Skip to main content

Betaza

Page 1

INDICE

pag.

Bdechj………………………………………………....2 Introducción Betaza………………………….….3 Alfabeto……………………………………………....4 Términos en justicia……………………………5-13 (Zapoteco, pronunciación, español) Términos en justicia………………………….14-22 (Español, zapoteco, pronunciación) Términos en salud…………………………….23-27 (Zapoteco, pronunciación, español) Términos en salud…………….………………28-32 (Zapoteco, pronunciación, español) Traducciones…………………………………….33-38

2


BDECHJ Bdechjen znen be nhen stas. Yechh nhi dzeganhen “este” se “estado”. “, en las coordenadas 96°09´ de longitud oeste y 17°15´ de latitud norte, a una altura de 1,480 metros sobre el nivel del mar. “ Yechh nhi chagan nhen yechh yobrhe gak,

dzarhen chhagen nhen yaa, nha

chhagen nhen yarhalje, nha rhen gan dzeyo wbichh chhagen nhen yejzeche rhache nha tba, nha rhen gan zoj wbichh chhagen nhen rhacheboze. Dzeganhen par yechh laa “120 kilometros”.Nha dzen rhadoj ya gak. Nheska zen rhadoj yego gak ka. Bdechj nhi nhaken xhen “por””costumbre” da nhapen ka nho da dzerheje, da dzerhawe,

xhagake,

zangorhe.

3

gokuex

nha

da


INTRODUCCION BETAZA Betaza en zapoteco es: be- aire, stasdurmiente Se localiza en la parte Este del Estado, en las coordenadas 96°09´ de longitud oeste y 17°15´ de latitud norte, a una altura de 1,480 metros sobre el nivel del mar. Limita al norte con San Andrés Yaa; al sur con Villa Hidalgo Yalalag; al oeste con San Baltazar Yatzachi el Bajo y San Juan Tabáa; al este con Totontepec Villa de Morelos. Su distancia aproximada a la capital del Estado es de 120 kilómetros. Su región es montañosa. Regado por afluentes del ríos. Betaza se representa por sus usos y costumbres

como

son

las

bebidas,

comidas, vestimenta, música y muchos más.

4


ALFABETO

a

B

ch

chh

d

g

i

Ë

f

j

L

lh

ll

n

Nh

ñ

o

p

r

S

sh

t

u

w

X

xh

y

z

e

5

m


Términos en justicia Zapoteco –español Dichha wrhachh-dichha xtil bene bio bene dzaknhen

be-ne bio be-ne dzac-nen be-ne dzac-nen bene dzakren par par gac to da gak to da xhinje shinj bene dzenhel be-ne dze-nel gagatanhel tonhol ta-nel to-nol bene be-ne dze-racdzerhaknhere ne-re bene dzerhekre be-ne dze-re-cre nhap dola nap do-la be-ne dzon dabene dzon da xhinj shinj bene dzon kuinhe be-ne dzon cuibene yobrhe ne be-ne yo-bre bene gonhonhe da be-ne go-no-ne mal da mal bene gorhe be-ne go-re bene guak be-ne güac bene nhap dola be-ne nap do-la be-ne nap-dola bene nhap dola na shche gan nha xche gan zue dzue bene wak be-ne güac bene yechh be-ne yech

6

hombre defensor cómplice acoso sexual beneficiario sospechoso criminal usurpación victima anciano adulto acusado confinamiento mayoría de edad sociedad


bene yorhawe bene zak nhen benen nhap dola bene zatanhel nha dzitje nhele yetobene o to bidao bene zua nhel tsop nhol

be-ne yo-ra-g端e be-ne dzac-nen be-nen nap do-la be-ne dza-ta-nel na dzitj-ne-re nen ye-to be-ne o to bi-dao be-ne zua nel tsop nol be-ne zue to-da bene zue toda zue zue benen dzon da be-ne dzon daxhinj shinj bi gonhon bi go-non bi gotsebo bi go-tse-bo bi wego bi g端e-go bidao rhis bi-dao ris bxhinje bshin-je chanhirho cha-ni-ro chhin chin chhin lawe chin la-g端e chjelhe chje le chje-ye-za-rachjeyezarhachho che-dzo da bi dzeyalayi da bi dze-ya-lakonode yi co-no-de da bi nhak wen da bi nac g端en da bidzenherhe da bi-dze-ne-re da dze-gan-gada dzegangake que

7

autoridad defensor

abuso sexual

bigamia donante delincuente omitir negar joven menor de edad error desvelar trabajo asamblea atacar acordar confidencia error inconformidad acuerdo


da dzeyala gonhe da go da nhak tse yogote benhaz(richhe lio) da nhap to bene o to yechh da nhape da wen nha da mal da xhinj da xhinj da xhinj dan dzerhongake

da ze-ya-la go-ne obligaci처n da go heredar da nac tse yo-gobienes comunes te be-naz

da nap to be-ne o to yech da na-pe da g체en na da mal da shinj da shinj da shinj da dzeron-ga-que da zac gon to beda zak gon to bene ne da zak gonhe da zac go-ne da zaknhen benen da zac-nen bedzon xia ne dzon shia da zed da zed da zrha da zra dali da-li dan dzolgake dan zon ga-que chhin par yerhore sin par ye-ro-ne xhia shia dan zaknhen dan zac-nen bebenen nen dazed da-zed dzake tsop dza-que tsop dzenherho dze-ne-ro

8

bienes posesi처n moral crimen delincuencia delito cauci처n capacidad encubrimiento complicar dolor verdad cuerpo de delito beneficio problema dudar desear


dzenhorhe li bal dzexue bichhen gok oche bichhen benhe dzgandzo wen dzitjenhe to bene enhabo gokrhen ga zue gago xia gak chhiejrho gak nhenho gak nhenhobe gak nherhen gaknherho gaknherho gaknherho gap rhanho gato go dio dichha go dzago go rhatj go tsebo gochalje gogapo diox gokanhon gon bego gonabo gonbegrhe

dze-no-re li bal dze-she bi-chen goc o-che bichen be-nen dzgan-dzo gĂźen dzitj-ne-re to bene ena-bo go-cren ga zue ga-go shia gac chi-ej-ro gac ne-no gac ne-no-be gac ne-ren gac-ne-ro gac-ne-ro gac-ne-ro gap ra-non ga-to go dio di-cha go dza-go go ratj go tse-bo go-chal-je go-ga-po diosh go-ca-non gon be-go go-na-bo gon-beg-re

9

atenciĂłn confesar concordar discriminar rogar domicilio acusar confundir abogar compadecer beneficiar apoyar auxiliar colaborar respetar morir interpretar detener conceder aceptar hablar saludar renunciar molestar pedir incomodar


gonhe "la fuerz" gonhe zi to bene gonho gonho be zebdao gonho chen gonho zii gonho zii gonho zii gonhon gonhon lo nhao gonhon reb gorhoxhogake gorhuerho gotilhen goto gowe goxhue medzo goyo goyo goze nhago gozlaze dichha gozoje jetawe xia ka ba bde zen ka bi tsenhag to benen bichhen ze bene yorhawe li

go-nen "la fuerz" go-ne zi to be-ne go-no go-no be zeb-dao go-no chen go-no zi go-no zi go-no zi go-non go-no lo nao go-non reb go-ro-sho-ga-que go-rue-ro go-ti-len go-to go-güe go-shue me-dzo go-yo go-yo go-ze na-go goz-la-ze di-cha go-zo-je je-ta-güe shia ka ba bde zen ca bi tse-nag to be-ne bi-chen ze be-ne yo-ra-güe li

10

obligar agresión actuar consentir participar agredir dañar lastimar hacer comprometer balancear detención demostrar comparar matar donar multar cuidar ver escuchar difundir anotar denuncia caducidad conducta impropia


ka bi zak ka dzak da mal ka dze chhag dichha ka dzeguagake yogo tse to bene ka dzelchach nherhe to bene ka dzelnhabe ka dzelyera bene ba golchanha ka dzerhone zi ka dzerhonhe zi to bene

ca bi zac ca dzac da mal ca dze chag dicha ca dze-gua-gaque ca dzel-chach nere to be-ne ca dzel-na-be ca dzel-ye-ra bene ba gol-cha-na ca dze-no-ne zi ca dze-no-ne zi to be-ne ca dze-ro-te to ka dzerote to bene be-ne ka dzerote to ca dze-ro-te to benhaz be- naz ka dzexhue dan ca dzel-shue gok ka dzonhen znhia ca dzo-ne znia nhen bene yobrhe nen be-ne yob-re ca go-shue meka goxue medzo dzo ca zje-shen-laka zjexhenlachhe che kate dzelbanhe bia ca-te dzel-ba-ne yixe bia yi-she kate dzelzengake ca-te dzel-zento bene ga-que to be-ne

11

circunstancia atentado concordar decomisar daño mental o emocional petición divorcio daño daño físico homicidio occiso declaración maltrato multa conformarse abigeato aprehensión


kate dzerote to bene kate dzo to bene richh bene yobre "sin permis" kate to bene birhachhe xtan kate znhabe gokrhen khuanho kinho kitje kixjo kon kon zdien kuanho kuej dichhazo kuej nhiarhe medzo nhes tse yogote benhaz nhol wego nhore raxjo to bene rhebze rixhia to da tsorau nha bi dzeyochhen to ratj

ca-te dze-ro-te to be-ne ca-te dzo to bene rich be-ne yobre sin permis ca-te to be-ne bira-che sh-tan ca-te zna-be gokren cua-no qui-no kit-je nen to bene kish-jo con con zdi-en cua-no cu-ej di-cha-dzo cuej nia-re me-dzo nes tse yo-go-te be-naz nol güego no-re ra-shj to be-ne reb-ze ri-shia to da tso-rau na bi dze-yo-chen to ratj

12

asesinato allanamiento de morada conducta sospechosa auxilio robar morder discriminar pagar ingerir malgastar hurtar aclarar investigar efectivo bienes de dominio público señorita mujer salarios parecer prisión conato lapso


to rhatj tson lachhe tson lachho wban wban wchache wchiyo wde dichha wdil we wechagnha wtinhen xejo to bene xhanbe xhixhenhe xhochhe xjetago xia xuarhichhe ye dzobrhe ye go ye lanhon ye luichho ye xichhon ye xon ye xuanhepo ye ziochhon yebigo yego da yobrhe yekobon

to ratj tson la-che tson la-cho gu-ban gu-ban go cha-che w-chi-yo w- de dicha gu-dil güe güe-chag-na w-ti-nen she-jo to be-ne shan-be shi-she-ne sho-che shje-ta-go shia shua-ri-che ye dzo-bre ye-go ye la-no ye lui-cho ye shi-chon ye shon ye shua-ne-po ye zio-chon ye-bi-go ye-go da yob-re ye-co-bon

13

plazo abandono abandonar hurto robo discutir arma blanca abogado/ intérprete pleito lesión matrimonio explotar atropellar paternidad condonar yerno demandar nuera arriesgar quitar deshacer invocar traducir declarar confesar concluir retirar agregar innovar


yerha nherho nhe benen dzuanherho yet jo yeyakon yeyiljo yeyonbion yeyonhen yezojo rhau yia yia da yo yi yich da znha dan gok yichh da dzaknhel bene dzelnhagake nhap dola yichh da znha che bi nhape dola yogake zde sen zdeterhe zhonho zi zio be zio chhidze zio rhau ziyo zjetawe xia

ye-ra ne-ro nen be-ne dzua-ne-ro yet jo ye-ya-con ye-yil-jo ye-yon-bi-on ye-yo-nen ye-zo-jo rau yia yia da yo yi yich da zna dan goc yich da dzac-nel be-nen dzel-naga que- nap do-la yich da zna che bi na-pe do-la yo-ga-que zde sen zde-te-re zo-no zi zio be zio chi-dze zio rau zi-yo zje-ta-gĂźe shia

14

divorciar bajar reusar localizar reconocer reparaciĂłn inscribir arma arma de fuego alegato amparo apelacion/ prueba informar caducar abusar perjudicar adoptar callar dirigir engaĂąar queja


Términos en justicia Español-zapoteco Dichha xtil- dichha wrachh

abandonar abandono abigeato abogado/ intérprete abogar abusar abuso sexual

aceptar aclarar acordar acoso sexual actuar acuerdo acusado acusar adoptar adulto

tson lachho tson lachhe kate dzelbanhe bia yixe wde dichha

tson la-cho tson la-che ca-te dzel-ba-ne bia yi-she w- de dicha

gak nhenho zdeterhe bene zatanhel nha dzitje nhele yetobene o to bidao go tsebo kuej dichhazo chjeyezarhachho

gac ne-no zde-te-re be-ne dza-ta-nel na dzitj-ne-re nen ye-to be-ne o to bidao go tse-bo cu-ej di-cha-dzo chje-ye-za-ra-chedzo be-ne dze-nel ga-tanel to-nol go-no da dze-gan-ga-que be-ne nap do-la ga-go shia zio be be-ne güac

bene dzenhel gatanhel tonhol gonho da dzegangake bene nhap dola gago xia zio be bene guak

15


agredir agregar agresión alegato

gonho zii yego da yobrhe gonhe zi to bene yich da znha dan gok allanamiento kate dzo to bene de morada richh bene yobre "sin permis" amparo yichh da dzaknhel bene dzelnhagake nhap dola anciano bene gorhe anotar gozoje apelacion/ yichh da znha che prueba bi nhape dola apoyar gaknherho aprehensión kate dzelzengake to bene arma yia arma blanca wchiyo arma de fuego yia da yo yi arriesgar ye dzobrhe asamblea chhin lawe asesinato kate dzerote to bene atacar chjelhe atención dzenhorhe li bal atentado ka dzak da mal atropellar xejo to bene autoridad bene yorhawe

16

go-no zi ye-go da yob-re go-ne zi to be-ne yich da zna dan goc ca-te dzo to be-ne rich be-ne yo-bre sin permis yich da dzac-nel benen dzel-na-ga quenap do-la be-ne go-re go-zo-je yich da zna che bi na-pe do-la gac-ne-ro ca-te dzel-zen-gaque to be-ne yia w-chi-yo yia da yo yi ye dzo-bre chin la-güe ca-te dze-ro-te to be-ne chje le dze-no-re li bal ca dzac da mal she-jo to be-ne be-ne yo-ra-güe


auxiliar auxilio bajar balancear beneficiar beneficiario beneficio bienes bienes comunes bienes de dominio pĂşblico bigamia caducar caducidad callar capacidad cauciĂłn circunstancia colaborar compadecer comparar complicar cĂłmplice comprometer

gaknherho kate znhabe gokrhen yet jo gonhon reb gak nherhen bene dzerhaknhere dan zaknhen benen da nhap to bene o to yechh da nhak tse yogote benhaz(richhe lio) nhes tse yogote benhaz

gac-ne-ro ca-te zna-be gokren yet jo go-non reb gac ne-ren be-ne dze-rac-ne-re dan zac-nen be-nen da nap to be-ne o to yech da nac tse yo-go-te be-naz nes tse yo-go-te be-naz

bene zua nhel tsop nhol zde sen ka ba bde zen zio chhidze da zak gonhe da zak gon to bene ka bi zak gaknherho gak nhenhobe gotilhen da zed bene dzakren par gak to da xhinje gonhon lo nhao

be-ne zua nel tsop nol zde sen ka ba bde zen zio chi-dze da zac go-ne da zac gon to be-ne ca bi zac gac-ne-ro gac ne-no-be go-ti-len da zed be-ne dzac-nen par gac to da shinj go-no lo nao

17


conato

to da tsorau nha bi dzeyochhen conceder go rhatj concluir ye ziochhon concordar dzgandzo wen concordar ka dze chhag dichha condonar xhixhenhe conducta ka bi tsenhag to impropia benen bichhen ze bene yorhawe li conducta kate to bene sospechosa birhachhe xtan confesar dzexue bichhen gok oche bichhen benhe confesar ye xuanhepo confidencia da bi dzeyalayi konode confidente benen nhes dan bidzeyala enhagaken confinamiento bene nhap dola nha xche gan zue conformarse ka zjexhenlachhe confundir gak chhiejrho consentir gonho be zebdao crimen da xhinj criminal bene dzon da xhinj cuerpo de dan dzolgake chhin

18

to da tso-rau na bi dze-{yo-chen go ratj ye zio-chon dzgan-dzo gĂźen ca dze chag di-cha shi-she-ne ca bi tse-nag to bene bi-chen ze be-ne yo-ra-gĂźe li ca-te to be-ne bi-rache sh-tan dze-she bi-chen goc o-che bi-chen benen ye shua-ne-po da bi dze-ya-la-yi co-no-de be-nen nes dan bidze-ya-la e-na-gaque be-ne nap-dola na shche gan dzue ca zje-shen-la-che gac chi-ej-ro go-no be zeb-dao da shinj be-ne dzon da-shinj dan zon ga-que


delito

par yerhore xhia

cuidar dañar daño daño físico

goyo gonho zii ka dzerhone zi ka dzerhonhe zi to bene daño mental o ka dzelchach emocional nherhe to bene declaración ka dzexhue dan gok declarar ye xon decomisar ka dzeguagake yogo tse to bene defensor bene dzaknhen defensor bene zak nhen benen nhap dola delincuencia da xhinj delincuente benen dzon da xhinj delito da xhinj dan dzerhongake demandar xjetago xia demostrar gorhuerho denuncia jetawe xia desear dzenherho deshacer ye lanhon desvelar chanhirho detención gorhoxhogake detener go dzago difundir gozlaze dichha

19

shinpar ye-ro-ne shia go-yo go-no zi ca dze-no-ne zi ca dze-no-ne zi to be-ne ca dzel-chach ne-re to be-ne ca dzel-shue ye shon ca dze-gua-ga-que yo-go tse to be-ne be-ne dzac-nen be-ne dzac-nen benen nap do-la da shinj be-ne dzon da-shinj da shinj da dze-ronga-que shje-ta-go shia go-rue-ro je-ta-güe shia dze-ne-ro ye la-no cha-ni-ro go-ro-sho-ga-que go dza-go goz-la-ze di-cha


dirigir discriminar discriminar discutir divorciar

zio rhau dzitjenhe to bene kitje wchache yerha nherho nhe benen dzuanherho divorcio ka dzelyera bene ba golchanha dolor da zrha domicilio ga zue donante bene zue toda zue donar gowe dudar dzake tsop efectivo medzo encubrimiento da zaknhen benen dzon xia engaĂąar ziyo error bxhinje error da bi nhak wen escuchar goze nhago explotar wtinhen hablar gochalje hacer gonhon heredar da go hombre bene bio homicidio ka dzerote to bene hurtar hurto incomodar

kuanho wban gonbegrhe

20

zio rau dzitj-ne-re to be-ne kit-je nen to be-ne go cha-che ye-ra ne-ro nen bene dzua-ne-ro ca dzel-ye-ra be-ne ba gol-cha-na da zra ga zue be-ne zue to-da zue go-gĂźe dza-que tsop me-dzo da zac-nen be-ne dzon shia zi-yo bshin-je da bi nac gĂźen go-ze na-go w-ti-nen go-chal-je go-non da go be-ne bio ca dze-ro-te to bene cua-no gu-ban gon-beg-re


inconformidad informar ingerir innovar inscribir interpretar investigar invocar joven lapso lastimar lesión localizar malgastar maltrato matar matrimonio mayoría de edad menor de edad molestar moral morder morir mujer multa multar negar

da bidzenherhe yogake kon yekobon yezojo rhau go dio dichha kuej nhiarhe ye luichho bi wego to ratj gonho zii we yeyiljo kon zdien ka dzonhen znhia nhen bene yobrhe goto wechagnha bene wak

da bi-dze-ne-re yo-ga-que con ye-co-bon ye-zo-jo rau go dio di-cha cuej nia-re ye lui-cho bi güe-go to ratj go-no zi güe ye-yil-jo con zdi-en ca dzo-ne znia nen be-ne yob-re go-to güe-chag-na be-ne güac

bidao rhis

bi-dao ris

gon bego da wen nha da mal kinho gato nhore ka goxue medzo goxhue medzo bi gotsebo

gon be-go da güen na da mal qui-no ga-to no-re ca go-shue me-dzo go-shue me-dzo bi go-tse-bo

21


nuera obligación obligar occiso omitir pagar parecer participar paternidad pedir perjudicar petición plazo pleito posesión prisión problema queja quitar reconocer renunciar reparación respetar retirar reusar robar robo rogar salarios

xuarhichhe da dzeyala gonhe gonhe "la fuerz" ka dzerote to benhaz bi gonhon kixjo rhebze gonho chen xhanbe gonabo zhonho zi ka dzelnhabe to rhatj wdil da nhape rixhia dazed zjetawe xia ye go yeyonbion gokanhon yeyonhen gap rhanho yebigo yeyakon khuanho wban enhabo gokrhen raxjo to bene

22

shua-ri-che da ze-ya-la go-ne go-nen "la fuerz" ca dze-ro-te to benaz bi go-non kish-jo reb-ze go-no chen shan-be go-na-bo zo-no zi ca dzel-na-be to ratj gu-dil da na-pe ri-shia da-zed zje-ta-güe shia ye-go ye-yon-bi-on go-ca-non ye-yo-nen gap ra-non ye-bi-go ye-ya-con cua-no gu-ban ena-bo go-cren ra-shj to be-ne


saludar seĂąorita sociedad sospechoso trabajo traducir usurpaciĂłn ver verdad victima

gogapo diox nhol wego bene yechh bene dzerhekre nhap dola chhin ye xichhon bene dzon kuinhe bene yobrhe goyo dali bene gonhonhe da mal

23

go-ga-po diosh nol gĂźego be-ne yech be-ne dze-re-cre nap do-la chin ye shi-chon be-ne dzon cui-ne be-ne yo-bre go-yo da-li be-ne go-no-ne da mal


Términos en salud Zapote-español Dichha wrachh-dichha xtil

bene dzon rmedzo

be-ne dzon rmedzo

doctor/doctora

bene rhas bene we bene xhen

be-ne ras be-ne güe be-ne shen

flaco enfermo obesidad

bene zkel nia benen gak rmedzo beze

be-ne zquel nia be-nen gac rmedzo be-ze

cojo

bezole bi dzak taze bi gak zua bidao zie

be-zo-le bi dzac ta-ze

desmayo insomnio

bi yid bichgal

bi yid bich-gal

desnutrido sueño

bin bis yitsje blich

bin bis yits-je blich

vena cerebro ampolla

btinhe bitzie bxin

bti-ne- bit-zie bshin

aborto mal de ojo

paciente deshidratación

bi gac zua bi-dao zie estéril

24


cheb

cheb

susto

chepe chhit chhit chhanhe

che-pe chit chit cha-ne

atragantarse hueso cadera

chhit xkochhe

chit shco-che

columna vertebral

chhit yitsje

chit yits-je

crรกneo

choxrhe da babde ze

cho-sh-re da ba-bde-ze

ebrio/alcohรณlico caducado

da bi gak gonhe da bi zjexhenlachhe "cuerpo" tsedzo da dzeljdzo

da bi gac go-ne

prohibido

da bi zje-shen-lache "cuerpo" tsedzo da dzelj-dzo

alergia nutritivo

da dzeyebe da la da xhix

da dze-ye-be da la da shish

vรณmito calentura dulce

da zdit

da zdit

dermatitis

dze chhinhe

dze chi-ne

escurrimiento nasal

dzen dzerase

dzen dze-ra-se

sangre adelgazar

dzerase dzexjo zen dzezelje

dze-ra-se dzesh-jo dzen dze-zel-je

adelgazar presiรณn baja eructo

dzobe

dzo-be

mareo

25


ga dzeg ga dzerhotegake rmedzo

ga dzeg

quemadura

gaa

ga

flema

gadzo

ga-dzo

gripa

gadzo gadzo gochho

ga-dzo ga-dzo go-cho

gripe tos pus

jer ka bi zdonbe

jer ca bi zdon-be

cicatriz pérdida de apetito

ka bi zue wen ka dzachhe bidao zie ka dzelsezagake to bene ka snhit "pensar" tzie

ca bi zue güen ca dza-che bi-dao zie ca dzel-se-za-ga-que to be-ne ca snit "pensar" tzie

estrés

kasion

ca-si-on

accidente

kasion kate zdit lo yej rhago

ca-si-on accidente ca-te zdit lo yej rago conjuntivitis

kon xhebe kuinha nhachjue

con she-be cui-na nach-jue

disfagia cuerpo humano fracturado

nhichhe nhis yes

ni-che nis yes

leche materna sudor

ga dze-ro-te-ga-que rme-dzo farmacia

26

lactancia autopsia amnesia


nhis zio

nis zio

orina

nhue nue sbanle sban-le sjeze rhaxdawe sje-ze rash-da-güe

embarazo asquear paro cardiaco

sla

sla

amargo

topaba

to-pa-ba

calambre

we we

güe güe

herida lesiones

xoge yag lbe yeche

sho-ge yag lbe ye-che

uña tráquea vacuna

yechho yechho

ye-cho ye-cho

acné grano

yechho bichh yechho bichh yechho richh

ye-cho bich ye-cho bich ye-cho rich

rubeola sarampión varicela

yee

yee

heces fecales

yi

yi

hinchazón

yichhwe yichhwe da nhua bidao ka tsuabe yichhwe tse lo yitsje yichhwe tse rhaxdago

yich-güe

enfermedad

yich-güe da nua bi-dao ca tsua-be yich-güe tse lo yitsje yich-güe tse rashda-go

enfermedad congénita

27

enfermedad mental Cardiopatía


yichhwe tse rhaxdawe yid bera

yich-güe tse rashdau-be yid be-ra

enfermedades del corazón piel

yixhe rmedzo yoken

yi-she rme-dzo yo-quen

plantas medicinales torcedura

zaa lo dzen zan lie zas xhixhe

za lo dzen zan lie zas shi-she

colesterol latido hipo

zat bera zat bera

zat be-ra zat be-ra

adormecido adormecido

zben dzen

zben dzen

Presión alta

zben yi zde lebe

zben yi zde le-be

inflamación diarrea

zditen zjexhekerhe

zdi-ten zje-she-que-re

zleb chhinhe

zleb chi-ne

comezón cansancio ronquido apnea de sueño

znha

zna

salado

zokr lo dzen

zo-kr lo dzen

diabetes

zra laye zra lie

zra la-ye zra lie

dolor de muela dolor de estomago

zra yenhe zra yitsje zra yitsje

zra ye-ne zra yi-tsje zra yitsj-be

dolor de garganta dolor de cabeza migraña

zrhan

zran

ardor

28


zrhan

zran

dolor

zrherhe bxhin ztsoj

zre-re bshin ztsoj

vista nublada picante

Términos en salud Español-zapoteco Dichha xtil-dichha wrachh aborto accidente accidente

acné adelgazar adelgazar

adormecido adormecido alergia amargo amnesia

btinhe bitzie kasion kasion yechho dzerase dzerase zat bera zat bera da bi zjexhenlachhe "cuerpo" tsedzo sla ka snhit "pensar" tzie

29

bti-ne- bit-zie ca-si-on ca-si-on ye-cho dze-ra-se dze-ra-se zat be-ra zat be-ra da bi zje-shen-la-che "cuerpo" tse-dzo sla ca snit "pensar" tzie


ampolla

ardor asquear atragantarse

autopsia cadera caducado calambre calentura

cansancio Cardiopatía cerebro cicatriz cojo

colesterol columna vertebral comezón

blich zrhan sbanle chepe ka dzelsezagake to bene chhit chhanhe da babde ze topaba da la zjexhekerhe yichhwe tse rhaxdago bis yitsje jer bene zkel nia zaa lo dzen

blich zran sban-le che-pe ca dzel-se-za-ga-que to be-ne chit cha-ne da ba-bde-ze to-pa-ba da la zje-she-que-re yich-güe tse rash-dago bis yits-je jer be-ne zquel nia za lo dzen

chhit xkochhe

chit shco-che

zditen kate zdit lo yej conjuntivitis rhago cráneo chhit yitsje cuerpo humano kuinha dermatitis da zdit deshidratación beze desmayo bezole desnutrido bi yid diabetes zokr lo dzen diarrea zde lebe

30

zdi-ten ca-te zdit lo yej rago chit yits-je cui-na da zdit be-ze be-zo-le bi yid zo-kr lo dzen zde le-be


disfagia

kon xhebe bene dzon doctor/doctora rmedzo dolor zrhan dolor de cabeza zra yitsje dolor de zra lie estomago dolor de garganta zra yenhe dolor de muela zra laye

dulce ebrio/alcohólico embarazo enfermedad enfermedad congénita enfermedad mental enfermedades del corazón enfermo eructo

escurrimiento nasal estéril

estrés farmacia flaco flema fracturado

con she-be be-ne dzon rmedzo zran zra yi-tsje zra lie

da xhix choxrhe nhue yichhwe yichhwe da nhua bidao ka tsuabe yichhwe tse lo yitsje yichhwe tse rhaxdawe bene we dzezelje

zra ye-ne zra la-ye da shish cho-sh-re nue yich-güe yich-güe da nua bidao ca tsua-be yich-güe tse lo yitsje yich-güe tse rashdau-be be-ne güe dze-zel-je

dze chhinhe

dze chi-ne

bi gak zua bidao zie ka bi zue wen ga dzerhotegake rmedzo bene rhas gaa nhachjue

31

bi gac zua bi-dao zie ca bi zue güen ga dze-ro-te-ga-que rme-dzo be-ne ras ga nach-jue


grano gripa

gripe heces fecales herida hinchazón

hipo hueso inflamación

insomnio lactancia latido

leche materna lesiones mal de ojo mareo

migraña nutritivo obesidad orina paciente paro cardiaco

pérdida de apetito picante piel plantas medicinales Presión alta

yechho gadzo gadzo yee we yi zas xhixhe chhit zben yi bi dzak taze ka dzachhe bidao zie zan lie nhichhe we bxin dzobe zra yitsje da dzeljdzo bene xhen nhis zio benen gak rmedzo sjeze rhaxdawe

ye-cho ga-dzo ga-dzo yee güe yi zas shi-she chit zben yi bi dzac ta-ze ca dza-che bi-dao zie zan lie ni-che güe bshin dzo-be zra yitsj-be da dzelj-dzo be-ne shen nis zio be-nen gac rme-dzo sje-ze rash-da-güe

ka bi zdonbe

ca bi zdon-be

ztsoj yid bera

ztsoj yid be-ra

yixhe rmedzo

yi-she rme-dzo

zben dzen

zben dzen

32


presión baja prohibido pus quemadura

ronquido apnea de sueño rubeola salado sangre sarampión sudor sueño susto torcedura tos

tráquea uña vacuna varicela vena vista nublada vómito

dzexjo zen da bi gak gonhe gochho ga dzeg

dzesh-jo dzen da bi gac go-ne go-cho ga dzeg

zleb chhinhe

zleb chi-ne

yechho bichh znha dzen yechho bichh nhis yes bichgal cheb yoken gadzo yag lbe xoge yeche yechho richh bin zrherhe bxhin da dzeyebe

ye-cho bich zna dzen ye-cho bich nis yes bich-gal cheb yo-quen ga-dzo yag lbe sho-ge ye-che ye-cho rich bin zre-re bshin da dze-ye-be

33


34


35


36


37


38


39


CSEIIO

BACHILLERATO INTEGRAL COMUNITARIO No. 6 DE SAN CRISTÓBAL LACHIRIOAG

ZAPOTECO DE BETAZA DICHHA WLACHH TSE BDECHJ

40


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Betaza by colectivo de lengua zapoteca: ''yelaban'' - Issuu