mit tworzenia” (tłum. Paweł Hertz, DP, 24).

Wyjeżdżając na studia do Petersburga-Leningradu, nie miałam zielonego pojęcia, dokąd jadę. Nie tyle jechałam, ile, rzec by można, zostałam wystrzelona jak z procy. Jednego dnia w zapyziałej mieścinie, a drugiego już w wielkim, niezwykłym, pięknym i groźnym mieście nad wodami. I w chmurach, pośród pałaców, pomników, gmachów i mostów. Już wtedy wiedziałam,

24

Mój Brodski

Petersburg, widok z Wyspy Wasiliewskoj, sprzed gmachu Akademii Sztuk Pięknych, fot. Mieczysław Orłowski

że to miejsce ważne nie tylko dla Rosjan, ale i dla Polaków (wiedziałam teo­ retycznie, z lekcji języka polskiego, gdy przerabialiśmy życiorys Adama Mickiewicza).

W 1961 roku w powietrzu czuło się jeszcze atmosferę zakończonej wojny, tragicznej, trwającej bez mała trzy lata bezwzględnej blokady miasta, a także traumę, ale i uzasadnioną dumę z trudnego zwycięstwa. Na początku Newskiego Prospektu na ścianie starego domu zachował się napis z czasów oblężenia: „Obywatele! Przy obstrzale artyleryjskim ta strona ulicy jest najbardziej niebezpieczna”. Na tablicy dodano objaśnienie: „Na pamiątkę męstwa i heroizmu mieszkańców Leningradu zachowano ten napis”.

Jestem starsza od Brodskiego o kalendarzowe trzy lata. Taka różnica niewiele znaczy w skali życia, ale w okresie młodości może mieć znaczenie. Na szczęście, dla nas nie miała. Kiedy go poznałam – miał wówczas dwadzieścia jeden lat – był w pełni uformowanym intelektualnie człowiekiem, erudycją nie ustępującym ludziom z akademickim statusem i łatwo nawiązującym kontakty z wszelkimi Znanymi i Sławnymi. Najważniejszą osobą w sensie formacyjnym była dlań wówczas Anna Achmatowa, postać pomnikowa, owiana legendą. Achmatowa wyróżniała go i ceniła.

Kiedy zaczynałam studia, Josif swoją szkołę właśnie porzucił. Piętnastolatek przemierzał być może te same lub podobne trasy co ja, lecz zabrakło

Zauroczenie

Anna Achmatowa, lata międzywojenne (fotografia podarowana mi przez Brodskiego w 1962 roku)

25

26

Mój Brodski

okazji, byśmy mogli wówczas choćby przelotnie wymienić spojrzenia. Jego przygody w tamtych czasach wielokrotnie były opisywane w wywiadach, zostały pokazane w słynnym filmie Andrieja Chrzanowskiego Półtora pokoju, zobrazowane w biograficznej opowieści Ludmiły Sztern i opowiedziane przez przyjaciół, Jewgienija Rejna i Anatolija Najmana. Te historie są mi tak bliskie, jakbym tam wtedy była.

Ważna w relacji ja – Brodski była moja fascynacja literaturą rosyjską – studia na psychologii ją pogłębiły. Gdy więc doszło do spotkania z Brodskim, byłam gotowa chłonąć to, co miał do przekazania poeta jeszcze nieznany, ale już rozpoznawalny, choćby jako ryżyj parień (rudy młodzieniec).

Mój ówczesny czas teraźniejszy był ułożony zgodnie z rytuałem życia akademickiego: wykłady, ćwiczenia, zaliczenia, egzaminy. Powszechnie znana rutyna. Nuda? Niekoniecznie. Dużo zajęć zbędnych, lecz starczało czasu, by gruntownie zwiedzać galerie, muzea, zabytkowe miejsca, chodzić do kina, tea­tru, bywać na koncertach w filharmonii, na wystawach obrazów dawno nie eksponowanych ze względów ideologicznych, podziwiać opery i nasycać oczy sztuką baletową w sławnym teatrze, Marijnką zwanym.

Przedstawmy dwa strumienie zdarzeń, które w tamtych latach kształtowały moją wyobraźnię i zaspokajały potrzebę ekscytacji kulturowej. Było co podziwiać i o czym rozmawiać, było o co się kłócić. Obiekty kultury wysokiej pozostawały w zasięgu ręki, wabiły wzrok i były na każdą, nie tylko zamożną, kieszeń. Ale też Leningrad-Petersburg, jak cała ówczesna Rosja, był miejscem szpetoty, siermiężnego stylu bytowania na co dzień, szorstkiej kultury obcowania w miejscach publicznych, w środkach transportu, sklepach, tam gdzie kasy i kolejki.

Kultura w takiej rzeczywistości była istotnym czynnikiem budowania relacji międzyludzkich. „Powiedz, co myślisz o wystawie impresjonistów, a powiem ci, kim jesteś”, „jak oceniasz Hema (Hemingwaya) i jego Pożegnanie z bronią?” (powieść początkowo Zofia Kapuścińska (późniejsza Ratajczak), dostępną w Rosji tylko w polskim Leningrad 1956

Zauroczenie

27

przekładzie). To tu wybrańcy losu upajali się prawdą metafizyczną, zgodnie z mottem Komu bije dzwon. Dla Brodskiego ta właśnie kultura była impulsem do stworzenia Wielkiej elegii dla Johna Donne’a, z której poeta był potem tak dumny.

Za moich czasów, i w tych okolicznościach, Leningrad był miastem, które już nie było Petersburgiem, ale i… jeszcze nim nie było. Wydawało się, że przemianowano je na zawsze i że wszyscy się z tym pogodzili, że tylko najstarsi mieszkańcy pamiętają dawną nazwę. Okazało się jednak, że z lubością zaczęli jej używać także młodzi, przynajmniej niektórzy, a wśród nich, i wiem to dobrze, Josif Brodski. Mówił: Piter – potocznie, Pietierburg – z należnym dostojeństwem.

Miasto runęło na mnie swoim pięknem – tak to do dziś odczuwam – zapierało dosłownie dech w piersiach, ściągało nad wodę, wabiło granitem bulwarów, pokazało piękno mostów i mostków, odsłoniło dalekie perspektywy.

Zwaliło się na mnie lawiną zdarzeń niezwykłych, obrazów ekscytujących

Petersburg, pomnik Piotra Pierwszego „ Jeździec Miedziany”, w dali kopuła Cerkwi Izaaka (Isakiewskij Sobor)

Mój Brodski

28

Leningrad, 1956 rok, od lewej Zofia Kapuścińska (obecnie Ratajczak), Ira Lepler (obecnie Rohse), przed gmachem Ermitażu (Pałac Zimowy)

swoją wspaniałością i mobilizujących energię. To uczucie oszołomienia było mi potrzebne, by odnaleźć się w zupełnie nowym dla mnie otoczeniu. Zaczęły się nie kończące się spacery w pojedynkę lub z przyjaciółkami. Na razie.

Bo przecież na ówczesny Leningrad, nie tylko zdaniem Ludmiły Sztern, przyjaciółki Brodskiego, można patrzeć też jak na miejsce romansów, spotkań i schadzek, rozstań i dramatów miłosnych – to temat osobny i ogromny. Jest w nim miejsce, by pochylić się nad przygodami niejednego serca, i na emblematyczne pojęcie „pierwszego razu”. Nie przywołam wiersza Debiut, choć to świetny wiersz Brodskiego, nie.

Chciałabym za to wskazać mały fragment jego poematu Zofia. Zachwyt bez granic czy najgłębsze wzruszenie? I jedno, i drugie.

Zofia Twoja miłość to chyba wychowanka wróżek.

Twój ukochany jest współczesnym Orfeuszem.

Twój obraz-fotografia, mrugnięcie powieki, a dźwięk twojego głosu – dixieland daleki.

W ogrodzie botanicznym spacery jak co dzień, a śpiew ukochanego gdzieś z piekła dochodzi.

We śnie go słychać przez storę uchyloną i wkrótce już dwa głosy dźwięczą unisono, niczym organy, milkną jak ołów stygnący, ślubny bukiet, lecz wszystko to kiedyś się kończy.

Twoja dusza jest piękna i pełna uśmiechów, cicha, spokojna, jeszcze daleka od grzechu, ale ona jest w drodze i teraz, i potem z miłością co przepełnia całą Twą istotę.

Twego ducha nic łatwo nie zniszczy, nie skruszy, a przecież jednak grzechy nie miną twej duszy.

Spis treści Jerzy Illg, Jak powstała ta książka i dlaczego nie mogła być lepsza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5

Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11

Zauroczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Marzenie o spotkaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 Wiersze zastępują bycie razem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 Pauza i dystans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 Finał pełen zdarzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Kres i piękno żałoby. Na San Michele i wszędzie . . . . . . . . . . . . . . 245 Ostatni list . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 Epilog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 Źródła ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 Bibliografia źródłowa i wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291