Issuu

Paulin a T ycz kowsk a Jakub Kuza

Wydawnictwo Znak Krakรณw 2019

Nie wiedzieliśmy nawet, że takie zdjęcie istnieje. Przypadkowe odkrycie wspólnej fotografii Katarzyny Figury i Rossy de Palmy na planie filmu Roberta Altmana Prêt-à-Porter wzbudziło w nas niekłamany zachwyt. Radość potęgował olbrzymi sentyment, jakim darzymy obie aktorki – jedną z największych gwiazd polskiego kina i muzę Pedra Almodóvara. Fotografia dwóch pań, grających drobne role w głośnej hollywoodzkiej produkcji, skrywa sporo różnych sensów – mogłaby być na przykład idealną ilustracją zaściankowości polskich

wstep K R Ó T K A

H I S T O R I A

J E D N E G O

Z D J E C I A

mediów (nie tylko plotkarskich), które w trak-

Czy w odniesieniu do aktorów atrakcyjność

cie realizacji filmu wpadły w prawdziwy amok,

również jest tak definiująca dla kariery? Oglą-

typowy dla sytuacji, gdy ktokolwiek w „wielkim

dając się w lustrze, nie każdy może oczywiście

świecie” nas, Polaków, zauważy. I nie chodzi tu

marzyć o roli Jamesa Bonda, Andrzeja Kmicica

w żadnym razie o umniejszanie hollywoodzkie-

czy chociażby ojca Mateusza. W wypadku męż-

go rozdziału w karierze Katarzyny Figury, wciąż

czyzny wygląd dużo rzadziej stanowi jednak pre-

jednego z najbardziej godnych odnotowania

tekst do wygłaszania bezceremonialnych sądów

w historii naszej kinematografii.

o jego moralności, inteligencji czy atrakcyjności

Na pierwszy plan wysunęła nam się jed-

seksualnej. Żeby być sprawiedliwymi, dodajmy,

nak zupełnie inna obserwacja. Kasia Figura to

że w takich krzywdzących błyskawicznych oce-

archetypiczna słowiańska piękność, niezwy-

nach kobiet lubują się również panie…

kle charakterystycznej (wyjątkowej i cudow-

Szukając historii do tej książki, podobnych

nej!) Rossy de Palmy większość osób pewnie

obserwacji mieliśmy sporo. Oczywiście nie są

nie uznałaby za klasyczny typ kobiecej urody.

one szczególnie odkrywcze – zjawiska te zo-

Tu jednak różnice się kończą, a zaczynają się

stały już wielokrotnie opisane i socjologicznie

uderzające podobieństwa. W przypadku obu

zanalizowane. Kiedy śledząc życiorys kolejnej

pań ich fizyczność miała decydujące znaczenie

kobiety, co chwilę dostrzega się podobne zależ-

w zawodowej karierze. Polka na wiele lat zo-

ności, to smutna jednak prawda o nierówności

stała zaszufladkowana przez reżyserów, otrzy-

płci na przestrzeni wieków staje się jeszcze

mując raz za razem role stereotypowych blon-

bardziej uderzająca. Może dopiero teraz, pod-

dynek. W życiu Hiszpanki przełomem okazało

czas prac nad tą książką, uświadomiliśmy so-

się dopiero spotkanie Almodóvara, który za-

bie w pełni, jak niesamowicie trudne dla kobiety

chłysnął się jej oryginalnością. Wcześniej zma-

jest połączenie macierzyństwa z każdą inten-

gała się z falą szyderstw z jej garbatego nosa,

sywną aktywnością zawodową, a co dopiero

krzywego zgryzu i lekkiego zeza.

z aspiracjami, aby zostać w niej zauważoną

przez cały świat. A mówimy o tu i teraz, kiedy

Na samym początku prac nad kobiecą Krót-

bardzo powoli, ale nieodwracalnie kształtuje się

ką historią jednego zdjęcia ktoś nas zapytał, czy

wśród nas świadomość, że także ojciec dziecka

powstanie „feministyczna” książka. Jeżeli przez

może i powinien czasami zrezygnować ze swo-

feminizm będziemy rozumieć respektowanie

ich zawodowych celów w imię możliwości roz-

prawa każdej kobiety do wyboru własnej życio-

woju partnerki, tak samo jak zawsze dla męż-

wej drogi, bez agresji w przypadku wyborów in-

czyzn czyniły to kobiety.

nych niż nasze własne czy przez nas pożądane,

A właśnie – współczesność. Nie ulega

to z prawdziwą przyjemnością powiemy „tak”.

wątpliwości, że jeszcze nigdy sytuacja kobiet

Pragnęliśmy pokazać piękno i złożoność kobie-

w społeczeństwie (w każdym razie w zacho

cego świata w całej jego rozciągłości – toteż iko-

dnim kręgu kulturowym) nie była tak korzystna,

nom lewicowych ruchów towarzyszą siostry za-

jak teraz, co wciąż oczywiście nie oznacza wy-

konne, oprócz prowokująco niezależnych kobiet

eliminowania licznych przypadków dyskrymi-

oddajemy też głos tym, które przez całe życie po-

nacji ze względu na płeć, mnóstwa uprzedzeń,

zostawały w cieniu swoich mężczyzn albo prak-

uproszczeń i umysłowych kolein. Tym bardziej

tycznie wszystko poświęciły swoim dzieciom.

niewyobrażalna jest dziś dla nas sytuacja pio-

Oczywiście w niektórych przypadkach muszą się

nierek sprzed lat, pozbawionych dostępu do

pojawić pytania, na ile były to ich własne wybory,

edukacji, praw obywatelskich i społecznej pod-

a na ile efekt presji sytuacji, społeczeństwa i cza-

miotowości, kobiet, które nadludzkim wysiłkiem

sów, w jakich przyszło im żyć. Aby wszystko nie

przebijały kolejne szklane sufity. Dlatego nie

było zbyt jednostronne, godnym naśladowania

zrezygnowaliśmy w naszej książce z opisy-

kobietom towarzyszą w książce także postacie

wania bohaterek z XIX czy początku XX wieku

bardzo kontrowersyjne, a nawet zbrodnicze.

– bo warto przypominać historie z czasów, gdy

Opisując historie ukryte za kolejnymi zdję-

odwaga przełamywania barier i tabu była na-

ciami, staraliśmy się zrobić to w sposób możli-

prawdę w cenie.

wie obiektywny, a nawet życzliwy, niezależnie

wstep K R Ó T K A

H I S T O R I A

J E D N E G O

Z D J E C I A

od tego, jak wiele różni nas prywatnie od boha-

marzyliśmy, i wytykając nam wszystkie możli-

terek. Jeśli mimo to w opisach wyczujecie ślady

we błędy, od merytorycznych po interpunkcyjne.

naszych przekonań, na przykład politycznych, to

Taki redaktor i fotoedytor w jednym to skarb!

mamy nadzieję, że nie zepsuje Wam to satys-

– Monice Bartys za wiarę w kolejny projekt,

fakcji z lektury. Można odmiennie oceniać różne

Michałowi Jakubikowi i Zbigniewowi Oszczy-

sytuacje i wciąż pięknie się różnić, dyskutując

kowi za wprowadzenie poprzedniej książki na

merytorycznie i kulturalnie, czego codziennie

listy bestsellerów (zróbcie to jeszcze raz!), Ani

doświadczamy, spotykając się z Wami na Face-

Kędzierskiej za opiekę promocyjną, Kasi Mach

booku. Brak możliwości zamieszczenia Waszych

i Anastazji Oleśkiewicz za adiustację i korektę,

błyskotliwych, prowokujących i zabawnych ko-

Pawłowi Kosmalskiemu i Irenie Jagosze za to,

mentarzy jest chyba największą wadą książko-

że książka tak pięknie wygląda.

wej edycji Krótkiej historii jednego zdjęcia… Mamy nadzieję, że ta książka da Wam,

– Pawłowi „Panczakowi” Panczakiewiczowi za kolejną świetną okładkę.

Drogie Czytelniczki i Drodzy Czytelnicy, odro-

– wszystkim, którzy wspierają Krótką hi-

binę wytchnienia od codzienności i zachęci do

storię jednego zdjęcia na Patronite: Szymonowi

własnych poszukiwań i rozwijania szczególnie

Atamańczukowi, Adrianowi Guzikowi, Konrado-

interesujących Was wątków. Po więcej zapra-

wi Fijałkowskiemu, Mikołajowi Głybinowi, Karo-

szamy oczywiście na fanpage Krótka historia

lowi Kobosowi, Annie Lach-Serediuk, Kamilowi

jednego zdjęcia – ten, od którego wszystko się

Pinscherowi, Maciejowi Wolakowi i tym, którzy

zaczęło!

woleli pozostać anonimowi.

Korzystając z okazji, chcielibyśmy z całego serca podziękować:

– wspaniałej społeczności Krótkiej historii jednego zdjęcia – za to, że jesteście!

– Adamowi Gutkowskiemu, który poświęcił tej książce wiele tygodni zawodowego życia, wyciągając z dziwnych archiwów zdjęcia, o których

Paulina Tyczkowska, Jakub Kuza

1840

K R Ó T K A

H I S T O R I A

J E D N E G O

Z D J E C I A

1840, Nowy Jork, Dorothy Catherine Draper sfo-

zwiększyć kontrast zdjęcia, pokrywa twarz Do-

tografowana przez swojego młodszego brata

rothy mąką, po czym prosi siostrę o zastygnię-

Johna Williama Drapera. Rodzeństwo przez

cie w bezruchu na długie sześć minut. Zado-

całe życie pozostanie niezwykle silnie ze sobą

wolony z efektów, wykonuje kilka wizerunków

związane – kiedy mężczyzna zdecydował się

siostry i rozsyła je do znajomych. Ta potrzeba

podjąć studia medyczne, starsza siostra, chcąc

podzielenia się sukcesem z przyjaciółmi będzie

umożliwić mu realizację marzeń, zarabiała na

miała ogromne znaczenie – zdjęcie zostanie po

jego edukację, udzielając lekcji rysunku. Oprócz

latach uznane za najstarszy zachowany foto-

medycyny, historii, filozofii, fizyki i chemii Johna

graficzny portret, nie tylko kobiety, ale w ogóle

Williama Drapera fascynuje również fotografia.

postaci ludzkiej. Siostra przeżyje swojego brata

Do eksperymentów i kolejnych prób udoskona-

o dziewiętnaście lat i zostanie pochowana ra-

lenia procesu dagerotypii zaprasza siostrę. Aby

zem z nim w jednym grobie.

lata 60.

K R Ó T K A

H I S T O R I A

J E D N E G O

Z D J E C I A

xix wieku

Lata sześćdziesiąte XIX wieku, Londyn, powstaje kolejny niezwykle zmysłowy kobiecy portret autorstwa pionierki fotografii artystycznej – Clementiny Hawarden. Córka brytyjskiego admirała i żona oficera Gwardii Królewskiej ma wystarczające zasoby finansowe, aby poświęcić się nowej, raczej drogiej pasji – fotografii. Całe pierwsze piętro własnej rezydencji zamienia w olbrzymie studio fotograficzne, gdzie wykonuje swoje zachwycające, wysublimowane, starannie zaaranżowane zdjęcia z modelkami w wykwintnych strojach i dość szokujących jak na tę purytańską epokę pozach. W świecie fotografii zdominowanym przez pozbawionych takiej wrażliwości (i odwagi!) mężczyzn to prawdziwa rewolucja. Nic dziwnego, że jej prace wzbudzają zachwyt na wystawach londyńskiego Towarzystwa Fotograficznego. Zawrotna kariera lady Hawarden nie będzie niestety trwała długo – osłabiona w wyniku intensywnego kontaktu z odczynnikami chemicznymi, umrze przedwcześnie w 1865 roku na zapalenie płuc.

1863

K R Ó T K A

H I S T O R I A

J E D N E G O

Z D J E C I A

1863, uczestniczka powstania styczniowego Anna

Michał Smok. Szybko została adiutantem jedne-

Henryka Pustowójtówna w mundurze powstań-

go z dyktatorów powstania, Mariana Langiewicza.

czym na pozowanej fotografii. Córkę rosyjskiego

Wiadomość o młodej kobiecie u boku generała

oficera i polskiej szlachcianki wychowywała w pa-

obiegła całą Europę, choć nie obyło się przy tym

triotycznym duchu babcia, Brygida Kossakowska.

bez złośliwych plotek o ich rzekomym romansie.

W zupełnie innych wartościach dorastał jej brat,

Na potrzeby śledzących wydarzenia na ziemiach

służący w twierdzy kijowskiej kapitan armii car-

polskich czytelników zagranicznych gazet przy-

skiej, który zasłynie nadgorliwością w prześla-

gotowane zostały fotografie i ryciny, które mo-

dowaniu Polaków. Po ukończeniu prestiżowych

głyby być później reprodukowane w prasie, dla

szkół dla panien Anna wyjątkowo manifestacyj-

zdobycia przychylności rządów i społeczeństw

nie zaangażowała się w Lublinie w organizację

krajów zachodnioeuropejskich dla polskiego po-

antycarskich obchodów rocznicy podpisania unii

wstania. Szczególną sławą Pustowójtówna okryje

polsko-litewskiej z 1569 roku. Skazana na zesła-

się w trakcie bitwy pod Małogoszczem, gdy ob-

nie do prawosławnego klasztoru w głębi Rosji,

jeżdżając konno załamujące się polskie szeregi,

zdołała w męskim przebraniu przedostać się do

zmobilizuje mężczyzn okrzykami: „A tchórze! A do

Mołdawii i w ten sposób uniknęła kary. Po wybu-

boju! Zwyciężyć lub umrzeć! A wstydźcie się!”.

chu powstania styczniowego najszybciej, jak to

Po upadku powstania wyemigruje do Francji, gdzie

było możliwe, wróciła do kraju, aby wziąć udział

jako sanitariuszka weźmie jeszcze udział w wojnie

w walkach – używała w ich czasie pseudonimu

z Prusami i Komunie Paryskiej.

1865

K R Ó T K A

H I S T O R I A

J E D N E G O

Z D J E C I A

1865, Virginia Oldoini, hrabina de Castiglione, po-

przyłączenie do nich pozostałych państewek Pół-

zuje jako tajemnicza kochanka. Jedna z najpięk-

wyspu Apenińskiego. Nic dziwnego, że wkrótce

niejszych kobiet epoki bez zbędnej skromności

kobieta błyskawicznie zaczyna tracić wpływy,

lubi powtarzać: „To ja stworzyłam Włochy!”. De-

bardzo źle znosi też przemijanie własnej młodo-

kadę wcześniej jej kuzyn, hrabia Camillo Cavour,

ści i urody. Dużo radości wciąż sprawia jej jednak

premier Królestwa Sardynii, wysłał nastoletnią

pozowanie dla nadwornego fotografa Wersalu

mężatkę i matkę do Paryża, aby „wszelkimi środ-

Pierre’a-Louisa Piersona. Zafascynowany nią

kami” pozyskała życzliwość Napoleona III. Na

mężczyzna sfotografuje ją, w przeróżnych aran-

paryskich salonach hrabina de Castiglione nie

żacjach, w sumie kilkaset razy. U schyłku życia

traciła czasu – rozmawiała wyłącznie z mężczy-

hrabina zaplanuje prezentację wspaniałej kolekcji

znami, starannie ignorując nienawidzące jej żony

tych zdjęć podczas paryskiej wystawy światowej

dyplomatów i stając się najbardziej wpływową

w 1900 roku (pod autorskim tytułem „Najpięk-

kurtyzaną Francji. Jej talenty okazały się na tyle

niejsza kobieta świata”), która dojdzie do skutku

wyjątkowe, że namówiony przez nią cesarz Fran-

i spotka się z pozytywnymi reakcjami. Niestety,

cuzów wypowiedział wojnę Austrii, co umożliwiło

sama bohaterka zdjęć nie dożyje tej ostatniej

zjednoczenie północnych Włoch, a wkrótce potem

chwili swojego triumfu.

lata 70. K R Ó T K A

H I S T O R I A

J E D N E G O

Z D J E C I A

xix wieku

Lata siedemdziesiąte XIX wieku, córka pasto-

National Era” powieść Chata wuja Toma, poświę-

ra, amerykańska pisarka i działaczka społeczna

coną życiu niewolników w południowych sta-

Harriet Elisabeth Stowe. Obserwując niedolę

nach. Wydana rok później w formie książki, stała

niewolników w stanie Kentucky, postanowiła

się błyskawicznie bestsellerem (trzysta tysięcy

przystąpić do abolicjonistów i w myśl chrześci-

sprzedanych egzemplarzy w ciągu niecałego

jańskich ideałów rozpocząć walkę z handlem

roku), walnie przyczyniając się do wzrostu ten-

i nieludzkim wyzyskiem czarnoskórej ludności.

dencji abolicjonistycznych i zaostrzenia konfliktu

Impulsem do działania stała się dla niej utrata

Północy i Południa wokół zniesienia niewolnic-

osiemnastomiesięcznego synka, która sprawiła,

twa. W promowanie książki na terenie całego

że lepiej wczuła się w sytuację „biednych, bezsil-

kraju zaangażowali się przede wszystkim mąż

nych niewolników sprzedawanych na niespra-

i bracia autorki – wciąż nie było przyjęte, aby ko-

wiedliwych aukcjach”. Wkrótce razem z mężem

bieta sama występowała publicznie. Autorkę do-

przystąpiła do tajnej organizacji Underground

cenił dopiero prezydent Abraham Lincoln, który

Railroad, tworząc sieć osób, domostw i dróg

już w trakcie trwania wojny secesyjnej przywitał

umożliwiających zbiegłym niewolnikom przedo-

ją w Białym Domu słowami: „A więc to pani jest

stawanie się do Kanady. W latach 1851–1852

tą małą kobietą, autorką książki, która rozpętała

opublikowała w odcinkach w tygodniku „The

tę wielką wojnę?”.

1888

K R Ó T K A

H I S T O R I A

J E D N E G O

Z D J E C I A

1888, Stany Zjednoczone, Cape Cod, nauczyciel-

Sullivan stanie się pierwszą na świecie oso-

ka Anne Sullivan ze swoją nową podopieczną,

bą głuchoniewidomą z ukończonymi studiami

ośmioletnią Helen Keller. Do tej pory dzieciń-

wyższymi. Jeszcze w tym samym roku jej po-

stwo dziewczynki było beznadziejnie smutne

ruszająca autobiografia Historia mojego życia

– w wieku dziewiętnastu miesięcy na skutek

ukaże się w języku polskim (dwa lata po orygi-

ciężkiej choroby utraciła wzrok i słuch. Pozba-

nalnym wydaniu amerykańskim).

wiona możliwości kontaktu ze światem, żyła niczym „na morzu w gęstej mgle”. Dopiero pracujący z głuchymi dziećmi Alexander Graham Bell (skądinąd wynalazca telefonu) polecił rodzicom

Hellen Keller w dniu otrzymania

Helen praktycznie niewidomą nauczycielkę.

dyplomu Bachelor of Arts

Mimo pierwszych niepowodzeń Sullivan nie

w Radcliffe College, 1904 rok

zamierza odpuścić – jest niezwykle zdeterminowana, a także bardzo pomysłowa w swoich niezliczonych próbach dotarcia do zamkniętego świata małej podopiecznej. Najpierw pomoże jej nauczyć się języka Braille’a, dającego dostęp do książek, potem, przykładając dłonie dziewczynki do swojej krtani, nakłoni ją do prób powtarzania drgań, dzięki czemu opanuje ona umiejętność mówienia. Przez kolejne lata będzie cały czas wspierać swoją uczennicę, obserwując z niesamowitą radością, jak nadrabia ona edukacyjne zaległości. Ukoronowaniem tej niesamowitej wspólnej drogi będzie uzyskany w 1904 roku przez Helen tytuł Bachelor of Arts w Radcliffe College, żeńskiej filii Uniwersytetu Harvarda. W ten sposób podopieczna Anne 21

Projekt graficzny okładki i makiety oraz łamanie

Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN® panczakiewicz.pl Zdjęcie na okładce

Vivian Maier/John Maloof Collection/vivianmaier.com Opieka redakcyjna

Adam Gutkowski Fotoedycja

Adam Gutkowski Katarzyna Przybylska Adiustacja

Anastazja Oleśkiewicz Korekta

Beata Trebel

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach www.wydawnictwoznak.pl Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e mail: czytelnicy@znak.com.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków Wydanie I, Kraków 2019. Printed in EU

Krótka historia jednego zdjęcia. Kobiety