-1-
أوال:ماظعـاصر:م م
الزكاة وأثرها يف حتقيق التكافل االجتماعي 8صفر 7341هـ املوافق 02نوفمرب 0275م
.1عـزظةماظزطاةموأػؿقؿفاميفماظشرؼعةماإلدالعقة. .2احلؽؿةمعنمعشروسقةماظزطاة. .3اظزطاةموحتؼققمعؾدأماظؿؽاصلماالجؿؿاسي.مم .4أثرماظؿؽاصلميفمادؿؼرارماجملؿؿع. م
ثاغقا:ماِّدظة :م اِّدظةمعنماظؼرننماظؽرؼم :م .1ضالمتعاىل:م{إٔغٖؿَاماظصٖدَضَاتُمظِؾْػُؼَرَاءِموَاظْؿَلَاطِنئموَاظْعَاعِؾِنيَمسَؾَ ِقفَاموَاظْؿُمَظَّ َػةِمضُؾُوبُفُمِموَصِيماظرٚضَابِموَاظْغَارٔعِنيَم َاظؾهُمسَؾِقمْمحَؽِقمْ}مػاظؿوبة:م66ؼ. َماظؾهِمو َّ ضةًم ِعن َّ ٔماظؾهِموَا ِبنٔماظلٖؾِقلٔمصَرٔؼ َ وَصِيمدَؾِقل َّ َاظؾهُم ؽنْ مظَفُمِ مو َّ صل ٚمسَؾَقِفٔمِ م ٔإنٖ مصَؾَاتَكَ مدَ َ .2وضال متعاىل :م{خُذِ معِنِ مأَعِوَاظِفٔمِ مصَدَ َضةً متُطَفٚرُػُمِ موَتُزَطِّقفٔمِ مبِفَا موَ َ دَؿِقعْمسَؾِقمْ}مػاظؿوبة:م163ؼ. .3وضالمتعاىل:م{ؼَامأَؼٗفَاماظَّذِؼنَمنعَـُوامأَغِػِؼُوام ِعنِمرَقٚؾَاتِمعَامطَلَؾِؿُمِموَعِؿٖامأَخِرَجِـَامظَؽُمِمعِنَماْظلَرِضٔموَظَامتَقَؿٖؿُوام ٖماظؾهَمشَـِيٙمحَؿِقدْ}ػاظؾؼرة:م267ؼ. اظْكَؾِقثَمعِ ِـهُمتُـِػِؼُونَموَظَلِؿُمِمبِكخِذِؼهِمإٔظَّامأَنِمتُغِؿِضُوامصِقهِموَاسِؾَؿُوامأَن َّ .4وضالمتعاىل:م{اظَّذِؼنَمؼُـِػِؼُونَمأَعِوَاظَفُمِمبِاظؾَّ ِقلٔموَاظـٖفَارٔمدِر٘اموَسَؾَاغَِقةًمصَؾَفُمِمأَجِرُػُمِمسِـِدَمرَبٔ ٚفمِموَظَامخَوِفْمسَؾَقِفٔمِم وَظَامػُمِمؼَقِزَغُونَ}ػاظؾؼرة:م274ؼ.مم م حقٙمظِؾلٖاِئلٔموَاظْؿَقِرُومٔ}مػاظذارؼات:م19ؼ. .5وضالمتعاىل:م{وَصِيمأَعِوَاظِفٔمِم َ ماظؾهَ مذَدِؼدُم ماظؾهَ مإٔنٖ َّ ن موَاتٖؼُوا َّ .6وضال متعاىل{:وَتَعَاوَغُوا مسَؾَى ماظْؾِر ٚموَاظؿٖؼْوَى موَظَا متَعَاوَغُوا مسَؾَى ماْظنٔثِمٔ موَاظْعُدِوَا ٔ اظْعِؼَابِ}مػدورةمادلائدةؼ.مممممممممممممممممممممممممممممممممممممممممممممممممممممممممم م اِّدظةمعنماظلـةماظـؾوؼة :م ُماظؾهِم(صؾىمآمسؾقههمودهؾمم):م«معَـَهلُماظْؿُهمِعِـِنيَم َ .1سنٔماظـٗعِؿَانٔم ِبنٔمبَشِريٕم(رضيمآمسـفؿا)مضَالَم:مضَالَمرَدُول َّ صِهىمتَهوَادٚػِمِموَتَهرَاحُؿِفٔمِموَتَعَههارُػِفٔمِمعَـَهلُماظْفَلَهدِمإََٔاماذِهؿَؽَىمعِـِههُمسُضِهوْمتَهدَاسَىمظَههُمدَههائِرُماظْفَلَهدِممبِاظلٖهفَرٔم وَاظْقُؿٖىم»م(رواهمعلؾم).م .2و َسنِمأَبِيمعُودَىم(رضيمآمسـه)م َسنٔماظـٖؾِيٚم(صؾىمآمسؾقهمودؾم)مضَالَم:م«إٔنٖماظْؿُمِ ِعنَمظِؾْؿُمِ ِعنٔمطَاظْؾُـِقَهانٔم ضهُمبَعِضّاموَذَؾٖكَمأَصَابِ َعهُ»(رواهماظؾكاري) .م ؼَشُدٗمبَعِ ُ
-2-
َماظؾهُمسَـِفُؿَا)مضَالَم:مضَالَمرَدُهولُمآِمم(صَهؾَّىماظؾَّههُمسَؾَقِههِموَدَهؾَّمَ)م:مم«مبُـِهيََماإلٔدِهالَمُمسَؾَهىم .3و َسنٔما ِبنٔمسُؿَرَم(رَضِي َّ حجٚماظْؾَقِتِموَصَ ِومٔم َّماظؾهُموَأَنٖمعُقَؿٖدّامسَؾِدُهُموَرَدُو ُظهُموَإٔضَامٔماظصٖالَةِموَإٔؼؿَاءِماظزٖطَاةِموَ َ خَؿِسٕمذَفَادَةِمأَنِمالَمإَٔظهَمإٔال َّ رَعَضَانَ»(عؿػقمسؾقه). َّىماظؾهُمسَؾَ ِقهِموَدَهؾَّمَ)مبعهثمععهاَّام(رَضِهيَماظؾَّههُمسَـِههُ)مإىلم َّ .4مم وسنمابنمسؾاسم(رضيمآمسـفؿا)مأنماظـيبم(صَؾ َّاماظؾهُموَأَغٚيمرَدُهولُماظؾَّههِممصَهنٔنِم ػلَمطِؿَابٍمصَادِسُفُمِمإٔظَىمذَفَادَةِمأَنِمظَامإَٔظهَمإٔظ َّ اظقؿنمصؼالمظه:م«إٔغٖكَمَتلْتِيمضَوِعّامأَ ِ خؿِهسَمصَه َؾوَاتٍمصِهيمطُهلٚمؼَه ِومٕم مَوظَقِؾَهةٍم مصَهنٔنِم ٖماظؾهَم َسزٖم َوجَهلٖماصْؿَه َرضَم َسؾَه ِق ٔفمِم َ ذِظكَم َصَل ِس ِؾ ِؿ ُفمِم َأن َّ ػمِم َأرَاسُوكَمِظ َ ُ جلٖماصْؿَرَضَمسَؾَقِفٔمِمصَدَ َضةًمصِيمأَعِوَاظِفٔمِمتُمِخَذُم ِعنِمأَشْـِقَهائِفٔمِموَتُهرَدٗمصِهيم ٖماظؾهَمسَزٖموَ َ أَرَاسُوامظِذَظِكَم َصلَسِؾِؿِفُمِمأَن َّ صُؼَرَا ِئفٔمِم م َصنٔنِمػُمِمأَرَاسُوكَمظِذَظِكَم َصنٔؼٖاكَموَطَرَائِمَمأَعِوَاظِفٔمِموَا ٖتقٔمدَسِوَةَماظْؿَظْؾُومٔم َصنٔغٖفَامظَقِسَمبَقِـَفَهاموَبَه ِقنَماظؾَّههِم جلٖمحِفَابْ)م(علـدمأمحد).م سَزٖموَ َ .5ممو َسنِمأَبِىمػُرَؼِرَةَم(رضيمآمسـه)م َسنٔماظـٖؾِىٚم(صؾىمآمسؾقهمودؾم)مضَهالَ:م«بَقِـَهامرَجُهلْمبِػَهالَةٍمعِهنَماَِّرِضٔم جةٌمعِهنِم دقٔمحَدِؼ َؼةَمصُالَنٕ مصَؿَـَقٖىمََظِكَماظ ٖلقَابُم َصلَصْرَغَمعَاءَهُمصِىمحَرٖةٍمصَهنََٔامذَهرِ َ صَلَؿِعَمصَوِتّامصِىمدَقَاَبةٍ:ما ِ تِؾْهكَماظشٚهرَاجٔمضَهدِمادِهؿَوِسَؾَتِمََظِهكَماظْؿَههاءَمطُؾَّههُمصَؿَؿَؾٖهعَماظْؿَههاءَمصَهنََٔامرَجُهلْمضَههائِمْمصِههىمحَدِؼؼَؿِههِمؼُقَهم ٚولُماظْؿَههاءَم َماظؾهِمعَامادِؿُكَ؟مضَالَمصُالَنْ مظِالِدِمٔماظَّذِىمدَؿِعَمصِىماظلٖقَاَبةِ مصَؼَالَمَظهُمؼَامسَؾِدَماظؾَّههِم بِؿِلِقَا ِتهِ مصَؼَالَمَظهُمؼَامسَؾِد َّ ظِمَمتَ ِللَظُـِىم َسنٔمادِؿِى؟مصَؼَالَ:مإٔغٚىمدَؿِعِتُمصَوِتّامصِىماظلٖقَابِماظَّذِىمػَذَامعَهاُُهُمؼَؼُهولُمادِهقٔمحَدِؼؼَهةَمصُهمالَنٕم دبُمبِـُؾُـِههِ موَنطُهلُمأَغَهام الِدِؿِكَ مصَؿَامتَصِـَعُمصِقفَامضَالَ:مأَعٖامإََٔامضُؾْتَمػَذَام َصنٔغٚىمأَغِظُرُمإٔظَىمعَامؼَكِه ُرجُمعِـِفَهام َصلَتَصَه ٖ وَسِقَاظِىمثُؾُـّا موَأَرُدٗمصِقفَامثُؾَُـهُ»(رواهمعلؾم). َماظؾهُمسَ ِـهُ)مأَنٖمرَدُولَمآِمم(صؾىمآمسؾقهمودؾم):مضَالَم:م«مضَهالَماظؾَّهمهُمأَغِػِهقِمؼَهامابِهنَم .6و َسنِمأَبِيمػُرَؼِرَةَم(رَضِي َّ ندَمَمأُغِ ِػقِمسَؾَقِك»م(رواهماظؾكاري). .7وسنمأبيمػرؼرةَم(رضيمآمسـه)مضال:مضالمردولمآم(صؾىمآمسؾقهمودؾم):م«معامعِنمؼومٕمؼصؾِّّماظعؾهادُم صقهههمإالمعؾَؽههانمؼـههزالنم مصقؼههولمأح هدُػؿا:ماظؾّف همٓمأس هطِمعـػؼًههامخؾػًهها موؼؼههولماعخههر:ماظؾّف همٓمأس هطِم ل همؽًام تؾػًا»(عؿػقمسؾقه). جهِمأَخِقهكَم ُماظؾهِم(صؾىمآمسؾقهمودؾم)م:م«متَؾَلٗؿُكَمصِىموَ ِ .8وم َسنِمأَبِىمََرٍّم(رضيمآمسـهم)مضَالَ:ممضَالَمرَدُول َّ اللٔمظَهكَمصَهدَ َضةٌم ظَكَمصَدَ َضةٌموَأَعِرُكَمبِاظْؿَعِرُوفِموَغَفِقُكَم َسنٔماظْؿُـِؽَهرٔمصَهدَ َضةٌموَإٔرِذَهادُكَماظرٖجُهلَمصِهىمأَرِضٔماظضٖه َ ٔماظطرٔؼهقٔمَظمهكَمصَهدَ َضةٌم قفَهرَموَاظشٖه ِو َطةَموَاظْ َعظْهمَمسَهن َّ رؿُهكَماظْ َ د َضةٌم َو ٔإعَا َ جلٔماظ ٖردِىءِماظَْؾصَهرٔمظَهكَمصَه َ ص ُركَمظِؾ ٖر ُ َوَب َ وَإٔصْرَاشُكَم ِعنِمدَظْؤكَمصِىمدَظْؤمأَخِقكَمظَكَمصَدَ َضةٌم»(.رواهماظرتعذي).
-3-
.9و َسنِمعُقَؿٖدِم ِبنٔمسَؾِيٍّمأَ ٖغهُمدَؿِعَمسَؾِيٖم ِبنَمأَبِيمرَاظِبٍم(رَضِيَمآُمسَـِههُ)مضَهالَ:م«مإٔنٖمآَمصَهرَضَمسَؾَهىماْظلَشْـِقَهاءِم قمسَؾَهىمآِمأَنِم جفَهدُوام َص ِؾ َؿـِهعٔماظَْلشْ ِـقَها ِء م َصقَه مٙ م مصَهٔننِمجَهاسُوام َوسَهرُوام َأوِم َ ػِ درٔمعَامَؼؽْػِيم ُصؼَهرَا َء ُ صِيم َأ ِعوَاِظ ٔفمِم ِب َؼ ِ ؼُقَادِؾَفُمِمؼَوِمَماظْؼِقَا َعةِموَؼُعَذٚبَفُمِمسَؾَ ِقهِ»(رواهماظؾكاري) .م م
ثاظـا:مادلوضوع م إنماإلغلههانمعههدغيمبطؾعهههم مالمؼلههؿطقعمأنمؼعههقشموحههدهمعـؼطعّههاميفمصههقراءم مأومعـعههزالًميفمطفههبم مبههلم ؼعقشمععمشريهميفمذبؿؿعمواحدمعؿؿادكماظؾـقانم مؼؿلثرمبهموؼمثرمصقه موؼعطقههمطؿهامؼلخهذمعـهه موظؼهدماسؿـهىم اإلدالممسـاؼةمصائؼةمباجملؿؿعماإلغلاغيمساعةم معنمحقثمتؽرميهمظإلغلانموحترؼرهم مضالمتعهاىل:م{وَظَؼَهدِمطَرٖعِـَهام بَـِههيمندَمَموَحَؿَؾْـَههاػُمِمصِههيماظْؾَ هرٚموَاظْؾَقِ هرٔموَرََْضْـَههاػُمِمعِ هنَماظطَّقٚؾَههاتِموَصَضٖ هؾْـَاػُمِمسَؾَههىمطَ همـِريٕمعِؿٖ هنِمخَؾَؼْـَههامتَػْضِههقؾًا}م ػاإلدههراء:م76ؼ.موسـاؼههةماإلدههالممبههاظمػردمػههيميفماِّصههلمسـاؼههةمبههاجملؿؿعمطؾ ههمم مصاإلدههالمماؾادئهههماظلههاعقةم وتشههرؼعاتهماظعادظههةموأغظؿؿهههماتؽؿههةموتوجقفاتهههماظصههادضةمحؼههقمظؾؿفؿؿههعمأرضههىمصههورماظؿؽاصههلماػفوعهههم اظشاعل .م وإَامطهانماإلدههالممضهدماسؿـههىمبهامجملؿؿعمسؿوعّههام مصنغههمأسطههىمسـاؼهةمخاصههةمباظػؽهاتماظضههعقػةمصقههمم مصهلعرم باإلحلههانمإىلماظقؿههاعىمواظػؼههراءموادللههاطنيموابههنماظلههؾقلم موحههرعمسؾههىمأنمتؽههونمػههذهماظػؽههاتمدههعقدةممممممم يفمحقاتفام معطؿؽـةمإىلمأنمععقشؿفامعؽػوظةم موأنمحؼوضفاميفماظعقشماظؽرؼممعضهؿوغةمم موعهنمػـهامصهرضمآم دؾقاغهموتعاىلماظزطاةمسؾىمسؾادهماِّشـقاءم متمخذمعـفمموتردمسؾىمصؼرائفم .م إنماظزطاةمأحدمأرطانماإلدالممودسائؿهم مصفيماظرطنماظـاظثمعنمأرطانماإلدالممم مص َعنٔما ِبنٔمسُؿَرَمم(مرَضِهيَم س:مذَهفَادَةِمأَنِمالَمإٔظَههَمإٔالَّم اظؾهُمسَـِفُؿَام)مضَالَمم:مضَالَمرَدُولُمآِم(صؾىمآمسؾقهمودهؾمم):م«بُـِهيَماإلٔدِهمالَمُمسَؾَهىمخَؿِه ٕم َّ قجٚم موَصَوِمٔمرَعَضَانَ»م(رواهماظؾكاري).م م اظؾهُم موَأَنٖمعُقَؿٖدّامرَدُولُمآِم موَإٔضَامٔماظصٖالَةِم موَإٔؼؿَاءِماظزٖطَاةِموَاظْ َ َّ وضههدمدلمسؾههىموجوبفههاماظؽؿههابمواظلههـةمواإل
ههاعم مضههالمتعههاىل{وَأَضِقؿُهواْماظصٖهالَةَموَنتُههواْماظزٖطَههاةَموَارِطَعُههواْمعَهعَم
َؼهُمؼَوِمَمحَصَهادِهِموَالَمتُلِه ٔرصُواْمإٔغٖههُمالَمؼُقِهبٗماظْؿُلِهرٔصِنيَم}ػاِّغعهامم:م اظرٖاطِعِنيَ}ػاظؾؼرة:م43ؼ.مموضالمتعاىلم{وَنتُواْمح َّ 141ؼ.موضههالمتعههاىل:م{إٔغٖؿَههاماظصٖ هدَضَاتُمظِؾْػُؼَ هرَاءِموَاظْؿَلَ هامطِنئموَاظْعَههاعِؾِنيَمسَؾَقِفَههاموَاظْؿُمَظَّػَ هةِمضُؾُههوبُفُمِموَصِههيماظرٚضَههابِم َاظؾهُمسَؾِقمْمحَؽِقمْ}مػاظؿوبة:م66ؼ .م َماظؾهِمو َّ ضةًم ِعن َّ ٔماظؾهِموَا ِبنٔماظلٖؾِقلٔمصَرٔؼ َ وَاظْغَارٔعِنيَموَصِيمدَؾِقل َّ َهؾمَ)مبعهثمععهاَّام( َرضِهيَماظؾَّههُم َسـِههُ)مإىلم وسنمابنمسؾاسم(رضيمآمسـفؿا)مأنماظهـيبم(صَهؾَّىماظؾَّههُمسَم َؾقِههِم َود َّ َّاماظؾهُموَأَغٚيمرَدُهولُماظؾَّههِممصَهمنٔنِمػُهمِم ػلَمطِؿَابٍمصَادِسُفُمِمإٔظَىمذَفَادَةِمأَنِمظَامإَٔظهَمإٔظ َّ اظقؿنمصؼالمظه:م«إٔغٖكَمَتلْتِيمضَوِعّامأَ ِ خؿِهسَمصَه َؾوَاتٍمصِهيمطُهلٚمؼَه ِومٕم َوَظ ِقؾَهةٍم مصَهٔننِم َأرَهاسُوام ٖماظؾهَم سَهزٖم َوجَهلٖماصْؿَه َرضَم َسؾَه ِق ٔفمِم َ أَرَاسُوكَمظِذَظِكَم َصلَسِؾِؿِفُمِمأَن َّ
-4-
جلٖماصْؿَرَضَمسَؾَقِفٔمِمصَدَ َضةًمصِهيمأَعِهوَاظِفٔمِمتُمِخَهذُمعِهنِمأَشْـِقَهائِمفٔمِموَتُهرَدٗمصِهيمصُؼَهرَائِفٔممِم م ٖماظؾهَمسَزٖموَ َ ظِذَظِكَم َصلَسِؾِؿِفُمِمأَن َّ لم ذِظكَم َصٔنؼٖهاكَم َوطَهرَا ِئمَم َأعِهوَاِظ ٔفمِموَاتٖهقٔم َدسِه َوةَماظْ َؿظْؾُهومٔم َصٔن ٖغفَهامظَه ِقسَمَب ِقَـ َفمهاموَبَه ِقنَماظؾَّههِمسَهزٖموَجَه ٖ ػمِم َأرَاسُوكَمظِه َ َصٔننِم ُ حِفَابْ)(علـدمأمحد).وسنمأبيمػرؼرةَم(رضيمآمسـه)مضال:مضالمردولمآم(صؾىمآمسؾقهمودؾم):م«عامعِنم طم ؼومٕمؼصؾِّّماظعؾادُمصقهمإالمعؾَؽانمؼـزالن مصقؼولمأحدُػؿا:ماظؾّفهمٓمأسهطِمعـػؼًهامخؾػًها موؼؼهولماعخهر:ماظؾّفهمٓمأسه ِ لؽامتؾػًا»م(عؿػقمسؾقه). وضدمجهاءماظوسقهدماظشهدؼدميفمحهقمعهنمخبهلمبفهامأومضصهرميفمإخراجفهام مضهالمتعهاىلم{:وَاظَّهذِؼنَمؼَؽْـِهزُونَم ٔماظؾهِمصَؾَشٚرِػُممبِعَذَابٍمأَظِقمٕم*مؼَوِمَمؼُقِؿَىمسَؾَقِفَامصِيمغَارٔمجَفَـٖمَمصَؿُؽْوَىمبِفَهام اظذٖػَبَموَاظْػِضٖةَموَالَمؼُـػِؼُوغَفَامصِيمدَؾِقل َّ جِؾَاػُفُمِموَجُـوبُفُمِموَزُفُورُػُمِمػَذَامعَامطَـَزِتُمِمَِّغػُلِؽُمِمصَذُوضُواْمعَامطُـؿُمِمتَؽْـِزُونَ}ػاظؿوبة:م34هه35ؼ.مصؽهلمعهاملمالم تمدىمْطاتهمبعدموجوبفامصقهمصفومطـزمؼُعذٖبُمبهمصاحؾهمؼومماظؼقاعة .م وِّػؿقةماظزطاةمضرغفامربماظعزةم(جهلمجالظههم)م بهلسظمماظػهرائضموأجؾهفاموأسالػهامعؽاغهةموػهيماظصهال مةميفم اظؼرننماظؽرؼمميفمسشراتمادلواضعم متعظقؿاًمظشلغفام موتـوؼفاًمبذطرػام موترشقؾاًميفمأدائفام موترػقؾاًمعنمعـعفا م أوماظؿلاػلمصقفام موتعددمَطرػاميفماظؼرننماظؽرؼممبلطـرمعنمظػظم متارةًمبؾػهظماإلغػهابم موتهارةًمبؾػهظماظزطهاةم م وثاظـهةًمبؾػههظماظصههدضةم مصػهيمعطؾههعمدههورةماظؾؼههرةمؼصهبمآمادلههؿؼنيماظههذؼنمؼـؿػعهونمبفههديمطؿابهههمصقؼههولم:م {اظَّذِؼنَمؼُمِعِـُونَمبِاظْغَقِبِموَؼُؼِقؿُونَماظصٖالةَموَعِؿٖامرََْضْـَاػُمِمؼُـِػِؼُونَ}مػاظؾؼرة3:ؼم .م مويفمعوضعمنخرَمعنمغػسماظلورةمؼؼولمدؾقاغهم:م{موَأَضِقؿُواْماظصٖالَةَموَنتُواْماظزٖطَاةَموَعَامتُؼَدٚعُواْمَِّغػُلِهؽُمم ٚعنِمخَقِرٕمتَفِدُوهُمسِـدَماظ ّؾهِمإٔنٖماظ ّؾهَمبِؿَامتَعِؿَؾُونَمبَصِريْم}ػاظؾؼرة:م116ؼ.موؼؼولمدؾقاغهمحلؾقؾههموعصهطػاهم(صهؾىم ؽنْمَظفُهمِموَاظؾَّه مُهم ػمِم َوتُهزَطِّق ٔفمِم ِبفَهام َوصَهلٚم َسؾَه ِق ٔفمِم ٔإنٖمصَهؾَاَتكَمدَه َ طفٚه ُر ُ د َضةًم ُت َ صَ خذِم ِعنِم َأ ِعوَاِظ ٔفمِم َ آمسؾقهمودؾمم)ُ {: دَؿِقعْمسَؾِقمْ}مػاظؿوبة:م163ؼ .م ومتؿاْمصرؼضةماظزطاةماؽاغةمرصقعةميفماإلدالمم مصؿعمأغفامتُعدمأحدمأرطانماظدؼنمودسائؿهمصفهيماظػرؼضهةم اظيتمتلاسدميفمحتؼققماظؿؽاصلماالجؿؿاسيمبنيم
قعمأبـاءماجملؿؿعم مصفيمالمتؼدممرواسقهةمعهنماِّشـقهاءم
واظؼادرؼنم مبلمتؼدممسؾىمدؾقلماإلظزاممعنمأجلمحتؼققماظؿؽاصلمبنيمأصرادماِّعةماظواحدةم ممظؼوظهمتعهاىلم:م َاظؾهُمدَؿِقعْمسَؾِقمْ}مػاظؿوبة:م ؽنْمظَفُمِمو َّ صلٚمسَؾَقِفٔمِمإٔنٖمصَؾَاتَكَمدَ َ {خُذِم ِعنِمأَعِوَاظِفٔمِمصَدَ َضةًمتُطَفٚرُػُمِموَتُزَطِّقفٔمِمبِفَاموَ َ 163ؼ .م واحلؽؿةمعنمعشروسقةماظزطاةمػيمتطفريماظـػسمادللؾؿةمعنمرَؼؾةماظؾكلمواظشّّمواظشهرمهمواظطؿهعمورصهعم اظدرجاتموعواداةماظػؼهراءمودهدمحاجهاتمادلعهوْؼنمواظؾمدهاءمواتهروعنيمورفه مرةمظؾؿهالمعهنماخلؾهثم
-5-
وتـؿقؿهههموحػظ ههمعههنماعصههات.مصاظزطههاةمادلػروضههةمظقلههتميفماإلدههالممغظههاممجؾاؼههةم مبههلمظؿقؼقههقمعؾههدأم اظؿؽاصل موشرسمعشاسرماحلـانمواظرأصةموتورقدماظعالضاتم موحتؼققماِّظػةمبنيمذؿىماظطؾؼات.م م وظؼدمغصماظؼرننمسؾىماظغاؼةمعنمإخراجماظزطاةمبؼوظه:م{خُذِم ِعنِمأَعِوَاظِفٔمِمصَدَ َضةًمتُطَفٚرُػُمِموَتُزَطِّقفٔمِمبِفَهام ّّم َاظؾهُمدَؿِقعْمسَؾِهقمْم}مػاظؿوبهة:م163ؼ موؼؼهولمدهؾقاغه:م{وَعَهنِمؼُهوبَمذُه ٖ ؽنْمظَفُمِمو َّ صلٚمسَؾَقِفٔمِمإٔنٖمصَؾَاتَكَمدَ َ وَ َ لم غَػْ ِلهِم َصلُوظَؽِكَمػُمُماظْؿُػْؾِقُونَم}ػاحلشر:م9ؼ.مويفماحلدؼثم:م سَهنِم َأغَهسٕم(رضهيمآمسـهه)مضَهالَ:مضَهالَم َردُهو ُ َّىماظؾهُمسَؾَ ِقهِموَدَهؾَّمَ):مم« َثؾَهاثْم ُع ِف ِؾؽَهاتْ:مذُهّّٙم ُعطَهاعْم م َوػَهوّىم ُع ٖؿؾَهعْم م َو ٔإ ِسفَهابُماظْؿَه ِرءِم ِبَـػْلِه مِه»(رواهم َّ آِم(صَؾ اظؾقفؼيميفمذعبماإلميان).م م ويفماجلاغبماعخرمذرستماظزطاةمرفارةمظـػسماظػؼريمعنماحلؼهدمواحللهدمواظضهغقـة مصهؿطفريمماظهـػسم واظؿلاعيمباجملؿؿعمإىلمعلؿوىمأغؾلمػوماحلؽؿةماِّوىل موعنمأجلمَظكمودعماظـؾهىم(صهؾىمآمسؾقههم ودؾم)مصىمدالظةمطؾؿةماظصدضةماظيتمؼـؾغيمأنمؼؾذهلامادللؾمم مص َعنِمأَبِىمََرٍّم(مرضهيمآمسـههم)مضَهالَم:ممضَهالَم جهِمأَخِقكَمظَهكَمصَهدَ َضةٌموَأَعِهرُكَمبِهاظْؿَعِرُوفِموَغَفِقُهكَمسَهنٔم ُماظؾهِم(صؾىمآمسؾقهمودؾم)م:م«متَؾَلٗؿُكَمصِىموَ ِ رَدُول َّ اللٔمظَكَمصَهدَ َضةٌمموَبَصَهرُكَمظِؾرٖجُهلٔماظهرٖدِىءِماظْؾَصَهرٔمظَهكَمصَهدَ َضةٌم جلَمصِىمأَرِضٔماظضٖ َ اظْؿُـِؽَرٔمصَدَ َضةٌموَإٔرِذَادُكَماظرٖ ُ وَإٔعَارَؿُهكَماظْقَفَهرَموَاظشٖهوِ َطةَموَاظْعَظْهمَمسَهنٔماظطَّرٔؼهقٔمظَهكَمصَهدَ َضةٌموَ ٔإصْرَاشُهكَمعِهنِمدَظْهؤكَمصِهمىمدَظْهؤمأَخِقهكَمظَهكَم صَدَ َض ٌة».م(رواهماظرتعذي) .م م م
مصاظزطاةمتطفريمظؾـػسماظؾشرؼةم موػيمدؾبمظـؿاءمادلالموبرطؿههم موػهذهمحؼقؼهةمالمعرؼهةمصقفهام م
أطدػاماظؽؿابماظعزؼزم مواظلـةماظـؾوؼةمادلطفرةم مؼؼولمتعاىل:م{وَعَامأَغِػَؼْؿُمِم ِعنِمذَيِءٍمصَفُوَمؼُكِؾِػُههُموَػُهوَمخَقِهرُم اظرٖأْضِنيَ}مػدؾل:م39ؼم مويفماحلدؼثمسنمأبيمػرؼرةم(رضيمآمسـهه)مأنماظهـيبم(صَهؾَّىماظؾَّههُمسَؾَقِههِموَدَهؾَّمَ)م َماظؾهُمسؾداًمبِعَػْوٕمإٔظَّامسِهز٘ام موَعَهامتَوَاضَهعَمأَحَهدْمظِؾَّههِمإٔظَّهامرَمصَعَههُماظؾَّههُم».م ضالم:م«معَامغَؼَصَتِمصَدَ َضةٌم ِعنِمعَالٕم موَعَامَْاد َّ (رواهمعلؾمميفمصقققه).م م جلْمبِػَالَةٍمعِهنَماَِّرِضٔم و َسنِمأَبِىمػُرَؼِرَةَم(رضيمآمسـه)م َسنٔماظـٖؾِىٚم(صؾىمآمسؾقهمودؾم)مضَالَ:م«بَقِـَامرَ ُ جةٌمعِهنِم دقٔمحَدِؼ َؼةَمصُالَنٕ مصَؿَـَقٖىمََظِكَماظلٖقَابُم َصلَصْرَغَمعَاءَهُمصِىمحَهرٖةٍمصَهنََٔامذَهرِ َ صَلَؿِعَمصَوِتّامصِىمدَقَاَبةٍ:ما ِ تِؾْهكَماظش ٚهرَاجٔمضَهدِمادِهؿَوِسَؾَتِمََظِهكَماظْؿَهماءَمطُؾَّههُمصَؿَؿَؾٖهعَماظْؿَههاءَمصَهٔنََامرَجُهلْمضَههائِمْمصِههىمحَدِؼؼَؿِههِمؼُقَه ٚولُماظْؿَههاءَم لمَظهُمؼَهامسَؾِهدَماظؾَّههِم ن مظِالِدِمٔماظَّذِىمدَؿِعَمصِىماظلٖقَاَبةِ مصَؼَا َ َماظؾهِمعَامادِؿُكَ؟مضَالَمصُالَ ْ بِؿِلِقَا ِتهِ مصَؼَالَمَظهُمؼَامسَؾِد َّ نم ال ٕ حدِؼؼَهةَمصُه َ ص ِوتّامصِىماظ ٖلقَابِماظَّهذِىمػَهذَامعَها ُُهُمَؼؼُهولُمادِهقٔم َ د ِؿ ِعتُم َ دؿِى؟م َصؼَالَ:م ٔإغٚىم َ ظِمَمتَ ِللَظُـِ ىم َسنٔما ِ دبُمبِـُؾُـِههِ موَمنطُهلُمأَغَهام الِدِؿِكَ مصَؿَامتَصِـَعُمصِقفَامضَالَ:مأَعٖامإََٔامضُؾْتَمػَذَام َصنٔغٚىمأَغِظُرُمإٔظَهىمعَهامؼَكِه ُرجُمعِـِفَهام َصلَتَصَه ٖ وَسِقَاظِىمثُؾُـّا موَأَرُدٗمصِقفَامثُؾَُـهُ".».م(رواهمعلؾمميفمصقققه).م م
-6-
إنماظزطاةمهلامصضائلمعفؿةم مونثارماجؿؿاسقةمسظقؿةمتؿؿـلميفمددٓمحاجةماظػؼهراءمورصهعماظػؼهرمسهـفمم م وغشرماتؾةمبنيمأصرادماجملؿؿعمادللؾمم مومتؼوؼةمأواصهرماتؾهةمواظرتاحهممبقهـفممم موعهنمثهمٖمرشَّهبمآممم يفمأدائفام موأثـىمسؾىمادلزطِّنيموادلؿصدضنيمباظػَالَحمواظـفاحميفماظهدغقامواعخهرةم مصؼهالمتعهاىل:م{ضَهدِم أَصْ َؾَّّماظْؿُمِعِـُونَم*ماظَّذِؼنَمػُمِمصِيمصَؾَاتِفٔمِمخَاذِعُونَم*موَاظَّذِؼنَمػُمِم َسنٔماظؾَّغِؤمعُعِرٔضُونَم*موَاظَّذِؼنَمػُمِمظِؾزٖطَاةِم صَاسِؾُونَ}مػادلمعـون-1:م4ؼ مثمٖممَوَسَدَػُممؤراثةماظػِرِدَوسماَِّسِؾَىم مصؼالمتعاىل:م{أُوظَؽِهكَمػُهمُماظْوَارٔثُهونَم*م اظَّذِؼنَمؼَرٔثُونَماظْػِرِدَوِسَمػُمِمصِقفَامخَاظِدُونَ}مػادلمعـون:م 16م11ؼ .م مموملمتعرفماإلغلاغقةمغظاعّاماػؿممباظزطاةمواظصدضةمعـؾؿاماػؿممبفهاماإلدهالممم مويفمطؿهابمآمودهـةمردهوظهم (صؾىمآمسؾقهمودهؾمم)منؼهاتْموحِؽَهمْمتهؾنيممطقهبمؼرؼهدماإلدهالممتعؿهقمَماخلهريموإذهاسةَماظـعمؿهةمم موعطهاردةَم اظؾلداءمواظضراءم موردممبلهؿةماظرضهامسؾهىمطهلموجههمم م وعهنمػـهامتهلتيمأػؿقهةماظزطهاةمعهنمحقهثم
وهلهام
دلعظممأصرادماجملؿؿعم موباسؿؾارػامادلـؾعماِّداديماِّوَٓلمظؿغطقهةمجاغهبماظؿؽاصهلمواظؿعهاونمم مواظرتابهطم بنيمأصرادماجملؿؿعماإلدالعيم متؾكمادلعاغيماظيتمأعرمبفاماظؼهرننماظؽهرؼمم مضهالممتعهاىلم:م{وَتَعَهاوَغُوامسَؾَهىم اظْؾِرٔٓموَاظؿَٓؼْوَىموَالَمتَعَاوَغُوامسَؾَىماإلٔثِمٔموَاظْعُدِوَانٔموَاتَٓؼُوامآَمإٔنَٓمآَمذَهدِؼدُماظْعِؼَهابِم}مضهالماإلعهامماظؼهرريبم:مم ػومأَعِرْمجلؿقعماخلَ ْؾقٔمباظؿعاونمسؾىماظؾِرٔٓمواظؿؼوى مأيمظِقُعِنمبعضؽممبعضّهام.موضهالمادلهاوردي":مغهدبمآم دؾقاغهمإىلماظؿعاونمباظؾِرٔٓموضَرَغَهمباظؿؼوىمظه;مِّنميفماظؿؼوىمرضامآمتعهاىل مويفماظهِّٔٓمرضهماماظـهاس موعَهنِم جَؿَعَمبنيمرضامآمتعاىلمورضاماظـاسمصؼدممتَٓتمدعادتهموسؿَٓتمغعؿؿه .م ِاظؾهِموَاظْقَهوِممٔماعخِهرٔم ؽنٖماظْؾِرٖم َعنِمن َعنَمب َّ وضالمتعاىل:م{ظَّقِسَماظْؾِرٖمأَنمتُوَظُّواْموُجُوػَؽُمِمضَِؾلَماظْؿَشِ ٔربٔموَاظْؿَغِ ٔربِموَظَ ِ لم حؾٚهههِم ََؤيماظْ ُؼ ِربَههىموَاظَْقؿَههاعَىموَاظْ َؿلَهها ِطنيَموَابِههنَماظلٖههؾِق ٔ وَاظْؿًَئِؽَههةِموَاظْؽِ ؿَههابِموَاظ ٖـؾِهه ٚقنيَموَنتَههىماظْؿَههالَم َسؾَههىم ُ ػمِم ٔإََامسَاػَهدُواْموَاظصٖها مِبرٔؼنَمصِهيماظْمَؾلْدَهاءم دِ وَاظلٖك ِئ ِؾنيَم َوصِيماظ ٚرضَابِم َو َأضَهامَماظصٖهالةَموَنتَهىماظ ٖزطَهاةَموَاظْؿُوصُهونَم ِب َعفِه ِ واظضٖرٖاءموَحِنيَماظَْؾلْسٔمأُوظَؽِكَماظَّذِؼنَمصَدَضُواموَأُوظَؽِكَمػُمُماظْؿُؿٖؼُونَ}(اظؾؼهرة:م)177م مصاظـصهوعمماظلهابؼةمحتهثمم أصقابماِّعوالموتذطرػممبلنمهلممإخواغهاًمعهنماِّضهاربمواظقؿهاعىموادللهاطنيمواظلهائؾنيمويفماظرضهابمطهلم أوظؽكمحباجةمعادةمإىلمعدٚمؼدِماظعونمهلممظقعقشوامحقاةمغاسؿةميفمزاللماإلدالمماظوارصةم .م وتؾنيم اعؼاتمأنمأصقابماِّعوالمإَامصعؾهوامَظهكمصفهمموؼؼهونمدسهوةماإلدهالمماظهيتمجهاءمبفهامظؿقؼقهقم اظؿؽاصلماظعاممبنيم
قعمأصرادماِّعةموأبـاءماجملؿؿعم مظقعقشماجلؿقعمحقاةمنعـةمػادئةمؼـعؿونمصقفهامبهاِّعنم
واظرخاءم مواظؿعاونماظصادبميفمزلماظعؼقدةماإلدالعقةماظلؿقة .م ص شرؼعةماإلدالممتػرضمسؾىمأتؾاسفامأنمؼَلُودمبقهـفمماظؿعهاونمواظؿؽاصهلمواظؿهكْرميفمادلشهاسرمواِّحادهقس م صضالًمسنماظؿؽاصلميفماحلاجاتموادلادِٓؼاتم محؿهىممؼؽهمونمادللهؾؿونمطاظؾـقهانمادلرصهوعمؼشهدُٓمبعضههمبعضّهامم
-7-
طؿامأخِّغاماظـيبم(مصؾىمآمسؾقهمودؾم)مصعنمأَبِيمعُودَىم(رضيمآمسـه)م َسنٔماظـٖؾِيٚم(صهؾىمآمسؾقههمودهؾمم)م ضَالَم:م«إٔنٖماظْؿُمِ ِعنَمظِؾْؿُمِ ِعنٔمطَاظْؾُـِقَانٔمؼَشُهدٗمبَعِضُههُمبَعِضّهاموَذَهؾٖكَمأَصَهابِ َعهُم»(رواهماظؾكهاري)م.مأومطاجللهدماظواحهدم اظذيمإَاماذؿؽىمعـهمسضومتداسىمظهمدائرماِّسضاءمباحلؿىمواظلفر مص َعنٔماظـٗعِؿَانٔم ِبنٔمبَشِريٕم(رضيمآمسـفؿا)م ُماظؾهِم(صؾىمآمسؾقهمودؾم)م«معََـلُماظْؿُمِعِـِنيَمصِىمتَوَادٚػِمِموَتَرَاحُؿِفٔمِموَتَعَارُػِفٔمِمعََـلُماظْفَلَهدِم ضَالَم:مضَالَمرَدُول َّ إََٔاماذِؿَؽَىمعِ ِـهُمسُضِوْمتَدَاسَىمظَهُمدَائِرُماظْفَلَدِمبِاظلٖفَرٔموَاظْقُؿٖىم»(رواهمعلؾم).م م قنُمصِىمدَهػَرٕمعَهعَماظـٖؾِهىٚم(صهؾىمآمسؾقههمودهؾمم)مإَِٔم و َسنِمأَبِىمدَعِقدٍماظْكُدِرٔىٚم(رضيمآمسـه)مضَالَمبَقِـَؿَامغَ ِ جلْمسَؾَىمرَاحِ َؾةٍمَظهُمضَالَم:مصَفَ َعلَمؼَصِرٔفُمبَصَرَهُمؼَؿِقـّاموَذِؿَاالًم مصَؼَالَمرَدُولُماظؾَّههِم(صهؾىمآمسؾقههمودهؾمم):ممم جَاءَمرَ ُ ضلُمزَفِرٕمصَؾْقَعُدِم ِبهِمسَؾَىم َعنِمالَمزَفِرَمَظهُم موَ َعنِمطَانَمَظهُمصَضِهلْمعِهنِمَْادٍمصَؾْقَعُهدِممبِههِمسَؾَهىمعَهنِمالَمَْادَم «م َعنِمطَانَمعَ َعهُمصَ ِ ضلٕ»م(رواهمعلؾم) .م حقٖمَِّحَدٍمعِـٖامصِىمصَ ِ َظهُ».مضَالَ:مصَذَطَرَم ِعنِمأَصِـَافِماظْؿَالٔمعَامََطَرَمحَؿٖىمرَأَؼِـَامأَ ٖغهُمالَم َ ػذهماظؿوجقفاتماظـؾوؼةماظصادضةماظيتمحتثمسؾىماظؿواددمواظرتاحممواظؿعاونموتمطهدمسؾهىمإسطهاءمصضهلم عامْادمسنمضروراتماإلغلانمادلمعنمهليمأطِّمدظقلمسؾىمحرعماظهـيبم(صهؾىمآمسؾقههمودهؾمم)مسؾهىمإاهادم ذبؿؿعمعؿؽاصهلمعؿهواْنمتلهودهماتؾهةمواإلخهاءم موؼفهقؿنمسؾقههماإلخهالعمواظوصهاءم موظؼهدمحتؼهقمظؾردهولم (صؾواتمآمودالعهمسؾقههم)م عهامأرادمإَممتـؾهتمطهلماظصهػاتماحلؿقهدةمواِّخهالبماظػاضهؾةميفماظرسقهلماِّولم اظذؼنمدبرجوامعنمعدردةماظـؾوةموتربوامسؾىمؼدمػاديماظؾشرؼةم(صؾىمآمسؾقهمودؾم) .م واظؿؽاصلميفماإلدالممظقسمعؼصورّامسؾىماظـػهعمادلهادِٓيممصقلهبم موإنمطهانمَظهكمرطـّهامأدادهقّٓامصقهه مبهلم ؼؿفاوْهمإىلم
قعمحاجاتماجملؿؿعم مأصرادّامو
اسهاتمم;معادِٓؼَٓهةًمطاغهتمتؾهكماحلاجهةمأومععـوؼهةمأومصؽرؼهة م
سؾىمأودعمعدّىمهلذهمادلػاػقمم;مصفيمبذظكمتؿضؿنم
قعماحلؼوبماِّدادهقةمظفصهرادمواجلؿاسهاتمداخهلم
اُِّعَٓة .م إنمتعههاظقمماإلدههالممطؾههفامتمطِٓههدماظؿؽاصههلماػفوعهههماظشههاعلمبههنيمادللههؾؿنيمم;موظههذظكم ههدماجملؿؿههعم اإلدالعيمالمؼَعِرٔفمصردؼةمأومأغاغقةمأومدؾؾقة موإمنامؼعهرفمإخهاءّمصهاد ًضامم موسطهاءمطرميّهامم موتعاوغّهامسؾهىماظؾِه ٓرٔم واظؿؼوىمدائؿّام مصاظؿؽاصلميفماإلدهالممؼـؿهرمإاهادمذبؿؿهعمضهويمعؿؿادهكمعؿعهاونم مؼؼهوممسؾهىماحلهبم واظعطاءموصعلماخلريمظؾغريم موعنمثممتلؿؼقمماظعؼقهدةموتمؿفؾهىممعؽهارممماِّخهالبمم مأعهامإَامملمؼطؿهؽنماظػهردم يفمحقاتهموؼشعرمأنماجملؿؿعماإلدالعيمؼؼبمجباغؾهموؼمعٚنمظهمحاجاتهماظضهرورؼةمسـهمدماظعفهزمأوماحلاجهةمم صالمتـؿظرمعـهمإالماحلؼدمواحللدمواظؽراػقةمواظؾغضاء .م ظؼدمأدسماإلدالممعػفومماظؿؽاصلموصقمعـظوعهةمرائعهةم
قؾهةمتضهؿنماحلقهاةماظؽرميهةمظؽهلمصهردمعهنم
ادللؾؿنيموظقسمػذامسؾىمحلابمأحدمدونمأحدمصاظػائدةمتعمماجلؿقعميفماظدغقامواعخرة .م
-8-
وعههنمثههممؼؿضههّّمأثههرماظزطههاةميفمدسههممحقههاةماجملؿؿههعم مصفههيمتشههقعمصقهههماِّعههنمواالدههؿؼرارم موتلههفممممممممممم يفمحتؼققمرخهاءماِّورهانمم موتلهاسدمسؾهىمحتؼقهقماظؿؽاصهلماالجؿؿهاسيمم مو لهقدمععهاغيماظرتاحهمممبهنيم أصرادماجملؿؿع.