INDICE
pag.
Bdechj………………………………………………....2 Introducción Betaza………………………….….3 Alfabeto……………………………………………....4 Términos en justicia……………………………5-13 (Zapoteco, pronunciación, español) Términos en justicia………………………….14-22 (Español, zapoteco, pronunciación) Términos en salud…………………………….23-27 (Zapoteco, pronunciación, español) Términos en salud…………….………………28-32 (Zapoteco, pronunciación, español) Traducciones…………………………………….33-38
2
BDECHJ Bdechjen znen be nhen stas. Yechh nhi dzeganhen “este” se “estado”. “, en las coordenadas 96°09´ de longitud oeste y 17°15´ de latitud norte, a una altura de 1,480 metros sobre el nivel del mar. “ Yechh nhi chagan nhen yechh yobrhe gak,
dzarhen chhagen nhen yaa, nha
chhagen nhen yarhalje, nha rhen gan dzeyo wbichh chhagen nhen yejzeche rhache nha tba, nha rhen gan zoj wbichh chhagen nhen rhacheboze. Dzeganhen par yechh laa “120 kilometros”.Nha dzen rhadoj ya gak. Nheska zen rhadoj yego gak ka. Bdechj nhi nhaken xhen “por””costumbre” da nhapen ka nho da dzerheje, da dzerhawe,
xhagake,
zangorhe.
3
gokuex
nha
da
INTRODUCCION BETAZA Betaza en zapoteco es: be- aire, stasdurmiente Se localiza en la parte Este del Estado, en las coordenadas 96°09´ de longitud oeste y 17°15´ de latitud norte, a una altura de 1,480 metros sobre el nivel del mar. Limita al norte con San Andrés Yaa; al sur con Villa Hidalgo Yalalag; al oeste con San Baltazar Yatzachi el Bajo y San Juan Tabáa; al este con Totontepec Villa de Morelos. Su distancia aproximada a la capital del Estado es de 120 kilómetros. Su región es montañosa. Regado por afluentes del ríos. Betaza se representa por sus usos y costumbres
como
son
las
bebidas,
comidas, vestimenta, música y muchos más.
4
ALFABETO
a
B
ch
chh
d
g
i
Ë
f
j
L
lh
ll
n
Nh
ñ
o
p
r
S
sh
t
u
w
X
xh
y
z
e
5
m
Términos en justicia Zapoteco –español Dichha wrhachh-dichha xtil bene bio bene dzaknhen
be-ne bio be-ne dzac-nen be-ne dzac-nen bene dzakren par par gac to da gak to da xhinje shinj bene dzenhel be-ne dze-nel gagatanhel tonhol ta-nel to-nol bene be-ne dze-racdzerhaknhere ne-re bene dzerhekre be-ne dze-re-cre nhap dola nap do-la be-ne dzon dabene dzon da xhinj shinj bene dzon kuinhe be-ne dzon cuibene yobrhe ne be-ne yo-bre bene gonhonhe da be-ne go-no-ne mal da mal bene gorhe be-ne go-re bene guak be-ne güac bene nhap dola be-ne nap do-la be-ne nap-dola bene nhap dola na shche gan nha xche gan zue dzue bene wak be-ne güac bene yechh be-ne yech
6
hombre defensor cómplice acoso sexual beneficiario sospechoso criminal usurpación victima anciano adulto acusado confinamiento mayoría de edad sociedad
bene yorhawe bene zak nhen benen nhap dola bene zatanhel nha dzitje nhele yetobene o to bidao bene zua nhel tsop nhol
be-ne yo-ra-g端e be-ne dzac-nen be-nen nap do-la be-ne dza-ta-nel na dzitj-ne-re nen ye-to be-ne o to bi-dao be-ne zua nel tsop nol be-ne zue to-da bene zue toda zue zue benen dzon da be-ne dzon daxhinj shinj bi gonhon bi go-non bi gotsebo bi go-tse-bo bi wego bi g端e-go bidao rhis bi-dao ris bxhinje bshin-je chanhirho cha-ni-ro chhin chin chhin lawe chin la-g端e chjelhe chje le chje-ye-za-rachjeyezarhachho che-dzo da bi dzeyalayi da bi dze-ya-lakonode yi co-no-de da bi nhak wen da bi nac g端en da bidzenherhe da bi-dze-ne-re da dze-gan-gada dzegangake que
7
autoridad defensor
abuso sexual
bigamia donante delincuente omitir negar joven menor de edad error desvelar trabajo asamblea atacar acordar confidencia error inconformidad acuerdo
da dzeyala gonhe da go da nhak tse yogote benhaz(richhe lio) da nhap to bene o to yechh da nhape da wen nha da mal da xhinj da xhinj da xhinj dan dzerhongake
da ze-ya-la go-ne obligaci처n da go heredar da nac tse yo-gobienes comunes te be-naz
da nap to be-ne o to yech da na-pe da g체en na da mal da shinj da shinj da shinj da dzeron-ga-que da zac gon to beda zak gon to bene ne da zak gonhe da zac go-ne da zaknhen benen da zac-nen bedzon xia ne dzon shia da zed da zed da zrha da zra dali da-li dan dzolgake dan zon ga-que chhin par yerhore sin par ye-ro-ne xhia shia dan zaknhen dan zac-nen bebenen nen dazed da-zed dzake tsop dza-que tsop dzenherho dze-ne-ro
8
bienes posesi처n moral crimen delincuencia delito cauci처n capacidad encubrimiento complicar dolor verdad cuerpo de delito beneficio problema dudar desear
dzenhorhe li bal dzexue bichhen gok oche bichhen benhe dzgandzo wen dzitjenhe to bene enhabo gokrhen ga zue gago xia gak chhiejrho gak nhenho gak nhenhobe gak nherhen gaknherho gaknherho gaknherho gap rhanho gato go dio dichha go dzago go rhatj go tsebo gochalje gogapo diox gokanhon gon bego gonabo gonbegrhe
dze-no-re li bal dze-she bi-chen goc o-che bichen be-nen dzgan-dzo gĂźen dzitj-ne-re to bene ena-bo go-cren ga zue ga-go shia gac chi-ej-ro gac ne-no gac ne-no-be gac ne-ren gac-ne-ro gac-ne-ro gac-ne-ro gap ra-non ga-to go dio di-cha go dza-go go ratj go tse-bo go-chal-je go-ga-po diosh go-ca-non gon be-go go-na-bo gon-beg-re
9
atenciĂłn confesar concordar discriminar rogar domicilio acusar confundir abogar compadecer beneficiar apoyar auxiliar colaborar respetar morir interpretar detener conceder aceptar hablar saludar renunciar molestar pedir incomodar
gonhe "la fuerz" gonhe zi to bene gonho gonho be zebdao gonho chen gonho zii gonho zii gonho zii gonhon gonhon lo nhao gonhon reb gorhoxhogake gorhuerho gotilhen goto gowe goxhue medzo goyo goyo goze nhago gozlaze dichha gozoje jetawe xia ka ba bde zen ka bi tsenhag to benen bichhen ze bene yorhawe li
go-nen "la fuerz" go-ne zi to be-ne go-no go-no be zeb-dao go-no chen go-no zi go-no zi go-no zi go-non go-no lo nao go-non reb go-ro-sho-ga-que go-rue-ro go-ti-len go-to go-güe go-shue me-dzo go-yo go-yo go-ze na-go goz-la-ze di-cha go-zo-je je-ta-güe shia ka ba bde zen ca bi tse-nag to be-ne bi-chen ze be-ne yo-ra-güe li
10
obligar agresión actuar consentir participar agredir dañar lastimar hacer comprometer balancear detención demostrar comparar matar donar multar cuidar ver escuchar difundir anotar denuncia caducidad conducta impropia
ka bi zak ka dzak da mal ka dze chhag dichha ka dzeguagake yogo tse to bene ka dzelchach nherhe to bene ka dzelnhabe ka dzelyera bene ba golchanha ka dzerhone zi ka dzerhonhe zi to bene
ca bi zac ca dzac da mal ca dze chag dicha ca dze-gua-gaque ca dzel-chach nere to be-ne ca dzel-na-be ca dzel-ye-ra bene ba gol-cha-na ca dze-no-ne zi ca dze-no-ne zi to be-ne ca dze-ro-te to ka dzerote to bene be-ne ka dzerote to ca dze-ro-te to benhaz be- naz ka dzexhue dan ca dzel-shue gok ka dzonhen znhia ca dzo-ne znia nhen bene yobrhe nen be-ne yob-re ca go-shue meka goxue medzo dzo ca zje-shen-laka zjexhenlachhe che kate dzelbanhe bia ca-te dzel-ba-ne yixe bia yi-she kate dzelzengake ca-te dzel-zento bene ga-que to be-ne
11
circunstancia atentado concordar decomisar daño mental o emocional petición divorcio daño daño físico homicidio occiso declaración maltrato multa conformarse abigeato aprehensión
kate dzerote to bene kate dzo to bene richh bene yobre "sin permis" kate to bene birhachhe xtan kate znhabe gokrhen khuanho kinho kitje kixjo kon kon zdien kuanho kuej dichhazo kuej nhiarhe medzo nhes tse yogote benhaz nhol wego nhore raxjo to bene rhebze rixhia to da tsorau nha bi dzeyochhen to ratj
ca-te dze-ro-te to be-ne ca-te dzo to bene rich be-ne yobre sin permis ca-te to be-ne bira-che sh-tan ca-te zna-be gokren cua-no qui-no kit-je nen to bene kish-jo con con zdi-en cua-no cu-ej di-cha-dzo cuej nia-re me-dzo nes tse yo-go-te be-naz nol güego no-re ra-shj to be-ne reb-ze ri-shia to da tso-rau na bi dze-yo-chen to ratj
12
asesinato allanamiento de morada conducta sospechosa auxilio robar morder discriminar pagar ingerir malgastar hurtar aclarar investigar efectivo bienes de dominio público señorita mujer salarios parecer prisión conato lapso
to rhatj tson lachhe tson lachho wban wban wchache wchiyo wde dichha wdil we wechagnha wtinhen xejo to bene xhanbe xhixhenhe xhochhe xjetago xia xuarhichhe ye dzobrhe ye go ye lanhon ye luichho ye xichhon ye xon ye xuanhepo ye ziochhon yebigo yego da yobrhe yekobon
to ratj tson la-che tson la-cho gu-ban gu-ban go cha-che w-chi-yo w- de dicha gu-dil güe güe-chag-na w-ti-nen she-jo to be-ne shan-be shi-she-ne sho-che shje-ta-go shia shua-ri-che ye dzo-bre ye-go ye la-no ye lui-cho ye shi-chon ye shon ye shua-ne-po ye zio-chon ye-bi-go ye-go da yob-re ye-co-bon
13
plazo abandono abandonar hurto robo discutir arma blanca abogado/ intérprete pleito lesión matrimonio explotar atropellar paternidad condonar yerno demandar nuera arriesgar quitar deshacer invocar traducir declarar confesar concluir retirar agregar innovar
yerha nherho nhe benen dzuanherho yet jo yeyakon yeyiljo yeyonbion yeyonhen yezojo rhau yia yia da yo yi yich da znha dan gok yichh da dzaknhel bene dzelnhagake nhap dola yichh da znha che bi nhape dola yogake zde sen zdeterhe zhonho zi zio be zio chhidze zio rhau ziyo zjetawe xia
ye-ra ne-ro nen be-ne dzua-ne-ro yet jo ye-ya-con ye-yil-jo ye-yon-bi-on ye-yo-nen ye-zo-jo rau yia yia da yo yi yich da zna dan goc yich da dzac-nel be-nen dzel-naga que- nap do-la yich da zna che bi na-pe do-la yo-ga-que zde sen zde-te-re zo-no zi zio be zio chi-dze zio rau zi-yo zje-ta-gĂźe shia
14
divorciar bajar reusar localizar reconocer reparaciĂłn inscribir arma arma de fuego alegato amparo apelacion/ prueba informar caducar abusar perjudicar adoptar callar dirigir engaĂąar queja
Términos en justicia Español-zapoteco Dichha xtil- dichha wrachh
abandonar abandono abigeato abogado/ intérprete abogar abusar abuso sexual
aceptar aclarar acordar acoso sexual actuar acuerdo acusado acusar adoptar adulto
tson lachho tson lachhe kate dzelbanhe bia yixe wde dichha
tson la-cho tson la-che ca-te dzel-ba-ne bia yi-she w- de dicha
gak nhenho zdeterhe bene zatanhel nha dzitje nhele yetobene o to bidao go tsebo kuej dichhazo chjeyezarhachho
gac ne-no zde-te-re be-ne dza-ta-nel na dzitj-ne-re nen ye-to be-ne o to bidao go tse-bo cu-ej di-cha-dzo chje-ye-za-ra-chedzo be-ne dze-nel ga-tanel to-nol go-no da dze-gan-ga-que be-ne nap do-la ga-go shia zio be be-ne güac
bene dzenhel gatanhel tonhol gonho da dzegangake bene nhap dola gago xia zio be bene guak
15
agredir agregar agresión alegato
gonho zii yego da yobrhe gonhe zi to bene yich da znha dan gok allanamiento kate dzo to bene de morada richh bene yobre "sin permis" amparo yichh da dzaknhel bene dzelnhagake nhap dola anciano bene gorhe anotar gozoje apelacion/ yichh da znha che prueba bi nhape dola apoyar gaknherho aprehensión kate dzelzengake to bene arma yia arma blanca wchiyo arma de fuego yia da yo yi arriesgar ye dzobrhe asamblea chhin lawe asesinato kate dzerote to bene atacar chjelhe atención dzenhorhe li bal atentado ka dzak da mal atropellar xejo to bene autoridad bene yorhawe
16
go-no zi ye-go da yob-re go-ne zi to be-ne yich da zna dan goc ca-te dzo to be-ne rich be-ne yo-bre sin permis yich da dzac-nel benen dzel-na-ga quenap do-la be-ne go-re go-zo-je yich da zna che bi na-pe do-la gac-ne-ro ca-te dzel-zen-gaque to be-ne yia w-chi-yo yia da yo yi ye dzo-bre chin la-güe ca-te dze-ro-te to be-ne chje le dze-no-re li bal ca dzac da mal she-jo to be-ne be-ne yo-ra-güe
auxiliar auxilio bajar balancear beneficiar beneficiario beneficio bienes bienes comunes bienes de dominio pĂşblico bigamia caducar caducidad callar capacidad cauciĂłn circunstancia colaborar compadecer comparar complicar cĂłmplice comprometer
gaknherho kate znhabe gokrhen yet jo gonhon reb gak nherhen bene dzerhaknhere dan zaknhen benen da nhap to bene o to yechh da nhak tse yogote benhaz(richhe lio) nhes tse yogote benhaz
gac-ne-ro ca-te zna-be gokren yet jo go-non reb gac ne-ren be-ne dze-rac-ne-re dan zac-nen be-nen da nap to be-ne o to yech da nac tse yo-go-te be-naz nes tse yo-go-te be-naz
bene zua nhel tsop nhol zde sen ka ba bde zen zio chhidze da zak gonhe da zak gon to bene ka bi zak gaknherho gak nhenhobe gotilhen da zed bene dzakren par gak to da xhinje gonhon lo nhao
be-ne zua nel tsop nol zde sen ka ba bde zen zio chi-dze da zac go-ne da zac gon to be-ne ca bi zac gac-ne-ro gac ne-no-be go-ti-len da zed be-ne dzac-nen par gac to da shinj go-no lo nao
17
conato
to da tsorau nha bi dzeyochhen conceder go rhatj concluir ye ziochhon concordar dzgandzo wen concordar ka dze chhag dichha condonar xhixhenhe conducta ka bi tsenhag to impropia benen bichhen ze bene yorhawe li conducta kate to bene sospechosa birhachhe xtan confesar dzexue bichhen gok oche bichhen benhe confesar ye xuanhepo confidencia da bi dzeyalayi konode confidente benen nhes dan bidzeyala enhagaken confinamiento bene nhap dola nha xche gan zue conformarse ka zjexhenlachhe confundir gak chhiejrho consentir gonho be zebdao crimen da xhinj criminal bene dzon da xhinj cuerpo de dan dzolgake chhin
18
to da tso-rau na bi dze-{yo-chen go ratj ye zio-chon dzgan-dzo gĂźen ca dze chag di-cha shi-she-ne ca bi tse-nag to bene bi-chen ze be-ne yo-ra-gĂźe li ca-te to be-ne bi-rache sh-tan dze-she bi-chen goc o-che bi-chen benen ye shua-ne-po da bi dze-ya-la-yi co-no-de be-nen nes dan bidze-ya-la e-na-gaque be-ne nap-dola na shche gan dzue ca zje-shen-la-che gac chi-ej-ro go-no be zeb-dao da shinj be-ne dzon da-shinj dan zon ga-que
delito
par yerhore xhia
cuidar dañar daño daño físico
goyo gonho zii ka dzerhone zi ka dzerhonhe zi to bene daño mental o ka dzelchach emocional nherhe to bene declaración ka dzexhue dan gok declarar ye xon decomisar ka dzeguagake yogo tse to bene defensor bene dzaknhen defensor bene zak nhen benen nhap dola delincuencia da xhinj delincuente benen dzon da xhinj delito da xhinj dan dzerhongake demandar xjetago xia demostrar gorhuerho denuncia jetawe xia desear dzenherho deshacer ye lanhon desvelar chanhirho detención gorhoxhogake detener go dzago difundir gozlaze dichha
19
shinpar ye-ro-ne shia go-yo go-no zi ca dze-no-ne zi ca dze-no-ne zi to be-ne ca dzel-chach ne-re to be-ne ca dzel-shue ye shon ca dze-gua-ga-que yo-go tse to be-ne be-ne dzac-nen be-ne dzac-nen benen nap do-la da shinj be-ne dzon da-shinj da shinj da dze-ronga-que shje-ta-go shia go-rue-ro je-ta-güe shia dze-ne-ro ye la-no cha-ni-ro go-ro-sho-ga-que go dza-go goz-la-ze di-cha
dirigir discriminar discriminar discutir divorciar
zio rhau dzitjenhe to bene kitje wchache yerha nherho nhe benen dzuanherho divorcio ka dzelyera bene ba golchanha dolor da zrha domicilio ga zue donante bene zue toda zue donar gowe dudar dzake tsop efectivo medzo encubrimiento da zaknhen benen dzon xia engaĂąar ziyo error bxhinje error da bi nhak wen escuchar goze nhago explotar wtinhen hablar gochalje hacer gonhon heredar da go hombre bene bio homicidio ka dzerote to bene hurtar hurto incomodar
kuanho wban gonbegrhe
20
zio rau dzitj-ne-re to be-ne kit-je nen to be-ne go cha-che ye-ra ne-ro nen bene dzua-ne-ro ca dzel-ye-ra be-ne ba gol-cha-na da zra ga zue be-ne zue to-da zue go-gĂźe dza-que tsop me-dzo da zac-nen be-ne dzon shia zi-yo bshin-je da bi nac gĂźen go-ze na-go w-ti-nen go-chal-je go-non da go be-ne bio ca dze-ro-te to bene cua-no gu-ban gon-beg-re
inconformidad informar ingerir innovar inscribir interpretar investigar invocar joven lapso lastimar lesión localizar malgastar maltrato matar matrimonio mayoría de edad menor de edad molestar moral morder morir mujer multa multar negar
da bidzenherhe yogake kon yekobon yezojo rhau go dio dichha kuej nhiarhe ye luichho bi wego to ratj gonho zii we yeyiljo kon zdien ka dzonhen znhia nhen bene yobrhe goto wechagnha bene wak
da bi-dze-ne-re yo-ga-que con ye-co-bon ye-zo-jo rau go dio di-cha cuej nia-re ye lui-cho bi güe-go to ratj go-no zi güe ye-yil-jo con zdi-en ca dzo-ne znia nen be-ne yob-re go-to güe-chag-na be-ne güac
bidao rhis
bi-dao ris
gon bego da wen nha da mal kinho gato nhore ka goxue medzo goxhue medzo bi gotsebo
gon be-go da güen na da mal qui-no ga-to no-re ca go-shue me-dzo go-shue me-dzo bi go-tse-bo
21
nuera obligación obligar occiso omitir pagar parecer participar paternidad pedir perjudicar petición plazo pleito posesión prisión problema queja quitar reconocer renunciar reparación respetar retirar reusar robar robo rogar salarios
xuarhichhe da dzeyala gonhe gonhe "la fuerz" ka dzerote to benhaz bi gonhon kixjo rhebze gonho chen xhanbe gonabo zhonho zi ka dzelnhabe to rhatj wdil da nhape rixhia dazed zjetawe xia ye go yeyonbion gokanhon yeyonhen gap rhanho yebigo yeyakon khuanho wban enhabo gokrhen raxjo to bene
22
shua-ri-che da ze-ya-la go-ne go-nen "la fuerz" ca dze-ro-te to benaz bi go-non kish-jo reb-ze go-no chen shan-be go-na-bo zo-no zi ca dzel-na-be to ratj gu-dil da na-pe ri-shia da-zed zje-ta-güe shia ye-go ye-yon-bi-on go-ca-non ye-yo-nen gap ra-non ye-bi-go ye-ya-con cua-no gu-ban ena-bo go-cren ra-shj to be-ne
saludar seĂąorita sociedad sospechoso trabajo traducir usurpaciĂłn ver verdad victima
gogapo diox nhol wego bene yechh bene dzerhekre nhap dola chhin ye xichhon bene dzon kuinhe bene yobrhe goyo dali bene gonhonhe da mal
23
go-ga-po diosh nol gĂźego be-ne yech be-ne dze-re-cre nap do-la chin ye shi-chon be-ne dzon cui-ne be-ne yo-bre go-yo da-li be-ne go-no-ne da mal
Términos en salud Zapote-español Dichha wrachh-dichha xtil
bene dzon rmedzo
be-ne dzon rmedzo
doctor/doctora
bene rhas bene we bene xhen
be-ne ras be-ne güe be-ne shen
flaco enfermo obesidad
bene zkel nia benen gak rmedzo beze
be-ne zquel nia be-nen gac rmedzo be-ze
cojo
bezole bi dzak taze bi gak zua bidao zie
be-zo-le bi dzac ta-ze
desmayo insomnio
bi yid bichgal
bi yid bich-gal
desnutrido sueño
bin bis yitsje blich
bin bis yits-je blich
vena cerebro ampolla
btinhe bitzie bxin
bti-ne- bit-zie bshin
aborto mal de ojo
paciente deshidratación
bi gac zua bi-dao zie estéril
24
cheb
cheb
susto
chepe chhit chhit chhanhe
che-pe chit chit cha-ne
atragantarse hueso cadera
chhit xkochhe
chit shco-che
columna vertebral
chhit yitsje
chit yits-je
crรกneo
choxrhe da babde ze
cho-sh-re da ba-bde-ze
ebrio/alcohรณlico caducado
da bi gak gonhe da bi zjexhenlachhe "cuerpo" tsedzo da dzeljdzo
da bi gac go-ne
prohibido
da bi zje-shen-lache "cuerpo" tsedzo da dzelj-dzo
alergia nutritivo
da dzeyebe da la da xhix
da dze-ye-be da la da shish
vรณmito calentura dulce
da zdit
da zdit
dermatitis
dze chhinhe
dze chi-ne
escurrimiento nasal
dzen dzerase
dzen dze-ra-se
sangre adelgazar
dzerase dzexjo zen dzezelje
dze-ra-se dzesh-jo dzen dze-zel-je
adelgazar presiรณn baja eructo
dzobe
dzo-be
mareo
25
ga dzeg ga dzerhotegake rmedzo
ga dzeg
quemadura
gaa
ga
flema
gadzo
ga-dzo
gripa
gadzo gadzo gochho
ga-dzo ga-dzo go-cho
gripe tos pus
jer ka bi zdonbe
jer ca bi zdon-be
cicatriz pérdida de apetito
ka bi zue wen ka dzachhe bidao zie ka dzelsezagake to bene ka snhit "pensar" tzie
ca bi zue güen ca dza-che bi-dao zie ca dzel-se-za-ga-que to be-ne ca snit "pensar" tzie
estrés
kasion
ca-si-on
accidente
kasion kate zdit lo yej rhago
ca-si-on accidente ca-te zdit lo yej rago conjuntivitis
kon xhebe kuinha nhachjue
con she-be cui-na nach-jue
disfagia cuerpo humano fracturado
nhichhe nhis yes
ni-che nis yes
leche materna sudor
ga dze-ro-te-ga-que rme-dzo farmacia
26
lactancia autopsia amnesia
nhis zio
nis zio
orina
nhue nue sbanle sban-le sjeze rhaxdawe sje-ze rash-da-güe
embarazo asquear paro cardiaco
sla
sla
amargo
topaba
to-pa-ba
calambre
we we
güe güe
herida lesiones
xoge yag lbe yeche
sho-ge yag lbe ye-che
uña tráquea vacuna
yechho yechho
ye-cho ye-cho
acné grano
yechho bichh yechho bichh yechho richh
ye-cho bich ye-cho bich ye-cho rich
rubeola sarampión varicela
yee
yee
heces fecales
yi
yi
hinchazón
yichhwe yichhwe da nhua bidao ka tsuabe yichhwe tse lo yitsje yichhwe tse rhaxdago
yich-güe
enfermedad
yich-güe da nua bi-dao ca tsua-be yich-güe tse lo yitsje yich-güe tse rashda-go
enfermedad congénita
27
enfermedad mental Cardiopatía
yichhwe tse rhaxdawe yid bera
yich-güe tse rashdau-be yid be-ra
enfermedades del corazón piel
yixhe rmedzo yoken
yi-she rme-dzo yo-quen
plantas medicinales torcedura
zaa lo dzen zan lie zas xhixhe
za lo dzen zan lie zas shi-she
colesterol latido hipo
zat bera zat bera
zat be-ra zat be-ra
adormecido adormecido
zben dzen
zben dzen
Presión alta
zben yi zde lebe
zben yi zde le-be
inflamación diarrea
zditen zjexhekerhe
zdi-ten zje-she-que-re
zleb chhinhe
zleb chi-ne
comezón cansancio ronquido apnea de sueño
znha
zna
salado
zokr lo dzen
zo-kr lo dzen
diabetes
zra laye zra lie
zra la-ye zra lie
dolor de muela dolor de estomago
zra yenhe zra yitsje zra yitsje
zra ye-ne zra yi-tsje zra yitsj-be
dolor de garganta dolor de cabeza migraña
zrhan
zran
ardor
28
zrhan
zran
dolor
zrherhe bxhin ztsoj
zre-re bshin ztsoj
vista nublada picante
Términos en salud Español-zapoteco Dichha xtil-dichha wrachh aborto accidente accidente
acné adelgazar adelgazar
adormecido adormecido alergia amargo amnesia
btinhe bitzie kasion kasion yechho dzerase dzerase zat bera zat bera da bi zjexhenlachhe "cuerpo" tsedzo sla ka snhit "pensar" tzie
29
bti-ne- bit-zie ca-si-on ca-si-on ye-cho dze-ra-se dze-ra-se zat be-ra zat be-ra da bi zje-shen-la-che "cuerpo" tse-dzo sla ca snit "pensar" tzie
ampolla
ardor asquear atragantarse
autopsia cadera caducado calambre calentura
cansancio Cardiopatía cerebro cicatriz cojo
colesterol columna vertebral comezón
blich zrhan sbanle chepe ka dzelsezagake to bene chhit chhanhe da babde ze topaba da la zjexhekerhe yichhwe tse rhaxdago bis yitsje jer bene zkel nia zaa lo dzen
blich zran sban-le che-pe ca dzel-se-za-ga-que to be-ne chit cha-ne da ba-bde-ze to-pa-ba da la zje-she-que-re yich-güe tse rash-dago bis yits-je jer be-ne zquel nia za lo dzen
chhit xkochhe
chit shco-che
zditen kate zdit lo yej conjuntivitis rhago cráneo chhit yitsje cuerpo humano kuinha dermatitis da zdit deshidratación beze desmayo bezole desnutrido bi yid diabetes zokr lo dzen diarrea zde lebe
30
zdi-ten ca-te zdit lo yej rago chit yits-je cui-na da zdit be-ze be-zo-le bi yid zo-kr lo dzen zde le-be
disfagia
kon xhebe bene dzon doctor/doctora rmedzo dolor zrhan dolor de cabeza zra yitsje dolor de zra lie estomago dolor de garganta zra yenhe dolor de muela zra laye
dulce ebrio/alcohólico embarazo enfermedad enfermedad congénita enfermedad mental enfermedades del corazón enfermo eructo
escurrimiento nasal estéril
estrés farmacia flaco flema fracturado
con she-be be-ne dzon rmedzo zran zra yi-tsje zra lie
da xhix choxrhe nhue yichhwe yichhwe da nhua bidao ka tsuabe yichhwe tse lo yitsje yichhwe tse rhaxdawe bene we dzezelje
zra ye-ne zra la-ye da shish cho-sh-re nue yich-güe yich-güe da nua bidao ca tsua-be yich-güe tse lo yitsje yich-güe tse rashdau-be be-ne güe dze-zel-je
dze chhinhe
dze chi-ne
bi gak zua bidao zie ka bi zue wen ga dzerhotegake rmedzo bene rhas gaa nhachjue
31
bi gac zua bi-dao zie ca bi zue güen ga dze-ro-te-ga-que rme-dzo be-ne ras ga nach-jue
grano gripa
gripe heces fecales herida hinchazón
hipo hueso inflamación
insomnio lactancia latido
leche materna lesiones mal de ojo mareo
migraña nutritivo obesidad orina paciente paro cardiaco
pérdida de apetito picante piel plantas medicinales Presión alta
yechho gadzo gadzo yee we yi zas xhixhe chhit zben yi bi dzak taze ka dzachhe bidao zie zan lie nhichhe we bxin dzobe zra yitsje da dzeljdzo bene xhen nhis zio benen gak rmedzo sjeze rhaxdawe
ye-cho ga-dzo ga-dzo yee güe yi zas shi-she chit zben yi bi dzac ta-ze ca dza-che bi-dao zie zan lie ni-che güe bshin dzo-be zra yitsj-be da dzelj-dzo be-ne shen nis zio be-nen gac rme-dzo sje-ze rash-da-güe
ka bi zdonbe
ca bi zdon-be
ztsoj yid bera
ztsoj yid be-ra
yixhe rmedzo
yi-she rme-dzo
zben dzen
zben dzen
32
presión baja prohibido pus quemadura
ronquido apnea de sueño rubeola salado sangre sarampión sudor sueño susto torcedura tos
tráquea uña vacuna varicela vena vista nublada vómito
dzexjo zen da bi gak gonhe gochho ga dzeg
dzesh-jo dzen da bi gac go-ne go-cho ga dzeg
zleb chhinhe
zleb chi-ne
yechho bichh znha dzen yechho bichh nhis yes bichgal cheb yoken gadzo yag lbe xoge yeche yechho richh bin zrherhe bxhin da dzeyebe
ye-cho bich zna dzen ye-cho bich nis yes bich-gal cheb yo-quen ga-dzo yag lbe sho-ge ye-che ye-cho rich bin zre-re bshin da dze-ye-be
33
34
35
36
37
38
39
CSEIIO
BACHILLERATO INTEGRAL COMUNITARIO No. 6 DE SAN CRISTÓBAL LACHIRIOAG
ZAPOTECO DE BETAZA DICHHA WLACHH TSE BDECHJ
40