Widok stąd. Dlaczego działamy tak, a nie inaczej?

BarBara ChyroWiCz

Widok stąd Dlaczego działamy tak, a nie inaczej?

W ydaWniCt Wo znak k r akóW 2021

Recenzenci Dr hab. Natasza Szutta, prof. UG Prof. dr hab. Joanna Górnicka-Kalinowska Projekt finansowany w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Regionalna Inicjatywa Doskonałości” w latach 2019-2022 nr projektu 028/RID/2018/19, kwota finansowania 11 742 500 zł. Projekt okładki Olgierd Chmielewski Zdjęcie na okładce Shutterstock / Pianopun Opieka redakcyjna Kinga Janas Katarzyna Mach Adiustacja Małgorzata Biernacka Korekta Aleksandra Kiełczykowska Edyta Chrzanowska / e-Dytor Łamanie Jan Szczurek

Copyright © by Barbara Chyrowicz Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2021 ISBN 978-83-240-6294-2

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2021. Printed in EU

SPIS TREŚCI Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 I. NIE OGARNIAM ŚWIATA… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1. Relacje i dystans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 1.1. Tsunami i słone orzeszki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 1.2. Dystans i powinność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 1.2.1. Obcy i głodni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 Skrzywdzenie przez zaniechanie . . . . . . . . . . 33 Zaniechanie i dystans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Granice supererogacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 Dystans i obowiązek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 1.2.2. Abel, twój brat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 Doświadczenia rozbitka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 Etyczny punkt widzenia i „widok stąd” . . . . . 59 1.3. Tylko ty i nikt inny! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 2. Nieubłagany czas… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 2.1. Nieuchronność przemijania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 2.1.1. Autobiograficzny punkt podparcia . . . . . . . . . 73 2.1.2. Czas i kres . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 2.2. Czy można mieć czas? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 2.3. Nuda i czas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 2.3.1. Rodzaje nudy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 2.3.2. Wyzwolenie z nudy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 2.4. Wizja doczesna i wieczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97

5

Spis treści

II. MIĘDZY PRZYPADKIEM A KONTROLĄ . . . . . . . . . . 104 1. Korzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 1.1. Ze świata czterech stron… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 1.1.1. Moralnie słuszne i obyczajne . . . . . . . . . . . . . 112 Rodzaje powinności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 Specyfika powinności moralnej . . . . . . . . . . . . 128 Obyczajne i nieobyczajne . . . . . . . . . . . . . . . . 139 1.1.2. Moralny postęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 Ambiwalencja moralnych zmian . . . . . . . . . . . 148 Kryteria moralnego postępu . . . . . . . . . . . . . . 153 1.2. Biologiczny rodowód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 1.2.1. Szczęsne i nieszczęsne dziedzictwo . . . . . . . . 166 1.2.2. Masz to w sobie… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 2. Cień mistrza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 2.1. Eksperci i mędrcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 2.2. Zmierzch autorytetów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 2.2.1. Rodzaje autorytetów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 2.2.2. I nie ma już nikogo… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 3. N iewiedza kontrolowana i niekontrolowana . . . . . . . . . 205 3.1. Niewinność ignorancji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 3.1.1. Rodzaje niewiedzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 3.1.2. Geneza moralnej niewiedzy . . . . . . . . . . . . . . 215 3.2. Niepewność i ryzyko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 III. PORAŻKA SZCZERYCH CHĘCI . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 1. W okowach słabej woli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 1.1. Chcę i nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 1.1.1. Kiedy wola jest słaba? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 Na przekór własnym sądom... . . . . . . . . . . . . . 252 ... i postanowieniom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257

Spis treści

6

1.1.2. Paradoksy słabej woli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Kiedy gorsze jest lepsze . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 Wolni, ale nie powolni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 1.2. Achilles i żółw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 1.2.1. Dobry i lepszy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 1.2.2. Niedościgniony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 Perfekcjonistyczny horyzont . . . . . . . . . . . . . . 296 Maratończyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 2. Zależność i uległość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 2.1.1. Przegrana konformizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . 312 2.1.2. Co jest grane? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 2.1.3. Niewinność nędzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 2.2. Neurozależność? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 2.2.1. Co sądzi mózg? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336 2.2.2. Neuroprzekaźniki w akcji . . . . . . . . . . . . . . . . 343 IV. ILUZJE BEZNAMIĘTNOŚCI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 1. Czuję, więc jestem – jestem, więc czuję . . . . . . . . . . . . . 357 1.1. Racjonalnie o emocjach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 358 1.2. Emocjonalnie o sądach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 1.2.1. Dynamizm uległości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374 1.2.2. Zwodzeni i zwiedzeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384 1.2.3. Emocjonalny zysk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390 2. Kiedy wiedzieć to nie wszystko… . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397 2.1. Winni i niewinni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407 2.1.1. Udręczona niewinność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407 Przyczyny bez związku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408 Zrządzenie losu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 2.1.2. Wiedzący i widzący . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418 2.2. Dyskretny urok wstydu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426

7

Spis treści

2.2.1. Niestety, widzieli… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429 Potknięcia, błędy i ułomności . . . . . . . . . . . . . 430 Tylko dla twoich oczu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433 2.2.2. Sami ze sobą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 439 V. JAK DALEKO STĄD, JAK BLISKO… . . . . . . . . . . . . 444 1. O bezmyślności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 446 2. O posiadaniu własnego życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455 Przypisy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 509 Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 535

I. NIE OGARNIAM ŚWIATA… Ze zbiorem rozmów przeprowadzonych z Ryszardem Kapuścińskim1 łączy ten rozdział jedynie tytuł. Wykorzystuję go, ponieważ lapidarnie ujmuje naszą pozycję w otaczającym nas świecie. Nasz świat to trzy wymiary przestrzeni, czas i ludzie. Najbardziej czytelna jest nasza znikomość wobec ogromu wszechświata, ale zasadniczo to nie przestrzeń, lecz nieuchronnie przemijający czas i wiążące nas z drugimi ludźmi relacje pokazują nam naszą ograniczoność i bezradność w działaniu. Przemierzamy dzisiaj bez trudu tysiące kilometrów, poznajemy głębie oceanów i sięgamy sondami kosmicznymi odległych galaktyk, ale nie jesteśmy w stanie cofnąć ani o minutę upływającego czasu. Przemijamy. To nie my mamy czas, to czas zdaje się „mieć nas”. Przechowujemy na nośnikach elektronicznych miliony danych o aktualnie żyjących ludziach, niektórzy z nas chwalą się setkami znajomych na Face­booku, ale nie świadczy to wcale o tym, że udało się nam nawiązać z nimi jakąkolwiek relację. Wiedza o ludziach i znajomość ludzi to dwie różne kwestie. Wiedza o człowieku dotyczy tego, co jesteśmy w stanie zaobserwować na zewnątrz, znajomość drugiego człowieka wymaga, by w jakimś, mniejszym bądź większym, stopniu odkrył przed nami swoje wnętrze i podzielił się swoimi myślami, przekonaniami i odczuciami. Poznanie drugiego człowieka wkracza w jego intymność, może się zatem dokonać jedynie w relacji, która stanowi rodzaj osłony przed dostępem nieuprawnionych intrygantów, żywo wprawdzie

17

zainteresowanych tym, co myślą inni, ale już nie tym, żeby ich zrozumieć. Takich relacji nie buduje się z dnia na dzień, a możliwości ich nawiązywania są znacznie ograniczone. „Nie starcza” nas dla zbyt wielu. Oba wymienione wymiary ograniczoności: przemijanie i „relacyjne ubóstwo” istotnie naznaczają nasze moralne działanie.

1. RELACJE I DYSTANS Świadome rozpoznawanie tego świata zaczynamy od budowania relacji, to one pozwalają się nam określić wobec otaczającej nas rzeczywistości. Dzięki nim rozpoznajemy naszą odrębność i własną tożsamość. Najpierw patrzymy i dotykamy, potem mówimy i rozeznajemy. Niektóre z przedmiotów naszych relacyjnych odniesień odpowiadają na skierowane do nich wezwanie – ta odpowiedź staje się szansą na zbudowanie rozumnej relacji. Jej istotą jest wzajemność. Nie ma zatem relacji pomiędzy mną a osobą, która nie odpowiada na moje listy i telefony, nawet jeśli znam ważne detale z jej życia i traktuję ją niemal z uwielbieniem. Na nic się zda uporczywe wpatrywanie się w czyjeś zdjęcie z autografem, kiedy dla uwiecznionego na fotografii nie ma to żadnego znaczenia. Relacja interpersonalna będzie dalej rozumiana jako znacznie bardziej angażująca nas niż więź. Więź z drugimi (rodziną, współpracownikami, lokalną społecznością, wspólnotą religijną, narodem) można odczuwać na podstawie pokrewieństwa, podzielanych poglądów, prowadzonych razem interesów. Możemy zatem czuć się związani również z kimś, kogo osobiście nie znamy, ale utożsamiamy się z jego poglądami. Nie zostaliśmy sobie przedstawieni, nie spotkaliśmy się twarzą w twarz, wiemy

I. NIE OGARNIAM ŚWIATA…

18

coś o sobie na podstawie ogólnodostępnych lub przekazanych przez osoby trzecie informacji. Wzajemna solidarność okazywana w sytuacjach klęsk żywiołowych, przewrotów politycznych lub społecznych protestów nie wymaga, by okazujący ją sobie ludzie pozostawali ze sobą w interpersonalnych relacjach, łączy ich idea, sama idea nie wystarcza natomiast do zbudowania relacji, chociaż konstytuuje więź. Poruszeni ideą możemy maszerować ramię w ramię, wykrzykując rewolucyjne hasła, ale więź między nami może pozostawać nader płytka. Kiedy idea okaże się fałszywa lub opadnie bitewny kurz, rozejdziemy się, jakbyśmy nigdy się nie znali. Nie mamy potrzeby spotykania, bo nigdy nie było między nami relacji. Więź może mieć różną intensywność, ale – paradoksalnie (!) – nie musi być oparta na wzajemności. Rodzice mogą odczuwać silną więź z dziećmi, które nie chcą ich znać i demonstracyjnie ogłaszają, że nic ich z rodzicami nie łączy. Zbudowanie relacji z osobami pozbawionymi świadomości na skutek ciężkich chorób psychicznych jest niemożliwe, a jednak opiekunowie niejednokrotnie deklarują, że czują się z nimi silnie związani. Więź może być deklarowana także względem społeczności, relacja łączy jednostki, relacja to ty i ja. W przekonaniu Martina Bubera warunkiem wchodzenia w mię­­ dzyludzkie relacje jest umiejętność zdystansowania się wobec drugich2. Takie zdystansowanie wymaga odkrycia własnej odrębności. Bez tego odkrycia to, co nazywamy relacją, będzie jedynie rodzajem więzi opartej na jakiejś formie podobieństwa. Rozpoznanie własnej odrębności „wydobywa” nas z wszelkich form gatunkowego (naturalnego) i społecznego przyporządkowania. Jestem do ciebie podobny, mam podobne potrzeby, domagam się podobnych praw, a jednocześnie jestem kimś innym. Dystansując

19

1. Relacje i dystans

się wobec drugich, odkrywamy własną indywidualność. Nie ma drugiej takiej osoby jak ja! Nie powielam niczyjego życia i nikt nigdy nie powieli mojego. Wśród miliardów ludzi zamieszkujących naszą planetę jestem kimś unikatowym, wyjątkowym, w moim życiu obecne są niepowtarzalne epizody – to dlatego właśnie ogólna wiedza o ludzkiej egzystencji nie wyczerpuje wiedzy o mnie ani o osobie, z którą wchodzę w relację. Nawet jeśli jesteśmy w stanie opisać w detalach czyjś wygląd zewnętrzny i sposób zachowania, nie jest to równoznaczne z poznaniem tego oto konkretnego człowieka. Problem w tym bowiem, że o ile poznanie i stwierdzenie fizycznej odrębności nie stanowi żadnego problemu, o tyle odkrycie odrębności mentalnej – tak własnej, jak i drugich – wiąże się ze znacznym wysiłkiem; poznanie siebie z wysiłkiem bodaj większym niż poznanie innych, bo wymaga wewnętrznej odwagi. Nazywamy je najogólniej odkrywaniem tego, kim jesteśmy, a o tym, jak bardzo to ważne, wiedzieli już starożytni, stąd napis nad portykiem świątyni Apollina w Delfach: gnothi seauton – poznaj samego siebie; poznawaj i myśl, bo „bezmyślnym życiem żyć człowiekowi nie warto”3. Poznawanie samego siebie wiąże się z odwagą, bo w miarę uświadamiania sobie, na co nas stać, zdemaskowaniu ulegają nasze ułomności, bezradność i ograniczoność. Jeszcze większej odwagi niż poznanie siebie wymaga bycie sobą, szczególnie wtedy, kiedy wiąże się z przeciwstawieniem panującym trendom czy opiniom (jeszcze do tego nawiążemy). Dopiero wtedy jednak, kiedy poznawszy samego siebie, potrafimy spojrzeć na siebie w sposób, który nie jest ani przecenianiem, ani niedocenianiem własnej osoby, jesteśmy w stanie budować relacje o charakterze partnerskim. Nie jesteśmy w nich ani władcami, ani wasalami, jesteśmy różni, ale równi. I pozbywamy się kompleksów.

I. NIE OGARNIAM ŚWIATA…

20

Rezygnacja z odkrywania samego siebie to swoisty dramat ludzkiego istnienia. Nie podejmując pogłębionej autorefleksji, nigdy nie dowiemy się, kim jesteśmy i jakie drzemią w nas potencjalności, trudno nam też będzie o wspomniane zdystansowanie się wobec samego siebie, ponieważ konsekwencją rezygnacji z poszukiwania „tego, co nasze”, jest naśladowanie, a czasem wręcz powielanie tego, co podoba się nam u innych. Ten dramat zdarza się nam bezboleśnie, bo dopasowywanie się do otoczenia okazuje się łatwiejsze niż samodzielne określanie własnej pozycji. O wiele łatwiej i wygodniej jest nam egzystować w niszy, którą stworzyli inni, niż szukać z mozołem własnego miejsca, łatwiej obciążać drugich za doznane niepowodzenia niż wziąć pełną odpowiedzialność za własne życie. Zauważmy, że autorefleksja jest też rodzajem relacji – to relacja względem samego siebie, zdystansowanie, które, jak już zauważyliśmy, pozwala się nam określić wobec świata i drugich. Z powyższego wynika, że rzeczywiste, a nie jedynie pozorne, relacje międzyludzkie bazują pierwszorzędnie na rozeznaniu, jakie rozumne i wolne osoby zyskują o samych sobie, odkrywając równocześnie swoje niepowtarzalne miejsce w otaczającym je świecie. W interpersonalnej relacji staję naprzeciw drugiej osoby, którą rozpoznaję jako „inną” pod warunkiem, że najpierw odkryję własną „inność”. Osobową wyjątkowość odkrywamy wraz z całym „bagażem” różnorodnych ograniczeń. Najboleśniejszym z tych ograniczeń wydaje się fakt przemijania. Życie najpierw – w miarę naszego biologicznego dojrzewania – wyposaża nas w nowe możliwości, by później znacznie dłużej stopniowo nam je odbierać. Nie zrealizujemy wszystkich pragnień, nie przeczytamy wszystkich interesujących nas książek, nie odwiedzimy wszystkich miejsc, które chcielibyśmy zobaczyć na własne oczy,

21

1. Relacje i dystans

wraz z upływem lat własne oczy też nas zresztą zawodzą. Nie jesteśmy w stanie nawiązać osobowych relacji z wszystkimi, których osobiście poznajemy, nie mówiąc już o tych, których poznajemy przez pośrednictwo osób trzecich lub mediów. Jeśli istotą międzyludzkich relacji jest wzajemne odniesienie osób, to „ubóstwo relacji” staje się nieuniknione. To „ubóstwo” uwarunkowane jest naszą ograniczonością – tak mentalną, jak i emocjonalną. Czas, a także możliwości działania i zaangażowania się w sprawy drugich ludzi sprawiają, że „nie wystarcza nas” nawet dla tych wszystkich, z którymi bardzo chcielibyśmy tworzyć coś więcej niż tylko więź. Kiedy odchodzą od nas bliscy, czynimy sobie częstokroć zarzuty, że nie byliśmy z nimi częściej, nawet wówczas, gdy było to niemożliwe.

1.1. Tsunami i słone orzeszki Przez zdecydowaną większość ludzkiej historii dramaty przeżywane przez ludzi zamieszkujących poszczególne kontynenty, państwa i miasta były znane tylko tym, którzy w nich uczestniczyli. Jeśli nawet dramatyczne wieści o wojnach i klęskach żywiołowych dochodziły do mieszkańców odległych krain, to odnosiły się do zdarzeń przeszłych, a nie dziejących się „tu i teraz”. Gdzieś toczyła się krwawa wojna, jakieś miasto zdziesiątkowała zaraza. Ktoś zginął – my nadal żyjemy. Począwszy od drugiej połowy dwudziestego wieku, dzięki pośrednictwu mediów, możliwe stało się bierne uczestniczenie w zdarzeniach, które dzieją się wprawdzie „nie tu”, ale dzieją się „teraz”. Na ekranie telewizora i komputera możemy obserwować, jak ludzie giną od wybuchu bomb, głodują, tracą dach nad głową, są zalewani przez fale tsunami. Niszczycielska siła pochłania nabrzeża, porty, zmiata

I. NIE OGARNIAM ŚWIATA…

22

z powierzchni ziemi domy wraz z mieszkańcami i nagromadzonym przez nich dobrem, a obserwatorzy dramatycznych wydarzeń siedzą wygodnie przed ekranem, syci i bezpieczni. Obserwują tragedie drugich, pijąc colę i przegryzając słone orzeszki. Jeśli obraz będzie zbyt przytłaczający, zawsze można go „wyłączyć”. Dystans, rozumiany zarówno jako mentalna, jak i fizyczna odleg­ łość dzieląca nas od ludzi przeżywających tragedie, okazuje się mieć znaczenie dla sposobu, w jaki reagujemy na ich nieszczęście. Pytanie zatem, czy ten dystans ma znaczenie moralne, to znaczy, czy brak reakcji na ludzką nędzę za oceanem można usprawiedliwiać tym, że dramaty, o których dowiadujemy się za pośrednic­ twem mediów, dzieją się gdzieś daleko, gdzieś poza nami i dotyczą ludzi, którzy są nam zupełnie nieznani? Weźmy jeszcze inny przykład. W drugi dzień Świąt Bożego Narodzenia ekspres relacji Warszawa – Katowice jest pełen pasażerów. Z rozmowy wynika, że część z nich wraca po świętach do domu, a część kontynuuje świąteczne odwiedziny. Atmosfera jest radosna, pachnie mandarynkami, za oknami pociągu migają świąteczne iluminacje. Tuż po ruszeniu z dworca Warszawa Zachodnia pociąg gwałtownie hamuje. A chwilę potem konduktor przechodzi przez cały skład pociągu, informując podróżnych, że jakiś człowiek rzucił się pod pociąg. Nie żyje. Prokuratorskie formalności potrwają około dwóch godzin, co oznacza ponaddwugodzinne opóźnienie pociągu. Świąteczna atmosfera pryska i ustępuje miejsca irytacji pasażerów: „że też musiał się rzucić akurat pod ten pociąg!”, „miał człowiek problem, to trzeba go było rozwiązać tak, by nie przysparzać drugim kłopotów…”. Nie wszyscy ujawniają głośno swoje uczucia, nie można zatem wykluczyć, że jakaś część pasażerów zaczyna się zastanawiać nad dramatem świątecznego samobójcy, dla większości jednak

23

1. Relacje i dystans

znacznie ważniejszym problemem wydaje się dojechanie do Katowic. Pasażerowie chwytają zatem gremialnie za telefony komórkowe, informując bliskich o tym, że przyjadą później, bo ktoś postanowił w świąteczne popołudnie rozstać się z życiem. Nie ubolewają nad losem zmarłego, nie znali go, nic o nim nie wiedzą. Mimo że dramat nie dotyczy kogoś na antypodach, lecz obywatela żyjącego w kraju nad Wisłą, to zdaje się dramatem „poza nimi”… Czy świadczy to o jakimś zaniku ludzkich uczuć pasażerów, wspomnianych wyżej telewidzów, wszystkich tych, którzy bez większego zaangażowania uczestniczą pośrednio w dramacie drugich? Śledzą przecież często rozwój dramatycznych wypadków zainteresowani tym, „co się dzieje”, a nie przejęci dogłębnie cudzym dramatem. Czy spokojne przechodzenie do porządku dziennego nad nieszczęściem, które spotkało dalekich i nieznanych, można usprawiedliwić? Zacznijmy od zasygnalizowanego we wstępie do rozdziału „ubóstwa relacji”. Dlaczego budowanie interpersonalnych relacji jest ograniczone? Ponieważ pozostawanie w relacji z drugimi osobami wiąże się z osobistym zaangażowaniem. Podczas gdy więź może (nie musi) być bezrefleksyjna – mogę odczuwać więź z członkami społeczności lub pracownikami firmy, nie zastanawiając się głębiej nad tym, co ją (więź) konstytuuje, interpersonalna relacja jest świadomym wyborem. Więź jest odkrywana, relacje się tworzy (potocznie mówimy o ich budowaniu). Więź może być czysto uczuciowa, relacja jest wynikiem racjonalnego namysłu, z czego wynika, że w przeciwieństwie do więzi ma bardziej trwały charakter. Więzi mogą być wprawdzie bardzo silne, czego najlepszym przykładem są więzy krwi, same z siebie nie konstytuują jednak relacji. Nie ma silniejszej więzi niż więź matki z dzieckiem, ale jeśli matka lub dziecko nie podejmą trudu

I. NIE OGARNIAM ŚWIATA…

24

budowania wzajemnej relacji, może się zdarzyć, że – paradoksalnie – w miarę upływu lat coraz mniej będzie ich łączyć. Relacja związana jest z aktywnością, więź – przynajmniej niektóre jej rodzaje – nie wymaga szczególnego zaangażowania. Nie ulega zatem wątpliwości, że grupa ludzi, z którymi łączą nas różnego rodzaju więzi, jest znacznie większa od tej, z którą pozostajemy w interpersonalnych relacjach. Ponieważ wchodzenie w relacje angażuje nas mentalnie i emocjonalnie, liczba takich relacji jest ograniczona. Ograniczone są już same nasze możliwości poznawcze. Poznanie drugiego człowieka nie jest prostym zebraniem informacji – wymaga spotkania. Nawiązywanie interpersonalnych relacji wymagać będzie zatem konsekwentnie czasu – ani przyjaźń, ani miłość nie rodzą się z dnia na dzień, a nasz czas też jest ograniczony. I co ważniejsze, ponieważ interpersonalna relacja bazuje na wewnętrznym, a nie zewnętrznym wymiarze naszej egzystencji, wymaga jakiegoś „obnażenia”, dopuszczenia drugich – w mniejszym bądź większym stopniu – do intymnej sfery naszego życia (i vice versa). Relacja oznacza zatem bliskość i zażyłość, którą jesteśmy w stanie dzielić jedynie z niewielką liczbą ludzi. Jakie to ma znaczenie dla naszego reagowania na nieszczęście, które spotkało drugich, obcych i nieznanych, a czasem nawet znanych, ale na tyle pobieżnie, że nazywanych nadal obcymi? Im ktoś jest nam bliższy, tym intensywniej przeżywamy jego radości, smutki, zwycięstwa i klęski. Dzieje się tak dlatego, że na osobach bliskich zależy nam znacznie bardziej niż na obcych, a znajomość przeżywanych przez naszych bliskich problemów sprawia, że potrafimy się (na ile to możliwe) postawić w ich sytuacji, przeżywamy ich problemy tak intensywnie, jakby były nasze. Krzywda, jaka spotkała naszych bliskich, jest naszą krzywdą. Nie bez powodu organizatorzy akcji charytatywnych starają

25

1. Relacje i dystans

się sugestywnie nakreślić potencjalnym darczyńcom potrzeby potencjalnych beneficjentów. Sugestywnie przedstawiony opis, w sposób szczególny obraz, ma moc poruszania naszej wyobraźni. Ludzie oddaleni o setki tysięcy kilometrów stają się nam bliscy. Kiedy jednak z oczekującymi na pomoc ofiarami katastrof nie łączy nas relacja ani jakaś szczególna więź, koniec medialnego przekazu sprawia, że stosunkowo szybko zapominamy o dramatach skądinąd obcych nam ludzi. Powodem tego jest zapewne i to, że media nieustannie informują nas o klęskach, dramatach i katastrofach. Tych informacji jest tak wiele, że po prostu nam powszednieją. Intensywne przeżywanie każdej ludzkiej tragedii mogłoby nas zresztą w krótkim czasie doprowadzić do obłędu. Lekarz, który dramatycznie przeżywałby śmierć każdego ze swoich pacjentów, musiałby zmienić zawód albo specjalizację. Jeśli nie dramatyzuje z powodu ich odejścia, nie znaczy to, że jest nieczuły i obojętny – znaczy jedynie, że zdaje sobie sprawę z kruchości ludzkiej kondycji, a ze swoimi pacjentami nie pozostawał w interpersonalnej relacji, co nie znaczy, że między nim a pacjentami nie zawiązała się jakaś więź, oczekujemy przecież od lekarza empatii. Ograniczone możliwości wchodzenia w interpersonalne relacje warunkują ograniczone możliwości współodczuwania. Osobie, która nagle traci swoich bliskich, „wali się świat”, a po ulicach nadal chodzą uśmiechnięci ludzie… Pasażerowie feralnego pociągu nie rezygnują ze świętowania mimo realnego dramatu samobójcy. Wiadomości o wojnach i klęskach żywiołowych, w których nie giną nasi bliscy i znajomi, nie wpływają na zmiany naszych planów: cieszymy się nadal z urlopu, umawiamy ze znajomymi, przełączamy odbiornik telewizyjny na inny kanał. Składamy kondolencje osobom opłakującym swoich zmarłych, by chwilę potem

I. NIE OGARNIAM ŚWIATA…

26

cieszyć się z życia. Zatrważające dane o skali klęski głodu nie powodują, że przestajemy chodzić do restauracji, ograniczamy nasze menu do ziemniaków, a każdy zaoszczędzony w ten sposób grosz wysyłamy na fundusz walki z głodem. Dramatyczny los zdecydowanej większości ludzi zamieszkujących naszą planetę nie spędza nam snu z powiek. Czy to znaczy, że jesteśmy skończonymi zimnymi draniami? Pomocne w wyjaśnieniu fenomenu współodczuwania mogą być analizy niemieckiego fenomenologa Maxa Schelera. Scheler odróżnia bezpośrednie współodczuwanie „z kimś” od współodczucia „czegoś”, a to ostatnie jeszcze od odczuwania. Współodczuwanie „z kimś” jest w ujęciu Schelera bezpośrednie i polega na wspólnym doznawaniu „tego samego” cierpienia, wspólnym przeżywaniu „tego samego” aksjologicznego stanu rzeczy4. W odczuwaniu poznajemy (uchwytujemy) wprawdzie emocjonalnie cierpienie drugiego człowieka, ale z nim nie współcierpimy, mało tego – możemy nawet pozostawać obojętni wobec cierpiącej osoby. Możemy zatem rozumieć, na czym polega czyjś ból głowy, ale wcale nad tym nie ubolewać. Funkcja współodczucia nie występuje bez funkcji odczuwania, ale jest czymś więcej: we współodczuciu „czegoś” mieści się intencja czucia cierpienia i radości w czyimś przeżyciu5. Poruszony w przytoczonych wyżej przykładach problem reagowania na nieszczęście, jakie spotkało obcych nam ludzi, nie dotyczy wspólnego przeżywania dramatu, lecz jakiejś formy uczestniczenia w tym, co ich spotkało, którą, idąc za Schelerem, moglibyśmy nazwać odczuwaniem lub współodczuciem „czegoś”, zależnie od tego, czym dla nas jest przeżywana przez nich tragedia. W ujęciu Schelera odczuwanie poprzedza współodczucie „czegoś”, ale niekoniecznie się w nie przeradza. Odczuwanie ma

27

1. Relacje i dystans

wymiar poznawczy. Rozeznajemy czyjś stan, co nie znaczy, że automatycznie ubolewamy nad czyimś nieszczęściem bądź też cieszymy się z czyichś osiągnięć. Życiowe doświadczenie sprawia, że jesteśmy w stanie zrozumieć dramat drugich w tej mierze, w jakiej dostrzegamy w nim podobieństwo do własnych przeżyć, nasza indywidualność i wyjątkowość sprawiają jednak, że nigdy nie poznajemy dramatów (cierpienia) drugich dokładnie w taki sposób, w jaki są przez nich przeżywane (na to też zwraca uwagę Scheler). Nawet jeśli składamy komuś deklaracje typu: „dobrze cię rozumiem”, w istocie rozumiemy go jedynie w tym stopniu, w jakim dostrzegamy w jego trudnej sytuacji podobieństwo do naszych własnych, minionych doświadczeń. Rozumienie (odczuwanie) przeradza się we współodczucie wtedy, kiedy bazując na własnym doświadczeniu, angażujemy się w przeżywany przez drugich dramat. Czy to już współodczuwanie z „kimś”, czy jedynie współodczucie „czegoś”? Właściwym kontekstem współodczuwania „z kimś” wydaje się szczególnego rodzaju relacja, w której godzimy się na to, że ktoś staje się częścią naszego życia. Współodczuwanie będzie wówczas spontanicznym zaangażowaniem w dramat przeżywany przez pozostającą z nami w relacji osobę. W podanym przez Schelera przykładzie współodczuwaniem jest cierpienie rodziców, którzy stoją przy zwłokach ukochanego dziecka. Ich cierpienie w żaden sposób się dla nich wzajemnie nie „uprzedmiotawia”, czują to „razem”, ich współodczuwanie stanowi jeden fakt. „Uprzedmiotawia” się natomiast dla ich przyjaciela, który podchodzi do rodziców i współcierpi wraz z nimi – współodczuwa ich ból. Cierpienie rodziców i cierpienie przyjaciela to, zdaniem Schelera, dwa różne fakty6. Współodczuwający z rodzicami przyjaciel jest w interpretacji Schelera kimś, kto stoi niejako na

I. NIE OGARNIAM ŚWIATA…

28

zewnątrz cierpienia rodziców, żeby przyłączyć się do ich cierpienia, musi dać temu intencjonalnie wyraz, mówiąc prościej: musi chcieć współodczuwać ich ból. W przypadku rodziców wyrażenie chęci współodczucia jest bezsensowne, ponieważ to ich ból, tkwią w jego wnętrzu. Nie ma jednak powodów, by współodczuwanie „z kimś”, które Scheler zdaje się rezerwować jedynie dla rodziców, nie mogło być także udziałem przyjaciół (zakładam, że autentyczna miłość jest zarazem przyjaźnią). Konsekwencją uczestniczenia (wzajemnego!) w życiu przyjaciela będzie wszak przeżywanie spotykających go radości i dramatów tak, jakby były nasze. Dodatkowe intencjonalne zaangażowanie, które u Schelera stanowi podstawę współodczucia „czegoś”, traci wówczas rację bytu. Inaczej ma się rzecz w przypadku odnoszenia się do cierpienia ludzi, którzy są nam praktycznie obcy. O dramatach obcych nam ludzi dowiadujemy się dzisiaj głównie za pośrednictwem mediów. Jesteśmy w stanie poznać rozmiar ich tragedii, co nie znaczy, że ich ból staje się automatycznie naszym bólem. Stanie się nim – w jakiejś ograniczonej mierze – tylko wtedy, kiedy zechcemy się zaangażować, uruchomimy naszą wyobraźnię i spróbujemy postawić się na ich miejscu, kiedy wykażemy się wrażliwością. Nie wszyscy się nią wykazują. Są i tacy, którzy przegryzają słone orzeszki i wpatrują się beznamiętnie w ekran telewizora, zaintrygowani jedynie tym, że „coś się dzieje”. W rzeczywistości coś „dzieje się” także z nimi, coś z nimi „nie tak”… Wspomniana wyżej wrażliwość jest stopniowalna – jesteśmy zdecydowanie bardziej wrażliwi na ból i potrzeby bliskich niż obcych. Z tymi drugimi nie pozostajemy w żadnej relacji. Jeśli się w żaden sposób nie znamy, to nie ma też między nami żadnych deklarowanych więzi, ponieważ nie istnieje nic, co mogłoby tę

29

1. Relacje i dystans

szczególną więź tworzyć. Istnieje jedynie fundamentalna ludzka więź oparta na wspólnej nam rozumnej naturze, losie i przeznaczeniu. Tylko tyle i aż tyle! Życie obcych może nie stanowić „dla nas” szczególnej wartości, co nie znaczy, że nie stanowi wartości jako takiej. Nieznanych nazywamy obcymi, nic o nich nie wiemy, wiemy jedynie, że istnieją, bo inaczej nie można by ich nazywać obcymi. Za istotny dla nazywania ich obcymi uznajemy dzielący nas dystans, który nie jest jedynie kwestią odległości, mentalnie obcy to też obcy. Obcy stają się dla nas problemem dopiero wtedy, kiedy zaczynają natarczywie pukać do naszych drzwi z prośbą o pomoc. Czy zważywszy na naszą ograniczoność we wchodzeniu w relacje, dystans może być powodem, dla którego zrezygnujemy z pomocy? Czy dystans może mieć w tego rodzaju sytuacjach znaczenie moralne?

1.2. Dystans i powinność Zacznijmy od kilku uwag na temat wrażliwości. Odpowiadanie na potrzeby obcych nam ludzi nie może być z oczywistych względów ufundowane ani na wzajemności, ani też na czymś (więzach krwi, wspólnych ideach, projektach lub zainteresowaniach), co mogłoby stanowić specyficzną rację generującą więź – obcy to „ani brat, ani swat”. Jedyne, co nam w takim razie pozostaje, to „czysta” wartość ludzkiego życia, wartość życia sama w sobie, niezależnie od jakichkolwiek wzajemnych odniesień, które sprawiają, że czyjeś życie jest dla kogoś ważne, a dla kogoś nieważne. Odkrycie tej wartości domaga się – jak by powiedział Dietrich von Hildebrand – adekwatnej doń odpowiedzi7. Kiedy pomagamy bliskim, możemy stosunkowo łatwo wskazać dziesiątki powodów, dla których zaangażowaliśmy się w niesienie im pomocy, kiedy beneficjentami

I. NIE OGARNIAM ŚWIATA…

30

są obcy, podstawowym powodem naszego zaangażowania może być jedynie współodczucie z potrzebującymi, oparte na specyficznej więzi, której podstawą jest dzielenie tej samej ludzkiej egzystencji8. To współodczucie uzależnione jest od wrażliwości, przez którą rozumiem tutaj umiejętność dostrzegania i adekwatnego reagowania na rozeznane potrzeby drugich. Tak rozumiana wrażliwość jest dyspozycją rozumu, a nie woli lub emocji; emocje ją wspierają, ale nie konstytuują. Utożsamianie moralnej wrażliwości z reakcją natury czysto emocjonalnej mogłoby prowadzić do uznania jej za zdolność do wzruszania się, która to zdolność nie decyduje jeszcze o moralnej wrażliwości. Można serdecznie ubolewać nad losem chorych i głodujących i nie podjąć najmniejszego kroku w celu ulżenia ich doli. Wzruszać można się również, czytając i oglądając fikcyjne scenariusze – wrażliwość moralna (podobnie jak współodczucie) dotyczy realnych, a nie wyimaginowanych postaci. Wrażliwość nie wymaga od nas bezstronności, wymaga bezinteresowności. Kiedy przychodzi nam wybierać pomiędzy pomocą bliskim i obcym, a pełniona funkcja (np. sędziego lub lekarza) nie stawia przed nami dodatkowo wymogu bezstronności, wybieramy niemal bezrefleksyjnie bliskich. Kiedy pomocy wymagają jedynie obcy, nie będziemy mieli problemu z przeciwstawianiem ich potrzeb potrzebom naszych bliskich. Problemem pozostanie pytanie, czy mamy obowiązek zaangażować się po ich stronie, czy też wolno nam zrezygnować ze wspierania tych, z którymi nic szczególnego nas nie łączy; nie zostali nam powierzeni, prawie nic o nich nie wiemy, są nam obcy. Czy w sytuacji, kiedy mamy możliwość „ogarnięcia” swoją pomocą chociaż nikłej części tego „nieszczęsnego świata”, a jednak pozostajemy bierni, ciąży na nas odpowiedzialność za niespełnione czyny,

31

1. Relacje i dystans