Zlikwidować! Agenci Gestapo i NKWD w szeregach polskiego podziemia

WOJCIECH KÖNIGSBERG BARTŁOMIEJ SZYPROWSKI

ZLIKWIDOWAĆ! Agenci Gestapo i NKWD w szeregach polskiego podziemia

Znak HORYZONT Kraków 2022

Projekt okładki Marcin Słociński/ monikaimarcin.com Ilustracje na okładce Emblematy totalitaryzmów – dostęp otwarty Zdjęcie opaski – zbiory Muzeum Powstania Warszawskiego Recenzent pracy dr hab. Leszek Kania, prof. Uniwersytetu Zielonogórskiego Opieka redakcyjna Krzysztof Chaba Rafał Szmytka Opieka promocyjna Karolina Domańska Wybór zdjęć Wojciech Königsberg Bartłomiej Szyprowski Adiustacja Maria Zając Korekta Joanna Kłos Małgorzata Matykiewicz-Kołodziej Indeks Tomasz Babnis Łamanie Dariusz Ziach Copyright © by Wojciech Königsberg, Bartłomiej Szyprowski Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2022 ISBN 978-83-240-7807-3

Znak Horyzont www.znakhoryzont.pl Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2022. Printed in EU

Spis treści

Wstęp 7 Część I. Agenci NKWD Rozdział 1. Dla pieniędzy wszystko – Edward Gola „Rudy Antoni” (1908–1941) / Edward Adolf Metzger „Ketling” (1906–1941)  15 Rozdział 2. Dowódca w „kleszczach czerwonych” – Emil Macieliński „Kornel” (1892–1941)  103 Część II. Agenci Gestapo Rozdział 3. Zakochany konfident – Zygmunt Zdzisław Sztuka „Rust” (1913–1942)  189 Rozdział 4. Fałszywy wysłannik Naczelnego Wodza – Nathen Hersch Hamer „Wujek” (1891–1942) 269 Rozdział 5. „Kret” w Komendzie Głównej AK – Józef Staszauer „Aston” (1908–1943)  361 Rozdział 6. Zdrajca u boku „Ponurego” – Jerzy Franciszek Wojnowski „Motor” (1915–1944)  445 Tytułem zakończenia 561 Aneks A. Dokumenty agentów NKWD 1. Edward Gola i Edward Adolf Metzger  567 2. Emil Macieliński  578 B. Dokumenty agentów Gestapo 1. Zygmunt Zdzisław Sztuka  602 2. Nathen Hersch Hamer  619 3. Józef Staszauer  633 4. Jerzy Franciszek Wojnowski  656

6

Spis treści

C. Dokumenty funkcjonariuszy Gestapo 1. Alfred Spilker  672 2. Friedrich Wilhelm Paul Fuchs  690 D. Zarządzenie generalnego gubernatora Hansa Franka z 17 grudnia 1939 r. w przedmiocie organizacji Polskiej Policji  720 Bibliografia 727 Wykaz skrótów  755 Źródła ilustracji  759 Indeks osobowy  763

Wstęp

Agresja zbrojna Rzeszy Niemieckiej pod przewodnictwem kanclerza

Adolfa Hitlera, podjęta 1 września 1939 r. przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, zapoczątkowała największy konflikt w XX wieku – II wojnę światową. Był to inny rodzaj działań niż podczas wojny z lat 1914–1918. Ich cel stanowiło nie tylko osiągnięcie zdobyczy terytorialnych, ale również zapanowanie rasy Herrenvolku nad innymi narodami, w ideologii nazistowskich Niemiec uznanymi za niższe. To spowodowało trwającą sześć lat hekatombę. W wyniku polityki wyniszczenia, masowych egze­kucji oraz zagłady w sieci obozów koncentracyjnych życie straciły miliony osób niezwiązanych bezpośrednio z działaniami o charakterze militarnym. Należy przy tym zaznaczyć, że do wybuchu wojny by nie doszło, gdyby Rzesza Niemiecka i Związek Sowiecki nie zawarły 23 sierpnia 1939 r. paktu Ribbentrop–Mołotow, w którego tajnym protokole podzielono terytorium Polski na strefy wpływów oraz uzgodniono pomoc zbrojną Związku Sowieckiego1. Regulacje zawarte w dokumencie były całkowicie sprzeczne z postanowieniami polsko-sowieckiego paktu o nieagresji z 25 lipca 1932 r., w tym ustaleniami z art. 1–3, obligującymi do powstrzymania się od wszelkich agresywnych działań naruszających całość i nietykalność terytorium lub nietykalność polityczną drugiej strony oraz nieudzielania pomocy państwu napadającemu przez cały czas trwania konfliktu. Rosja Sowiecka i Rzeczpospolita Polska zobowiązały się również nie brać udziału w porozumieniach jawnie wrogich

1

A. Bregman, Najlepszy sojusznik Hitlera: studium o współpracy niemiecko-sowieckiej 1939–1941, Warszawa 2009, s. 84–85.

8

Wstęp

dla drugiej strony. Protokołem z 5 maja 1934 r. polsko-sowiecki pakt o nieagresji został przedłużony do 31 grudnia 1945 r.2 Wynikiem zawartego porozumienia niemiecko-sowieckiego było wkroczenie 17 września 1939 r. Armii Czerwonej na terytorium II RP i uderzenie na tyły wojsk polskich3. Pomimo więc braku formalnego wypowiedzenia wojny oraz nieuznania przez Naczelnego Wodza gen. Edwarda Rydza-Śmigłego działań sowieckich za akt agresji Polska stanęła w obliczu wojny z dwoma agresorami: niemieckim i sowieckim. Z obszaru naszego kraju, stanowiącego 388 tys. km2, Niemcy zagarnęły 186 tys. km2 (47,9%) terenów zachodnich i centralnych, zaś ZSRS 202 tys. km2 (52,1%) ziem wschodnich4. Przebieg działań wojennych poskutkował koniecznością ewakua­ cji polskiego rządu na obczyznę i odtworzenia tam organów władzy. Jednocześnie w okupowanym kraju już we wrześniu 1939 r. powstały zawiązki konspiracji wojskowej, a wkrótce doszło do powołania Polskiego Państwa Podziemnego (PPP), obejmującego struktury zarówno wojskowe, jak i cywilne. W latach 1939–1945 w działalność konspiracyjną angażowały się setki tysięcy polskich patriotów, których celem było odzyskanie niepodległości. Zgodnie z rozkazem Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego nr 2926 z 3 września 1941 r., przekazanym strukturom wojskowym w rozkazie nr 51 przez gen. Stefana Roweckiego „Rakonia”, Związek Walki Zbrojnej stanowił część sił zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, a jego członków uznawano za żołnierzy w czynnej służbie wojskowej, w składzie konspiracyjnej armii w kraju znajdującym się w obliczu nieprzyjaciela. W przypadku popełnienia przestępstw pospolitych lub wymierzonych w działania podziemia podlegali oni jurysdykcji konspiracyjnych sądów wojskowych5.

2

3

4 5

Pakt nieagresji między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Rad podpisany w Moskwie 25 VII 1932 r., Dz.U. RP z 1932 r., nr 115, poz. 951; Protokół z 5 V 1934 r. o przedłużeniu paktu nieagresji między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Rad z 25 VII 1932 r., Dz.U. RP z 1934 r., nr 53, poz. 487. A. Bregman, Najlepszy…, s. 113, 117; Zmowa. IV rozbiór Polski, red. A. Szcześniak, Warszawa 1990, s. 49–51. Ibidem, s. 62. Archiwum Akt Nowych w Warszawie [dalej: AAN], Armia Krajowa [dalej: AK], 203/I-16, Rozkaz nr 51 [gen. Stefana Roweckiego] „Kaliny”, k. 259; AAN,

Wstęp

9

Opis konspiracji w okupowanej Polsce należy opatrzyć uwagą, że w jej szeregach znalazły się również osoby, które nigdy nie powinny być wtajemniczane w sekrety podziemnej walki. Ich działania służyły osiągnięciu własnych celów materialnych lub co gorsza, działały one w porozumieniu z organami okupantów, tj. Geheime Staatspolizei (Gestapo) lub Ludowym Komisariatem Spraw Wewnętrznych (NKWD). Niestety przyjęcie takich ludzi do organizacji podziemnych często było wynikiem zbytniej ufności w patriotyczne pobudki oraz niezbyt wnik­ liwego sprawdzenia lub wręcz niemożności weryfikacji, wynikającej z używania fałszywych nazwisk oraz przedstawianej „legendy”. Zdarzało się również, że zdradzały osoby, które w areszcie doświadczyły brutalnych tortur, zarówno fizycznych, jak i psychicznych, albo poszły na współpracę w obawie przed bólem lub utratą życia. Problematyka zdrady i współpracy z wrogiem jest niestety bardziej skomplikowana, niżby się mogło wydawać. Wiąże się bowiem przede wszystkim z psychicznym aspektem życia człowieka, jego odpornością na wywierany przez wroga nacisk, mniej lub bardziej wpływający na dalsze decyzje. Dlatego wydaje się, że motywacja tych, którzy wybrali drogę zdrady, zawsze będzie frapowała społeczeństwo i stanowiła przedmiot badań dla kolejnych pokoleń historyków. Należy jednak zaznaczyć, że nie zawsze po latach udaje się ustalić, z jakich pobudek wynikały działania poszczególnych osób. Zdrada idei i działalności niepodległościowej może przybierać różne postacie, ale wydaje się, że najprecyzyjniej zdefiniowano ją w przed­ wojennym polskim ustawodawstwie karnym, którego przepisy stosowano w orzecznictwie konspiracyjnym. Odpowiedzialności karnej podlegały czyny polegające m.in. na: wejściu w porozumienie z nieprzyjacielem (art. 99), działaniu na korzyść nieprzyjaciela (art. 100)6, przekazaniu nieprzyjacielowi informacji dotyczących sił zbrojnych kraju (art. 12) czy udzielaniu pomocy nieprzyjacielowi w działalności wywiadowczej (art. 17)7. Niezależnie od pobudek, jakimi się kierowali agenci wrogich

6

7

AK, 203/XV-3, Depesza nr 933 [gen. S. Roweckiego] „Grota” do [gen. Kazimierza Sawickiego] „Pruta”, 25 X 1941 r., k. 14. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 11 VII 1932 r., Kodeks karny, Dz.U. RP z 1932 r., nr 60, poz. 571. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 24 X 1934 r. o niektórych przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu Państwa, Dz.U. RP z 1934 r., nr 94, poz. 851.

10

Wstęp

służb, ich celem była penetracja, a w końcowym rozrachunku rozbicie od środka struktur konspiracyjnych. Podkreślić należy przy tym, że działania współpracowników obu okupantów, wymierzone w PPP, w sytuacji ich ujawnienia były ścigane przez struktury kontrwywiadowcze oraz podziemne organy sądowe. Niniejsza publikacja nie pretenduje do roli monografii w zakresie zdrady w szeregach polskiego podziemia. W Zlikwidować! autorzy omówili niewielki fragment tej problematyki, opisując sylwetki siedmiu wybranych konfidentów niemieckich i sowieckich służb bezpieczeństwa. Trzech z nich podjęło współpracę z organami NKWD, zaś czterech zasiliło szeregi konfidentów Gestapo. Nie są to postacie nieznane. Ich działania i losy przedstawiano już w literaturze przedmiotu. Niemniej jednak informacje te były niepełne, czasem słabo udokumentowane lub wręcz niezgodne z rzeczywistym stanem rzeczy. Wydaje się to dość zrozumiałe w kontekście tego, że niedostępność niektórych źródeł sprawiała, iż nie mogły one stanowić przedmiotu badań i analiz. Dlatego zdecydowano się na osobną charakterystykę każdej postaci. Opis poszczególnych etapów życia danego człowieka może bowiem w mniemaniu autorów stanowić podstawę do wysnuwania wniosków dotyczących tego, jakie okoliczności determinowały decyzje podjęte przez niego w dorosłym życiu. Osoby zostały wybrane w taki sposób, aby ukazać różne drogi prowadzące do zdrady. Przyjęto również za cel podkreślenie, że struktury PPP zwalczały ludzi tego pokroju, dysponując własnym wymiarem sprawiedliwości i oddziałami do egzekwowania wyroków, oraz wyjaśnienie funkcjonujących w opublikowanej literaturze niejasności czy niedokładności. Zgromadzony w publikacji materiał, w tym wiele niepublikowanych do tej pory fotografii i dokumentów, to wynik kwerendy archiwalnej przeprowadzonej w ponad pięćdziesięciu instytucjach w kraju i za granicą oraz zbiorach prywatnych, co pozwoliło na opisanie casusów tych siedmiu osób w szerszym kontekście życiowym i faktograficznym. W książce zamieszczono również nieznane dokumenty i zdjęcia funkcjonariuszy Wydziału IV Gestapo Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) w okupowanej Polsce, a w szczególności radcy kryminalnego Alfreda Spilkera oraz radcy kryminalnego Paula Fuchsa. Pierwszy z nich służył w KdS Krakau (urząd komendanta Sipo i SD w dystrykcie krakowskim), a następnie KdS Warschau, zaś drugi w KdS Radom.

Wstęp

11

Obaj, wbrew panującej często opinii o braku profesjonalizmu Gestapo, dzięki własnym predyspozycjom oraz przyjętym metodom z dużymi sukcesami wykonywali powierzone im zadanie zwalczania polskiego podziemia i słusznie uznawani byli za „najbardziej niebezpiecznych funkcjonariuszy gestapo w GG”8. Autorzy pragną złożyć podziękowania osobom oraz instytucjom, które pomogły w przygotowaniu niniejszej książki. Wśród nich znaleźli się: Pan Piotr Babicki – Starosta Starachowicki, Pan Mariusz Baran-Barański z Gdańska, Pan Grzegorz Biszczanik z Zielonej Góry, Pan Krzysztof Brzeziński z Napękowa, Pan Daniel Dalecki – dyrektor Piastowskiego Archiwum Miejskiego w Piastowie, Pan Mateusz Dallali z Warszawy, Pani Anna Ellwardt z Sopotu, Pan Mariusz Gruszczyński z Chlewisk, Pan Maciej Harenza ze Skarżyska-Kamiennej, Pani Stefania Hillebrand z Archiwum Miejskiego w Bad Oeynhausen (Stadt­ archiv Bad Oeynhausen), Pan Artur Jendrzejewski z Pruszcza Gdańskiego, Pani Anna Jończyk z Warszawy, Pan Leszek Kania – recenzent niniejszej książki, Pani Anna Karapuzowa – dyrektor Archiwum Państ­ wowego Obwodu Brzeskiego w Brześciu (Государственный архив Брестской области), franciszkanin o. Piotr Kłys, Pani Kinga Kukuć z Kożuchowa, Pan Krzysztof Mazur z IPN w Poznaniu – Punkt Zamiejscowy w Zielonej Górze, Pani Aleksandra Mitela-Grzybek z Zielonej Góry, Pan Lutz Möser z Archiwum Federalnego w Ber­ linie (Bundes­archiv Berlin), Pan Szczepan Mróz – prezes Stowarzyszenia Pamięci Ponury-Nurt, Pan Rafał Obarzanek – prezes Środowiska Świętokrzyskich Zgrupowań Partyzanckich Armii Krajowej „Ponury”-„Nurt”, Pan Mariusz Olczak – dyrektor Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Pan Łukasz Pasztaleniec z IPN w Lublinie, Pani Ewa Pawlus z Wrocławia, Pan Marek Pietruszka z IPN w Radomiu, Polo­ nia Aid Foundation Trust w Londynie, Pan Kajetan Radomiński z Krakowa, Pan Marcin Scheibe z Gdyni, Pan Marcin Sołtysiak z IPN w Radomiu, Pan Błażej Staszewski z Miłosławia, rodzina Jerzego Oskara Stefanowskiego, Pan Wiesław Wilczkowiak z Gdyni, Pani Klaudia Wilczyńska ze Skarżyska-Kamiennej, Pan Łukasz Wilczyński ze

8

W. Borodziej, Terror i polityka, Warszawa 1985, s. 43. We wszystkich cytatach w publikacji zachowano pisownię oryginalną.

12

Wstęp

Skarżyska-Kamiennej, Pan Wiktor Wilczyński ze Skarżyska-Kamiennej, Pani Suzanne Zoumbaris z Archiwów Narodowych USA (National Archives and Records Administration) oraz Państwo Bogumiła i Jerzy Żongołłowiczowie z Melbourne. Wojciech Königsberg wojciechkonigsberg@gmail.com https://wokol-ponurego.blogspot.com www.facebook.com/WokolPonurego Bartłomiej Szyprowski bszyprowski@o2.pl http://inspektoratzamojskiak.blogspot.com www.facebook.com/Sądownictwo-podziemne-143660762394851

CZĘŚĆ I

Agenci NKWD

Edward Adolf Metzger

ROZDZIAŁ 1

Dla pieniędzy wszystko Edward Gola „Rudy Antoni” (1908–1941) Edward Adolf Metzger „Ketling” (1906–1941)

Dzieje początków konspiracji dają podstawę do wysnucia wniosku, że

zajęcie Polski przez okupanta sowieckiego i niemieckiego spowodowało samorzutne powstanie grup oporu, których cel stanowiło wyzwolenie kraju. W dyskusji historycznej często podnosi się, że Polacy, z uwagi na doświadczenia walk z zaborcami, byli dobrze przygotowani do prowadzenia podziemnej walki. Niestety jest to teza nie do końca zgodna z prawdą. Nie ulega wątpliwości, że podwaliny pod powstające organizacje konspiracyjne dały głębokie poczucie patriotyzmu oraz deklaracja walki z wrogiem. Niestety organizatorzy nierzadko „z otwartymi rękoma” przyjmowali osoby bez należytego zweryfikowania. Weryfikacja była wprawdzie ograniczona warunkami konspiracji, ale nie wykluczona. Oprócz tego konspiratorzy początkowo nie doceniali zdolności kontrwywiadowczych okupantów. Doskonałymi przykładami braku odpowiedniego sprawdzenia są postacie Edwarda Goli oraz Edwarda Adolfa Metzgera, których działania w szeregach lwowskiej konspiracji w istocie wyzute były z patriotyzmu, a inspirowane myślą o zabezpieczeniu własnego bytu materialnego. Edward Gola urodził się 2 listopada 1908 r. w Lipie (pow. dobromilski, woj. lwowskie). Jego ojcem był Józef Gola, wachmistrz żandarmerii austriackiej, zaś matką Julia (z domu Legowicz). Miał brata Wincentego i trzy siostry: Helenę, Stanisławę i Annę1. Do 10. roku życia 1

Ankieta aresztowanego Edwarda Goli, 1 III 1940 r., w: Polska i Ukraina w latach trzydziestych–czterdziestych XX wieku: nieznane dokumenty z archiwów służb, t. I,

16

Agenci NKWD

uczył się w domu. W latach 1918–1922 uczęszczał do gimnazjum. W 1922 r. rozpoczął naukę w I Korpusie Kadetów we Lwowie. Tam poznał Edwarda Metzgera. W 1926 r. ukończył szkołę w stopniu kaprala podchorążego z 17. lokatą na 56 osób zdających2. Następnie Golę odkomen­ derowano na trzymiesięczny kurs utylitarny do Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie. Po kursie zdał egzamin do Oficerskiej Szkoły Marynarki Wojennej w Gdyni. W ramach szkoły odbywał Pierwsza strona życiorysu Edwarda Goli m.in. rejsy po krajach euroz jego zeznań złożonych przed śledczymi pejskich. Był jednak postaNKWD cią dość awanturniczą, bowiem – jak sam wspominał – szkoły nie ukończył z powodu „złego” zachowania”3. Zwolnienie stanowiło następstwo udziału w 1928 r. w awanturze w jednym z portów duńskich. Sprawa musiała być poważna, skoro skutkowała zwolnieniem dyscyplinarnym z marynarki wojennej. Gola został przeniesiony do Oficerskiej Szkoły Inżynierii w Warszawie. Za znieważenie oficera pozbawiono go stopnia kaprala podchorążego i zwolniono. Stamtąd trafił do 6 Pułku Saperów w Przemyślu. W czasie, gdy odbywał służbę wojskową, jego ojciec odszedł na emeryturę. Rodzina zamieszkała w Mościskach, gdzie matka była właścicielką połowy

2

3

Polskie podziemie 1939–1941. Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów, tłum. M.M. Motyl-Blińczykow, M. Słoń-Nowaczek, I. Diedow, red. nauk. Z. Gajowniczek i in., Warszawa–Kijów 1998 [dalej: Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów], s. 775. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie [dalej: AIPN], BU, 177/12, Osobiste zeznania Goli Edwarda, 9 III 1940 r. [dalej: Zeznania Goli, 9 III 1940 r.], k. 59; Księga pamięci kadetów II Rzeczypospolitej, zespół aut. J. Wodzyński i in., Warszawa 2001, s. 15. AIPN, BU, 177/12, Zeznania Goli, 9 III 1940 r., k. 59.

Rozdział 1.  Dla pieniędzy wszystko

17

domu i posiadała 1,5 morgi ziemi uprawnej. Edward służył w wojsku do 15 sierpnia 1929 r., a następnie został przeniesiony do rezerwy. Powrócił do rodziny. Podjął pracę jako urzędnik w organach skarbowych. Od 7 lutego do 30 września 1930 r. pracował na stanowisku praktykanta administracyjnego II kategorii XI stopnia służbowego w Urzędzie Skarbowych Podatków i Opłat Skarbowych w Mościskach4. 1 października 1930 r. przeniesiono go do II Urzędu Skarbowych Podatków i Opłat Skarbowych w Drohobyczu, gdzie pracował na stanowisku praktykanta II kategorii. Tam zdał egzamin dla urzędników administracyjnych II kategorii5. Wkrótce jego niespokojny charakter znowu dał o sobie znać. W styczniu 1933 r. został zwolniony z pracy „za złe zachowanie poza służbą”. Według Goli właściwym powodem zwolnienia było to, że pozostawał w złych stosunkach z „tamtejszą Tajną Policją”. W 1932 r. ożenił się w Drohobyczu z Janiną (z domu Kratel). Zamieszkali w Mościskach. Okazało się jednak, że rodzina Goli nie jest w stanie ich utrzymać. Nie wiadomo, jak układało się pożycie małżonków, ale Janina wróciła do swojej rodziny do Drohobycza, zaś Edward został na miejscu. Po jakimś czasie się rozwiedli. W Mościskach nie mógł otrzymać żadnej posady urzędowej, co było spowodowane zatargami z policją6. Z racji literackich zdolności zarabiał jako autor nowelek i felietonów. Współpracował z „Ilustrowanym Kurierem Codziennym”, „Polską Zbrojną”, „Morzem”, „Areną” i „Wiadomościami Literackimi”. Utwory publikował pod własnym nazwiskiem, a w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym” także pod pseudonimem „Ergun”. W 1937 r. w czasopiśmie „Polska Zbrojna” ukazała się podzielona na siedem odcinków nowela Goli zatytułowana Generał Lu Czeng. Nadto w 1937 r. wydrukowano zbiór jego nowel pt. Wykolejeńcy7.

4

5

6

7

„Dziennik Urzędowy Ministerstwa Skarbu” nr 16, 7 VI 1930 r., s. 468; AIPN, BU, 177/12, Zeznania Goli, 9 III 1940 r., k. 59–60. „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Skarbu” nr 5, 20 II 1931 r., s. 82; AIPN, BU, 177/12, Zeznania Goli, 9 III 1940 r., k. 60. AIPN, BU, 177/12, Zeznania Goli, 9 III 1940 r., k. 60; Protokół przesłuchania Edwarda Goli, 17–20 III 1940 r. [dalej: Przesłuchanie Goli, 17–20 III 1940 r.], w: Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów, s. 777. AIPN, BU, 177/12, Zeznania Goli, 9 III 1940 r., k. 60; „Polska Zbrojna”, 17 IX 1937 r., s. 8; „Polska Zbrojna”, 18 IX 1937 r., s. 8.

18

Agenci NKWD

Analiza utworu o gen. Lu Czengu wskazuje, że Gola miał lekki styl pisania i potrafił zainteresować czytelnika. W 1937 r., poszukując pracy, wyjechał do Warszawy na zaproszenie kolegi z Korpusu Kadetów we Lwowie, Edwarda Siemka8, u którego zamieszkał. Na początku 1938 r. Gola spotkał w stolicy kolejnego kolegę z Korpusu Kadetów, Jana Nagórskiego9, pełniącego funkcję kierownika biura Zarządu Głównego Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich. Była to organizacja działająca na Kresach Wschodnich w latach 1933–1939. Do jej zadań należało zespolenie ziem wschodnich z resztą państwa, dbanie o ich rozwój społeczny, gospodarczy i kulturalny, a także ich polonizacja, poprzez działalność społeczną, propagandową, naukową i wydawniczą. Towarzystwo popierało turystykę, aby mieszkańcy innych terenów Polski poznali Kresy Wschodnie oraz tamtejszą ludność. Zarząd zasięgiem działania obejmował województwa: wileńskie, nowogródzkie, poleskie, wołyńskie, tarnopolskie, stanisławowskie i część powiatów białostockiego, lwowskiego i przemyskiego10. Dzięki Nagórskiemu Golę zatrudniono w charakterze sekretarza Zarządu Okręgu Towarzystwa w Tarnopolu. Pracował tam do kwietnia 1939 r., kiedy na własną prośbę został przeniesiony do oddziału w Warszawie11. W ten sposób dotrwał do końca lata 1939 r. Pod koniec sierpnia z uwagi na ogłoszoną mobilizację Gola zgłosił się do 4 Batalionu Saperów w Przemyślu. Jednostka spełniała zadania mobilizacyjne, a następnie ją rozwiązano. Golę przydzielono wówczas do 41 kompanii marszowej utworzonej w II rzucie mobilizacji powszechnej. W bitwie pod Przemyślem kompania została rozbita w walce 8

9

10

11

Płk sap. Edward Siemek, ur. 5 IX 1906 r. Ukończył Korpus Kadetów nr 1 we Lwowie w 1926 r. Wykładowca Szkoły Podchorążych Saperów w Warszawie. 19 III 1939 r. otrzymał awans do stopnia kapitana w korpusie saperów. W czasie wojny polsko-niemieckiej w 1939 r. dowódca 1 komp. 3 bsap 3 ppleg z Zamościa, zob. AIPN, BU, 177/12, Zeznania Goli, 9 III 1940 r., k. 61; Księga pamięci kadetów…, s. 332; R. Rybka, K. Stepan, Awanse oficerskie w Wojsku Polskim, 1935–1939, Warszawa 2021, s. 554. Por. art. Jan Nagórski, ur. 26 VII 1907 r. Ukończył Korpus Kadetów nr 1 we Lwowie w 1926 r., a następnie Oficerską Szkołę Artylerii w Toruniu. Później służył w 6 dak w Stanisławowie, zob. Księga pamięci kadetów…, s. 271. „Rocznik Ziem Wschodnich i Kalendarz na 1937 r.”, Warszawa 1936, s. 1; Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich, slownikpolskiejmodernizacji.pl, dostęp: 15 VIII 2018 r., zob. także: M. Kacprzak, Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich 1933–1939, Łódź 2005. AIPN, BU, 177/12, Zeznania Goli, 9 III 1940 r., k. 61.

Rozdział 1.  Dla pieniędzy wszystko

19

Pierwsza część noweli Edwarda Goli pt. Generał Lu-Czeng opublikowana w „Polsce Zbrojnej” 17 września 1937 r.

z Niemcami. Jej resztki przedzierały się w kierunku Sambora, a następnie, wobec oporu niemieckiego, w stronę Lwowa. W okolicach Strawczan oddział, w którym był Gola, liczący 34 żołnierzy, uległ rozbrojeniu. Edward wraz z kpr. Władysławem Stetkiewiczem trafił do obozu jeńców w Zimnej Wodzie koło Lwowa. Zdołali zbiec i na jakiś czas znaleźli schronienie u gospodarzy we wsi Konopnica12. We wczesnych godzinach popołudniowych 22 września dowódca obrony Lwowa gen. Władysław Langner poddał miasto wojskom sowieckim13. Tego samego dnia Gola przybył tam i zamieszkał u ciotki Marii Łaskawskiej przy ul. Zadwórzańskiej 85. Przez jakiś czas był na 12

13

B. Szyprowski, Sąd Kapturowy przy Komendzie Głównej Związku Walki Zbrojnej w Warszawie (sierpień 1940 r.–listopad 1941 r.). Podziemie w walce ze zdrajcami Rzeczypospolitej, Warszawa 2016, s. 219; AIPN, BU, 177/12, Zeznania Goli, 9 III 1940 r., k. 62; Przesłuchanie Goli, 17–20 III 1940 r., w: Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów, s. 777. Gola w przesłuchaniu podał nazwę Komornica. Wsi o takiej nazwie pod Lwowem nie było. Znajdowała się tam Konopnica, która jest położona na zachód od Zimnej Wody. Prawdopodobnie Gola podczas zeznań pomylił nazwę, zob. Mapa Bóbrki, pas 50, słup 38, skala 1:100 000, Wojskowy Instytut Geograficzny, Warszawa 1925. Protokół ogłoszenia o przekazaniu miasta Lwowa wojskom sowieckim 22 IX 1939 r., w: J. Węgierski, Lwów pod okupacją sowiecką 1939–1941, Warszawa 1991, s. 332; G. Mazur, J. Skwara, J. Węgierski, Kronika 2350 dni wojny i okupacji Lwowa 1 IX 1939–5 II 1946, Kraków 2007, s. 59–60.

20

Agenci NKWD

utrzymaniu krewnych14. Edward nie miał perspektyw pracy w mieście obleganym przez tłumy uciekinierów. Stamtąd prawdopodobnie wyjechał do Białegostoku, gdzie zajmował się przemycaniem towarów i ludzi przez granicę sowiecko-niemiecką15. Po jakimś czasie wrócił do Lwowa, gdzie spotkał kolejnego kolegę z Korpusu Kadetów, Władysława Nowosielskiego16. Ten zaproponował mu przedostanie się na Węgry przez zieloną granicę, a Gola na to przystał. Członkowie wyprawy uzyskali przepustki węgierskie w Konsulacie Honorowym Węgier przy ul. Akademickiej 17 we Lwowie. Konsul zastrzegł, że może je wydać jedynie oficerom Wojska Polskiego. Gola nie miał stopnia oficerskiego, ale Nowosielski, który miał legitymację służbową z wojska, zaświadczył, że Edward jest oficerem w stopniu porucznika. Łącznie na stronę węgierską miało przejść z nimi pięć osób, w tym inżynier Bülow z Państwowej Wytwórni Prochu w Pionkach. Pociągiem dojechali do Delatyna, skąd następnego dnia pieszo poszli w kierunku Długiej Połoniny. Ich plany pokrzyżował śnieg, który zasypał ścieżki umożliwiające im orientację w terenie. To zmusiło ich do zejścia do gajówki Dobroszanka. Tam zostali zatrzymani przez Sowietów i przewiezieni do Nadwórnej. Wypuszczono ich po kilkudniowym pobycie w milicyjnym areszcie. Grupa się rozstała. Gola z Bülowem wrócili do Lwowa17. Wówczas Edward, który po zatrzymaniu w Nadwórnej podał swoje prawdziwe nazwisko, zaczął posługiwać się imieniem i nazwiskiem Kazimierz Pesz. Zamieszkał u Cecylii Śliwińskiej przy ul. Zadwórzańskiej 22. Najpierw utrzymywał się z pieniędzy, które dał mu Bülow,

14

15

16

17

AIPN, BU, 177/12, Zeznania Goli, 9 III 1940 r., k. 62; Przesłuchanie Goli, 17–20 III 1940 r., w: Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów, s. 777. AAN, AK, 203/IX-2, Notatka dotycząca Edwarda Goli, b.d., k. 44; AAN, AK, 203/IX-2, Pismo [Kazimierza Broczynera] „Kazimierza” pt. Grupa Sokołowskiego-Dobrowolskiego [dalej: Pismo „Kazimierza”], b.d., k. 176. Władysław Nowosielski, ur. 24 V 1906 r. Ukończył Korpus Kadetów nr 1 we Lwowie w 1926 r. We wrześniu 1939 r. brał udział w obronie Lwowa. W 1939 r. aresztowany przy próbie przekroczenia granicy węgierskiej i osadzony w Potwilu na Ukrainie. Wkrótce zwolniony powrócił do Lwowa. W Kołomyi wstąpił do ZWZ, a po 22 VII 1941 r. przeniósł się do Tarnowa. Żołnierz 16 pp AK, zob. Księga pamięci kadetów…, s. 279. Przesłuchanie Goli, 17–20 III 1940 r., w: Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów, s. 779.

Rozdział 1.  Dla pieniędzy wszystko

21

Panorama Lwowa

gdy odjeżdżał do Warszawy. W listopadzie, gdy zabrakło funduszy, Gola vel Pesz stawił się ponownie w węgierskim konsulacie, gdzie oświadczył, że wrócił z Węgier. W trakcie rozmowy z konsulem niejako w tajemnicy przedstawił się jako wysłannik polskiej organizacji konspiracyjnej na Węgry i poprosił o wystawienie nowej przepustki. Konsul chętnie to uczynił i zaznaczył, że zgłasza się do niego wielu młodych mężczyzn, którzy w ten sam sposób chcą opuścić Lwów, idąc na Węgry. Zaproponował Goli, aby z tego grona zabrał ze sobą wybranych przez niego „bardziej wartościowych” ludzi. Edward zgodził się, żądając, aby w zamian za to konsul wystawiał dla niego tyle przepustek, ile będzie potrzebował. Jego prośba została spełniona. Po odebraniu partii przepustek nie kontaktował się z konsulem przez pewien okres, przez który miał rzekomo przebywać na Węgrzech, a następnie znowu zgłaszał się po odbiór nowych dokumentów. Gola nie zamierzał ponownie opuszczać Lwowa. Spotkał się z około 20 mężczyznami wskazanymi przez konsula, ale gdy im przedstawił rzekome trudności w przejściu granicy (wnikliwa kontrola, patrole strzelające z broni maszynowej do ludzi, którzy zamierzali nielegalnie przekroczyć granicę), zrezygnowali z wyprawy. Dokumenty węgierskie sprzedawał po 50 zł za sztukę. W trakcie tych działań poznał

22

Agenci NKWD

kilka osób chcących podjąć działalność konspiracyjną, w tym Bartosza Szumowskiego „Bartka”18 i Zygmunta Patolskiego19. Po zajęciu Lwowa przez wojska sowieckie społeczeństwo polskie, uznawszy, że kraj znajduje się we władaniu dwóch wrogów: niemieckiego i sowieckiego, natychmiast podjęło samorzutne działania w celu odzyskania niepodległości. Zaczęła się ukazywać prasa konspiracyjna, w której przedrukowywano informacje radiowe. We Lwowie stacjonowała też spora grupa oficerów Wojska Polskiego, którzy nie zdołali przedostać się na Węgry lub powrócili do domów po walkach we wrześniu 1939 r.20 Od 1 października w szpitalu przy ul. Kurkowej we Lwowie przebywał gen. Władysław Anders, który, ranny w walkach, został zatrzymany przez wojska sowieckie. Odwiedzało go dużo osób, w tym nieznajomi. Przekazywano mu informacje o tworzących się organizacjach podziemnych. Anders nie planował jednak działalności konspiracyjnej, lecz próbował przedostać się do strefy niemieckiej, co mu się nie udało. Gdy powrócił do Lwowa, przewieziono go do siedziby NKWD przy ul. Pełczyńskiej 1 i zatrzymano21. W tym miejscu należy poczynić szerszą dygresję na temat powstania i działalności polskiej konspiracji wojskowej na terenie Lwowa, co będzie przydatne do zrozumienia losów nie tylko Edwarda Goli, ale również działających w niej mjr./ppłk. Emila Macielińskiego „Kornela” oraz kpt. Edwarda Metzgera „Ketlinga”, czyli „bohaterów” niniejszej książki.

Bartosz Szumowski „Bartek”, uchodźca z Poznania, później łącznik i kurier ZWZ-2 we Lwowie, Polska i Ukraina w latach trzydziestych–czterdziestych XX wieku, t. III, Polskie podziemie 1939–1941. Od Wołynia do Pokucia [dalej: Od Wołynia do Pokucia], cz. 2, tłum. I. Kozłowski, M. Słoń-Nowaczek, wybór i oprac. nauk. J. Szapował, J. Tucholski, red. nauk. W. Chudzik i in., Warszawa– Kijów 2004, s. 809, 835; Protokół przesłuchania Andrzeja Stockera, 20 III 1940 r. [dalej: Przesłuchanie Stockera, 20 III 1940 r.], w: Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów, s. 863. Podnoszono również, że miał na imię Bartłomiej, zob. AIPN, GK, 317/846, Raport „29-b” do [Tadeusza Żenczykowskiego] „Kani”, 3 I 1944 r. [dalej: Raport „29-b” do „Kani”, 3 I 1944 r.], k. 183. 19 AIPN, BU, 177/12, Zeznania Goli, 9 III 1940 r., k. 63–64; Przesłuchanie Goli, 17–20 III 1940 r., w: Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów, s. 781, 791. 20 J. Węgierski, Lwów…, s. 18. 21 W. Anders, Bez ostatniego rozdziału. Wspomnienia z lat 1939–1946, Warszawa 2007, s. 45–46, 50–51. 18

Rozdział 1.  Dla pieniędzy wszystko

23

27 września 1939 r. gen. Marian Żegota-Januszajtis „Karpiński”22 powołał we Lwowie Polską Organizację Walki o Wolność (POWW). Działali w niej płk Władysław Żebrowski „Żuk”, jako dowódca Okręgu Lwów-miasto, i gen. Mieczysław Boruta-Spiechowicz „Kopa”, jako dowódca Okręgu Lwów-prowincja23. Jednocześnie gen. Boruta-Spiechowicz był zastępcą gen. Januszajtisa24. POWW istniała do grudnia 1939 r. „Kopa” opuścił Lwów 11 listopada, udając się do Francji25. Swoim Płk Marian Józef Żegota-Januszajtis od 22 IX 1939 r. organizował we Lwowie Polską Organizację Walki o Wolność (POWW), której był komendantem. Został aresztowany przez NKWD we Lwowie w dniu 26 lub 27 X 1939 r. i do 1941 r. przebywał w więzieniach sowieckich. Następnie opuścił teren ZSRS z Armią Polską. Od sierpnia 1941 r. rezydował w Londynie w dyspozycji Naczelnego Wodza. Po jego aresztowaniu 27 X 1939 r. we Lwowie kierownictwo organizacji objął płk Władysław Żebrowski „Żuk” vel „Dębiński”. „Żuk” został mianowany przez bazę nr 1 w Budapeszcie, kryptonim Romek, zob. J. Węgierski, Lwów…, s. 366; G. Mazur, J. Węgierski, Konspiracja lwowska 1939–1944. Słownik biograficzny, Katowice 1997, s. 239; G. Mazur, J. Skwara, J. Węgierski, Kronika…, s. 58; R. Wnuk, „Za pierwszego Sowieta”. Polska konspiracja na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej (wrzesień 1939–czerwiec 1941), Warszawa 2007, s. 39. 23 B. Szeremeta, Związek Walki Zbrojnej zwalczany przez NKWD we Lwowie 1939– 1941, Wrocław 1998, s. 47. 24 Archiwum Komisji Historii Kobiet w walce o Niepodległość [dalej: KHK], II-P-17, W. Piechowska, Początki konspiracji we Lwowie, mps, b.d., s. 2; Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie [IPiMS], kol. 25/12, Relacja W. Piechowskiej pt. Lwów, dnia 22 IX 1939–16 IX 1940 r., 20 XI 1941 r.; E. Jaworski, Lwów. Losy mieszkańców i żołnierzy Armii Krajowej w latach 1939– 1956, Pruszków 1999, s. 25–27; G. Mazur, J. Węgierski, Konspiracja…, s. 10; G. Mazur, J. Skwara, J. Węgierski, Kronika…, s. 68; W. Piechowska, Początki ZWZ-AK we Lwowie, „Więź” 1988, nr 6, s. 112; J. Węgierski, Lwów…, s. 23; Protokół przesłuchania Mariana Januszajtisa, 8–16 XII 1939 r., w: Polskie podziemie na terenach Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w latach 1939–1941, tłum. M. Słoń-Nowaczek, A. Tiergalinskij, red. W. Komogorow i in., cz. 2, Warszawa-Moskwa 2001, s. 769; M. Klecel, W sowieckim Lwowie 1939–1941, „Nasz Dziennik”, nr 145(3771), 24 VI 2010 r., www.naszdziennik.pl, dostęp: 19 XI 2011 r. 25 W trakcie przekraczania granicy w nocy z 13 na 14 XI 1940 r. w rejonie wsi Sitno koło Delatyna gen. Mieczysław Boruta-Spiechowicz został zatrzymany przez sowiecką straż graniczną, a następnie po kilku dniach przewieziony do więzienia w Stanisławowie, zob. Protokół przesłuchania gen. Mieczysława Boruty-Spiechowicza, 14 V 1940 r., w: Polskie podziemie na terenach Zachodniej…, cz. 2, s. 950–951; Raport nr 1 płk. Władysława Żebrowskiego, w: Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, wyd. II (uzupełnione i poprawione), t. I, cz. 1, Wrzesień 1939–czerwiec 1941, red. A. Suchcitz i in., Warszawa 2015, s. 103; R. Wnuk, Za pierwszego…, s. 40. 22

24

Agenci NKWD

zastępcą mianował płk. Jerzego Dobrowolskiego. Taką informację „Kopa” zostawił w pierwszej połowie listopada 1939 r. Władysławie Piechowskiej, z polecaniem przekazania jej Dobrowolskiemu26. Ppłk Żebrowski się nie podporządkował i sztab POWW rozpadł się na dwie odrębne organizacje27. W grudniu ppłk Żebrowski sporządził raport do gen. Kazimierza Sosnkowskiego, w którym zawiadamiał o aresztowaniu „Karpińskiego” i „Kopy” oraz o tym, że jako najstarszy rangą oficer objął dowództwo POWW we Lwowie. Miało to nastąpić w porozumieniu z płk. Dobrowolskim, który miał się zająć działaniami polityczno-społecznymi. Działania wojskowe miał natomiast prowadzić „Żuk”28. Z końcem listopada płk Dobrowolski, objęty przez NKWD zakazem pobytu we Lwowie, wyjechał do Brzuchowic, a po powrocie 26

27

28

Protokół przesłuchania gen. Mieczysława Boruty-Spiechowicza…, w: Polskie podziemie na terenach Zachodniej…, cz. 2, s. 945. Tłumaczenie pozyskanego drogą agenturalną przez NKWD raportu o powstaniu dwóch organizacji ZWZ we Lwowie, w: Polskie podziemie na terenach Zachodniej…, cz. 1, s. 401. Płk Władysław Żebrowski „Żuk”, który wówczas był komendantem Okręgu Lwów-miasto, nie podporządkował się wówczas płk. Jerzemu Dobrowolskiemu, wystąpił z POWW i utworzył organizację Zjednoczone Organizacje Wyzwolenia Ojczyzny (ZOWO), zob. IPiMS, kol. 25/12, Relacja Władysławy Piechowskiej pt. Lwów…; G. Mazur, J. Skwara, J. Węgierski, Kronika…, s. 89; W. Piechowska, Początki…, s. 115. Wskazywano również, że organizacja Żebrowskiego nazywała się POWO – Polska Organizacja Wyzwolenia Ojczyzny, zob. AIPN, BU, 177/4/2, Protokół przesłuchania Antoniego Świerzbińskiego, 3 IV 1940 r., k. 39; E. Kotarska, Proces czternastu, Warszawa 1998, s. 73. O okolicznościach konfliktu pomiędzy mjr. Zygmuntem Dobrowolskim a płk. Władysławem Żebrowskim opowiedział Edwardowi Goli osobiście mjr Z. Dobrowolski, wskazując, że to on został mianowany naczelnym komendantem organizacji, podczas gdy płk W. Żebrowski był jedynie komendantem miasta, zob. AIPN, BU, 177/12, Zeznania Goli, 29 III 1940 r., k. 6–9; R. Wnuk, Za pierwszego…, s. 42. Według płk. Stanisława Rostworowskiego w końcu stycznia 1940 r. cała POWW przystąpiła do ZWZ, zaś poza nią była organizacja mjr. Z. Dobrowolskiego, z której komórki organizacyjne w terenie powoli włączano do ZWZ, zob. Raport o stanie organizacji ZWZ na terenie Obszaru nr 3 płk. Stanisława Rostworowskiego, 1 V 1940 r., w: Armia Krajowa w dokumentach…, wyd. II, t. I, cz. 1, s. 373. Jak zeznał Antoni Świerzbiński, do czasu aresztowania gen. Januszajtisa „Żuk” i „Dobrowolski” byli w jednej organizacji, a potem doszło do rozbieżności i podzieliła się ona na dwie grupy, zob. AIPN, BU, 177/4/2, Protokół przesłuchania Antoniego Świerzbińskiego, 22 V 1940 r. [dalej: Przesłuchanie Świerzbińskiego, 22 V 1940 r.], k. 63–64. Raport nr 1 płk Władysława Żebrowskiego…, w: Armia Krajowa w dokumentach…, wyd. II, t. I, cz. 1, s. 103.

Rozdział 1.  Dla pieniędzy wszystko

25

do Lwowa został w grudniu aresztowany29. Jego stanowisko objął mjr Zygmunt Dobrowolski „Zygmunt”30, który podnosił, że „Kopa” jego mianował dowódcą organizacji. Nakazał mu również, aby nie dopuścił do podziału na dwie odrębne organizacje. „Zygmunt” dowiedział się, że drugą organizację utworzył płk Żebrowski, który polecił mu podporządkowanie się. Dobrowolski odmówił, powołując się na pełno­ mocnictwa gen. Boruty-Spiechowicza31.

29

30

31

Płk Jerzy Dobrowolski został aresztowany przez NKWD 8 lub 12 XII 1939 r. W czerwcu 1941 r. rozstrzelano go w więzieniu przy ul. Zamarstynowskiej we Lwowie, zob. G. Mazur, J. Węgierski, Konspiracja…, s. 54. W innych publikacjach wskazywano jako datę aresztowania 12 XII 1939 r. oraz fakt, że został rozstrzelany 26 VI 1941 r., zob. G. Mazur, J. Skwara, J. Węgierski, Kronika…, s. 98; Polskie podziemie na terenach Zachodniej…, cz. 1, s. 403. Informację o aresztowaniu płk. J. Dobrowolskiego przekazał Piotr Marciniak „Emil”, zob. AIPN, BU, 177/4/2, Protokół przesłuchania Piotra Marciniaka, 3 IV 1940 r., k. 196. Informację o aresztowaniu płk. Jerzego Dobrowolskiego przez Sowietów podał przybyły ze Lwowa Tadeusz Strowski. Powyższą wiadomość przekazano na posiedzeniu Komitetu dla Spraw Kraju 15 XI 1939 r., zob. Polskie Państwo Podziemne w dokumentach, t. I, Protokoły posiedzeń Komitetu dla Spraw Kraju, cz. 1, 1939–1941, oprac. W. Grabowski, Warszawa 2008, s. 51. Według Władysława Żebrowskiego ppłk Jerzy Dobrowolski został aresztowany 10 XII 1939 r., zob. Raport nr 1 płk. Władysława Żebrowskiego…, w: Armia Krajowa w dokumentach…, wyd. II, t. I, cz. 1, s. 103. Mjr Zygmunt Dobrowolski „Zygmunt” vel „Feliks”, ur. 1 V 1899 r. w Mościs­ kach. Od 1924 r. służył w 24 pap, a następnie od 1928 r. w 6 pac we Lwowie. Stopień majora uzyskał 19 III 1938 r. W czasie wojny obronnej w 1939 r. służył najpierw w 11 dac, podległym 38 DP, a następnie w 11 DP. Był członkiem POWW na stanowisku zastępcy komendanta. Początkowo pełnił funkcję zastępcy i komendanta prowincji ZWZ-2, a od marca lub kwietnia 1940 r. był komendantem ZWZ-2 we Lwowie, po wycofaniu się z organizacji płk. J. Sokołowskiego. Przypuszczalnie 29 X 1940 r. został aresztowany przez NKWD i przebywał w więzieniach. W 1941 r. był dowódcą 5 dapl 5 Wileńskiej DP AP w ZSRS. Następnie w II Korpusie Polskim. W 1944 r. brał udział w bitwie pod Monte Cassino. Zmarł 8 VII 1975 r. w Rzeszowie i został pochowany na tamtejszym cmentarzu Wilkowyja, zob. J. Węgierski, Lwów…, s. 362; G. Mazur, J. Węgierski, Konspiracja…, s. 55–56; Polskie podziemie na terenach Zachodniej…, cz. 2, s. 1248; R. Wnuk, Za pierwszego…, s. 66; R. Rybka, K. Stepan, Rocznik oficerski 1939: stan na dzień 23 marca 1939, Kraków 2006, s. 166. Protokół przesłuchania mjr Zygmunta Dobrowolskiego, 4 IV 1941, w: Polskie podziemie na terenach Zachodniej…, cz. 2, s. 1257; Własnoręczne zeznanie płk Stanisława Pstrokońskiego, w: Polskie podziemie na terenach Zachodniej…, cz. 2, s. 1321.