Kobiety dyktatorów

W serii Pr awdziwe Historie dotychczas ukazały się:

Dzieci dyktatorów Jean-Christophe Brisard, Claude Quétel Najpiękniejsze. Kobiety z obrazów Małgorzata Czyńska Kobiety dyktatorów Diane Ducret Kobiety dyktatorów 2 Diane Ducret Kobiety mafii Diane Ducret Ostatnie dni dyktatorów Diane Ducret Dziewczyny Sprawiedliwe Anna Herbich Dziewczyny z powstania Anna Herbich Dziewczyny z Solidarności Anna Herbich Dziewczyny z Syberii Anna Herbich Dziewczyny z Wołynia Anna Herbich Damy polskiego imperium Kamil Janicki Damy przeklęte Kamil Janicki Damy ze skazą Kamil Janicki Damy złotego wieku Kamil Janicki Niepokorne damy Kamil Janicki Pierwsze damy II Rzeczypospolitej Kamil Janicki Upadłe damy II Rzeczypospolitej Kamil Janicki Żelazne damy Kamil Janicki Powstańcy Magda Łucyan Niegrzeczne księżniczki Rodriguez McRobbie Dziewczyny wojenne Łukasz Modelski Dzieci rewolucji przemysłowej Katarzyna Nowak Dzieci Hitlera Gerald Posner Żona wyklęta Anna Śnieżko

W przygotowaniu:

Dziewczyny ocalałe Anna Herbich Igły Marek Łuszczyna

Diane Ducret

Przekล ad Maria Rostworowska

Znak Horyzont Krakรณw 2020

Tytuł oryginału Femmes de dictateur © Editions Perrin, 2011 Published by arrangement with Literary Agency „Agence de l’Est”. Projekt okładki Marcin Słociński Fotografi a na okładce Getty Images/ Camrocker Opieka redakcyjna Daniel Natkaniec Adiustacja Jadwiga Grell Korekta Barbara Gąsiorowska Kamila Zimnicka-Warchoł Opracowanie typograficzne Irena Jagocha Łamanie Katarzyna Leja Copyright © for the translation by Maria Rostworowska, 2012 ISBN 978-83-240-5679-8 Znak Horyzont www.znakhoryzont.pl

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie III, Kraków 2020. Printed in EU

Spis treści

Wprowadzenie LISTY MIŁOSNE W ARCHIWUM DYKTATORA  9 Rozdział 1 BENITO MUSSOLINI – LA DUCE VITA  29 Porywający rewolucjonista  31 Żydowskie metresy faszyzmu  37 Kobieta i kobietka, czyli historyjka z życia Mussoliniego  59 Rozdział 2 LENIN ALBO CZERWONE TRIO   87 Ten „śledź” Nadieżda  89 Kolejna Trojka  99 Kremlowskie rozgrywki  118 Rozdział 3 STALIN – MIŁOŚĆ, SŁAWA I DACZA   123 Zmarła Kato  125 Gruziński playboy  129 Pogodna samobójczyni  132 Nieznajoma z Jałty  145 Rozdział 4 ANTONIO SALAZAR – ZAKAZANE ZABAWY SEMINARZYSTY   149 Dziewica z Viseu  151 Bywalczynie hotelu Borges  165 Miłość zawsze dzwoni dwa razy  179 Rozdział 5 BOKASSA – KRONIKI Z ŁAJDACKIEJ BANGI   189 Strzała Amora z Bangi  191 Królowa Hardricourt  202 Valéry – przyjaciel, który dobrze wam życzy  206

Rozdział 6 MAO – ULUBIONY TYGRYS PAŃ   221 Kobieta bez głowy   223 Cesarski marsz   229 Miłość jest błękitna jak jabłko  235 Rozdział 7 ELENA CEAUŞESCU – LUKSUS, SPOKÓJ I SECURITATE   257 Ostatnia strzykawka przed podróżą  259 Droga życia obrotnej towarzyszki  263 Święta Elena z Petreşti  266 Od zazdrości…   275 Rozdział 8 FÜHRER ZWANY POŻĄDANIEM   291 Edukacja sentymentalna  293 Samobójczynie  302 Ewa, w oczekiwaniu na Adolfa  312 Magda – pierwsza dama  330 Przypisy  349 Podziękowania  358 Źródła ilustracji  359

ROZDZIAŁ 1

BENITO MUSSOLINI – LA DUCE VITA

Biada człowiekowi, którego myśli krążą wyłącznie wokół jednej sprawy, Szczególnie jeśli jest nią kobieta. Margherita Sarfatti

Porywający rewolucjonista Alarm w Riccione W Riccione, perle Adriatyku, każdego lata można oglądać niecodzienny ­widok: nagle plażę zalewa chmara wielbicielek uganiających się za mężczyzną, którego pragną ujrzeć bez munduru. Benito Mussolini szykuje się do kąpieli. Istna mgławica kobiet w różnym wieku rzuca się za nim do wody, nie zważając na zmoczone sukienki, których nawet nie zdążyły zrzucić. Nie tylko Włoszki przybywają podziwiać Duce w jego obcisłych kąpielówkach. Według opinii jednego ze służących1, Quinto N ­ avarry, spośród wszystkich narodowości najbardziej fanatyczne są N ­ iemki, Jugosłowianki i ­Węgierki, które donośnym krzykiem oznajmiają swój podziw dla „atletycznych kształtów Duce”. Tamtego roku krążyła plotka o jego chorobie. ­Toteż wychodząc z wody, Mussolini postanawia zaprezentować się w pełnej krasie i na oczach zdumionych widzów wykonuje szereg ewolucji na końskim grzbiecie. Na ­zakończenie spektaklu, uniósłszy się w strzemionach, woła: „A teraz idźcie dalej rozpowiadać o mojej chorobie!”. Lud nie może już wątpić w witalność swego przywódcy, kobiety zaś – w jego męskość. Riccione w rodzinnych stronach Duce, w Romanii, jest znanym uzdrowiskiem i miejscem letnich kąpieli. Nowatorski sposób uprawiania polityki, zapoczątkowany przez Duce, na pierwszym miejscu stawia siłę i wigor „nowej elity”, która ma odrodzić kraj. Sycąc oczy ludu swoim widokiem, Mussolini zdaje sobie sprawę, że jego

32

diane ducret | kobiety dyktatorów

muskuły i wrażenie ogólnej siły emanujące z całej sylwetki budzą w narodzie poczucie, że przewodzi mu heros, nadczłowiek. Mussolini wie, że jednym z głównych argumentów uprawianej przezeń polityki jest jego własne ciało. W roku 1933 w obliczu nazistowskiego zagrożenia kanclerz Austrii Engelbert Dollfuss poszukuje sojusznika. Przybywa do Riccione, aby prosić Mussoliniego o wsparcie. Spotkanie obu mężczyzn – z udziałem prasy – odbywa się na plaży: maleńki Dollfuss pojawia się w koszuli i w krawacie, Mussolini natomiast, jak to ma w zwyczaju, pręży nagi tors. Mimo groźby rychłego zajęcia Austrii przez hitlerowskie Niemcy pertraktacje toczą się spokojnie w niezwykle swobodnej atmosferze. Manewr jest zręczny, efekt natychmiastowy. Dollfuss jest olśniony „korpusem Mussoliniego”: „Aby zostać Mussolinim, zapaśnikiem stworzonym do rządów silnej ręki, trzeba mieć budowę Duce. (…) Patrzcie na tę pierś i szyję, spójrzcie na tę głowę, zwróconą w stronę mężczyzny po lewej, a dostrzeżecie idealne podobieństwo z wykutymi w marmurze wizerunkami starożytnych Rzymian”2. Szukać defektów u Mussoliniego to tak, jakby ich poszukiwać u Mojżesza ­Michała Anioła. Zarówno w dyplomacji, jak i w polityce nie ma ucieczki od pierwszej zasady Duce: fascynować i uwodzić. Zwolennicy podziwiają jego „wspaniałą napoleońską szczękę”, która budzi zdecydowane komentarze: „Przeznaczeniem tego rodzaju człowieka jest albo zwycięs­ two, albo śmierć”3. W szeregach wyznawców rozprawia się bez końca o męskich cechach wodza. Na drugim miejscu po szczęce obiekt ogólnego zainteresowania stanowią usta Duce. Usta „ogromne, pogardliwe, zaciśnięte arogancko i agresywnie wobec wszystkiego, co powolne, pedantyczne, przewrażliwione i płaczliwe” – twierdzi Filippo Marinetti, artysta futurysta i członek-założyciel partii. Czegóż nie opowiadano o jego oczach! Oczach, które na wskroś przeszywają każdego rozmówcę, o tym żywym i ostrym spojrzeniu, o „jasnych źrenicach obracających się błyskawicznie, jak u wilka”. Zdaniem ogółu, nie sposób oprzeć się ich czarowi, nawet wbrew własnej woli. Jak widać, wszystkie, nawet najbłahsze, szczegóły twarzy Duce poddane zostają interpretacji i analizie: Mussolini zmierza na szczyt „z całą dumą swego charakteru, która uwidocznia się w wyrazistym łuku jego brwi”4. Pierwszymi ofiarami owych zniewalających fizycznych atrybutów są kobiety. Gdy Benito zwraca się do nich, „czują, jak ich słabość staje się siłą” – odnotowują

1. Benito Mussolini –

LA DUCE VITA

33

jego bliscy współpracownicy5. Gorzej, wystarczy uważnie przyjrzeć się owym paniom, by zauważyć działanie magnetycznej siły zdolnej pchnąć je do wszystkiego. „Iluż spośród nas widziało, jak padały przed nim na kolana?” Istotnie, żadna z nich nie opuszcza przytomna wspaniałego Palazzo ­Venezia, w którym tronuje Duce. Cécile Sorel z zespołu Comédie-Française, wybitna ­aktorka o iście diabelskim temperamencie, przybywa do Rzymu, by grać w Mizan­ tropie Moliera. Pełna przepychu sala Mappemonde oraz jej właściciel stanowią obowiązkowy punkt programu w rzymskim „Grand Tour” słynnych kobiet. Spotkanie ­tête-à-tête przewidziane jest na piątą po południu. Posłuchajmy relacji z tego epizodu: „Duce mnie oczekiwał. W ogromnej sali, podobnej niemal do świątyni, początkowo widzę wyłącznie jego oczy. Błyszczą i płoną wewnętrznym ogniem, który zdradza nieposkromioną wolę i całkowitą pewność triumfu”. Ów urok działa natychmiastowo, przez samą tylko jego obecność. Zobaczmy, jak zręcznym jest uwodzicielem: Ledwie zaczął do mnie mówić i słuchać tego, co ja mówię, zaczęłam z pasją studiować jego rysy. Nieruchomy, skoncentrowany, tajemniczy, wszystko widzi, sam pozostając w ukryciu. Jednakże jeśli osoba gościa lub jego słowa wzbudzą w nim zainteresowanie, natychmiast myśl zaczyna rzeźbić tę twarz tak, że w mgnieniu oka rysują się na niej to powaga, to znów ironia albo wyraz wręcz tragiczny. Jest tysiącem mężczyzn jednocześnie, tysiąc mężczyzn nosi w sobie i trudno mu ich wszystkich opanować. Uwalnia się od tej opresji dopiero wówczas, kiedy nadawszy swym ustom wyraz pełen pogardy, kwituje sprawę wybuchem śmiechu.

Przypomina to grę aktora, który ruchliwością twarzy jeszcze bardziej podkreśla oszczędność gestów. Rozmowa trwa dobrą godzinę. Mussolini obiecuje podziwiać swoją rozmówczynię w teatrze tego samego wieczoru. W ostatnim przebłysku zmysłu krytycznego aktorka pyta go o przyczyny zapału, z jakim Włosi adorują swojego nowego przywódcę. „Wiedzą, że na nich patrzę… Wiedzą, że kocham moją ojczyznę. Rządzić można tylko przez miłość” – odpowiada jej bez wahania. Wychodząc z Palazzo, Cécile Sorel myśli tylko o jednym: nie ma na świecie nic bardziej fascynującego niż uśmiech Duce. Przedstawicielki najwyższej arystokracji europejskiej opuszczają salę Mappemonde głęboko poruszone. Księżniczka Paula von Sachsen-Holstein, co najmniej

34

diane ducret | kobiety dyktatorów

dwa razy przyjmowana przez Duce, nie kryje przyjemności, jaką jej te wizyty sprawiły: „On jest dobry! Ten olbrzym, ten tyran jest dobry! Człowiek, który uśmiecha się w taki sposób, może być jedynie dobry… Kiedy już wychodziłam, unosząc w głębi mego serca głęboką słodycz oczu Duce, w mroku czułam dążące w ślad za mną jego spojrzenie”. Bywają tam również intelektualistki. Ellen Forest, holenderska literatka, pisze jeszcze bardziej sugestywnie, że Mussolini jest „jak kryształowy kielich pełen aromatycznego wina”. Metafora jest na tyle śmiała, że wymaga rozwinięcia: „Nie chciałoby się uronić z niego ani jednej kropli, nie chciałoby się też, z obawy przed rozlaniem, wychylić wszystkiego jednym haustem. Pragnęłoby się powoli smakować to wino, tę przyjaźń, wraz z wszystkimi jej przymiotami, w chwili, w której nic nie zakłóci naszego skupienia”. Szczytem wszystkich tych zachwytów kobiecych jest najśmielsze chyba porównanie, które uczyniła pisarka Margarita Fazzini, stawiając Musso­liniego obok ­Napoleona. Miał on, jej zdaniem, odziedziczyć zalety wielkiego Korsykanina, jego nieposkromioną wolę, jego wyrazistość. Premier, podobnie jak Pierwszy Konsul, umie porwać za sobą tłumy, tak samo jak „pierwiastek kobiecy”, „który zawsze odczuwa pociąg do uwodzicielskiej siły, w każdym razie gdy pochodzi ona od mężczyzny. Tłum, tak jak kobieta, potrafi rozpoznać mężczyznę, mężczyznę prawdziwego”6. Przeczuwa to, co Mussolini pojął od samego początku i z czego uczynił zasadę swojej polityki. Zwracając się nie tyle do ludu, ile do tłumu, musi być równie pewny siebie i porywający jak wobec kobiety: „Tłum, podobnie jak kobiety, stworzony jest po to, by go zgwałcić” – pisał. Rozwinął także intensywne, wręcz bulimiczne życie seksualne. Jego początkowe kroki w podbojach miłosnych, podobnie jak w polityce, naznaczone są niekontrolowanym pożądaniem, które popycha go do zawładnięcia drugą osobą. Pierwsze uczuciowe niepowodzenie spotkało go u progu dwudziestego wieku ze strony młodej dziewczyny o imieniu Vittorina, siostry jego gimnazjalnego k­ olegi. Posyłał do niej listy pełne młodzieńczego entuzjazmu, dołączając urocze bukieciki fiołków. Szturm przemienił się w ucieczkę, w momencie gdy nastąpił chrzest bojowy. Po dłuższym oczekiwaniu na wybrankę swych westchnień pod bramą jej biura nie był w stanie wykrztusić z siebie najbanalniejszego choćby komplementu, i nędznie zwiał. Tamtego dnia postanowił, że już nigdy więcej nie zazna takiego upokorzenia od kobiety.

1. Benito Mussolini –

LA DUCE VITA

35

Jedną z pierwszych ofiar jego metody uwodzenia, jeszcze dość prostackiej, stała się nieszczęsna Wirginia B. Jest rok 1901, Mussolini mieszka w rodzinnej wsi Dovia di Predappio, ma lat 17. Na ulicy mija nieraz młodziutką sąsiadkę, która w jakiś sposób porusza jego niedoświadczone serce. Forteca nie wydaje się trudna do zdobycia. Pewnego dnia, kiedy we wsi jest pusto, pragnie spróbować szczęścia. Ciąg dalszy opowie sam: „Wziąłem ją na schodach. Rzuciłem w kącie, pod jakimiś drzwiami i posiadłem. Podniosła się zapłakana i upokorzona i przeklinała mnie przez łzy. Powiedziała, że odebrałem jej cześć. Nie przeczę. Ale jakiego rodzaju cześć miała na myśli?”7. Trzeba powiedzieć, że podczas pierwszego stosunku, który zrobił z Mussoliniego mężczyznę, pożądanie, jakie mógłby rozbudzić w partnerce, było dlań sprawą zdecydowanie drugoplanową. Kolejne wtajemniczenie odbyło się za opłatą. Miało to miejsce w Forli, w dzielnicy prostytutek, dokąd zaciągnął go jeden z towarzyszy, ­Benedetto ­Celli. Zaprowadził Mussoliniego do wiadomego domu, w którym taryfa wynosiła 50 centymów. W zamian za tę sumę posiadł na chwilę ciało kobiety będącej już w pewnym wieku: „Posadziwszy mnie na kolanach, zaczęła mnie podniecać pocałunkami i pieszczotami. Była to kobieta siwiejąca, o ciele obwisłym od zwałów tłuszczu”. Benito opuścił dom schadzek ze zwieszoną głową, zataczając się jak pijany. „Miałem wrażenie, że popełniłem przestępstwo” – wspominał. Była to jednak jego pierwsza udana ekspedycja miłosna, chociaż przyniosła mu niewiele chwały.

Wędrowny Casanova Benito skończył właśnie 18 lat i marzy tylko o tym, by opuścić rodzinne strony. Urodzony 29 lipca 1883 roku w Dovia di Predappio, położonym w samym sercu socjalistycznej Romanii, jest synem kowala. Jak typowy młody wiejski amant, ­Benito chętnie uczęszcza do kafejek i na ludowe z­abawy, podczas których podejmuje pierwsze próby zbliżenia się do płci pięknej. Ukończywszy gimnazjum, ­wybiera tę samą drogę co jego zmarła parę lat wcześniej matka: wstępuje do seminarium nauczycielskiego, aby potem uczyć w szkole. W lutym 1902 roku otrzymuje pierwszą pracę w sąsiedniej wsi. Jest w tamtym czasie ponurym młodzieńcem, ubranym od stóp do głów na czarno, rzadko można go ujrzeć bez kapelusza z szerokim rondem i długiej peleryny. Widzi, że ów surowy styl wywiera wrażenie, głównie na kobietach.

36

diane ducret | kobiety dyktatorów

To równocześnie okres codziennych i szalonych pijatyk, które stawiają go czasem w zabawnych sytuacjach. Można go nieraz zobaczyć wczesnym rankiem leżącego na placu przy kościele, kompletnie pijanego po spożyciu niesłychanej ilości różnych alkoholi, jakie wlewał w siebie całą noc w towarzystwie innych wiejskich socjalistów, z którymi był związany. Oddaje się również swojej dawnej pasji do pięściarstwa, które uprawia od lat młodzieńczych, zachowując się prowokacyjnie i gwałtownie na cotygodniowych wiejskich zabawach. Idąc na tańce, zawsze zabiera ze sobą kastet. Obyczaje młodego nauczyciela budzą oburzenie na wsi: uwodzi spotkaną na potańcówce dwudziestoletnią Giulię F., kobietę zamężną i pomimo młodego wieku już matkę, której mąż przebywa daleko, służąc w wojsku. Według słów Duce „nawiązała się między nimi nić sympatii” i zaczęli ze sobą korespondować. ­Związek musiał pozostać w tajemnicy i pierwsza randka odbyła się w ukryciu. Mussolini zachował o niej rozkoszne wspomnienie: „Giulia oczekiwała mnie na progu. M ­ iała różową bluzkę, którą wyraźnie było widać w półmroku. Weszliśmy na górę po schodach i przez dwie godziny należała tylko do mnie. Wracałem do domu pijany z miłości i rozkoszy”. Rozkoszna gra nie pozostała dla niewiernej Giulii bez konsekwencji. Mąż rogacz, poinformowany o całej sprawie w tym samym czasie co i reszta wsi, wprost z garnizonu powiadomił rodziców, że mają wypędzić z domu jego żonę. Giulia wynajęła zatem pokój, w którym mogła dawać upust swej namiętności do Benita. „Dzięki temu byliśmy swobodniejsi. Odwiedzałem ją każdego wieczoru. Czekała na mnie w drzwiach. To były czarujące miesiące”. Mussoliniemu odpowiadało przede wszystkim to, że miał całkowitą władzę nad ową kobietą, dzięki której odkrył swoją ­niesłychaną uwodzicielską moc. Istotnie, opuściwszy dla niego męża i znalazłszy się sama, z dzieckiem na utrzymaniu, Giulia jest mu we wszystkim posłuszna i przez wszystkie te miesiące Benito dysponuje nią wedle swojej woli. Nie wspomina jednak o licznych kłótniach, jakie wybuchały między nimi. Pewnego dnia zranił ją nożem. Innym razem, gdy go nie posłuchała i sama poszła na zabawę, rzucił się na nią na ulicy i ugryzł ją w ramię. Dla Mussoliniego serce kobiety było przedmiotem, którym musiał w pełni dysponować. Same ramiona biednej Giulii nie wystarczyły, by mogła utrzymać przy sobie tego człowieka.

1. Benito Mussolini –

LA DUCE VITA

37

Żydowskie metresy faszyzmu Marzec, rok 1904. Angelika Bałabanow wygłasza w Lozannie przemówienie z ­okazji trzydziestej trzeciej rocznicy Komuny Paryskiej. Wydarzenie jest zorganizowane przez Włoską Partię Socjalistyczną, na sali widać zastępy robotników, którzy wybrali Konfederację Helwecką, pragnąc uciec przed nędzą włoskiej wsi z początku wieku. Owa trzydziestosześcioletnia rewolucjonistka, córka bogatej burżuazyjnej ­rodziny pochodzącej z Ukrainy, ukończyła studia na Wolnym Uniwersytecie w Brukseli. ­Intelektualistka wysokich lotów, posługująca się ze swobodą wieloma językami, bywa w domach ważnych osobistości ze światowych elit komunistycznych. Ta właśnie wyzwolona kobieta, ognista brunetka, sztandarowa postać myśli feministycznej początku XX wieku, będzie przemawiać do robotników. Pośród zgromadzonych znajduje się mężczyzna, którego obecność tak mocno działa na jej zmysły, że jest to aż krępujące. Mimo iż inny towarzysz, nazwiskiem Włodzimierz Iljicz Uljanow, również jest tam obecny, to nie on przykuwa jej uwagę. Zainteresował ją młody człowiek, którego widzi po raz pierwszy. Jego pełna wyrazu twarz, niestaranny ubiór, przede wszystkim zaś bijący od niego zapach wyróżniają go spośród grona innych robotników. „Po raz pierwszy ujrzałam ludzką istotę w równie opłakanym stanie”8. Mussolini, który od dłuższego czasu poszukuje pracy, żyje jak włóczęga. Sypia pod mostami. Powodowana ciekawością Angelika pragnie się dowiedzieć czegoś więcej o tajemniczym mężczyźnie. „Podobno był wiejskim nauczycielem, ale mówią, że dużo pije, że był okropnie chory i nieustannie ściąga sobie kłopoty na głowę”. Owo pierwsze budzące litość wrażenie pogłębia się po wstępnej wymianie zdań. „Mówi, że jest socjalistą, ale nie wygląda na to, żeby wiele wiedział o socjalizmie”. Porzuciwszy skromną karierę wiejskiego nauczyciela, jaka się przed nim otwarła, i niezbyt ukontentowany perspektywą służby wojskowej, w roku 1902 Mussolini postanowił wyjechać z Włoch. Rozważał wówczas możliwość udania się do różnych krajów, mianowicie do Francji, Stanów Zjednoczonych i nawet na Madagaskar, w końcu wybrał Szwajcarię, bliższą mu geograficznie, o wiele bogatszą, dającą możliwość przyłączenia się do dobrze zorganizowanej grupy ludności włoskiej. Przybył tam bez niczego, słabo mówiąc po francusku, i zaczął wykonywać drobne prace jako murarz, magazynier, sprzedawca wina i pomocnik rzeźnika. Żyjąc w nędzy z powodu

38

diane ducret | kobiety dyktatorów

skromnych zarobków, przystępuje do związków zawodowych robotników imigrantów, gdzie zostaje zauważony dzięki energii i werwie. Coraz częściej bywa zapraszany na konferencje i zebrania związków zawodowych w całej Konfederacji. W krótkim czasie zostaje sekretarzem tego ruchu i – bez większej znajomości teorii społecznej – zaczyna publikować swoje artykuły w organie prasowym partii, „L’Avvenire del Lavoratore”. Jednak mimo wyraźnych braków w wykształceniu widać, że ma pazur. Szwajcarię określa jako „republikę handlarzy kiełbasą, rządzoną przez protestancką hołotę”. Owe początki mozolnej drogi na szczyt miały, zdaniem Mussoliniego, znaczenie wręcz kapitalne. Po latach wyzna dziennikarzom: „Był to chyba jedyny okres w moim życiu, kiedy nie czułem się samotny”. Nie jest wykluczone, że obecność ­Angeliki miała w tym udział. W mgnieniu oka uległa ona czarowi piętnaście lat młodszego od niej bojownika. Wszystkie świadectwa na temat ich znajomości, począwszy od wypowiedzi głównych bohaterów, podkreślają zgodnie doskonałe porozumienie ­intelektualne oraz ważną rolę Angeliki jako przewodniczki: Może właśnie dlatego, że wiedział, z jakiego środowiska się wywodzę, a częściowo dlatego że byłam kobietą, której nie musiał nieustannie „dowodzić”, że jest wart tyle samo co inni, a może i więcej, moje rady czy też zarzuty nie irytowały go, nawet jeśli nie chciał się z nimi zgodzić. Przy mnie nie próbował ukrywać własnej słabości. (…) Przez cały czas trwania naszej współpracy darzyłam go przyjaźnią, gdyż wiedziałam, że jestem jedyną osobą, przy której może się zachowywać naturalnie, jedyną, przy której nie musi się wysilać na blef.

Angelika potrafiła na wskroś przeniknąć ukrytą słabość Benita, która stała się potem jego siłą: „Potrzebował stale kogoś, kto byłby od niego zależny, natomiast z powodu własnej pychy nie zniósłby sytuacji odwrotnej”. Jako kobieta doświadczona, Angelika będzie umiała manewrować tą jego potrzebą uczuciowej wyłączności, nigdy, nawet w najmniejszym stopniu, nie rezygnując z własnej niezależności. Po raz pierwszy w życiu Benito spotyka kobietę, która nie jest dla niego wyłącznie obiektem pożądania. Również po raz pierwszy ma do czynienia z kimś, kto go przewyższa intelektualnie. Tą istotą jest kobieta i początkowo jest tym zaskoczony. Chyba nigdy później nie mówił o żadnej ze swoich przyjaciółek w równie pochleb­ ny sposób:

1. Benito Mussolini –

LA DUCE VITA

39

Powtarzam raz jeszcze, Angelice zawdzięczam o wiele więcej, niż ona sama przypuszcza. Była stróżem politycznej mądrości. Była wierna ideom, o które walczyła. By ich bronić, opuściła swój bogaty dom, rodzinę, burżuazyjną tradycję. Jej wspaniałomyślność nie znała granic, podobnie jak jej przyjaźń i nieprzyjaźń. Gdyby socjalizm mógł stworzyć jakąś liturgię, jakieś religijne obrzędy, w politycznych niebiosach święta Angelika od Socjalizmu winna zajmować poczesne miejsce wraz Marksem jako stwórcą ziemi i nieba. Gdybym jej nie był spotkał w Szwajcarii, pozostałbym nadal małym aktywistą partyjnym, niedzielnym rewolucjonistą9.

Dobrodziejstwa, jakie Mussolini zawdzięcza Angelice, istotnie ­należą do rangi niespotykanych. Wybawia go, jak sama powiada, od „his­terii, nędzy i rozpaczy”, otwarłszy przed nim drogi socjalizmu. Prawda jest być może bardziej prozaicznej natury: Mussolini przyznaje, że owa „pigmalionka” o wyglądzie zbyt dla niego ­rubasznym, nie pociągała go zbytnio. „Gdybym się znalazł na pustyni i jedyną kobietą tam obecną byłaby Angelika, wolałbym zalecać się do koczkodana” – wyzna później własnej małżonce. Czyżby dzięki owemu brakowi pożądania udało się Mussoliniemu pozostawać z nią w związku przez niemal dziesięć lat? Angelika wyciska swoje piętno nie tylko na umyśle Benita. Jej również Mussolini zawdzięcza zmianę swego dotychczasowego stylu. Istotnie, około roku 1910 jego sposób ubierania się ulega transformacji – Mussolini zaczyna nosić twardy kołnierzyk i kanotier. Powróciwszy do Włoch po ponad dwóch latach spędzonych na szwajcarskim szkoleniu, zostaje w końcu na rok wcielony do regimentu bersalierów, czyli strzelców. Nauki Angeliki przyniosły owoce: postanawia zostać dziennikarzem. Zasypawszy wszystkie socjalistyczne gazetki swoimi kronikami i bile­tami wizytowymi, ostatecznie zdobywa odpowiedzialne stanowisko: z­ ostaje redaktorem naczelnym dziennika Włoskiej Partii Socjalistycznej „­Avanti!”. Ale zdaniem nowej inteligencji mediolańskiej dawnemu murarzowi słoma sterczy z butów. Jego styl, choć skuteczny, pozostawia wiele do życzenia. Czy w momencie osiągnięcia ważnej pozycji w życiu publicznym swego narodu Mussolini traci wiarę w siebie? Jednym z warunków, jakie stawia przed objęciem tego stanowiska, jest, by Angelika sprawowała funkcję zastępcy redaktora naczelnego. Potrzebuje oparcia i pomocy, jakie daje mu obecność jego preceptorki. Ta, która w Lozannie nauczyła go podstaw dziennikarstwa, pomagała dobierać lektury i budować własny system myślenia, teraz przyjeżdża do niego do Mediolanu. Oboje stają na czele najbardziej poczytnego we Włoszech dziennika socjalistów.

40

diane ducret | kobiety dyktatorów

W swoich artykułach Benito występuje w charakterze proroka socja­lizmu. Jego styl jest oskarżycielski. Nie traci żadnej okazji, by wychłostać zbrodnie popełniane przez władze, a w jego artykułach zaczynają się już pojawiać radykalne tematy faszystowskie: zdegenerowane koncepty Nietzschego czy też Bergsona, połączone z prymitywnym darwinizmem społecznym, prowadzą do nieustannie powtarzanej krytyki „owczego i samiczego” tłumu. O ile uznanie dla Mussoliniego dziennikarza jest niemal natychmiastowe, o tyle jego popularność jako mówcy rodzi się wolniej. Wystąpienie na kongresie w Mediolanie w roku 1910 wywołuje wesołość. Zdaniem niektórych, tembr jego barytonu jest zniewieściały. Na estradzie Benito jest całkiem sam, nie ma obok niego Angeliki, która mogłaby we właściwy sposób pokierować jego kipiącą energią. Kiedy staje na trybunie, to, o czym mówi, brzmi chaotycznie, podobnie prezentuje się jego przekrzywiony czarny krawat. Trzydniowy ­zarost, który zacienia mu twarz, oraz przedwcześnie wyłysiała czaszka nie przysparzają wiarygodności temu, o czym opowiada. Ma w sobie coś ze stracha na wróble i z nauczyciela sprawiedliwości społecznej. „To wariat!” – pomrukują zgromadzeni. Cóż z tego, że towarzysze uważają go za łysego wariata, stracha na wróble, skoro kobiety dostrzegają w nim coś zupełnie innego. Podoba się im jego buntowniczy i prowokatorski styl. Sposób, w jaki przemawia do tłumu, rzucając obraźliwe oskarżenia i przybierając pozę sędziego bez skazy, przyciąga doń amazonki z początków ubiegłego wieku. W Mediolanie dwie kobiety po raz pierwszy zjawiły się na jego przemówieniu w spodniach, co wywołało skandal.

Uroki Wschodu Podczas jednego z przemówień w roku 1913 niezwykle oryginalna Leda R ­ afanelli, w ślad za innymi, pada ofiarą nieodpartego uroku M ­ ussoliniego. W swoim artykule opisuje go, jako „socjalistę czasów heroicznych (…), który jeszcze czuje, jeszcze wierzy, z pełnym męstwa i siły rozmachem”. Jej konkluzja jest równie zwięzła: „To mężczyzna”. Mussolini przesyła jej parę słów podziękowania, na które ona odpo­wiada zapro­ szeniem. Benito nie widzi przeszkód, jeśli to spotkanie zostanie utrzymane w tajemnicy. Do tej zupełnie nieznanej mu kobiety przybywa, mając na sobie niezwykle dystyngowany strój: surdut, trzewiki, melonik. Gospodyni, osoba zmysłowa, „o prowokującym sposobie bycia, szerokich ustach i powabnych kształtach”, nie jest zbyt

1. Benito Mussolini –

LA DUCE VITA

41

znana w przedwojennych Włoszech. Nawróciwszy się na islam, przyjęła orientalny styl życia – chodzi w turbanie, nosi szerokie srebrne bransolety i ciężkie kolczyki. Wystrój jej mieszkania, urządzonego również w stylu orientalnym, składa się wyłącznie z mebli i przedmiotów przywiezionych z Egiptu. Dla wzmocnienia efektu w pokoju unosi się woń egzotycznych kadzideł, a na środku na żelaznym piecyku stoi naczynie z aromatyczną kawą parzoną po turecku. Benito źle się czuje i musi wyjść, nie wykazując nawet najmniejszej inicjatywy. Parę dni później przesyła jej list z przeprosinami, tłumacząc się nieśmiałością i „niezwykłą wrażliwością na zapachy orientalne”. Być może poczuł się u niej podobnie jak podczas niedzielnych mszy w czasach dzieciństwa, kiedy zapach kadzidła przyprawiał go o tak silną niedyspozycję, że wielokrotnie zdarzało mu się zemdleć. Umie znaleźć właściwe słowa: „Spędziłem cudowne trzy godziny. Oboje lubimy s­ amotność. Pani jej szuka w Afryce, ja pośród tłumu hałaśliwego miasta. Ale cel jest ten sam. Kiedy zapragnę oderwać się od wszystkiego, złożę Pani wizytę. Będziemy czytać Nietzschego i Koran”. Młoda kobieta przyjmuje przeprosiny i puszcza w niepamięć ­zasłabnięcie. ­Widują się wielokrotnie sam na sam, jednak Mussoliniemu nie udaje się przełamać oporu swojej nowej zdobyczy. Aby ją usidlić, rozwija wielką uwodzicielską strategię, zakupiwszy kompletny strój beduina. Przywdziewa burnus, tarbuch i naszyjnik z bursztynów. Okłamuje Ledę na temat swojego stanu cywilnego, twierdząc, że nie jest żonaty, i odgrywa don Juana o kamiennym sercu, który czeka na kobietę doskonałą: „Widzi pani, każdy mężczyzna, czujący w sobie siłę, aby rozpocząć trudne, niezwykłe życie, potrzebuje muzy, pocieszycielki, rozumie mnie pani?”. Ten bałamut potrafi schlebiać kobiecemu ego. Twierdzi, że szuka muzy, nie tylko kochanki. „Chciałbym, by mnie rozumiała aż do głębi duszy, chciałbym móc się jej zwierzać, a także by mnie inspirowała, doradzała mi, ganiła, kiedy popełnię błąd, rozumie mnie pani?” Tymczasem Leda słyszała już niejedno. Nie wierzy w kobietę muzę, argument trafia jak kulą w płot. Powtarzając raz jeszcze, że jest wolny jak ptak, Benito atakuje: „Dwie kobiety kochają mnie do szaleństwa” – zwierza się jej konfidencjonalnym tonem. A on wzbrania się przed ich miłością: „Jedna jest raczej brzydka, ale duszę ma wspaniałomyślną i szlachetną. Druga jest piękna, ale sprytna i chciwa z natury, nawet skąpa. To normalne, jest Żydówką”. Pierwszą jest wierna Angelika. Druga prowadzi rubrykę artystyczną „Avanti!”. Poznał ją na początku swojej pracy w gazecie. Jej uroda i inteligencja sprawiły, że natychmiast okazała się osobą niezbędną.

42

diane ducret | kobiety dyktatorów

Piękna sknera, cwaniactwem dorównująca prawdomówności Angeliki, to pisarka Margherita Sarfatti.  – Żona adwokata?  – Tak, ściga mnie z tą swoją miłością, ale nigdy nie potrafię jej pokochać. Brzydzę się jej skąpstwem. Jest bogata i mieszka w wielkim ­pałacu przy Corso Venezia.  – I nie znajduje pan w niej swojej wymarzonej muzy?  – Nie, nigdy bym nie zezwolił, żeby weszła w moje życie.

Buntownicza i zbyt mocno woniejąca kadzidłem Leda opuszcza scenę. Oto jak się prezentuje obraz życia miłosnego Benita, skreślony jego własną ręką w 1913 roku. Prawda, jak można się domyślać, wygląda inaczej. Kimże jest druga kochanka Mussoliniego, owa żona adwokata?

Piękna wenecjanka Cofnijmy się o parę lat. Wenecja, rok 1905. Angelika Bałabanow jako inte­lektualistka o rosyjskich korzeniach jest zaproszona, aby mówić o ubóstwie ludu rosyjskiego, która to kwestia po upadku rewolucji 1905 jest żywo dyskutowana w Europie. Młodą dwudziestopięcioletnią wenecjankę Margheritę sprowadza na to spotkanie ciekawość posłuchania przybyłej ze Wschodu mówczyni, prorokini feminizmu, której pewne wypowiedzi na temat tego ruchu już zna. „Zobaczyłam wtedy, jak ta kobieta, ta napisana cyrylicą skaza na nieboskłonie typografii, nagle przemienia się pod działaniem ducha i słowa”10. Margheritę porywają oczy ­Angeliki, wilgotne i błyszczące, tak wielkie, że zdaje się, iż całkowicie pochłoną jej drobną szarą twarz. Następuje pierwsze spotkanie Angeliki i Margherity, dwóch kobiet, które odmienią los Benita, przeobrażając krewkiego nauczy­ciela z Romanii w cieszącego się uznaniem przywódcę politycznego. Margherita jest równocześnie zafascynowana swobodą oraz siłą przekonania, które emanują z Angeliki, i przerażona jej zaniedbanym wyglądem. Relacja ze spotkania jest zaprawiona szczyptą kobiecej zazdrości. „Jej głos, świszczący i ochrypły, w miarę jak się rozgrzewała, nabierał tonów dziwnie gardłowych, wdzierając się w trzewia słuchaczy z siłą perswazji właściwą mistykom oraz histerykom”. Wzajemna niechęć od pierwszego wejrzenia nie zmienia faktu, iż obie mają ze sobą dużo wspólnego: obie są Żydówkami wywodzącymi się z wielkiej

1. Benito Mussolini –

LA DUCE VITA

43

burżuazji, obie odebrały edukację na najwyższym poziomie, po czym zerwały z własnym środowiskiem, jego zasadami i wartościami politycznymi. Margherita, porwana radykalnymi i szlachetnymi ideami głoszonymi przez „socjalistów”, sankiulotów swojej epoki, już parę lat wcześniej odrzuciła umiarkowaną i liberalną politykę kupców weneckich. W swej płomiennej odezwie Angelika wspomina Matkę Rosję, ową Świętą ­Rosję, cierpiącą i oczekującą lepszej przyszłości. Po czym, całkowicie wyczerpana, pada na krzesło, blada, skąpana we łzach. „Wszyscy wokół stołu płakaliśmy razem z nią, bladzi i poruszeni” – odnotowuje Margherita. Mocne wrażenie, jakie wywarła na słuchaczach tamtego dnia w Wenecji, było zbyt silne, aby mogło się obyć bez dalszego ciągu. Angelika, dotychczas walcząca w obronie włoskich emigrantów zatrudnionych w charakterze robotników w Szwajcarii, przenosi się do Mediolanu, gdzie natychmiast zostaje wybrana na członkinię komitetu wykonawczego Włoskiej Partii Socjalistycznej. Tutaj ma okazję nadal spierać się z Margheritą. W roku 1912 Anna Kuliscioff, trzecia amazonka i ważna postać ­rodzącego się feminizmu, daje obu paniom okazję do połączenia sił we wspólnej sprawie. We trzy zakładają „La Difesa delle Lavoratrici” (­Obrona Robotnic), magazyn mający zachęcić Włoszki do działań politycznych. Margherita z własnych środków pokrywa znaczną część wydatków związanych z tą inicjatywą. Tym sposobem owo niewielkie pisemko zatrudnia trzy najbardziej wpływowe kobiety z Włoskiej Partii Socjalistycznej. Wszystkie trzy są zgodne co do jednego – admirują młodego przywódcę z prowincji, owego hałaśliwego trybuna o mocnym akcencie i gwałtownej gestykulacji. I tym oto sposobem Mussolini staje na czele „Avanti!”. Jego zahartowana w politycznych bojach osobowość, ideologiczne wyczucie, niezmordowana werwa oraz oczy hipnotyzera zjednały mu przychylność naszych trzech pań, które z kolei pociągnęły za sobą przywódców Włoskiej Partii Socjalistycznej. Mussolini otrzymuje nominację na szefa redakcji dziennika. Wrażenie, jakie wywarł na owej trójce, oraz jego uwodzicielski czar odegrały przy tym rolę niebagatelną. Wyedukowany przez Angelikę, która go wspiera na jego nowym stanowisku, usadzony w siodle dzięki jej towarzyszkom intelektualistkom Benito rozpoczyna wspinaczkę po szczeblach kariery. Tymczasem porozumienie między trzema amazonkami trudno n ­ azwać serdecznym. Zebrania redakcji szybko przemieniają się w damskie bójki. Margherita