Awiatorzy. Podniebne przygody polskich lotniczek i lotników

Awiatorzy. Podniebne przygody polskich lotniczek i lotników Copyright © by Anna Litwinek Źródła zdjęć: s. 4: zdjęcie z domeny publicznej NAC – 3/1/0/14/1294 (autor zdjęcia: nieznany); s. 5: archiwum rodzinne Jakuba Meissnera; s. 16: archiwum rodzinne Jakuba Meissnera; s. 17: zdjęcie z domeny publicznej NAC – 3/1/0/8/388 (autor zdjęcia: nieznany); s. 29: zdjęcie z domeny publicznej NAC – 3/1/0/14/1252 (autor zdjęcia: nieznany); s. 41: zdjęcie z domeny publicznej NAC – 3/1/0/5/1244 (autor zdjęcia: nieznany); s. 55: zdjęcie z domeny publicznej NAC – 3/1/0/14/1240 (autor zdjęcia: nieznany); s. 65: zdjęcie z domeny publicznej NAC – 3/1/0/5/955 (autor zdjęcia: nieznany); s. 75: archiwum Muzeum Lotnictwa Polskiego; s. 89: archiwum Stanisława Błasiaka; s. 101: okładka gazety „Skrzydła i Motor” z archiwum rodzinnego Zofii Dziewiszek-Andrychowskiej; s. 113: archiwum rodzinne Sławomira Majewskiego; s. 125: archiwum rodzinne Stanisława Sołtyka; s. 137: archiwum rodzinne Ady Dankowskiej; s. 153: archiwum Ryszarda Witkowskiego; s. 163: fot. Archiwum Hermaszewski/East News; s. 183: archiwum Tomasza Litwinka; s. 195: archiwum prywatne Katarzyny Stankiewicz; s. 205: archiwum rodzinne Sebastiana Kawy; s. 219: archiwum rodzinne Stanisława Arabskiego; s. 229: fot. Tomasz Gackowski/moment.photo; s. 239: archiwum prywatne Jacka Mainki; s. 251: archiwum prywatne Pauliny Różyło-Nowickiej.

Cytat na s. 6 pochodzi z piosenki „Marsz Lotników” autorstwa A.A. Zasuszanki (tekst) oraz S. Latwisa (kompozycja) Projekt okładki Adam Wójcicki (okładka powstała na podstawie okładki autorstwa Matteo Ciompalliniego do książki „Herosi. 20 historii o polskich olimpijczykach”) Ilustracje Adam Wójcicki Redaktor inicjujący Paulina Tracz Redakcja i adiustacja Anna Poinc-Chrabąszcz Opieka redakcyjna Paulina Tracz, Judyta Wałęga Korekta Aleksandra Ptasznik, Magdalena Wołoszyn | Obłędnie Bezbłędnie Makieta i łamanie Grzegorz Kalisiak | Pracownia Liternictwa i Grafiki ISBN: 978-83-240-7501-0 Przeczytaj, co o książce sądzą inni czytelnicy, i oceń ją na lubimyczytac.pl Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2021 Druk i oprawa: Colonel

Kraków 2021

B

ocian, kle, kle. Gdzie twoja matka? W piekle. Co ona tam robi? Zacierkę drobi. Garnuszki pomywa, tabakę zażywa”*.

Cztery roześmiane dziewczynki, siostry, skończyły recytować

starą wyliczankę i zadarły głowy ku niebu. Wpatrywały się w nie z uwagą, zabawnie marszcząc przy tym nosy i mrużąc oczy od słońca.

– Jest, jest, leci! – krzyknęła nagle Pela, najmłodsza z nich, wskazując palcem jakiś punkt w oddali.

Wszystkie spojrzenia skierowały się w tamtą stronę i już po chwili nie było żadnych wątpliwości: nadlatywał pierwszy tej wiosny bocian! A za nim kolejne! Dziewczynki uwielbiały obserwować te dostojne ptaki, które szczególnie chętnie gromadziły się na łąkach za ich domem. Nic w tym zresztą dziwnego – okolica obfitowała w bocianie smakołyki: żaby, myszy, a także ryby z pobliskiego stawu. Aby je złapać, boćki musiały być naprawdę szybkie i zwinne! Największy podziw dziewczynek budziły jednak wtedy, kiedy rozwijały skrzydła i w ogóle nimi nie poruszając, szybowały pod chmurami. Rozpoczynały swój lot tuż nad ziemią i powoli zataczały koła, coraz wyżej i dalej, aż znikały w przestworzach niczym bańki mydlane. Późnym latem, gdy robiło się chłodniej, podążały za ciepłem i słońcem do swojej * Pelagia Majewska, Irena Kostka, Szybowniczka świata, Warszawa 2008, s. 151.

114

Awiatorzy

drugiej ojczyzny – Afryki, by poMEDAL LILIENTHALA

wrócić dopiero wiosną.

Siostry same często miały

DLA PELAGII MAJEWSKIEJ Pośród wszystkich bocianów,

ochotę dołączyć do bocianów –

które Pelagia spotkała w ży-

poszybować gdzieś daleko,

ciu, jedna grupa była bardzo

uciec od trosk i strachu, których

wyjątkowa – chodzi o ptaki, które znajdują się na Medalu Lilienthala, najważniejszym na

źródłem była tocząca się druga wojna światowa. Już wtedy po-

świecie odznaczeniu szybowco-

stanowiły, że kiedy przyjdą lep-

wym. Pela zdobyła je jako druga

sze czasy, nauczą się latać.

kobieta na świecie i druga Pol­

Dziecięce marzenie jednej

ka za dziewięć uzyskanych re-

z nich miało się szybko speł-

kordów świata. W sumie w życiu zdobyła aż 17 najlepszych świa-

nić – już trzy lata po nastaniu

towych wyników, co uczyniło ją

pokoju osiemnastoletnia wów-

jedną z najlepszych szybowni-

czas Irka została spadochro-

czek w Polsce i na świecie.

niarką. Skakała także na pokazach lotniczych i wyglądało to równie pięknie jak podniebny

taniec bocianów. Mała Pela patrzyła z zachwytem, ale i trochę z zazdrością, jak białe kapelusze spadochronów wirowały, opadając powoli. A kiedy odbyła widokowy lot samolotem, wiedziała już na pewno, że jej miejsce jest na niebie, pośród ptaków. Aby do nich dołączyć, musiała jednak jeszcze trochę podrosnąć.

Zaczęła skakać ze spadochronem i przygotowywać się do lotów szybowcem, gdy miała 17 lat. Wtedy też dowiedziała się, w jaki sposób ptaki utrzymują się w górze, nie machając skrzydłami.

Okazało się, że krążą w strumieniu ciepłego powietrza, który je unosi. Tak samo jak szybowce! Piloci nazywają te strumienie 116

Pela

kominami wznoszącymi. Dziewczyna uczyła się pilnie wszystkiego, co związane z lataniem, odważnie wykonywała kolejne skoki, słuchając rad doświadczonych instruktorów, aż pewnego dnia w kabinie szybowca o pięknej nazwie Żuraw Pela odbyła podróż w przestworzach! Krążyła w kominie, który szybko, z prędkością 4 metrów na sekundę, wyniósł Żurawia wysoko w niebo. To tak, jakbyście zrobili długi, czterometrowy skok w górę, aż na czubek jabłonki, w ciągu jednej sekundy. I nagle dołączyły do niej bociany, były blisko, w zasięgu ręki. Płynęły w powietrzu tuż obok szybowca Peli, wyciągały szyje, zerkały do kabiny na nastolatkę.

Wiele lat później Pelagia wybrała się w ślad za bocianami do Afryki. Miała już za sobą niejedną trasę pokonaną szybowcem.

Pracowała jako lotniczka dostarczająca samoloty za granicę, do miejsc, gdzie były potrzebne w rolnictwie. Wygrała także wiele zawodów szybowcowych, bijąc kolejne rekordy Polski i świata.

Był rok 1975, Pela poleciała – tym razem jako pasażerka – do

NAZWY SZYBOWCÓW

Afryki z ważną misją. Miała przeprowadzić do polskiej bazy

Często pochodzą od nazw ga-

w Egipcie samolot Antonow

tunków ptaków, np. Żuraw, Bocian, Czapla, Czajka, ale także

An-2. To jeden z najbardziej

od nazw innych zwierząt i owa-

przydatnych statków powietrz-

dów: Foka, Salamandra, Komar,

nych – od wielu lat służy do

Mucha. Jeden z szybowców swoją nazwę – Wampir – za-

oprysków upraw na polach, ga-

wdzięczał brakowi ogona oraz

szenia pożarów lasów, poszuki-

skrzydłom, które przypominały

wania ławic ryb, przewożenia

trochę skrzydła nietoperza.

poczty i wielu, wielu innych 117

Awiatorzy

zadań. W dodatku sprawdza się we wszystkich warunkach – niestraszne mu ani największe upały, ani siarczyste mrozy, dlatego jest tak popularny zarówno w Afryce, jak i w Europie oraz Azji.

Antonow, którym miała polecieć Pela, uległ uszkodzeniu podczas pracy w Algierii. Naprawił go mechanik Marian. Teraz czekał na pilota, który miał zabrać jego i samolot do polskiej bazy.

Zadanie nie było łatwe. Należało odbyć wielodniowy lot nad piaskami Sahary, nad północną Afryką przez Tunezję, Libię i Egipt.

Pierwszego dnia pokonali 400 kilometrów i wydawało się, że wszystko idzie świetnie. Skupiona na pilotowaniu Pelagia dostrzegła jednak kątem oka, że jej pasażer przez cały czas ma pochmurną minę.

– Hej, Marian, co z ciebie taki mruk? Dokucza ci upał? – spytała, gdy tylko wylądowali przy granicy z Tunezją.

Pela

– Nie w tym rzecz – zaprzeczył mechanik. – Nie chciałem cię martwić, ale zauważyłem, że prawy zbiornik przecieka i kapie z niego paliwo.

– Trzeba było mi powiedzieć, przecież to grozi pożarem! – obruszyła się Pela.

– Czuwałem nad sytuacją, na szczęście nic złego się nie stało. Tylko teraz muszę wymyślić, co tu zrobić, żeby naprawić tę usterkę!

Marian nieźle się nagłowił nad rozwiązaniem: najpierw długo, z każdej strony oglądał zbiornik, potem chodził tam i z powrotem, drapał się za uchem, w skupieniu marszczył brwi, aż w końcu krzyknął: „Wiem!”. Wprawdzie musiał się pożegnać ze swoim paskiem od spodni, który pociął na uszczelki, ale za to już po dwóch dniach mogli ruszyć w dalszą podróż w kierunku Trypolisu.

Awiatorzy

Tym razem trasa przebiegała częściowo nad Morzem Śródziemnym, nad połyskującymi falami, wyspami i malowniczym wybrzeżem Tunezji. Wylądowali w Trypolisie, stolicy i największym mieście Libii. Tu spotkała Pelagię przykra niespodzianka. Ponieważ była kobietą, Libijczycy nie uznawali jej za pilota ani nawet za kogoś, z kim można rozmawiać. Wszyscy zwracali się do SAMOLOT ANTONOW AN­2

Mariana. Ale on był przecież

Zawdzięcza swoją nazwę kon-

mechanikiem i to Pela miała

struktorowi Olegowi Anto-

odpowiednią wiedzę potrzeb-

nowowi. W Polsce maszyny te

ną do zebrania informacji na

doczekały się sympatycznego określenia „Antki”. Uchodzą za jedne z najbardziej prak-

temat trasy i pogody. Trudno wypełnić dokumenty w obcym

tycznych i najdłużej używanych

kraju, jeśli nikt nie chce z tobą

samolotów na świecie. Wy-

rozmawiać. Na szczęście Peli

korzystuje się je w lotnictwie wojskowym, pasażerskim, rolniczym i sportowym. Dokonując

niestraszne były żadne przeszkody! Poradziła sobie z do-

niewielkich modyfikacji, można

kumentami, strażnikami i poli-

je łatwo przystosowywać do

cjantami, a nawet udało jej się

różnych zadań. Powstała nawet

zarezerwować nocleg w hotelu,

wersja do lotów polarnych, wy-

chociaż recepcjonista ani razu

posażona w płozy, a także pie-

na nią nie spojrzał.

cyk grzewczy na pokładzie. Antonowa można było też w prosty

Następnego dnia wyru-

sposób zamienić w hydroplan –

szyli z Marianem na lotni-

wystarczyło podwozie wymienić

sko Bengazi, gdzie przeżyli

na pływaki i już można było star-

kolejne niemiłe zaskoczenie.

tować i lądować na wodzie.

Nikt z pracowników lotniska nie zwracał na nich uwagi!

120

Pela

Nikt nie chciał zatankować samolotu ani puścić go w dalszą drogę. Pela nie mogła zrozumieć, dlaczego są tak traktowani. Cóż, Afrykanie po prostu mieli taki styl pracy, działali bez pośpiechu.

Czasem trzeba wziąć głęboki oddech i pogodzić się z tym, że nie wszędzie życie toczy się tak samo jak w naszym kraju. Pela i Marian musieli się uzbroić w cierpliwość. Dopiero następnego dnia pilotka mogła znów chwycić

SEJMIKI BOCIANIE

za stery, ale jej radość trwała

To zgromadzenia ptaków liczą-

tylko chwilkę. Kiedy kołowała

ce nawet po 50 osobników, któ-

do startu, zerwał się tak silny

re przygotowują się do odlotu

wiatr, że tym razem dla bez-

do Afryki. Sejmiki odbywają się

pieczeństwa sama zrezygno-

na podmokłych łąkach i trwają po kilka dni. Ptaki wówczas że-

wała z lotu. Z grupą strażaków

rują, by zgromadzić energię na

z trudem przetoczyli Antonowa

daleką drogę. Boćki dzielą sobie

w bezpieczne miejsce. Wal-

podróż na afrykański kontynent

cząc z wichrem, który sypał im

na odcinki. Pokonują nawet do 250 kilometrów dziennie.

w oczy piaskiem, przymocowali samolot do podłoża, czym tylko się dało, i wrócili do ho-

telu. Zła pogoda utrzymywała się przez dwa dni. Trzeciego dnia rankiem (akurat wtedy wypadał początek kalendarzowej wiosny) wiatr ucichł i można było kontynuować lot.

Polska baza była jednak jeszcze daleko. Pela i Marian musieli po drodze lądować na środku pustyni w Labraq, by dotankować samolot. Chcieli dotrzeć przed zmierzchem do Kairu, stolicy Egiptu.

Niestety, pół godziny po starcie z Labraq w kabinie Antonowa zapaliła się czerwona kontrolka. Widząc to, Pela krzyknęła: 121

Awiatorzy

– Marian, spójrz, mamy awarię prądnicy! – Zmartwiła się, bo to oznaczało, że w każdej chwili może zgasnąć radio, które jest konieczne, by lotnicy porozumiewali się między sobą w samolotach i z wieżami kontrolnymi na ziemi.

– A niech to…! – zdenerwował się mechanik. – Bez łączności z ziemią będzie nam trudniej. I co teraz?

– Musimy zmienić trasę i lądować w Aleksandrii – podjęła decyzję Pela. – Tam ruch w powietrzu jest niewielki, więc nawet gdybyśmy stracili kontakt z wieżą, jest mniejsze ryzyko, że spowoduję wypadek.

– Ty tu dowodzisz, Pelu! – Marian się do niej uśmiechnął.

Pelagia leciała wzdłuż wybrzeża. Nie cieszyły jej jednak piękne, puste plaże ani omywające je morskie fale. Zastanawiała się, co zrobi, jeśli pogoda się popsuje – bez sprawnie działających przyrządów nie można latać w chmurach. Na wszystkie wykonywane w powietrzu czynności trzeba dostać zgodę z wieży kontrolnej. A to jest trudne, jeśli radio odmawia posłuszeństwa. Na szczęście z pomocą dużego pasażerskiego samolotu, który ich mijał, udało jej się połączyć z lotniskiem w Aleksandrii, by uzyskać wszystkie potrzebne informacje i bezpiecznie wylądować. Pela i Marian szybko naprawili awarię, zatankowali i ruszyli w dalszą drogę do Kairu. Co za dzień!

Reszta trasy na szczęście przebiegła bez przykrych niespodzianek i samolot z dwójką podróżników bezpiecznie dotarł do lotniska Benha, gdzie mogli zostawić Antonowa pod opieką pracowników polskiej bazy agrolotniczej.

Przed powrotem do kraju oboje postanowili ugościć się w bazowej kuchni. Gdy weszli, Pela od razu straciła apetyt. Po blatach i garnkach wędrowały dorodne karaluchy.

122

Pela

– Brr… Chyba już nie jestem głodna. Nie będę tego jadła. – Pilotka się wzdrygnęła.

– A ja tak. – Marian wzruszył ramionami. – Kiszki mi marsza grają i żadne egipskie robaki nie odbiorą mi obiadu. Tutaj nikt się robalami nie przejmuje. Pamiętaj, Pela, kiedy wejdziesz między wrony, musisz krakać tak jak one.

Od dzieciństwa marzyli o podniebnych przygodach, o tym, by siąść za sterami samolotu, wzbić się w powietrze i królować w przestworzach.

Poznaj niesamowite historie polskich lotniczek i lotników, poskramiaczy metalowych smoków, pilotów oblatywaczy, szybowników, a nawet kosmonautów.

Jak długo musiał czekać na poprawę pogody Sebastian Kawa, żeby jako pierwszy (i do tej pory jedyny) człowiek na świecie przelecieć szybowcem nad Himalajami?

Jak wyglądała czekolada, którą Mirek Hermaszewski, jedyny polski kosmonauta, jadł na stacji kosmicznej orbitującej wokół Ziemi?

W jakim niecodziennym stroju Stanisław Skarżyński przeleciał samotnie nad Atlantykiem małym turystycznym samolotem (do dziś nikt mniejszym nie pokonał oceanu)?

Ile kilometrów musieli przebyć i ile drużyn pokonać Żwirko i Wigura w najbardziej wyczerpującym rajdzie samolotowym dookoła Europy?

Jaki fortel zastosowała Ada Dankowska, najsłynniejsza polska szybowniczka, podczas swojego brawurowego lotu po rekord świata?

Cena 44,99 zł

Marzenia są w zasięgu ręki, a właściwie w zasięgu… skrzydeł!