NICOLA SCHMIDT
Jak nie ranić własnego dziecka? O wychowaniu bez awantur
tłumaczenie Ewa Kochanowska
Kraków 2021
S P I S TR E ŚCI
Wewnętrzny spokój – nowe drogi
15
Inne drogi w wychowaniu
15
Strofowanie nie działa
16
Jasne reguły – brak kar
17
1. No i jak tam? GDZIE WŁAŚCIWIE JESTEŚ?
19
Test: Gdzie jestem – dokąd chcę dojść?
21
Jak postrzegasz swoje dzieci?
22
Jak traktujesz własne dzieci?
23
Jakim jesteś liderem?
25
5
Jak sobie radzisz z rodziną?
27
Analiza sytuacji
28
Plany
29
2. Dość tego! DLACZEGO MY, RODZICE, DOSTAJEMY BIAŁEJ GOR ĄCZKI
31
Kiedy przy śniadaniu szklanka się przewraca...
33
W głąb mózgu
34
O chaotycznych kolegach w pracy i spadających gałęziach 35 Gdy sterem zawiaduje ciało migdałowate
Dlaczego w stresie nie umiesz wychowywać dzieci
37
41
Zwykły codzienny obłęd
42
Ciągły stres i jego skutki
43
Co wspólnego ma stres z wychowaniem
46
Co wspólnego ma prababcia z twoim stresem
47
3. Ja? Nigdy! DLACZEGO CZĘSTO WSTYDZISZ SIĘ STROFOWANIA DZIECK A
51
Strofowanie może być groźne
53
Zdrowe uczucie 6
54
Ustalasz zasady
55
W domu spokojnie, poza domem stres?
56
Wstydzisz się
58
„Powinieneś się wstydzić!”
59
Wstyd jako ważny mechanizm społeczny
60
Jak w zasadzie dobre uczucie może zejść na manowce
62
Współczesny śmiertelny lęk
63
Zrzędzisz – i źle się z tym czujesz
65
Jedna sytuacja – cztery reakcje
66
Uważnie się przyjrzyj
68
Wychowanie dzieci nie dla mięczaków
71
Dlaczego lepiej zastąpić wstyd poczuciem winy 71 Decydujesz, jak ma wyglądać wasze wspólne życie
74
Jak przeprosić
77
4. Dzisiejsze czasy? CZY NASZE ŻYCIE RODZINNE ODPOWIADA W YMOGOM GATUNKU?
83
Jak sobie z tym radzicie zupełnie sami?
85
Dlaczego w Botswanie jest lżej niż w Berlinie
86
Do czego właściwie jesteśmy stworzeni
87
Na czym polega praca „odpowiednia dla gatunku”
89
7
Kiedy wszyscy rodzice tracą cierpliwość
Jak sobie ułatwić życie
91 95
Pierwsze kroki do odzyskania równowagi ducha
96
Najpierw wygodnie usiądź
99
Co robią z nami stres i rodzina nuklearna
101
To nie tak miało wyglądać
102
Życiowa godzina szczytu
104
5. Keep cool! JAK INACZEJ MOŻESZ SOBIE R ADZIĆ ZE STRESEM
109
Kiedy pozostajesz w bezpiecznej strefie?
111
Między równowagą a furią
112
Dlaczego zrzędzenie prowadzi do tego, że myszy harcują
113
Siłą nic się nie zdziała
115
Co się z tobą dzieje, gdy się wściekasz
117
Wspomnienia własnego dzieciństwa
118
Wytyczanie nowych dróg
119
W jaki sposób dziecko staje się człowiekiem, który w nim tkwi?
120
Właściwe słowa pomagają Ciągłe upomnienia powodują stres
8
127 128
Czy strofowanie i wrzaski są lepsze od bicia?
130
Jak przejąć odpowiedzialność
133
Zasady i granice
134
Zaszachować stres – podstawowe sposoby
137
Sposób pierwszy – nauka mówienia „nie”
138
Sposób drugi – patrz, z czym tak naprawdę masz do czynienia
141
Sposób trzeci – siła przyzwyczajenia
143
6. Zaczynamy! JAK SOBIE UŁATWIĆ ZWYCZAJNY DZIEŃ 149 Właściwa organizacja, rutynowe postępowanie 151 Pomocna rutyna
152
Jak unikniesz błędów i nerwowego szukania
155
Koncentracja na wybranych rzeczach zamiast wielozadaniowości
157
Zrób „spis awantur”
159
Tak ułatwisz sobie życie
161
Kazanie czy przybicie piątki?
161
Magiczne słowa
163
Koniec z przesadnym matkowaniem czy doradzaniem
164
Dbałość o siebie
165
Jak się czuję? Uważność dla początkujących
168
9
Mądre podejście do sytuacji konfliktowych
173
Życzliwe spojrzenie i stosowna reakcja
174
Spodziewaj się najlepszego, przyłapuj na tym, co dobre
179
Ćwiczmy razem od małego
180
Zamiast awantur – trzy zasady
183
Zasada numer 1
183
Zasada numer 2
184
Zasada numer 3
184
7. Zabawa zamiast kłótni!
10
KREATY WNE POMYSŁY, JAK ROZWIĄZY WAĆ KONFLIKTY
187
Dlaczego dzieci czasami się zacinają
189
Klasyczne pola konfliktów
189
Zabawa redukuje napięcie
193
Pomysły na rozwiązanie klasycznych problemów
197
Zapinanie pasów w samochodzie
198
Mycie zębów
199
Kładzenie się spać
201
Zaraz musimy wyjść
202
Poranne ubieranie się
204
Chcę to mieć
206
Nigdy więcej!
208
Rzecz najważniejsza: zabawy odwracające role 209 Dzisiaj wy planujecie dzień!
210
Butelka wody
211
Ostry nóż
212
Dzień słodkości
213
Uważaj!
214
Sałatka tylko dla dorosłych
215
Zabawa w niemowlaka
216
Original play : zabawa zamiast rywalizacji
217
Potrzeba kryjąca się za zachowaniem
219
Rozwiązywanie konfliktów w zabawie – tak to działa
221
Zabawa zamiast kłótni
222
8. Porządek musi być! JAK MIMO WSZYSTKO NARZUCAMY ZASADY
225
O czym decydują rodzice, a o czym dzieci
227
Mózg na tak
228
Co potrafi, a czego nie umie dziecięcy mózg
229
We właściwym momencie
231
Jak przekazywać zasady, żeby trafiały do adresatów Zamiast „się” – „ty” i „ja”
233 235 11
Zamiast sporów – „Słyszę, co mówisz!”
237
Jak nauczyć dzieci pomagania w domu
238
Każde dziecko inaczej cię słyszy
241
„Każdemu się może zdarzyć” – luz na co dzień
243
Zachowaj spokój w nieprzyjemnych sytuacjach
244
Wspieraj pożądane zachowania
247
Pytania, które mogą się przydać do rozwiązywania konfliktów
248
Zarządzanie zmianą w rodzinie
250
9. Dam radę! W YZWANIE – 21 DNI BEZ AWANTUR
255
Zaczynamy – a tak możemy sobie poradzić
257
Propozycje dotyczące materiałów i wyposażenia
258
Cele na 21 dni
259
Jak mądrze stawiać sobie właściwe cele Rozsądne cele
262
Uwaga: tylko bez przesady!
264
Cele cząstkowe
267
Co pomaga osiągnąć cel
12
261
271
Zaufaj procesowi zmiany
272
Motywacja jako pomocnik
273
Uwaga: szkodliwe przekonania!
274
Uwaga: błędne oceny wewnętrzne!
276
Udało się? No to świętujemy!
278
Przydatne książki
283
Przydatne linki
289
Źródła i przypisy
291
WE WN ĘTR Z N Y S P O KÓ J – N OWE D R OG I
I N N E D R O G I W W YC H OWA N I U „Policz do dziesięciu!” – ile już razy słyszałeś tę poradę? Albo przypominałeś ją sobie? Albo przeklinałeś? Często w książkach zwalczających strofowanie lub karanie dzieci przykłada się wielką wagę do nauczenia rodziców sztuki opanowania. Problem polega jednak na tym, że gdybyśmy potrafili się opanować, to przecież nie zrzędzilibyśmy, nie czepiali się, nie klęli i nie darli się na dzieci, prawda? Od niejednego rodzica słyszałam, że w teorii wszystko jest dla niego zupełnie jasne, ale w praktyce przestaje nad sobą panować. Dlatego też w tej książce pójdziemy inną drogą. Rozpoczniemy od pytania: co tak bardzo denerwuje rodziców, że kompletnie tracą nerwy? 15
Czego potrzebujesz, by zachować równowagę ducha, która pozwoli na pozostanie mądrym, spokojnym rodzicem, jakim chciałbyś być? Jak możesz wyegzekwować przestrzeganie reguł, nie upokarzając przy tym i nie karząc dzieci? A przede wszystkim, jak ułatwić sobie to zadanie. Jaki możesz się stać, by bez trudu tego dokonać, nie zaś co takiego musisz zrobić w tym celu. Gdy tylko bowiem zrozumiesz, co dzieje się w twoim mózgu, nim zabierzesz się do czepiania się, strofowania lub wrzasków na pełny regulator, zdołasz skierować uwagę na właściwe rzeczy.
S T R O FOWA N I E N I E DZ I A Ł A Najważniejszy i najprostszy powód, dla którego nie warto strofować dzieci, jest taki, że to nie działa. Wszystkie badania pokazują, że strofowanie, krzyk czy wręcz kary nie odnoszą skutku. Nic z tego repertuaru nie powstrzyma dzieci przed robieniem tego, co zakazane. Jeżeli więc chcesz wpoić im przestrzeganie zasad społecznych, musisz się inaczej do tego zabrać. A jak to zrobić, dowiesz się z tej książki. Znajdziesz w niej też wskazówki, jak osiągnąć stan, w którym nawet w skrajnej furii będziesz pamiętać o swoich ideałach. Nie tylko dzieci, ale i ty sam zostaniesz tu poddany starannej analizie. Nikt nie każe ci po prostu „wziąć się w garść”. Gdyby tak było, to i ta książka byłaby tylko kolejnym punktem na liście „Nie jesteś wystarczająco dobry / dobra”, a nie powinno tak być! Dlatego że terror nakazu „musisz!” jest podobnie toksyczny dla nas, jak 16
i dla naszych dzieci. A skutki ma mniej więcej takie jak cudowne diety, czyli żadne. Lepiej być dla siebie życzliwym i osiągać cele uważną łagodnością. Okazując zrozumienie. Myśląc i czując. Krok po kroku.
JA S N E R E G U ŁY – B R A K K A R Wielu doświadczyło we własnym dzieciństwie wychowania poprzez presję, kary i kontrolę. Jednak efektem autorytarnych metod jest, jak dowiedziono, nieumiejętność sprostania wymogom naszych czasów. Potrzebujemy zaś osób, które elastycznie myślą, stawiają sobie wyzwania, potrafią współpracować z innymi na partnerskich zasadach oraz cenią sobie opiekuńczość, solidarność i wspólnotowość. Nie krzycz na dziecko, a zmienisz świat. W tej książce przyjrzymy się, co się dzieje, gdy wpadasz w tunel poznawczy, i dowiesz się, jak się z niego wydostać. Możesz to wyćwiczyć – powoli, lecz konsekwentnie. Jeśli zechcesz osiągnąć wszystko w ciągu tygodnia, szybko się zmęczysz. Stąd też doradzam wyszukanie najpierw takich ćwiczeń lub koncepcji, które od razu do ciebie przemawiają. I od nich zacznij. Na resztę przyjdzie czas. Jeżeli nadal zadajesz sobie pytanie, po co miałbyś lub miałabyś czytać tę książkę, to mam jeszcze jedną odpowiedź: ta lektura uprości ci życie. Pozwoli też odkryć całkowicie nowe sposoby nawiązywania kontaktu z sobą i własnymi dziećmi – i to już na zawsze. Nicola Schmidt
1 No i jak tam? G DZ I E WŁ A ŚCIWI E J E STE Ś ? Jak postrzegasz swoje dzieci (lub wnuki) i ich zachowanie? Żeby coś zmienić, warto najpierw bardzo starannie się przyjrzeć, jak właściwie wygląda sytuacja. Gdy już dokładnie wiesz, gdzie jesteś, szybciej dojdziesz tam, dokąd chcesz. Poniższy test pomoże ci się w tym zorientować.
TE ST: G DZ I E J E STE M – DO K Ą D C H C Ę DO J ŚĆ ?
Zaznacz, w jakiej mierze zgadzasz się z niżej przytoczonymi wypowiedziami – w skali od 0 (wcale) do 10 (całkowicie).
JA K P O S T R Z E G A SZ S WO J E DZ I E C I ?
1. Dzieci zasadniczo chcą współpracować i uczyć się reguł społecznych poprzez uważne towarzyszenie.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
2. Dzieci mają uzasadnione interesy i stopniowo uczą się je konstruktywnie realizować.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
3. Dzieci mają prawo do własnego zdania, traktowania ich z szacunkiem i współdecydowania.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
22
JA K T R A K T U J E SZ W Ł A S N E DZ I E C I ?
4. Daję dzieciom poczucie ciepła i bezpieczeństwa.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
5. Dzieci mi ufają, a ja im.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
6. Nawet gdy trudno z dziećmi wytrzymać, czuję, że je bardzo kocham.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
7. Pokazuję dzieciom, jak bardzo jestem z nich dumny / dumna.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 P u n k ta cj a
0–21 PUNKTÓW: Jakaż to była odważna decyzja, by kupić tę książkę! Zapewne przebyte doświadczenia spowodowały, że wypracowałeś / wypracowałaś styl wychowania, który stwarza więcej napięć, niż to ci odpowiada. Czytając tę książkę, dokonasz wielu odkryć! 23
22–49 PUNKTÓW: No cóż, rodzicielstwo bywa niekiedy trudne, ale jesteś na naprawdę dobrej drodze, by traktować swoje dzieci z szacunkiem i uodpornić je na trudy życia. Więcej wiary w siebie i w potomków! 50–70 PUNKTÓW: Jesteś zdania, że „dzieci jako takie są w porządku, ale dlaczego nie chcą posprzątać bałaganu, gdy człowiek je o to prosi?”. Świetnie trafiłeś / trafiłaś. Z tej książki dowiesz się, jak rozwiązywać konflikty ku zadowoleniu wszystkich zainteresowanych.
24
JA K I M J E S T E Ś L I D E R E M ?
1. Trzeba czasem wrzasnąć, żeby wyegzekwować przestrzeganie zasad i zakazów.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
2. Dzieciom nie wolno kwestionować decyzji rodziców.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
3. Raz ustanowione zasady są niepodważalne – żadnej dyskusji.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
4. Rodzice nie mogą pozwalać dzieciom na wszystko.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
5. Jeżeli dziecko nie słucha, kara jest właściwą reakcją.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
25
6. Staram się wychowywać dzieci do samodzielności.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
7. Dzieci powinny ponosić odpowiedzialność stosownie do wieku.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
8. Decyzje podejmują rodzice, a nie dzieci.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
P u n k ta cj a
0–24 PUNKTY: Jesteś liderem, który przywiązuje wagę do praw dzieci, jednak nie daje im zbyt wielkiej swobody. Dzieci chcą czynnie uczestniczyć w twoim życiu i uczyć się zasad postępowania społecznego – daj im szansę! 25–55 PUNKTÓW: Prezentujesz styl przywództwa oparty na zasadzie, że wszyscy mają prawa i obowiązki, a równocześnie wyznaczasz jasne reguły postępowania – w tej książce znajdziesz więcej argumentów za takim podejściem. 56–80 PUNKTÓW: Kontrola i autorytarne przywództwo mogą dać poczucie bezpieczeństwa, jednak jest ono złudne. Jest wiele skuteczniejszych sposobów, by czuć się dobrze razem. Czytaj dalej! 26
JA K S O B I E R A DZ I SZ Z R O DZ I N Ą?
1. W jakiej mierze udało ci się ostatnio zapanować nad negatywnymi uczuciami?
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
2. Czy jesteś zadowolony / zadowolona z atmosfery panującej w twojej rodzinie?
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
3. Czy potrafisz w przyjazny sposób rozwiązywać konflikty rodzinne?
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
P u n k ta cj a
0–12 PUNKTÓW: Zastanów się, czy nie jesteś zanadto zestresowany / zestresowana. Może trzeba trochę odpuścić, żeby poprawić klimat w rodzinie – znajdziesz tu parę przydatnych pomysłów. 13–24 PUNKTY: Zwykły codzienny obłęd – wszyscy rodzice czują czasem, że mogłoby być lepiej. Wróć do tej strony po przeczytaniu książki i ponownie zadaj sobie te pytania! 27
25–30 PUNKTÓW: Rany, super, że chcesz dalej pracować nad rodziną, chociaż w zasadzie już wszystko wygląda fantastycznie!
A N A L I Z A S Y T UAC J I Chodzi o to, by wskazać rozumowi Gwiazdę Polarną, za którą będzie podążał, kierunek działania. Jeżeli nie powiesz mózgowi, dokąd zmierzasz, to gdzieś zapewne dotrzesz, ale nie tam, gdzie byś chciał / chciała. Dlatego zapisz pokrótce, jak rzeczy się mają obecnie, a jak powinny wyglądać. W trakcie lektury w każdej chwili możesz wrócić do tego rejestru. Zanotuj w paru słowach:
Dlaczego kupiłeś / kupiłaś tę książkę? Czym się kierowałeś / kierowałaś? Jakie kwestie interesują cię w kontekście twoich dzieci? Jakie są twoje największe atuty jako matki lub ojca, babci lub dziadka? Co podziwiałby ukryty obserwator, przypatrując się ci w powszedni dzień, na czym naprawdę dobrze się znasz? Jak dziecko cię postrzega? Jakie pozytywne cechy by ci przypisało? Jeżeli masz kilkoro dzieci, odpowiedz na te pytania osobno dla każdego dziecka. Za każdym razem podaj jakiś przykład z życia codziennego. Może to tak wyglądać: 28
„Moje dziecko postrzega mnie jako ciepłą i kochającą matkę, ot, choćby zawsze gdy wraca ze szkoły, chwytam je w objęcia i mocno tulę”.
PLANY Jakim chciałbyś / chciałabyś być towarzyszem dla swojego dziecka? Jak wygląda twój ideał osoby prowadzącej harmonijne rodzinne życie? Opisz, jakim człowiekiem chciałbyś / chciałabyś być, jak byś się wówczas czuł / czuła, jak przebiegałby twój dzień i jak ty i twoje dzieci będziecie się czuć, gdy już tak się stanie.
To, co nie sprawia wysiłku, jest prawidłowe. Zabierz się prawidłowo do rzeczy – i nie będzie to sprawiać wysiłku. Działaj dalej bez wysiłku i będzie to prawidłowe. ZHUANGZI