ΥΠΕΡ
TO ΠEPIOΔIKO TΩN
SUPER MARKETS XAΛKIA∆AKH
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025 ΤΕYΧΟΣ 116 ΔΙΑΝΕΜΕΤΑΙ ΔΩΡΕΑΝ
Τα Κρητικά Κάλαντα της Αρχιχρονιάς ραδίκιο και σταμναγκάθι: οι «βασιλιάδες» των Κρητικών χόρτων ΠαλιοΥ ΚαιροΥ ανεσΤορΗμαΤα: αλληλεγγύη και κοινωνική προσφορά στην Κρήτη
Santa Gang Χανίων Μοιράζουμε χαμόγελα στα παιδιά!
> Χριστούγεννα
στον Βενετικό Χάνδακα Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης πριν, σήμερα και μετά Τα γιορτινά κουλουράκια της Κρήτης
Οι “Κομόλιθοι” στην Ποταμίδα Κισσάμου
Περιεχόμενα 6
Βρείτε το ΥΠερΧ στην ηλεκτρονική μας σελίδα
46 Ταξίδι στην μαγεία της Κρητικής διαλέκτου: Ο Ερωτόκριτος
Η Κρήτη είναι ο τόπος μας!
12 Γιορτές στα super markets Χαλκιαδάκης 54 Παλιού Καιρού Ανεστορήματα: αλληλεγγύη και κοινωνική προσφορά στην Κρήτη
14 Χριστούγεννα στον Βενετικό Χάνδακα 24 Η ασκελετούρα που δεν πεθαίνει ποτέ... 30 Κυνήγι Κρυμμένου Θησαυρού: Ταξίδι στον χρόνο ή τρόπος ζωής;
60 Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης πριν, σήμερα και μετά 68 Τα γιορτινά κουλουράκια της Κρήτης
32 Τα Κρητικά Κάλαντα της Αρχιχρονιάς 74 Οι “Κομόλιθοι” στην Ποταμίδα Κισσάμου 38 Ραδίκιο και σταμναγκάθι: οι «βασιλιάδες» των Κρητικών χόρτων
76 ΕΦΕ Ηρακλείου σύντομο ιστορικό
14
32
46
60
24
38
54
74
Tριμηνιαία έκδοση των Σ/M XAλKIAΔAKH 1o χιλ. Γαζίου-Κρουσώνα 7005 Ηράκλειο τηλ. 2810 824 140
www.xalkiadakis.gr
Yπεύθυνη σύμφωνα με τον νόμο: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΧΑλΚΙΑΔΑΚη
Αρχισυνταξία: ΓΙΩΡΓΟΣ Τ. ΤΣΕΡΕΒΕλΑΚηΣ
Eκδοτική φροντίδα: Tμήμα Δημοσίων Σχέσεων της A.E. XAΛKIAΔAKH
Σχεδίαση εντύπου: NIKOΣ NTPETAKHΣ
Διανέμεται δωρεάν από τα καταστήματα της εταιρείας
Υπεύθυνος Δημοσίων Σχέσεων: ΜΙΧΑληΣ ΤΖΑΓΚΑΡΑΚηΣ
Φωτογραφία εξωφύλλου: ΚΩΣΤΑΣ ΧΑλΚΙΑΔΑΚηΣ Λασιθιώτικα βουνά
Υπεύθυνη Συντονισμού: ΜΑΡΙΑ ΚΑΡΑΜΠΙΝη
Eκτύπωση: TYΠΟΚΡΕΤΑ A.E., BI.ΠE. Hρακλείου, Tηλ. 2810 382800, www.kazanakis.gr Tα κείμενα που δημοσιεύονται δεν εκφράζουν κατ’ ανάγκην την άποψη της εταιρείας ή του περιοδικού.
Η Κρήτη της ψυχής
Κάθε χρόνο τέτοια εποχή κάνουμε όλοι μια μικρή παύση· όχι για να πάρουμε ανάσα -ποιος προλαβαίνει άλλωστε μέσα στους ρυθμούς των γιορτών; -αλλά για να κοιτάξουμε γύρω μας και να θυμηθούμε τι πραγματικά έχει αξία. Φέτος, περισσότερο από ποτέ, αισθάνομαι την ανάγκη να μοιραστώ μαζί σας κάτι που μου γέμισε την καρδιά: υπάρχει μια «άλλη Κρήτη». Μια Κρήτη που δεν χωράει σε καρτ-ποστάλ, ούτε σε τουριστικούς οδηγούς και σίγουρα όχι στα πρωτοσέλιδα των ειδήσεων κάτω από τίτλους σκανδάλων και βεντέτας. Είναι η Κρήτη των ανθρώπων της, η Κρήτη της ψυχής και αυτή παρουσιάσαμε σε ένα από τα τελευταία σποτ μας. Το σποτάκι μας, παλιότερο αλλά πιο επίκαιρο από ποτέ, αγκαλιάστηκε από εκατοντάδες θεατές και χρήστες των social media· ταξίδεψε, συζητήθηκε, αγαπήθηκε, γιατί, πολύ απλά, μίλησε για εμάς, για τον τόπο μας και για όσους τον κρατούν όρθιο. Κι εδώ θέλω να σταθώ: Ο πρωτογενής τομέας της Κρήτης δοκιμάζεται. Η κλιματική κρίση δεν είναι πια θεωρία· είναι καθημερινός πονοκέφαλος, οι στρεβλώσεις στις επιδοτήσεις συνεχίζονται, η ελαιοπαραγωγική χρονιά δεν φαίνεται καλή, οι κτηνοτρόφοι μας λιγοστεύουν. Αυτή δεν είναι μια πραγματικότητα που πρέπει να απασχολεί «κάποιους». Είναι κάτι που πρέπει να αφορά σε όλους μας, γιατί χωρίς τους ανθρώπους που μοχθούν στην γη, χωρίς εκείνους που ξυπνούν πριν από τον ήλιο για να φέρουν τον πλούτο του τόπου στα τραπέζια μας, δεν υπάρχει ούτε Κρητική διατροφή, ούτε πολιτισμός, ούτε φιλοξενία...
Όλα όσα κάνουν την Κρήτη «Κρήτη».
Από την Χριστίνα Χαλκιαδάκη
Κι εμείς; Ποιος είναι ο δικός μας ρόλος μέσα σε όλα αυτά; Ο δικός μου, ο δικός σας, ο ρόλος της οικογένειας Χαλκιαδάκης;
στεκόμαστε δίπλα τους: με υπερηφάνεια. με συνέπεια. με σεβασμό. Όχι μόνο ως επιχειρηματικός κλάδος, αλλά ως κομμάτι αυτού του τόπου. Γιατί το λιανεμπόριο δεν είναι απλώς μια αλυσίδα καταστημάτων. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που ενώνει ανθρώπους, επαγγέλματα και κοινότητες. Και όσο εμείς συνεχίζουμε να στηρίζουμε τον παραγωγικό πλούτο της Κρήτης, τόσο μπορούμε όλοι μαζί να κρατάμε ζωντανή την Κρήτη που αγαπάμε: την γενναιόδωρη, την δημιουργική, την φιλόξενη· την «άλλη Κρήτη» που τόσο όμορφα είδαμε στο σποτάκι μας. Αυτές τις γιορτές, λοιπόν, θέλω να ευχηθώ κάτι πιο ουσιαστικό από «Καλά Χριστούγεννα»: Να συνεχίσουμε να βλέπουμε τον τόπο μας όπως πραγματικά είναι. Να τον τιμούμε. Να στεκόμαστε δίπλα στους ανθρώπους του: εργαζόμενους, παραγωγούς, πελάτες. Και να χτίζουμε, όλοι μαζί, ένα αύριο που θα μας κάνει περήφανους. Με ζεστασιά, ευγνωμοσύνη και... αρκετή δόση Κρητικής ψυχής.
> η Χριστίνα Χαλκιαδάκη στο 16ο Συνέδριο ΙΕλΚΑ “Ctrl+Alt+Retail” – Rebooting Together: Retailers, Suppliers and Shoppers Από τις πιο αισιόδοξες παρουσίες του συνεδρίου ήταν η ομιλία της Χριστίνας Χαλκιαδάκη, η οποία με καθαρό και ανθρώπινο λόγο υπενθύμισε τον ρόλο του λιανεμπορίου στην καθημερινότητα των πολιτών. Τόνισε πως ο κλάδος μας είναι από τους πιο επιδραστικούς της κοινωνίας, γιατί αγγίζει τη ζωή των ανθρώπων κάθε μέρα, και πως το λιανεμπόριο δεν είναι ο ένοχος της ακρίβειας, αλλά ο σύμμαχος της κοινωνίας: εργοδότης,
συνεργάτης της πολιτείας και στήριγμα των τοπικών κοινωνιών. «Κάθε μέρα, σε κάθε γειτονιά, είμαστε πρεσβευτές του καλού», σημείωσε χαρακτηριστικά, αναδεικνύοντας τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα του κλάδου. Κλείνοντας, αναφέρθηκε με περηφάνια στην Κρήτη, υπογραμμίζοντας ότι οι αρνητικές ειδήσεις που κατά καιρούς κυκλοφορούν δεν αντικατοπτρίζουν τον τόπο, τις αξίες και τους ανθρώπους του νησιού. 5
Η Κρήτη είναι ο τόπος μας! είναι η γη απ’ την οποία προμηθευόμαστε τα καλύτερα προϊόντα, είναι η πατρίδα των συνεργατών μας, είναι η κοινωνία που στηρίζουμε και που μας έχει στηρίξει όλα αυτά τα χρόνια.
Η Κρήτη είναι γεμάτη από ανθρώπους φιλόξενους και ειλικρινείς, που παράγουν προϊόντα με αξία, που έχουν αξίες, που κοπιάζουν και είναι περήφανοι γι’ αυτό. Και μας κάνουν κι εμάς περήφανους γιατην Κρήτη μας! Πριν από πέντε χρόνια πα-
ρουσιάσαμε ένα σποτ αφιερωμένο στους Κρητικούς παραγωγούς. Σήμερα, με μια μικρή παρέμβαση, νιώθουμε πως είναι πιο επίκαιρο από ποτέ.
Δείτε το σποτ εδώ!
>
> Ανανεωμένο κατάστημα Χαλκιαδάκης Max στη Θερίσσου Το κατάστημά μας σας υποδέχεται ανανεωμένο και πιο πλήρες από ποτέ! Από το 1996 το κατάστημά μας στη Θερίσσου & Λεβήνου στο Ηράκλειο βρίσκεται δίπλα σας, καλύπτοντας καθημερινά τις ανάγκες χιλιάδων οικογενειών, με άριστη εξυπηρέτηση, ποιοτικά προϊόντα και χαμηλές τιμές. Με στόχο την ακόμη καλύτερη εξυπηρέτηση, το κατάστημά μας ανανεώθηκε, προσφέροντάς σας μια πιο ευχάριστη και ολοκληρωμένη αγοραστική εμπειρία.
Στο νέο μας κατάστημα μπορείτε να βρείτε: ✓ Περισσότερους από 400 νέους κωδικούς προϊόντων, για ακόμη μεγαλύτερη ποικιλία σε κάθε κατηγορία. ✓ Φρεσκοψημένα προϊόντα φούρνου καθημερινά, για απόλαυση με ποιότητα και οικονομία. ✓ Premium συσκευασμένα προϊόντα κρέατος, για τους λάτρεις των gourmet γεύσεων. ✓ Έτοιμα γεύματα, μαγειρευτά και ψητά της ώρας —
κοτόπουλο ψησταριάς, μπιφτέκια κάθε είδους, χοιρινό κότσι, πατάτες φούρνου και έτοιμα παραδοσιακά πιάτα, όπως μουσακάς και παστίτσιο. Οι 61 εργαζόμενοι του καταστήματος, με γνώση, ευγένεια και εμπειρία, είναι πάντα δίπλα σας και αποτελούν την «καρδιά» του ανανεωμένου μας Χαλκιαδάκης Max για να κάνουμε κάθε επίσκεψή σας πιο εύκολη και απολαυστική.
Μαντινάδες του κ. Γιάννη Ματθαιάκη βιοτέχνη κρητικών παραδοσιακών μαχαιριών – εμπόρου γεωργικών εργαλείων αφιερωμένες στα Super Markets Χαλκιαδάκης
Λεβεντογέννα Κρήτη μου, της φύσης το περβόλι, εσύ 'σαι το καλύτερο στην οικουμένη όλη. Ό,τι παράγεις Κρήτη μου, όποιοι το δοκιμάσουν, τις νοστιμιές σου δεν μπορούν ποτέ να τις ξεχάσουν. Λάδι, κρασί, φρούτα, νερό και τα λαχανικά σου, βγαίνουν τα νοστιμότερα απ' τα άγια χώματά σου.
6
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
7
10
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
11
ΓΙΟΡΤΕΣ στα Super Markets Χαλκιαδάκης Υποδεχόμαστε τη νέα χρονιά με μια μεγάλη Χριστουγεννιάτικη κλήρωση, που χαρίζει στους πελάτες 26 εντυπωσιακά δώρα και μετατρέπει τις αγορές τους σε μια γιορτινή εμπειρία που... «τους πάει αλλού». Οι εκπλήξεις της χρονιάς είναι μεγαλύτερες από ποτέ, με δώρα που ταξιδεύουν, αναβαθμίζουν την καθημερινότητα και δίνουν χρώμα στις γιορτές. Τα 26 μεγάλα δώρα • 1 ταξίδι για 2 άτομα στη Νέα Υόρκη • 5 iPhone 17 • 5 Dyson V8 Advanced Stick Σκούπες • 5 Sony PlayStation 5 Slim Digital • 10 Τηλεοράσεις LG LED 55’’ Η συμμετοχή στη Χριστουγεννιάτικη Κλήρωση γίνεται με τη χρήση της Xtra Card Χαλκιαδάκης. Με κάθε 26€ αγορών κερδίζετε 1 συμμετοχή (52€ = 2 συμμετοχές, 78€ = 3 συμμετοχές κ.ο.κ.)
• Διάρκεια Διαγωνισμού: 21/11/2025 - 28/12/2025 • Ανακοίνωση Νικητών: 30/12/2025 Φέτος, η τύχη φοράει κόκκινο και... σε πάει αλλού. Υποδεχόμαστε το ’26 με 26 ξεχωριστά δώρα! Καλή τύχη και καλές γιορτές!
ΧρισΤοΥΓεννA Για ολοΥσ
Χριστουγεννιάτικη διανομή τροφίμων και βασικών ειδών υγιεινής σε περισσότερες από 20 δομές αλληλεγγύης σε όλη την Κρήτη. Φέτος με πολλή χαρά προσφέραμε επίσης παιχνίδια και δώρα σε Νοσηλευτικά Ιδρύματα, σε ΚΔΑΠ ΑΜΕΑ, σε Παραρτήματα Ανηλίκων και σε Ενορίες και Μονές του νησιού μας.
12
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΤΟΝ ΒΕΝΕΤΙΚΟ ΧΑΝΔΑΚΑ Οι εορτές που σχετίζονταν με τη ζωή του Χριστού κατείχαν εξέχουσα θέση στην λατρευτική-θρησκευτική ζωή των Βενετών, οι οποίες περιβάλλονταν με προφανή μεγαλοπρέπεια στην μητρόπολη –Βενετία, αλλά και σε όλες τις κτήσεις που είχε η Γαληνοτάτη στην Μεσόγειο Θάλασσα.
Στις εορτές των Χριστουγέννων, των Θεοφανείων και του Πάσχα είχε καθιερωθεί να εκφωνούνται εγκώμια και να πραγματοποιούνται άλλες παρόμοιες τελετουργικές διαδικασίες. Η τελετή περιλάμβανε και την απελευθέρωση δύο φυλακισμένων. Στον Χάνδακα τις ημέρες αυτές το δουκικό παλάτι στολιζόταν με τα οικόσημα και την σημαία του δούκα, ενώ μουσικές αντηχούσαν στην πλατεία. Για το 1543 υπάρχει η πληροφορία ότι ο δούκας είχε διατάξει να γίνει λιτανεία με την ευκαιρία των Χριστουγέννων και είχε απαγορεύσει σε οποιοδήποτε να εργαστεί, πριν από το τέλος της λιτανείας, με επιβολή ποινής 25 υπερπύρων. Τα Χριστούγεννα ο δούκας, ντυμένος με το επίσημο ένδυμά του από πορφυρό βελούδο, καθόταν μαζί με ένα avogador (ανώτατο δικαστικό) στην αίθουσα του δικαστηρίου. Εκεί έρχονταν να τον συναντήσουν οι σύμβουλοι, ο capitano grande (ο αρχιστράτηγος) και οι άλλες αρχές, για να με-
ταβούν κατόπιν στην εκκλησία του Αγίου Μάρκου, συνοδευόμενοι από τον ορθόδοξο κλήρο, τον πρωτοπαπά, τον πρωτοψάλτη και τους τέσσερεις ιερείς του Αγίου Μάρκου. Στον ναό του Αγίου Μάρκου εκφωνούνταν στα λατινικά οι φήμες προς τιμήν του δόγη, στη διάρκεια των οποίων ο δούκας έμενε όρθιος με ακάλυπτο το κεφάλι, σε ένδειξη υπακοής στον δόγη, κρατώντας ένα αναμμένο κερί που του έδιδε ο ιερέας του. Μόλις τελείωναν τα εγκώμια του δούκα, ο ιερέας έψαλλε τις τρεις λειτουργίες των Χριστουγέννων. Μετά από αυτό οι αρχές πήγαιναν με πομπή στον ναό του Αγίου Τίτου, ενώ τους συνόδευαν τρομπέτες, σάλπιγγες και τύμπανα, μαζί με όλους τους ιερείς, τον πρωτοπαπά, τον ιεροδιάκονο, τον πρωτοψάλτη και τους δύο γαστάλδους με τον ιερέα του δούκα. Την ημέρα των Χριστουγέννων ο δούκας έπρεπε να παραθέσει γεύμα στον πρωτοπαπά, στον πρωτοψάλτη,
Δεξιά: Η Προσκύνηση των Μάγων. Φορητή εικόνα, αυγοτέμπερα σε ξύλο, υπογεγραμμένη από τον δημιουργό της: «ΠΟΙΗΜΑ ΜΙΧΑΗΛ ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ». Προέρχεται από τη Μονή Βροντησίου. Μουσείο Ιερών Εικόνων και Κειμηλίων (Αγία Αικατερίνη) Ηράκλειο. 15
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΤΟΝ ΒΕΝΕΤΙΚΟ ΧΑΝΔΑΚΑ
Ο Χάνδακας κατά τους τελευταίους αιώνες της Βενετοκρατίας.
Μόλις τελείωναν τα εγκώμια του δούκα, ο ιερέας έψαλλε τις τρεις λειτουργίες των Χριστουγέννων. Μετά από αυτό οι αρχές πήγαιναν μια πομπή στον ναό του Αγίου Τίτου, ενώ τους συνόδευαν τρομπέτες, σάλπιγγες και τύμπανα, μαζί με όλους τους ιερείς, τον πρωτοπαπά, τον ιεροδιάκονο, τον πρωτοψάλτη και τους δύο γαστάλδους με τον ιερέα του δούκα.
16
στον ιεροδιάκονο, στον ιερέα του, στους μουσικούς, σε ένα από τους γαστάλδους και στους ιερείς, που θα του υποδείκνυε ο πρωτοπαπάς. 0 εορτασμός των Χριστουγέννων περιλάμβανε και ορισμένες φιλανθρωπικές πράξεις εκ μιέρους των αρχών, όπως: να μοιράζουν ελεημοσύνη στους φτωχούς, να ελευθερώνουν φτωχούς φυλακισμένους και να παντρεύουν φτωχές κοπέλες. Τα χρήματα που μοιράζονταν υπό μορφή ελεημοσύνης τα Χριστούγεννα και το Πάσχα συνήθως προέρχονταν από κληροδοτήματα που άφηναν ορισμένοι στις αρχές για αυτόν τον σκοπό. Η βενετική Σύγκλητος το 1519 απαγόρευσε να δίδεται ελεημοσύνη από τα χρήματα του δημοσίου Ταμείου και ζήτησε από τις αρχές να περιορίζονται στα κληροδοτήματα. Όταν επρό-
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
κειτο η κυβέρνηση να ελευθερώσει φτωχούς φυλακισμένους με την ευκαιρία των Χριστουγέννων ή του Πάσχα, κοινοποιούσε πρώτα μία προκήρυξη, σύμφωνα με την οποία όλοι όσοι είχαν λόγους να αντιτίθενται στην απελευθέρωσή τους, όφειλαν να παρουσιαστούν στις αρχές και να τους εκθέσουν τις αντιρρήσεις τους. Eπίσης, ο δούκας έπαιρνε τα χρήματα, τα οποία συγκεντρώνονταν από τον φόρο που εισέπραττε το δημόσιο ταμείο και από τα κληροδοτήματα που εισέπρατταν οι γαστάλδοι. Από αυτά ένα μέρος αποστελλόταν στους συμβούλους και από τα υπόλοιπα χρήματα ένα μέρος προσφερόταν στους φτωχούς φυλακισμένους και ένα άλλο μοιραζόταν στη δουκική αυλή. Ακόμη, έδιδαν στο μοναστήρι του Σωτήρα 8 λίρες, στο νοσοκομείο των στρατιωτών 10 λίρες, στο νοσοκομείο του Αγίου Αντωνίου από μία λίρα σε κάθε φτωχό, στο ορφανοτροφείο της Pietà μία λίρα σε κάθε τροφό και στο μοναστήρι του Αγίου Πέτρου και Αγίου Ιερώνυμου από 6 λίρες στον καθένα. Η νηστεία πριν τα Χριστούγεννα ήταν πολύ αυστηρή για όσους ήθελαν να την διατηρήσουν. Οι περισσότεροι ζούσαν μόνον με ψωμί, το οποίο έψηναν στον φούρνο μαζί με σταφίδες από μοσχάτο σταφύλι, με αυγοτάραχο και με ψημένα καβούρια στην χόβολη. Εδώ πρέπει να αναφέρουμε ότι οι περισσότεροι ετοιμάζονταν για τα «χοιροσφάγια» ήδη από τον Νοέμβριο. Από το κρέας του χοίρου παρασκεύαζαν αυτό που γνωρίζουμε σήμερα ως «καπρικό», δηλαδή καπνισμένο σε σιγανή φωτιά τυλιγμένα με Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Η προσκύνηση των ποιμένων, 1612-1614. Ελαιογραφία σε καμβά, 319 x 180 εκ., Μουσείο του Πράδο, Μαδρίτη.
> 17
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΤΟΝ ΒΕΝΕΤΙΚΟ ΧΑΝΔΑΚΑ
μάραθο. Έφτιαχναν επίσης λουκάνικα γεμισμένα με πολύ μάραθο και γαρίφαλο. Μάζευαν και το λίπος του χοίρου που έσταζε από το καπρικό, το αναμίγνυαν με μικρά κομμάτια κρέας και το έψηναν με αυγά στο τηγάνι. Είναι τα λεγόμενα «σύγλινα», ένας εκλεκτός μεζές που τον έβγαζαν συνήθως όταν είχαν επισκέψεις από συγγενείς. Μια ωραία συνταγή που παρασκεύαζαν ήταν το παστό χοιρινό κρέας, το οποίο έψηναν μαζί με λάχανα. Όταν έρχονταν τα Χριστούγεννα, οι ενορίτες έστελναν στην εκκλησία της ενορίας τους μια χοντρή λαμπάδα, το λεγόμενο «κοντολάμπαδο», μια κοντή λαμπάδα, γιατί ήταν χοντρή στο κάτω μέρος και στένευε όσο ανέβαινε προς τα πάνω· ήταν από κίτρινο κερί, αλλά μετά έστελναν και λαμπάδες από άσπρο κερί. Ακόμη και οι Βενετοί ευγενείς έστελναν το κοντολάμπαδο στις ορθόδοξες ενορίες. Ζύγιζε δυο – τρεις λίβρες το καθένα (περίπου ένα ή ενάμισυ κιλό) ανάλογα με τα οικονομικά του αφιερωτή· αυτό το τοποθετούσαν μπροστά στην εικόνα του Κυρίου ή της Παναγίας ή και άλλων αγίων που υπήρχαν στο ιερό ή στα πλάγια. Εκεί άφηναν το κοντολάμπαδό του ο καθένας για να καίγεται από τα Χριστούγεννα ως το Πάσχα. Κρατούσαν πολύ καιρό γιατί δεν τα είχαν αναμμένα σε όλη την λειτουργία παρά μόνον στο Ευαγγέλιο και στην ύψωση των Τιμίων Δώρων.
Γεωργίου Κλόντζα Η Γέννηση (16ος αι.).
Χοιρινό στο τηγάνι.
Χριστόψωμο.
Την ημέρα των Χριστουγέννων μετά την λειτουργία οι ενορίτες άφηναν στον ιερέα την προσφορά τους και πήγαιναν σπίτι τους. Στο τραπέζι είχαν ένα ψωμί φτιαγμένο με ζύμη από σκέτο αλεύρι, με ένα ανάγλυφο σταυρό στην μέση και με σπόρους από πάνω. Αυτό ήταν το λεγόμενο Χριστόψωμο, δηλαδή το ψωμί του Χριστού, και το άφηναν για οκτώ ημέρες στο τραπέζι. Δεν το έπαιρναν από εκεί μόνον κατά την ημέρα του φαγητού. Το βράδυ το σκέπαζαν με τραπεζομάντηλο για να μην το τσιμπήσουν οι γάτες. Μετά από οκτώ ημέρες το έκοβαν σε φέτες και το μοίραζαν στους φτωχούς.
Τα Χριστούγεννα στον Βενετικό Χάνδακα ήταν μια εορταστική πανδαισία, στην οποίαν συμμετείχε σύσσωμος κλήρος και λαός. Βενετοί και ντόπιοι Κρήτες εόρταζαν από κοινού την γέννηση του Χριστού, απολάμβαναν εκλεκτούς μεζέδες και η ψυχή τους φωτιζόταν από απερίγραπτη χαρά. Στους ναούς των Λατίνων και των Ορθοδόξων οι ψαλμωδίες και οι δεήσεις των ιερέων θέρμαιναν τις ψυχές των πιστών. Η γέννηση του Χριστού ήταν πάντα μια υπόμνηση χαράς και ελπίδας σε όλους παρά τις διαφορές που χώριζαν τους κυριάρχους με τους ντόπιους. Δρ. Γιώργος Τ. Τσερεβελάκης
18
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
19
Η Χtra card Χαλκιαδάκης και η Henkel σε πάνε κρουαζιέρα
Καλή συνταξιοδότηση
Οι 16 νικητές της μεγάλης μας κλήρωσης απόλαυσαν ένα αξέχαστο τριήμερο σε Μύκονο, Κουσάντασι, Πάτμο και Σαντορίνη – μια Xtra εμπειρία, γεμάτη θάλασσα και χαμόγελα.
>
Στη Χρυσή μας από τη Σητεία!
Ανδρίτσου Χρυσή
Στη Δέσποινά μας, που είχαμε τη χαρά να είναι δίπλα μας 29 ολόκληρα χρόνια! Η Δέσποινα ήταν από τις πρώτες εργαζόμενες μας στη Σητεία. Ξεκίνησε στο τμήμα των Τυριών-Αλλαντικών, ενώ σε όποιο πόστο και να απασχολήθηκε, την διέκρινε πάντα η υπευθυνότητα, η ευσυνειδησία και η τελειομανία. Δέσποινα, σε ευχαριστούμε θερμά για όλα αυτά τα χρόνια, για την ευγένεια και την αποτελεσματικότητά σου και σου ευχόμαστε υγεία και μόνο χαρούμενες στιγμές με τους αγαπημένους σου!
Από το 1996 ήταν εκεί, από τις πρώτες εργαζόμενες μας στη Σητεία, αρχικά στα ράφια και στο μανάβικο και τα τελευταία χρόνια στο ταμείο πάντα με το χαμόγελο, την ευγένεια και την ηρεμία που κερδίζουν. Η ευγένειά της και το έντονο αίσθημα εξυπηρέτησης ήταν πάντα ο οδηγός της. Φιλική, διακριτική και σοβαρή με τους συναδέλφους της, άφηνε παντού μια αίσθηση εμπιστοσύνης και σεβασμού. Χρυσή, σ’ ευχαριστούμε για όλα. Να είναι η νέα σου αρχή γεμάτη υγεία, φως και όμορφες στιγμές που θα τις απολαμβάνεις με τους αγαπημένους σου.
Στη Νικητούλα μας, που είχαμε τη χαρά να είναι δίπλα μας 34 ολόκληρα χρόνια!
Τριβυζαδάκη Νικητούλα
Γαρεφαλάκη-Ζωιτσάκη Δέσποινα Η Νικητούλα ξεκίνησε το 1991 στο κατάστημά μας στην Αντιστάσεως, όπου έμεινε και για 17 χρόνια, ενώ τα τελευταία χρόνια ήταν στο Max της Αλικαρνασσού. Η Νίκη ήταν η ήρεμη δύναμη του καταστήματος και ο άνθρωπος των ειδικών αποστολών, ενώ σε συνδυασμό με την κυρία Πέλλα δημιούργησαν ένα δίδυμο φωτιά. Νικητούλα, σε ευχαριστούμε θερμά, για την ευγένεια και την εργατικότητά σου και σου ευχόμαστε να απολαύσεις με υγεία και μόνο χαρούμενες στιγμές με τους αγαπημένους σου τα ανέμελα χρόνια της σύνταξης!
20
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
21
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
23
ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑΤΙΚΑ ΕΘΙΜΑ
Η σκίλλη των αρχαίων, η σκιλλοκρεμμύδα ή ασκελετούρα των Κρητικών, που ποτίστηκε με το αθάνατο νερό, σε μια μοναδική ιστορία που εμπλέκει τον μέγα Αλέξανδρο με την αδερφή του Γοργόνα, «εξηγώντας» το γιατί η Scilla maritima ή urginea maritima, όπως είναι το επιστημονικό Λατινικό της όνομα, δεν πεθαίνει ποτέ..! Η λαϊκή σοφία απέδωσε πολλές ιδιότητες σε αυτό τον μυστηριώδη θησαυρό της γης μας, ακόμη και αυτή της πρόγνωσης του καιρού ή της εξέλιξης της σοδειάς, εμπλουτίζοντας τον μακρύ κατάλογο με τις «μετεωρολογικές» δοξασίες των Κρητικών. Θα έχετε ακούσει από τις γιαγιάδες ή τους παππούδες ιστορίες για το πώς παρατηρούσαν τη φύση και προέβλεπαν κυρίως καιρικά φαινόμενα ανάλογα με την ανθοφορία ή την καρποφορία διάφορων φυτών. Και πολύ πιθανό να τηρείται ακόμη το έθιμο, που παραμένει
Η ασκελετούρα που δεν πεθαίνει ποτέ... > Ένα από τα πιο δημοφιλή έθιμα της πρωτοχρονιάς στην Κρήτη, το οποίο συσχετίζεται με τις «μαγικές» ιδιότητες του φυτού-βοτάνου που αναγεννάται. Υπάρχει ένα μαγικό φυτό που κρατάει «κλειδωμένο» εδώ και αιώνες το μυστικό της αθανασίας. Ένα φυτό σημαντικό που συνεχίζει, σε πείσμα των καιρών, να έχει κυρίαρχο ρόλο στα τελετουργικά και στις δοξασίες της Πρωτοχρονιάς· για να διασφαλίσει καλή τύχη, μακροζωία και προστασία από κάθε τι κακό. Ένα φυτό που το βρίσκει κανείς παντού στην Κρήτη, ακόμη και στα πιο απάτητα εδάφη, με μια σειρά από ιστορίες, παραδόσεις και μύθους να το περιβάλλουν σαν χρυσόσκονη, κάνοντάς το μοναδικό. 24
ΥΠΕΡ
δημοφιλές, και θέλει την παραμονή της Πρωτοχρονιάς τον αρχηγό της οικογένειας να φέρνει στο σπίτι μια ασκελετούρα με τον βολβό -κατά προτίμηση διπλό- τυλιγμένο σε αλουμινόχαρτο, για να κρεμαστεί στην πόρτα του σπιτιού και να υποδεχτεί έτσι τον νέο χρόνο, χαρίζοντας καλή τύχη στο σπίτι. Η ασκελετούρα μένει εκεί για μέρες ενώ στο σπίτι θα διατηρηθεί ως την επόμενη Πρωτοχρονιά. Αναρωτιέστε το γιατί; Μα η απάντηση είναι απλή αν έχετε προσέξει την ξεχασμένη μετά από μήνες ασκελετούρα σε κάποια γωνιά του σπιτιού. Ακόμη και χωρίς χώμα, χωρίς νερό, αυτός ο «μαγικός» βολβός θα ξαναγενηθεί και όταν έρθει η ώρα του θα ανθίσει! Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο το φυτό ονομάζεται και αθανατοκρομμύδα.
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
τούρα, φυτρώνοντας σε κάθε είδους εδάφη, κυρίως σε άγονα και πετρώδη, προσαρμόστηκε και εξελίχθηκε με τέτοιο τρόπο, ώστε ακόμη και τα αδύνατα να μπορούν να γίνουν δυνατά. Η ιδιότητα αυτή εξελίχθηκε σε ένα πανίσχυρο σύμβολο, όπως όλα που έχουν να κάνουν με την αναγέννηση και την μεταμόρφωση στην φύση, αποκτώντας κυρίαρχο ρόλο στα τελετουργικά της Πρωτοχρονιάς που έχουν τις ρίζες τους στα βάθη των χιλιετηρίδων. Και φυσικά δεν θα μπορούσε να λείπει και η μυθολογική εξήγηση ώστε να ερμηνεύσει το φαινόμενο της αναγέννησης της ασκελετούρας, μια πρακτική κοινή στην αρχαιότητα όταν οι μύθοι και οι θρύλοι διαδραμάτιζαν και αυτόν τον ρόλο της προσπάθειας ερμηνείας φυσικών φαινομένων και ιδιαιτεροτήτων της φύσης. Ο λαϊκός θρύλος σε αυτή την περίπτωση εμπλέκει το Μέγα Αλέξανδρο και τη διάσημη αδερφή του τη Γοργόνα.
μπουκαλάκι. Γνωστή ιστορία με παρόμοια πάντα κατάληξη, δεν νομίζετε; Τότε λοιπόν σύμφωνα με την πιο γνωστή εκδοχή το μπουκαλάκι γλίστρησε, έπεσε από τα χέρια της και το υγρό έπεσε πάνω στο πρώτο φυτό που βρίσκονταν δίπλα της, μια ασκελετούρα. Έτσι έγινε αθάνατη, μια που το υγρό στο φιαλίδιο ήταν το περίφημο αθάνατο νερό. Και κάπως έτσι η ασκελετούρα έγινε αιώνια και απέκτησε αυτήν την ιδιότητα να αναγεννιέται, ακόμη και εκτός του φυσικού της περιβάλλοντος. Αυτήν την ιδιότητα της καλοτυχίας την μετέφερε στους ιδιοκτήτες του σπιτιού που την επέλεγαν για το γούρι της χρονιάς. Φαίνεται ότι το ίδιο έθιμο, της τοποθέτησης της ασκελετούρας στην είσοδο των σπιτιών, λειτουργούσε και ως αποτροπαϊκό από την αρχαιότητα, διώχνοντας κάθε κακό, όπως μεταφέρει ο Θεόφραστος, ένας από εκείνους που περιέγραψαν τις μοναδικές ιδιότη-
Σύμφωνα με αυτόν όταν ο μεγάλος βασιλιάς ξεκίνησε την εκστρατεία του, εμπιστεύτηκε στην Γοργόνα ένα μικρό μπουκαλάκι δίνοντάς της μια σαφή εντολή: να το προσέχει σαν τα μάτια της και μην το ανοίξει μέχρι εκείνος να επιστρέψει. Όμως τα χρόνια περνούσαν και η περιέργεια της Γοργόνας είχε αρχίσει να γίνεται ανίκητη. Και όταν πια εκείνη πίστεψε ότι ο αδερφός της είχε χαθεί σε κάποια μάχη στα βάθη της Ασίας, αποφάσισε να δει τι περιείχε το
τες, με τις οποίες είναι προικισμένη η ασκελετούρα, και ως βότανο, για πολλές παθήσεις.
Η λαϊκή σοφία απέδωσε πολλές ιδιότητες σε αυτόν τον μυστηριώδη θησαυρό της γης μας, ακόμη και αυτή της πρόγνωσης του καιρού ή της εξέλιξης της σοδειάς, εμπλουτίζοντας τον μακρύ κατάλογο με τις μετεωρολογικές» δοξασίες των Κρητικών.
Το μυστικό της φύσης και ο θρύλος Πίσω από αυτή την μοναδική ιδιότητα κρύβεται η φύση, που χάρισε σε αυτό το φυτό την ικανότητα να συγκεντρώνει προσεκτικά και μεθοδικά το νερό που χρειάζεται για την επιβίωσή του μαζί με άλλα θρεπτικά συστατικά από το έδαφος, ώστε να αντέξει και να ξαναγεννηθεί όταν το βιολογικό ρολόι σημάνει ότι ήρθε η ώρα. Η ασκελε-
η μετεωρολογία της... ασκελετούρας Η ασκελετούρα έχει στο... «βιογραφικό» της πολλές άλλες ιδιότητες, όπως εκείνη της πρόγνωσης των επερχόμενων καιρικών φαινομένων. Δημοφιλής είναι η πρακτική των αγροτών στην 25
ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑΤΙΚΑ ΕΘΙΜΑ
Κρήτη να παρακολουθούν τα φυτά από τα τέλη του καλοκαιριού για να δουν πότε οι ασκελετούρες θα έβγαζαν άνθη. Αν άνθιζαν νωρίς, αυτό σήμαινε ότι ο χειμώνας που έρχονταν θα ήταν βαρύς. Αν πάλι άνθιζαν αργοπορημένα, αυτό ήταν σημάδι ότι ο χειμώνας θα είναι ελαφρύς. Σε κάποιες περιοχές του νησιού οι αγρότες προχωρούν ένα βήμα παραπέρα, παρατηρώντας και την ίδια την μορφή του άνθους. Στο Ρέθυμνο, για παράδειγμα, ένα πλήρως ανθισμένο στέλεχος σήμαινε βαρυχειμωνιά, ενώ μόνο κατά το ήμισυ ένα ήπιο χειμώνα. Πολλά άνθη σήμαιναν καλή σοδειά ενώ λίγα, φτωχή... Και κάπως έτσι η άγρια, ταπεινή, ανθεκτική, ασκελετούρα έγινε ένα από τα πιο ισχυρά μαγικά φυτά και σύμβολα, άμεσα συνδεδεμένο με τις προσδοκίες για τον νέο χρόνο.
>
«Όπως η πέτρα... Ναι, η πέτρα». Ποδαρικό, καλή χέρα, πέτρες και εικονίσματα Θυμάμαι τον πατέρα μου κάθε παραμονή Πρωτοχρονιάς να φέρνει στο σπίτι μαζί με τους βολβούς της ασκελετούρας και μια πέτρα. Όσο πιο στρογγυλή και λεία, τόσο πιο... αποτελεσματική. Η πέτρα αφηνόταν πίσω από την κύρια είσοδο του σπιτιού, ώστε να κάνει το «ποδαρικό» με τον ερχομό του νέου έτους δίπλα σε ένα εικόνισμα. Εκείνο το πρωί θα πήγαινε στην εκκλησία για να λειτουργηθεί τοποθετημένο πάνω στην Αγία Τράπεζα για 40 μέρες! Και με την επιστροφή από την εκκλησία ο αρχηγός του σπιτιού έφερνε μαζί του τον πρώτο αγιασμό του πρώτου μήνα του έτους για να ραντίσει με αυτόν το σπίτι, χαρίζοντας ευλογία στην οικο-
γένειά του. Και ακολουθούσε η «καλή χέρα», κάποτε γλυκίσματα και δώρα, χρήματα σε παιδιά και εγγόνια από τους γονείς και τους παππούδες.Ολόκληρη η μέρα της Πρωτοχρονιάς ήταν αφιερωμένη στα «παρατηρήματα|, με πιο γνωστό το «ποδαρικό». Στη λαϊκή συλλογική μνήμη η αύρα των ανθρώπων μεταφέρεται την πρώτη μέρα του νέου χρόνου στο σπίτι που θα επισκεφτούν. Έτσι αυτός που θα ερχόταν ως επισκέπτης την Πρωτοχρονιά ανάλογα με την αύρα ή το «ποδαρικό» του θα μετέφερε αυτή την ενέργεια στο σπίτι που έμπαινε όχι μόνο για τη συγκεκριμένη μέρα αλλά για ολόκληρο τον χρόνο. Και όσοι είχαν τη φήμη ότι έκαναν κακό «ποδαρικό», κρατιόνταν με κάθε τρόπο μακριά από τα σπίτια, ώστε να μην τα «μαγαρίσουν». Εννοείται ότι την Πρωτοχρονιά κάθε οικογένεια απέφευγε οπωσδήποτε να φύγει ο,τιδήποτε από το σπίτι. Ήταν γρουσουζιά και πολύ κακή τύχη να ζητήσει κάποιος κάτι εκείνη την μέρα από τη νοικοκυρά ή το νοικοκύρη, από λίγο αλάτι ή λάδι έως ένα αβγό... Η Πρωτοχρονιά έφερνε μαζί της το σπάσιμο του ροδιού, ώστε όσοι οι καρποί τόση η ευλογία του νέου χρόνου και τη βασιλόπιτα. Φυσικά, κάθε περιοχή της Κρήτης πρόσθετε και προσθέτει στη μακρά λίστα των προλήψεων και εθίμων νέα ξεχωριστά και ιδιαίτερα, που σε μεγάλο βαθμό τηρούνται ακόμα και στις πόλεις. Άλλωστε, η αρχέγονη μνήμη έχει αποδείξει πολλές φορές τη δύναμη αλλά και την ανθεκτικότητά της «Χρόνια πολλά, καλή χρονιά» και όπως λένε και τα κάλαντα, «σε αυτό το σπίτι που ‘ρθαμε πέτρα να μην ραγίσει...». Σας θυμίζει κάτι αυτό συνδυαστικά με το έθιμο της πέτρας που τοποθετείται έξω από την κύρια είσοδο του σπιτιού την παραμονή της Πρωτοχρονιάς; Μα βεβαίως...
σταύρος εμμ. μουντουφάρης Διπλωματούχος Ξεναγός, Αρχαιολόγος, Συγγραφέας
26
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
27
28
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
29
> Κυνήγι Κρυμμένου Θησαυρού: Ταξίδι στον χρόνο ή τρόπος ζωής; Πολλές φορές τούς ανθρώπους τούς ενώνει μία στιγμή ή μια συνήθεια. στην περίπτωσή μας το «Κυνήγι του Κρυμμένου Θησαυρού» είναι πολλά παραπάνω: είναι η ευκαιρία μας να δούμε οικεία πρόσωπα, να ζήσουμε μοναδικές στιγμές μαζί τους, να (ξανά) γνωρίσουμε την ομορφιά του τόπου μας ή τα κακώς κείμενά του και, φυσικά, την ιστορία του. Το Ηράκλειο και, γενικότερα, η Κρήτη (αφού διοργανώσεις κυνηγιού γίνονται σε πολλά μέρη του νησιού) βρίθει ιστοριών για ξεχωριστούς ανθρώπους, μοναδικά κτήρια και κρυφές γωνίες που διψούν να μας ψιθυρίσουν τα μυστικά τους. Θέλοντας να κάνουμε μία ιστορική αναδρομή στις διοργανώσεις, οφείλουμε να κάνουμε ξεχωριστή μνεία στην πόλη του Ρεθύμνου. Από το 1989 και μετά (μετρώντας φέτος 36 διοργανώσεις) βρίσκονται στην πρώτη θέση, όσον αφορά στην παλαιότητα του παιχνιδιού. Στο Ηράκλειο το Κ.Κ.Θ. αριθμεί 22 «παιχνίδια». Στις 8 Φεβρουαρίου θα διοργανωθεί το 23ο Κυνήγι Κρυμμένου Θησαυρού από την ομάδα Άνω-Κάτω. Αξίζει να σημειωθεί πως πραγματοποιούνται διοργανώσεις τα τελευταία χρόνια σε όλο και περισσότερα μέρη της Κρήτης, όπως στην Σητεία, στην Ιεράπετρα, στο Μαλεβίζι, στο Αρκαλοχώρι, στο Καταλαγάρι, στους Κουνάβους, στις Μοίρες και στο Πέραμα Μυλοποτάμου. Τί είναι όμως αυτός ο θεσμός; Γιατί καταφέρνει να συντηρηθεί στον χρόνο και συνεχώς να γίνεται ακόμη πιο γνωστός;
Ας το δούμε πιο αναλυτικά: Δικαίωμα συμμετοχής έχουν όλοι, αρκεί να υπάρχει ένας ενήλικας αρχηγός. Δημιουργούνται ομάδες, οι οποίες καθ’ όλη την διάρκεια της μέρας, λύνοντας σταδιακά γρίφους, παίζοντας παιχνίδια και, φέρνοντας εις πέρας δοκιμασίες, καταφέρνουν να φτάσουν έως το τέλος της διαδρομής. Η πρώτη ομάδα που θα λύσει τον τελικό γρίφο αναδεικνύεται νικήτρια και αναλαμβάνει την διοργάνωση του επόμενου έτους. Μέσα από αυτή την διαδικασία που περιλαμβάνει γρίφους, παιχνίδια, σπαζοκεφαλιές, σταυρόλεξα, επιτυχίες, αστοχίες, πολύ τρέξιμο και πολύ… νερό αρκετές φορές –μιας και λόγω εποχής είναι σύνηθες φαινόμενο οι βροχές τις μέρες των παιχνιδιών-, οι ομάδες γίνονται παρέες και τελικά ενώνονται με ένα πολύ ιδιαίτερο τρόπο. Η διάθεση των ομάδων για πιο συχνά ραντεβού, που θα περιλαμβάνουν και τις μικρότερες γενιές κυνηγών, δημιούργησε σε πολλά από τα προαναφερθέντα μέρη διοργανώσεις που αφορούν σε παιδιά ή σε εφήβους. Η διάθεση αυτή δημιούργησε το 2019 τον σύλλογο «Η Ακαδημία των Allegri», που περικλείει όλες τις ομάδες που συμμετέχουν στο παιχνίδι της πόλης του Ηρακλείου και διασφαλίζει την μακροβιότητα του θεσμού. Αρωγοί στην προσπάθεια αυτή είναι πάντα η Περιφέρεια Κρήτης και ο Δήμος Ηρακλείου, ενώ πρέπει να σημειωθεί ότι ο θεσμός του κυνηγιού αποτελεί μέρος όχι μόνον των αποκριάτικων πολιτιστικών εκδηλώσεων του Δήμου Ηρακλείου, αλλά και των Δήμων Χανίων, Ρεθύμνου και Σητείας, με πολλές συμμετοχές και μεγάλο ενθουσιασμό από όλους. Εν κατακλείδι, συμμετέχοντας σε ένα Κυνήγι Κρυμμένου Θησαυρού μαζεύεις εμπειρίες, κάνεις νέους φίλους μα, πάνω από όλα, περπατάς στην πόλη σου με το κεφάλι ψηλά, καθώς γνωρίζεις καλύτερα την κάθε γωνιά της πόλης ή την παρατηρείς προσεκτικότερα, με στόχο να αναζητήσεις την ιστορία που κρύβει. Τί περιμένεις; www.allegri.gr
30
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
31
ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ
ΤΑ ΚΡΗΤΙΚΑ ΚΑΛΑΝΤΑ
ΤΗΣ ΑΡΧΙΧΡΟΝΙΑΣ Τα Κάλαντα είναι ένα πολύ ωραίο έθιμο που διατηρείται ακόμη και σήμερα, κυρίως από τα παιδιά. Με τον ερχομό των Χριστουγέννων και της Αρχιχρονιάς, ομάδες παιδιών γυρνούν από σπίτι σε σπίτι και τραγουδούν τα κάλαντα με το τρίγωνο ή με λύρες και φυσαρμόνικα. Η συνήθης ερώτηση είναι: «Να τα πούμε;». Αν η απάντηση είναι θετική, τότε ξεκινούν να τραγουδούν μελωδικά τα κάλαντα, τελειώνοντας με την ευχή «Και του χρόνου! Χρόνια πολλά!». Η ανταμοιβή τους είναι ένα χρηματικό ποσό ή μελομακάρονα.
Η λέξη κάλαντα πρόερχεται από την λατινική calenda που σημαίνει την αρχή του μήνα. Αν πάμε πίσω στο Βυζάντιο, θα δούμε ότι τα κάλαντα ήταν υμνητικά τραγούδια που έψαλλε ο λαός όταν ο αυτοκράτορας πήγαινε από το Ιερό Παλάτιο στην Αγία Σοφία για να παραστεί στην θεία λειτουργία. Ο λόγιος πατριάρχης
32
Φώτιος (820-893) στις επιστολές του εξηγεί από πού προέρχεται η λέξη κάλαντα: « Τί ἐστιν νουμηνία καὶ τί καλάνδαι καὶ τί εἶδοι καὶ τί νῶναι; Οἱ Ῥωμαίων γῆς καθηγησάμενοι ἕκαστον μῆνα εἰς τρεῖς μερίδας ἐμέριζον, καὶ τὴν μὲν νουμηνίαν ἤτοι τὴν ἀρχιμηνίαν ἐκάλουν καλάνδας, μετὰ ταῦτα δὲ τὴν ἐννάτην τοῦ μηνὸς ἐκάλουν νώνας, καὶ πρὸς τούτοις ἔτι τὴν τρίτην μοῖραν ἐκάλουν εἴδους». Με λίγα λόγια, ότι οι Ρωμαίοι χώριζαν τον μήνα σε τρία μέρη: 1. Οι πρώτες ημέρες λέγονταν καλάνδαι, μετά την εννάτη του μηνός νώναι, και μετά τις 15 ειδοί. Η Κρήτη παρουσιάζει μεγάλο λαογραφικό ενδιαφέρον αναφορικά με αυτήν την καλλιτεχνική πτυχή της εορτής. Εδώ θα παρουσιάσουμε δύο εκδοχές καλάντων της Αρχιχρονιάς, ώστε να απολαύσει ο αναγνώστης την εκφραστική ποικιλία αλλά και τον λαογραφικό πλούτο που κρύβει ο λαϊκός μας πολιτισμός. Διατηρήσαμε την ορθογραφία των πρωτοτύπων καθώς και την στίξη. Παρενέβημεν μόνον όπου κρινόταν αναγκαίο λόγω κάποιας τυπογραφικής φθοράς. Τέλος, επιλέξαμε το μονοτονικό.
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
Kάλαντα. 1 Η πρώτη εκδοχή είναι ειλημμένη από το βιβλίο του Anton Jeannaraki, Άσματα Κρητικά μετά διστίχων και παροιμιών, Leipzig 1876, σ. 249.
Ταχυά ταχυά ‘ν’ αρχιμενιά, ταχυά ‘ν’ αρχή του χρόνου, Πρώτα που βγήκεν ο Χριστος ‘ς τη γης κ’ επεριπάθειε Κ’ εβγήκε κ’ εδιαλάλησε ‘ς ούλους τση ζευγολάταις. Ο πρώτος που τ’ απάντηξε ήτον ο άγιος Βασίλης. - Άγιε Βασίλη δέσποτα, καλό ζευγάριν έχεις. - Καλό το λέω, αφέντη μου, καλό και βλοημένο Απού το βλόησ’ ο Χριστός με το δεξιόν του χέρι, Με το δεξιό, με το ζερβό, με το μαλαματένιο· Το μαύρο και το μελισσό, πού ‘ νε στεφανοκέρι. - Να σε ρωτήξω δέσποτα· πόσα μουζούρια σπέρνεις; - Μετά χαράς, αφέντη μου, να σου τα μολοήσω· Σπέρνω σταράκι δώδεκα, κριθάρι δέκα πέντε, Ψαραίς και ρόβι δεκοχτώ κι’ απονωρής ‘ς το σταύλο. Μ’ αλήθεια κάτω ‘ς το γιαλό, κάτω ‘ς το περιγιάλι, Μουζούρι στάριν έσπειρα κι έναν πλατύ πινάκι. Κ’ εκεί τ’ ανεδιαστήκανε λαγούδια και περδίκια. Στένω πλακιά, στένω βροχιά να πιάσω τα περδίκια, Μηδέ λαγούδιαν έπιασε μηδέ περδίκιαν είδα. Μα θέρισα κι’ αλώνεψα χίλια μουζούρια ‘κάμα, Με τ’ αποσκυβαλίδια μου χίλια και πεντακόσια. Μ’ αλήθει’ όντεν αλώνευγα και ο Χριστός επέρνα, Κ’ εκεί που στάθηκε ο Χριστός χρουσό δεντρόν εβγήκε. Κι’ απάνω η κορφίτσαν του χρουσή κι’ ολόχρουσ’ είνε. Και κάτω η ριζίτσαν του όλο κι’ ολόχρουσ’ είνε Κι’ απάνω ‘ς την κορφίτσαν του πέρδικα κακκαρίζει, Κακκάριζε, κακκάριζε κι’ αν κηλαϊδής κηλάιδε, Κ’ εγώ θα χτίσω εκκλησιά με δεκοχτώ καμάραις, Κάθε καμάρα το κερί, και κάθε δυο λαμπάδα Και κάθε τρεις και τέσσερις ώρηα, πανώρηα βρύσι. Κι’ όσοι διαβάταις κι’ α διαβούν, περάταις και περάσουν Να πίνουν το κυργιό νερό τον Κύριο να δοξάζουν. – Όσα άστρ’ είνιε ‘ς τον ουρανό και φύλλα εις τα δέντρα Τόσα ψιλά ποκόμισα να καταλύσ’ αφέντης. Θωρείς εκείνην την κορφή, την άλλη την παρέκει; Εκεί κοιμάτ’ αφέντης μας μαζί με την κεράν του. Και ποιος θα μπη και ποιος θα βγη να μας τόνε ξυπνήση; - Βάλε πανιέρι κάστανα, πανιέρι μοσκοκάρυα Κ’ εγώ θα μπω κ’ εγώ θα βγω να σας τόνε ξυπνήσω. Ξύπνησ’ αφέντη, ξύπνησε να φάμε και να πιούμε, Να φας από λαγού μερί κι’ απ’ αγριμιού τη μέση·
Μά ‘παμε δα τ’ αφέντη μας κι’ ας πούμε τση κεράς μας. Κερά μαργαροτράχηλη και φεγγαρομαγούλα Και κρουσταλλένια του Μαϊού και πάχνη ‘πού τα χιόνια, Απού τον έχεις τον υγιό, το λευκονακάρη. Λούεις τον και χτενίζεις τον κ’ εις το σκολειό τον μπέμπεις. Κι ο δάσκαλος τον έβαλε να του καλαναρχήση, Κ’ εξέπεσέν του το κερί κ’ εκαψε το χαρτίν του Κ’ εκαψε και την κάρτσαν του την πολυξομπλιασμένη, Απού την εξομπλιάζανε η τρεις βασιλιοπούλαις. Που ‘βαν’ η μια τον πόθον τση κ’ η γι’ άλλη τη δουλειάν τση Κ’ η τρίτη η καλλίτερη βάνει την ομορφιάν τση. Κι ο δάσκαλος τον έδειρε μ’ ένα χρυσό βεργάλι Και η κερά δασκάλισσα με το μαργαριτάρι. Παίρνει τον παραπόνεσι το φόρος φόρος πάει Κ’ οι γι’ άρχοντες τού λέγανε· - Μωρέ μοσκοδαρμένε. Και τα μικρ’ αρχοντόπουλα· - Μωρέ μαγκλαβισμένε. Είπαμε δα και τση κεράς ας πούμε και τση βάγιας Άψε βαγίτσα το κερί και βάγια το λυχνάρι. Για ιδέ και για συντήρηξε ιντα θα μάσε δώσης· Απάκι γή λουκάνικο γή από μερό κομμάτι Κι’ απού τη μαύρην όρνιθα κιανέναν αυγουλάκι, Κι’ απού το κρασοπίθαρο κιαμιάν κουπιά κρασάκι, Κι’ απού το λαδοπίθαρο έναν κάρτο λαδάκι. Μ’ ακόμη δεν τον γύρηκες το μάναταλο ν’ ανοίξης, Να μάσε δώσης τίβοτσι κ’ ύστερα να σφαλίξης; Κι’ αν είνε με το θέλημα, χρουσή μου περιστέρα, Άνοιξε την πορτέλα σου να πούμε καλή σπέρα. Κ’ επά ‘ που καταλαντίσαμε καλά μας επλερώσα, Καλά νά ‘νιε τα έχην των και τ’ αποδόματάν των. Κι’ αν έχουν θηλυκόν παιδί καλή μοίρα να κάμη, Πάλι κι’ αν είν’ ασερνικό ‘ς τη σέλα καβαλάρης Να σειέται, να λυγίζεται να πέφτη το λογάρι, Να το μαζόνου οι γι’ άρχοντες να κάνου δαχτυλίδια Και τα μικρ’ αρχοντόπουλα μικρά παρανυχίδια. Τέσσερα πέντε γράμματα γράφει η γι’ άλφα βήτα, Όσοιν κι’ αν απομένετε έχετε καλή νύχτα. Καλή σας αρχιμενιά. Τα ρίφια και τ’ αρνιά σας θηλυκά Και τα κοπέλια σας ασερνικά.
> 33
ΤΑ ΚΡΗΤΙΚΑ ΚΑΛΑΝΤΑ ΤΗΣ ΑΡΧΙΧΡΟΝΙΑΣ
Kάλαντα. 2 Η δεύτερη εκδοχή προέρχεται από το εξής βιβλίο: Ειρήνη Παπαδάκη, Λόγια του Στειακού Λαού, τόμ. Α΄, Αθήνα 1938, σ. 38.
Αρχιμενιά κι αρχιχρονιά κι αρχή καλός σας χρόνος, σήμερον επορπάτηξεν ο Κύριος στον κόσμο. Τρεις Άγιοι τού παντήξασι1 κι οι τρεις τόνε ρωτήξαν. Ο πρώτος που του πάντηξε ήτον Άι Βασίλης. Άι Βασίλης έρχεται ’πού του Λαγού τον Λάκκο, βαστά μιαν πέρδικα βραστή κι ένα φλασκί γεμάτο. - Άι Βασίλη ’πού ’ρχεσαι και πόθε κατεβαίνεις; - Από τση μάνας μ' έρχομαι και στο σκολειό μου πάω. - Κάτσε να φας, κάτσε να πιεις, κάτσε νά τραγουδήξεις. - Μά ’γώ γράμματα μάθαινα, τραγούδια δέν ήξέρω. - Και σαν ηξέρεις γράμματα, πέ μας την άρφα βήτα. Καί στο ραβδί ντου ‘κούμπησε να πει την άρφα βήτα, και το ξερό ραβδάκι ντου χλωρά βλαστάργια βγάνει. Κι απάνω στα βλαστάργια ντου πηγάδια τηλιγάδια, πηγάδια πετροπήγαϊδα, γούρνες μαρμαρωμένες. Και πάει η πέρδικα να πιει και ραίνει τον Αφέντη. - Αφέντη πεντολάφεντε, πέντε φορές Αφέντη, μά σέν’ Αφέντη σού ’πρεπε καργιόλα νά κοιμάσαι, βελούδα νά σκεπάζεσαι να μην κρυγιολογάσαι. Καί πάλι ξαναπρέπει σου καθέγλα ασημένια, για ν’ ακουμπίζει ή μέση σου η μαργαριταρένια. Και πάλι ξαναπρέπει σου τρικούβερτο καράβι νά ’ναι η πλώρη μάλαμα και τ’ άρμπουρα λογάρι. Να το συνάζουν οι άρχοντες να κάνουν δαχτυλίδια κι όλη η μικρή φτωχολογιά να κάνει βουλοτήργια. Απόπαμε τ’ Αφέντη μας, ας πούμε τση κεράς μας: - Κερά μαρμαροτράχηλη και καστανομαλλούσα, όντε σ’ έγέννα η μάνα σου όλα τα δέντρ’ ανθούσαν. Κι όντε σε κοιλιοπόνεσε ήτονε μέρα σκόλη 1. παντήξασι: τον συνάντησαν.
κι εδώκανέ σου την ευκή οι δώδεκ’ Αποστόλοι. Επόπαμε και τση κεράς, ας πούμε και του γιου σας. Έχεις και γιον εις το σκολειό να μάθει το ψαλτήρι να του τ’ άξώσει ο Θεός νά βάλει πετραχήλι. Επόπαμε του γιούκα σας, ας πούμε και τση κόρης: - Έχεις και κόρην όμορφη, γραμματικός τη θέλει, μ’ άν είναι και γραμματικός πολλά προυκιά γυρεύγει. Θέλει χωράφια αθέριστα, θέλει καί θερισμένα, θέλει καί μύλους δώδεκα μ’ όλους τσι μυλωνάδες. Και θέλει και τη θάλασσα μ’ όλα τζη τα καράβγια και θέλει και τον κύρ βοργιά να τα καλαρμενίζει. Επόπαμε τση κόρης σας, ας πούμε τση βαΐτσας. - Άψε βαΐτσα το κερί, βαΐτσα τό διπλέρι καί κάτσε καί λογάριασε ίντα θά μάσε φέρεις. Φέρε πανιέργια κάστανα, πανιέργια λευκοκάργια και φέρε καί γλυκύ κρασί να πιουν τα παληκάργια Κι αν έχεις κίτρο κόψε το, φέρε το με το μέλι, γιατ’ ήμαστε στά κάλαντα κι ήμαστε βραχνιασμένοι. Τέσσερα πέντε γράμματα τα λέει η άρφα βήτα, εδά μισεύγομε κι εμείς κι έχετε καληνύχτα. Επά πού καλαντήσαμε καλά μάς επλερώσαν καλά να πάν τά τέλη ντως καί τά ποδόματά ντως. Κι αν έχουν και μικιό παιδί στη σέλα καβαλάρη να σεί το μανικάκι ντου να πέφτει τ’ άλογάρι. Κι αν έχουν καί μικιότερο στά μπέρμπερα χωσμένο να το χαρεί η μανούλα ντου το μοσκανεθρεμμένο. Ποπανωθιό στο σπίτι σας είναι μιαν περιστέρα, ανοίξετε την πόρτα σας να πούμε «καλησπέρα». Καλησπέρα σας και εις έτη πολλά! Δρ. Γιώργος Τ. Τσερεβελάκης
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
35
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
37
H ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ
Ραδίκιο και σταμναγκάθι: οι «βασιλιάδες» των Κρητικών χόρτων Από το radicchio στο κιχώριον το εντετμημένον (Cichorium intybus), και από το αγκάθι της στάμνας στο λαχταριστό σταμναγκάθι: μια γευστική διαδρομή αιώνων.
38
ΥΠΕΡ
Με τις πρώτες σταγόνες βροχής το Κρητικό τραπέζι βάζει τα καλά του για να υποδεχτεί τους εκλεκτότερους των... μεζέδων, που αυτή η προικισμένη γη από τους θεούς έχει να προσφέρει.
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
>
Ραδίκιο και σταμναγκάθι: Δυο στενοί συγγενείς στο βασίλειο» της Κρητικής χλωρίδας, με μοναδικές ιδιότητες, με φήμη που φτάνει ως τα πέρατα του κόσμου και γεύσεις στις οποίες κανείς ουρανίσκος δεν μπορεί να αντισταθεί. Ποιος είναι ο Κρητικός που δεν τα ξέρει και ποιος εκείνος που θα πει όχι σε τόσο λαχταριστούς «θησαυρούς», είτε ωμούς σαν σαλάτα, είτε βραστούς με άφθονο λεμόνι και παρθένο ελαιόλαδο είτε και ως βασικό συστατικό σε μια ποικιλία συνταγών που μόνο τα Κρητικά νοικοκυριά ξέρουν πώς να απογειώνουν με τα μυστικά τους; Το κιχώριον το ίντυβο ή εντετμημένο (Cichorium intibus όπως είναι το επίσημο λατινικό όνομά του) αποτελεί δικαίως τον «βασιλιά» των Κρητικών χόρτων, με μια σειρά από ποικιλίες που γνωρίζουν καλά όσοι παίρνουν τα μονοπάτια και τις ανηφοριές με τα πρωτοβρόχια, αναζητώντας το στους αγρούς για να γεμίσουν καλάθια ή τσάντες με το νόστιμο και θαυματουργό ραδίκιο. Είναι ένα όνομα που προέρχεται από τα Ιταλικά ως radicchio· αυτό με την σειρά του από τα λατινικά από την -κυριολεκτικά- ρίζα radix και το υποκοριστικό της radicula.
Αναζητώντας το «γουλωτό» Αυτοί που ξέρουν καλά τις μοναδικότητες του ραδικιού γνωρίζουν και πού βγαίνει το καλύτερο, φροντίζοντας να το μαζεύουν με προσοχή ώστε να διασφαλίσουν σταθερή... σοδειά όλο τον χειμώνα, χωρίς να πειράξουν τη ρίζα ξεπατώνοντάς την και μεταφυτεύοντας τα κομμάτια που τυχόν θα βγουν με το μαχαιράκι από το χώμα στους κήπους ή σε γλάστρες· ξέρουν ότι έτσι διαιωνίζουν αυτό το πολύτιμο είδος. Και φυσικά οι γνώστες κουβαλώντας στις πλάτες τούς αιώνες πείρας, που μεταδίδεται από γενιά σε γενιά στο νησί μας, γνωρίζουν πολύ καλά πού και πώς θα βρουν το διασημότερο και το εκλεκτότερο από τα ραδίκια, το περίφημο «γουλωτό», με το γλυκό «γουλί», που το κάνει αξεπέραστο, ειδικά ωμό στη σαλάτα. Το ραδίκιο είναι ο πρωταγωνιστής της χειμωνιάτικης Κρητικής κουζίνας. Είναι η πιο νόστιμη σαλάτα που μπορεί να δοκιμάσει κανείς μετά βεβαίως από εκείνη του άγριου σταμναγκαθιού, είτε αυτόνομα, με μόνο αυτό ως συστατικό, είτε συνδυαστικά με άλλα χόρτα και λαχανικά, πάντα όμως με άφθονο λεμόνι και λάδι. Αποτελεί το πιο νόστιμο βραστό χόρτο που συνοδεύει ψάρι, ή τηγανιτές πατάτες αρμονικά με νότες ηδονής στους ουρανίσκους που γνωρίζουν από καλό και κυρίως υγιεινό φαγητό. 39
H ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ
Το «μαγικό» βότανο Παράλληλα το ραδίκιο αποτελεί το πιο δυνατό «μαγικό φίλτρο» ως βότανο πια για πολλές παθήσεις, όπως γνωρίζουν πολύ καλά μανάδες και γιαγιάδες. Λόγος για τον οποίο είναι διάσημο από την αρχαιότητα, αφού σύγχρονες επιστημονικές μελέτες επιβεβαιώνουν τις φαρμακευτικές του ιδιότητες και την αρχαία, φυσικά, σοφία. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους το ζεστό νερό μετά την παρασκευή των ραδικιών -ως βραστά χόρτα- είναι ένα εκλεκτό και φαρμακευτικό «βραστάρι» που πίνεται με άφθονο λεμόνι.
Ξεχωριστό το Κρητικό πικροράδικο Παρά την ιδιαίτερη πικρή αλλά τόσο έντονη γεύση του, η νοστιμιά του ραδικιού δεν συγκρίνεται με κανένα άλλο χόρτο από τα πολλά που αυτή η γη μάς «φιλεύει» εδώ και χιλιάδες χρόνια, «απογειώνοντας» την Κρητική κουζίνα. Αν και δεν είναι ενδημικό ως είδος, καθώς τα περισσότερα Μεσογειακά νησιά το φιλοξενούν στα εδάφη τους, όπως η Κύπρος, η Μάλτα, η Σικελία, Κυκλάδες και Δωδεκάνησα, οι ποικιλίες του Κρητικού ραδικιού θεωρούνται ξεχωριστές αν όχι μοναδικές. Εννοείται ότι το πιο εκλεκτό από τα ραδίκια είναι το άγριο, ενώ για όσους δεν έχουν την δυνατότητα ή την διάθεση και την γνώση να το αναζητήσουν στις εξοχές, υπάρχει και το ήμερο το οποίο καλλιεργείται εντατικά.
Το διάσημο Ιταλικό radicchio Εξίσου διάσημο και δημοφιλές είναι και το Ιταλικό radicchio, που έδωσε και το όνομά του στο δικό μας ραδίκιο, με δυο τουλάχιστον ποικιλίες επί Ιταλικού εδάφους να θεωρούνται από τις πιο εκλεκτές παγκοσμίως και φυσικά δημοφιλείς. Ο λόγος για τα ραδίκια του πανέμορφου Τρεβίζο στην επαρχία του Βένετο, που ονομάζονται από τους ντόπιους «Rossa di Treviso» λόγω του κόκκινου χρώματός τους. Ραδίκια γλυκά και με ξεχωριστή γεύση, όπως και τα κόκκινα αλλά γλυκόπικρα ραδίκια της Βερόνα, τα Rossa di Verona ή απλά radicchio di Verona. Αν ο δρόμος σάς βγάλει ως το Βένετο και σε αυτές τις δυο πόλεις, δεν υπάρχει περίπτωση να μην τα γευτείτε στα εστιατόρια της περιοχής ή να μην τα δείτε στις λαϊκές αγορές.
Καφές από ραδίκια Ο «βασιλιάς» των χορταρικών, συγγενής του οποίου είναι και τα αντίδια δεν είναι μόνο τροφή και βότανο αλλά και ένα από τα πιο δημοφιλή, σε δύσκολους καιρούς για την ανθρωπότητα, υποκατάστατα του καφέ. Ναι, καλά διαβάσατε. Του καφέ. Η συναρπαστική αυτή ιστορία έχει πολλά κεφάλαια καταγεγραμμένα στη συλλογική μνήμη και νέα που ακόμα και τώρα γράφονται καθώς το ολοένα και αυξανόμενο, παγκοσμίως, ενδιαφέρον σε παραδοσιακά βότανα και φυτικά υποκατάστατα με θεραπευτικές ιδιότητες, κάνει τον ιδιαίτερο αυτό καφέ από ...γουλωτά ραδίκια ολοένα και πιο δημοφιλή. Ο ραδικο ...καφές, όπως άλλωστε και ο ρεβιθοκαφές, αποτέλεσε την επιλογή των φτωχών όταν δεν υπήρχε η δυνατότητα να αγοράσουν πραγματικό καφέ, αλλά και την μόνη λύση σε περιόδους που ήταν αδύνατον για διάφορους λόγους να φτάσει σε διάφορες γωνιές του πλανήτη ο καφές, όπως η απαγόρευσή του προς όφελος της μπύρας, από τον Φρειδερίκο το Μέγα της Πρωσίας στα τέλη του 18ου αιώνα. Η «Μεγάλη Ύφεση» μετά το Κραχ του ’29 ήταν μια δύσκολη περίοδος, καθώς ο γνήσιος καφές ήταν δυσεύρετος και πανάκριβος. Κάτι αντίστοιχο συνέβη στη διάρκεια του Β΄ Πα-
Παρά την ιδιαίτερη πικρή αλλά τόσο έντονη γεύση του, η νοστιμιά του ραδικιού δεν συγκρίνεται με κανένα άλλο χόρτο από τα πολλά που αυτή η γη μάς «φιλεύει» εδώ και χιλιάδες χρόνια, «απογειώνοντας» την Κρητική κουζίνα. 40
ΥΠΕΡ
γκοσμίου πολέμου στο μέτωπο αλλά και στις περιοχές που τελούσαν υπό Ναζιστική κατοχή. Ακόμη η ανάμνηση των «παλιών» Κρητικών από τα χρόνια της Κατοχής μνημονεύει τον καφέ από ραδικόριζες ή από ρεβίθια.
Από τα βάθη του χρόνου Το πικροράδικο, μια από τις κοινές ονομασίες με τις οποίες μας συστήνεται στην Κρήτη ήταν γνωστό σε πολλούς λαούς από την αρχαιότητα όχι μόνο στη Μεσόγειο αλλά ακόμη και στη δυτική Ασία και στη βόρεια Αφρική. Αναφέρεται άλλωστε στον διάσημο Αιγυπτιακό πάπυρο Ebers του 1550 π.Χ., στον οποίο καταγράφονται γνώσεις για θεραπευτικά βότανα και φυτά, ιατρικές και φαρμακευτικές συνταγές, ενώ υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ποικιλία αναφορών σε αυτό από αρχαίους Έλληνες και Ρωμαίους συγγραφείςεπιστήμονες, όπως ο πατέρας της βοτανικής, ο Θεόφραστος, ο Πλίνιος και ο Διοσκουρίδης. Οι θεραπευτικές δράσεις του απέναντι σε διάφορες παθήσεις αλλά και η μοναδική γεύση του έκαναν το ραδίκιο δημοφιλές, προσδίδοντάς του ακόμη και μαγικές ιδιότητες: τον Μεσαίωνα πίστευαν ότι όποιος έτρωγε ή έπινε ζωμό από ραδίκιο μπορούσε να γίνει άτρωτος από τα βέλη. Ένας από τους λόγους για τους οποίους οι καλόγεροι φρόντιζαν να καλλιεργούν και να μοσχοπουλούν στην κεντρική Ευρώπη τα ραδίκια.
Το σταμναγκάθι στον θρόνο του Ένα από τα... «ξαδέρφια» του ραδικιού, το πιο διάσημο που συναγωνίζεται επάξια τον θρόνο στο βασίλειο της... οικογένειας είναι το εκλεκτό σταμναγκάθι. Ένα βότανο-χορταρικό τόσο μοναδικό στη γεύση όσο και στις ιδιότητες και κυρίως τις ιατρικές, κυρίως αντιοξειδωτικές όπως το ίδιο το ραδίκιο αλλά και με ένα ...«βιογραφικό» που θα ζήλευαν και τα πιο ακριβά φάρμακα, με μια μεγάλη σειρά από βιταμίνες και πολύτιμα για τον ανθρώπινο οργανισμό συστατικά. Το σταμναγκάθι μπορεί να το βρει κανείς σχεδόν παντού. Σε χωράφια, πλαγιές βουνών, κήπους αλλά κυρίως στην ακτή. Αν είστε λάτρεις της εκλεκτής κουζίνας, θα το γνωρίζετε ήδη πολύ καλά, καθώς το άγριο σταμνα-γκάθι αποτελεί τον πιο διάσημο «μεζέ» στον παράδεισο των Κρητικών αγριόχορτων και βοτάνων. Το επιστημονικό του όνομα είναι Cichorium spinosum, με το πρώτο συνθετικό να παραπέμπει στο Κιχώριον, όπως και το ραδίκιο και το spinosum να προσδιορίζει την spina, το
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
αγκάθι που του έδωσε και το δημοφιλές όνομα, με το οποίο το αποκαλούμε, «σταμναγκάθι». Ακριβώς λόγω των αγκαθιών οι ξεροί βλαστοί χρησιμοποιούνταν ως πώμα στις πήλινες στάμνες. Με τον τρόπο αυτό οι γυναίκες που γέμιζαν με φρέσκο νερό τα σταμνιά από τις πηγές διασφάλιζαν ότι ζωύφια και «μιαρά» δεν θα μπορούσαν να μπουν μέσα στο αγγείο και να μολύνουν το νερό. Το σταμναγκάθι είναι γνωστό και ως «ραδίκιο της θάλασσας», ακριβώς λόγω του ότι το πιο εκλεκτό και φυσικά άγριο φύεται στην ακροθαλασσιά. Το σταμναγκάθι λατρεύει την αλμύρα, γιατί τα σταγονίδια της θάλασσας είναι πολύτιμα για την ανάπτυξή του, ενώ τα αμμώδη και αργιλώδη εδάφη ιδανικά για αυτό το μοναδικό βότανο. Το συναντά κανείς σε πολλές παράκτιες περιοχές της Κρήτης ως άγριο αλλά και σε εκείνες των Κυκλάδων, της νότιας Πελοποννήσου και της δυτικής Στερεάς. Ως ήμερο καλλιεργείται συστηματικά τα τελευταία ειδικά χρόνια λόγω της μοναδικής του γεύσης αλλά και της υψηλής θρεπτικής του αξίας. Τις θεραπευτικές ιδιότητές του πιστοποιεί η σοφία των «παλιών» αλλά και η σύγχρονη έρευνα με πολλές μελέτες να έχουν αποδείξει του λόγου το αληθές. Το σταμναγκάθι, όπως και το ραδίκιο, είναι ιδανικά για την αντιμετώπιση συμπτωμάτων πολλών ασθενειών πάντα φυσικά -κανόνας που ισχύει για όλα τα βότανα- με τη σύμφωνη γνώμη του γιατρού. Πασίγνωστο για τις αντιοξειδωτικές ιδιότητες του είναι ωμό, ότι πιο εκλεκτό για μια μοναδική σαλάτα αλλά και βρασμένο είτε με λάδι και λεμόνι, είτε με αρνάκι ή κατσικάκι λαδολέμονο και πλείστες όσες παραδοσιακές συνταγές. Δεν είναι μυστικό ότι αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά φυτά που χρησιμοποιούν οι πιο διάσημοι σεφ στα καλύτερα εστιατόρια, ακολουθώντας τα βήματα που χαράχτηκαν από την αρχαιότητα. Εκτός από τις παράκτιες περιοχές το άγριο σταμναγκάθι συναντάται και σε πλαγιές βουνών και λόφων αλλά και πεδινές εκτάσεις, ενώ καλλιεργείται ως ήμερο συστηματικά. Η μοναδικότητά του το καθιστά είδος που όλοι μας οφείλουμε να σεβόμαστε και να προστατεύουμε, όπως πολλά βότανα και φυτά της Κρήτης έχοντας πάντα κατά νου ότι δεν πρέπει να το ξεπατώνουμε ούτε να αλλοιώνουμε το φυσικό περιβάλλον του, αλλά να διασφαλίσουμε ότι θα κληροδοτήσουμε στις επόμενες γενιές τους θησαυρούς που δανειστήκαμε από τις προηγούμενες. Λόγος για τον οποίο τα τελευταία χρόνια εντείνονται οι προσπάθειες για την ευαισθητοποίηση του κοινού και την προστασία του μοναδικού αυτού θάμνου, χόρτου, φυτού και βοτάνου. σταύρος εμμ. μουντουφάρης Διπλωματούχος Ξεναγός, Αρχαιολόγος, Συγγραφέας
41
Χειμώνας στην Κρήτη ΜΑΡΙΝΑ ΜΕΤΑΞΑΚΗ - Χιονισμένος ελαιώνας
«Τα μυριοφυλλιασμένα του κλαδιά τη γη σκεπάζουν, από ’να πρωτοπάντεχο φέγγος το δέντρο λάμπει, ο κάθε κλάδος του και νους, ψυχή το κάθε φύλλο, πνεύμα είν’ ο κάθε του καρπός· ηχολογάει σαν κόσμος.» Κωστής Παλαμάς, «Η παράκληση του δέντρου», Δειλοί και Σκληροί στίχοι, εκδ. Ελευθερουδάκης, Αθήνα 1933, στίχοι 13-16.
ΜΑΡΙΝΑ ΜΕΤΑΞΑΚΗ -Το Σφεντύλι στο Φράγμα Αποσελέμη
42
Santa Gang Χανίων. Μοιράζουμε χαμόγελα στα παιδιά! Ο Δήμος Χανίων διοργανώνει και φέτος το αγαπημένο χριστουγεννιάτικο δρώμενο «Santa Gang 2025 – μοιράζουμε χαμόγελα στα παιδιά!», που θα πραγματοποιηθεί στο Ενετικό Λιμάνι Χανίων την 21η Δεκεμβρίου 2025. Πρόκειται για μια δράση που έχει αγαπηθεί ιδιαίτερα από τα παιδιά της πόλης μας, καθώς συμμετέχουν ενεργά στο “σενάριο” της εκδήλωσης βοηθώντας τον Άγιο Βασίλη να ξεφύγει από τα “κακά ξωτικά” και να κρατήσουν ζωντανή τη χριστουγεννιάτικη μαγεία. Αφού καταφέρουν να τον σώσουν, ο Άγιος Βασίλης θέλει πάντα να ευχαριστεί τα παιδιά με ένα μικρό δωράκι. Έτσι, στο τέλος της εκδήλωσης μοιράζονται γλυκίσματα και κεράσματα. μια στιγμή γεμάτη χαμόγελα, ενθουσιασμό και γιορτινή ζεστασιά.
ο τουρισμός του τόπου μας χτίζεται από ανθρώπους που κάθε μέρα δίνουν τον καλύτερό τους εαυτό Σε αυτούς τους ανθρώπους θέλουμε να πούμε ένα μεγάλο «ευχαριστώ» και ένα μεγάλο «μπράβο». Με χαρά στηρίξαμε για 6η συνεχόμενη χρονιά, τους 30 βραβευμένους εργαζόμενους του συνδέσμου Τουριστικών & Ταξιδιωτικών Γραφείων Κρήτης, προσφέροντας δωροεπιταγές ως μια μικρή αναγνώριση στη μεγάλη τους προσπάθεια. μαζί, συνεχίζουμε να αναδεικνύουμε την πραγματική φιλοξενία του τόπου μας.
44
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
45
Η ΓΛΩΣΣΑ ΜΑΣ
Ταξίδι στην μαγεία της Κρητικής διαλέκτου:
Ο Ερωτόκριτος Η Κρητική διάλεκτος είναι αρχαιοπρεπής αφού διατηρεί πολλά μορφολογικά και λεξιλογικά στοιχεία της Αρχαίας. Σε αυτήν γράφτηκαν τα λογοτεχνικά αριστουργήματα του Κρητικού Θεάτρου της Αναγέννησης, όπως και η επική μυθιστορία του Ερωτοκρίτου. Μάλιστα, κατά τον 16ο, 17ο και 18ο είχε καταστεί η κοινή γλώσσα γραφής για τα δημώδη κείμενα. Για να καταλάβουμε όμως καλλίτερα τις διαχρονικές συνδέσεις αλλά και τις πρωτόγνωρες λέξεις τι σημαίνουν, θα πάρουμε ως παράδειγμα τον Ερωτόκριτο (ακολουθούμε την έκδοση Ξανθουδίδη: S. A. Xanthoudides, Βιτζέντζου Κορνάρου Ἐρωτόκριτος. Ἔκδοσις κριτικὴ γενομένη ἐπὶ τῇ βάσει τῶν πρώτων πηγῶν μετ’ εἰσαγωγῆς σημειώσεων καὶ γλωσσαρίου, Ἡράκλειο: Τυπογραφεῖον Στυλ. Μ. Ἀλεξίου, 1915). Στο εν λόγω σημείο εισέρχεται στην σκηνή ο Ερωτόκριτος για να λάβει μέρος στην περίφημη γκιόστρα (κονταροχτύπημα-μονομαχία) μεταξύ των πριγκίπων που διεκδικούν την Αρετούσα. Η εμφάνισή του είναι εντυπωσιακή και όλοι μένουν άναυδοι από το όμορφο παρουσιαστικό του. Κανείς όμως δεν τον αναγνωρίζει:
«Ήρθε λαός αρίφνητος, εγέμισεν ο φόρος, στο ύστερον ο Ρωτόκριτος ήσωσεν ασπροφόρος, σ' ένα φαρίν ολόμαυρο, το'να του πόδι είν' άσπρο, και μέσα σ' όλους ήλαμπεν ωσάν τσ' ημέρας τ' άστρο. 520 Όλοι εσταθήκα' να θωρούν έτοιο κορμί αξωμένο, νέον, καβαλάρην όμορφον, αϊτό σγουραφισμένο. Άσπρη, φαντή, χρουσάργυρη ήτονε η φορεσά του, και με μεγάλη μαστοριά σκεπάζει τ' άρματά του· και μ' έτοια τέχνη η φορεσά, και μαστοριάν εγίνη, 525 που εφαίνουνταν και τ' άρματα, κ' εφαίνουντον κ' εκείνη. Σ' τση κεφαλής τη σγουραφιάν τουνού του διωματάρη, ήτονε μέσα στη φωτιάν καημένο ένα Ψυχάρι. Κ' είχε με γράμματα αργυρά και παραχρουσωμένα, εις τρόπον κατασκεπαστόν, τα Πάθη του γραμμένα· 530 «Τη λαμπυράδα τση φωτιάς ορέχτηκα κ' εθώρου', κ' εσίμωσα, κ' εκάηκα, να φύγω δεν ημπόρου'.» […]
46
«Κι ωσάν πουλάκι όντε βραχεί, και χαμοκουκουβίσει, κι ο Ήλιος έβγει να το βρει, να το ζεστοκοπήσει, 540 κάτσει ζιμιό εις ψηλό δεντρό και γλυκοκιλαδίσει, απλώσει τα φτερούγια του, το στήθος πιπιρίσει, ζερβά-δεξά, γη κι Ουρανόν χαιράμενο ξανοίξει, σημάδι τση παρηγοριάς και τση χαράς του δείξει έτσι κι αυτείνη εχάθηκε, με γνώση να λογιάσει 545 τότες τον Ήλιο ανάδια τση, οπού τση δίδει βράση. Καλά και μυριοχάριτον τον ήκαμεν η Φύση, κ' εφάνηκε ξεχωριστός σ' Ανατολή και Δύση, μ' αν είχεν είσται κι άσκημος, τότες, την ώραν κείνη, σαν ήβαλε τον Πόθον τση, πολλά 'μορφος εγίνη. 550» Ας δούμε αυτόν τον όμορφο συνδυασμό μουσικότητας και εικόνας, έτσι όπως μοναδικά ενσαρκώνεται στο ποίημα του Κορνάρου. Οι λέξεις που έχουν ενδιαφέρουν έχουν επισημανθεί με έντονο χρώμα:
ΥΠΕΡ
- αρίφνητος: σημαίνει τον «αναρίθμητο», αυτόν που δεν μπορεί να μετρηθεί. Προέρχεται από το επίθετο αναρίφνητος· ανερίφνητος· αρίθμητος· αρίφνητος. Παραδείγματα: σαΐτες ανερίφνητες (Tζάνε, Kρητικός πόλεμος 47423)· β) άφθονος, άπειρος: χρυσίον αναρίθμητον (Διγ. O 1992· Zήν. A´ 6)· γ) αρίφνητη ώρα (Eρωτόκρ. B´ 1216)· δ) σημαντικός, σπουδαίος: αρίφνητος μεταγνωμός (Eρωφ. A´ 421). Η πρώτη αναφορά του επιθέτου με την μορφή αναρίθμητος την συναντάμε στον 7ο Ολυμπιόνικο του Πινδάρου: «ἀναρίθμητοι κρέμανται· τοῦτο δ’ ἀμάχανον εὑρεῖν». - ήσωσεν: από το αρχαίο σώζω, το οποίο μετεβλήθη σε ασώνω και μετά χρησιμοποιήθηκε στην κρη-
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
τική διάλεκτο με την έννοια του «καταφθάνω». - αξωμένο: είναι επιθετική μετοχή από το αρχαίο ρήμα αξιόομαι – ούμαι, το οποίο σημαίνει τον ικανό, τον επιτήδειο σε κάτι. Το αρχαίο ρήμα σημαίνει αξιόω – ώ σημαίνει «απαιτώ»· άρα, στην μέση φωνή σημαίνει αυτόν που απαιτείται από κάποιον και για αυτό είναι επιτυχής. - διωματάρη: η λέξη προέρχεται από το διώμα· διώμαν, το οποίο με την σειρά του είναι από το αρχαίο ουσιαστικό ιδίωμα, δηλαδή η καλή εξωτερική εμφάνιση, η ομορφιά· καμάρωμα. Άρα, διωματάρης είναι ο καμαρωτός, ο όμορφος.
47
Η ΓΛΩΣΣΑ ΜΑΣ
- ψυχάρι: στον εν λόγω στίχο σημαίνει το «μικρό πεταλουδάκι» που τριγυρίζει γύρω από φως. Προέρχεται από την λέξη ψυχή που σημαίνει την «νύμφη της πεταλούδας», την χρυσαλίδα, σύμφωνα με τον λεξικογράφο Ησύχιο. Το ψυχάρι είναι από το υποκοριστικό ψυχάριον, το οποίο προήλθε από το ψυχαρίδιον.
Ο Ερωτόκριτος είναι ένας θησαυρός γλωσσικής έρευνας που θα άξιζε τον κόπο να συλλεχθούν αναλυτικά όλες οι λέξεις αυτές και να ενταχθούν σε ένα βιβλίο για να μάθουν οι νεώτεροι και να θυμηθούν οι παλαιότεροι. Στο επόμενο τεύχος θα συνεχίσουμε αυτό το όμορφο ταξίδι στον Ερωτόκριτο, όπως και σε άλλα κείμενα.
- ζιμιό: επίρρημα του τρόπου, που σημαίνει «αμέσως». Προέρχεται από την συνεκφορά εισμίαν >εισμίον >εισμιόν >’σμιόν >ζιμιόν.
Δρ. Γιώργος Τ. Τσερεβελάκης
- μυριοχάριτον: είναι επίθετο και σημαίνει αυτόν που έχει μύρια χαρίσματα. Από το επίθετο μύριος και το ουσιαστικό χάρις.
> Όλοι εσταθήκα' να θωρούν έτοιο κορμί αξωμένο, νέον, καβαλάρην όμορφον, αϊτό σγουραφισμένο. Άσπρη, φαντή, χρουσάργυρη ήτονε η φορεσά του, και με μεγάλη μαστοριά σκεπάζει τ' άρματά του. 48
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
49
50
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
51
Χιονισμένα κρητικά βουνά ΝΑΝΑ ΜΕΤΑΞΑΚΗ - Στο Δάσος του Ρούβα
ΜΙΝΑ ΤΡΙΚΑΛΗ - Τοπίο του λασιθίου
«Τα βουνά τριγύρω απλώνονταν χιονισμένα, τραχιά στα χαμηλά, με ένα απαλό κάλυμμα τα διάφορα σχήματα των κορυφών που υψώνονταν πάνω από το όριο των δέντρων. Ήταν σκοτεινιά, ο ήλιος ήταν μονάχα μια ωχρή λάμψη πίσω από την αχλή. Αλλά το χιόνι διέχεε ένα έμμεσο, απαλό φως, μια γαλακτώδη φωτεινότητα, που ταίριαζε όμορφα στον κόσμο και στους ανθρώπους, μόλο που οι μύτες κοκκίνιζαν κάτω από τους λευκούς ή χρωματιστούς σκούφους.» Τόμας Μαν, Το μαγικό βουνό, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2016, σ. 339.
52
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
53
ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ
ΠΑΛΙΟΥ ΚΑΙΡΟΥ ΑΝΕΣΤΟΡΗΜΑΤΑ:
αλληλεγγύη και κοινωνική προσφορά στην Κρήτη «Στους περαζόμενους καιρούς», όπως εύγλωττα το λέει ο ποιητής, οι άνθρωποι είχαν πιο ζεστές καρδιές και έντονα αυξημένο το αίσθημα της συλλογικότητας. Στην παλαιά Κρήτη η ζωή δεν ήταν εύκολη. Όσοι ταξιδεύουν με τον νου στα χρόνια των προγόνων μας, βλέπουν μπροστά τους ένα τόπο τραχύ αλλά ευλογημένο, απλωμένο ανάμεσα σε βράχους και πεδιάδες, σε κάμπους εύφορους και χωριά σκαρφαλωμένα στις ράχες των βουνών. Βλέπουν στενά και μακρόσυρτα καλντερίμια, ασβεστωμένες αυλές, γυναίκες που ζύμωναν με το πρώτο φως και άντρες που έπαιρναν τον δρόμο για τα χωράφια πριν χαράξει ο ήλιος. 54
ΥΠΕΡ
Και όμως, παρά την τραχύτητα εκείνου του βίου, παντού επικρατούσε η διάθεση για αλληλοστήριξη και η προθυμία να σταθεί ο ένας πλάι στον άλλον. Όπως οι πέτρες που στηρίζουν η μία την άλλη στο παλιό πετρόχτιστο τοιχιό, έτσι και οι άνθρωποι ήταν έτοιμοι να προσφέρουν και να βοηθήσουν ο ένας τον άλλον είτε στην χαρά είτε στην λύπη. Μα πάνω απ’ όλα, εκείνο που ξεχώριζε στην παλαιά Κρήτη ήταν η συντροφικότητα∙ η προθυμία των ανθρώπων να σκύψουν όλοι μαζί ο ένας στον αγώνα του άλλου. Όταν ερχόταν ο καιρός του λιομαζώματος, τότε φανερωνόταν ακόμη πιο πολύ η σύμπνοια των ανθρώπων. Οι συγγενείς έκαναν δανεικούς ο ένας του άλλου: πήγαιναν όλοι μαζί στο λιόφυτο της μιας οικογένειας και μάζευαν τις ελιές. Την επόμενη μέρα πήγαιναν στο λιόφυτο της δεύτερης οικογένειας, έπειτα της τρίτης, και ούτω καθεξής. Κανείς δεν έμεινε ποτέ πίσω, ούτε γυναίκα χήρα ούτε γέρος ανήμπορος, γιατί ακόμη και αν δεν είχες, κάποιος θα σου έδινε λίγο από το λάδι του να περάσεις. Έτσι ζούσαν. Με τον ιδρώτα κοινό και τη χαρά μοιρασμένη. Γιατί ήξεραν πως η ζωή δεν θέλει μοναχικούς, αλλά ανθρώπους που στηρίζονται ο ένας στον άλλον. Ήταν ακόμη και η φιλοξενία το μεγάλο δώρο της κρητικής ψυχής. Στα παλιά χρόνια, ξένος δεν ξενυχτούσε μόνος. Έβρισκε πάντοτε μια ανοικτή πόρτα, ένα πιάτο ζεστό φαΐ και μια φιλική κουβέντα. Κι αν τύχαινε καμιά φορά να χαλάσει το σπίτι κανενός, τότε ήταν που φανερωνόταν περίλαμπρη η ψυχή του χωριού. Δεν προλάβαινε ο νοικοκύρης να συνέλθει από το
> Πάνω απ’ όλα, εκείνο που ξεχώριζε στην παλαιά Κρήτη ήταν η συντροφικότητα∙ η προθυμία των ανθρώπων να σκύψουν όλοι μαζί ο ένας στον αγώνα του άλλου.
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
κακό, κι οι γειτόνοι είχαν κιόλας φτάσει∙ άλλος με φτυάρι, άλλος με μυστρί, άλλος με δυο σανίδια που ’χε περίσσευμα στην αποθήκη του. Οι γυναίκες έφερναν νερό, ψωμί και λίγη παρηγοριά∙ οι άντρες σήκωναν τις πέτρες, τα δοκάρια και ξανάστηναν τον τοίχο ή την στέγη που γκρεμίστηκε. Κανείς δεν ρωτούσε «ποιος θα πληρώσει» ούτε «πόση ώρα θα μου πάρει». Η κοινότητα δεν ήταν μονάχα τόπος, μα και χαρακτήρας. Ήταν η «γειτονιά» με τη βαθύτερη σημασία της λέξης: ένας κόσμος δεμένος, σαν τα κλήματα στο παλιό αμπέλι, που δεν καρποφορούν αν δεν στηριχτούν το ένα στο άλλο. Και πώς να ξεχάσει κανείς το παμπάλαιο έθιμο του κανισκιού; Ήταν συνήθεια ιερή και αθόρυβη, πιο δυνατή κι από λόγο παρηγορητικό. Όταν μια οικογένεια είχε γιορτή ή χαρά, ή κι όταν πάλι περνούσε δύσκολες ώρες, οι γείτονες ή
55
ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ
οι συγγενείς έστελναν το κανίσκι∙ ένα καλαθάκι γεμάτο λίγα αυγά, λίγο τυρί, καμιά μυζήθρα φρέσκια, ένα μπουκάλι λάδι, ή ψωμί ζεστό. Το κανίσκι δεν είχε ποσότητα∙ είχε πρόθεση. Δεν το ’στελναν για να δείξουν πλούτο, αλλά για να δώσουν κουράγιο. Ήταν σαν ευχή: «να ’χεις τα καλά του Θεού, και να μη σου λείψει τίποτα». Κι όσο κι αν πέρασαν τα χρόνια, αυτό το ταπεινό δώρο έμεινε σύμβολο μιας κοινωνίας που ήξερε πως το μοίρασμα κάνει τον άνθρωπο πιο πλούσιο. Μια παλιά συνήθεια ήταν και το να στέλνει η μια γειτόνισσα στην άλλη το
λεγόμενο «σκουτελικό» (από το λατινικό scutella, την γαβάθα), το πρώτο πιάτο από το μεσημεριανό που μόλις είχε μαγειρέψει, τιμώντας με αυτόν τον τρόπο την οικογένεια που ζούσε δίπλα της. Έτσι, πορευόταν η παλαιά Κρήτη και όλοι ένιωθαν μέρος του συνόλου και όχι αποκομμένοι από την κοινότητα. Ήξεραν πως κάθε στιγμή θα έχουν ένα στήριγμα, ένα άνθρωπο να προστρέξει στην ανάγκη τους ή να χαρεί στην χαρά τους. Δρ. Γιώργος Τ. Τσερεβελάκης
> Σήμερα, πολλά άλλαξαν. Οι πλατείες δεν γεμίζουν όπως παλιά από ανθρώπους που μοιράζονται τη μέρα τους. Οι πόρτες δεν μένουν ανοιχτές ως αργά για τον τυχόντα ξένο. Μα η μνήμη εκείνων των καιρών δεν έσβησε. 56
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
57
58
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
59
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ
Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης πριν, σήμερα και μετά Γύπας (πάνω) και η εξωτερική όψη του Μουσείου.
60
ΥΠΕΡ
Πριν
Βιοποικιλότητα Κρήτης. Παιδιά κοιτάζουν συνεπαρμένα τα εκθέματα.
Ανάμεσα στον Προμαχώνα του Αγίου Ανδρέα και στον Κόλπο του Δερματά, κοντά στην Πύλη της Άμμου, πάνω στο παράκτιο ενετικό τείχος της πόλης, συναντάμε σήμερα το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης του Πανεπιστημίου Κρήτης. Στις αρχές του 20ού αιώνα η περιοχή της Αγίας Τριάδας, όπου και βρίσκεται το Μουσείο, είχε αρχίσει να αποκτά βιοτεχνικό-βιομηχανικό χαρακτήρα. Εδώ χτίζονται το Σταφιδεργοστάσιο, οι Αλευρόμυλοι, το Σαπονοποιείο, το Καπνεκοπτήριο και το 1920 η Ηλεκτρική, η οποία και θα ηλεκτροδοτήσει την πόλη του Ηρακλείου και την επαρχία. Μάλιστα φέτος, το 2025, συμπληρώνονται 100 χρόνια από την ολοκλήρωση της ηλεκτροδότησης της πόλης του Ηρακλείου, και το Μουσείο ετοιμάζει μία σειρά επετειακών εκδηλώσεων! Το κτίριο της Ηλεκτρικής μετά από μία σειρά μεταβιβάσεων θα καταλήξει στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και από το 2003 και εξής θα στεγάζει την Έκθεση του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας. Μέσα στα επόμενα χρόνια ο χώρος αναδιαρθρώνεται εντελώς, αποτελώντας ένα από τα πλέον αξιόλογα δείγματα αποκατάστασης βιομηχανικού κτιρίου για την πόλη του Ηρακλείου.
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
> Το εντυπωσιακό πρόπλασμα του Δεινοθήριου που βρίσκετα στην υποδοχή του Μουσείου. 61
ΜΟΥΣΕΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΡΗΤΗΣ
Κρητικό βουνό
Βιοποικιλότητα Κρήτης.
Mαθητές από όλη την Κρήτη, την Ελλάδα, αλλά και το εξωτερικό, επισκέπτονται το Μουσείο, συμμετέχουν στα εκπαιδευτικά του προγράμματα και ξεναγούνται στις εκθέσεις του.
> σήμερα Τα τελευταία χρόνια το Μουσείο επαναπροσδιόρισε τους στόχους του, επιδιώκοντας την εξωστρέφεια μέσω του υγιούς συγκερασμού επιστήμης και πολιτισμού. Το Μουσείο οργανώνει και φιλοξενεί εκδηλώσεις που προάγουν τον πολιτισμό, όπως παρουσιάσεις βιβλίων, προβολή ντοκιμαντέρ και ταινιών, παραστάσεις σύγχρονου χορού και θεάτρου, εκθέσεις ζωγραφικής και γλυπτικής, μουσικές βραδιές, διανυκτερεύσεις (sleepover) κ.ά., συστήνοντας εκ νέου τον εαυτό του όχι μόνο ως φορέα επιστημονικής γνώσης, αλλά και ως τόπο πολιτισμού. Το κτίριο για περισσότερο από ένα αιώνα τώρα συνιστά μια «κοιτίδα φωτός». Ως Ηλεκτρική του Ηρακλείου φώτιζε τους σκοτεινούς δρόμους της πόλης και της επαρχίας, τα νοικοκυριά
62
... μια καμήλα στο Μουσείο.
και τις επιχειρήσεις. Τώρα ως Μουσείο Φυσικής Ιστορίας υπερβαίνει τα σύνορα της Κρήτης, μεταδίδοντας το φως της επιστημονικής γνώσης σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι επιστήμονές του συνεργάζονται και συμμετέχουν σε εγχώριες και διεθνείς αποστολές, εμπλουτίζοντας και με αυτόν τον τρόπο τις συλλογές του, που προσελκύουν ολοένα και περισσότερους επισκέπτες κάθε χρόνο. Επίσης, μαθητές από όλη την Κρήτη, την Ελλάδα, αλλά και το εξωτερικό, επισκέπτονται το Μουσείο, συμμετέχουν στα εκπαιδευτικά του προγράμματα και ξεναγούνται στις εκθέσεις του.
αύριο Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης από τον Μάιο του 2024 έχει αρχίσει να ανακαινίζεται εκ νέου, συνδυάζοντας και προσθέτοντας στην υπάρχουσα έκθεση νέα εντυπωσιακά προπλάσματα, ταριχευμένα εκθέματα, πετρώματα, και ψηφιακές, ή οπτικοακουστικές εφαρμογές: Ένα κρητικό βουνό με σπήλαιο μέσα στο μουσείο και με οικοσυστήματα ανάλογα με την γεωμορφολογία και το
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
η νέα Έκθεση του Μουσείο αναμένεται να παραδοθεί στο κοινό > τον Ιούνη του 2026.
Γιούς, Κάμπος.
υψόμετρο, το έκθεμα Science on a Sphere όπου προβάλλονται οι κινήσεις των πλακών, σεισμοί, θερμοκρασιακές μεταβολές, κλιματική αλλαγή, ατμοσφαιρικοί ρύποι κ.ά., το Ολόγραμμα του Δαρβίνου που θα απαντά σε ερωτήματα και προπλάσματα προϊστορικών ανθρώπων. Οι αλλαγές αυτές μετατρέπουν την περιήγηση στον χώρο σε μία μοναδική εμπειρία και καλούν τον επισκέπτη να συμμετέχει ενεργά μέσα από τον διαδραστικό σχεδιασμό του.
Ωστόσο, μέχρι τότε το Μουσείο παραμένει ανοιχτό, καθώς ανακαινίζεται τμηματικά και σε ώρες εκτός των ωρών λειτουργίας του για το κοινό. Επισκεφθείτε μας καθημερινές 09:00-15:00 και Σαββατοκύριακα 10:00-18:00. Επίσης, το Πωλητήριο του Μουσείο είναι ανοιχτό τις ίδιες μέρες και ώρες και δεν απαιτείται εισιτήριο για την είσοδό του. Αποτελεί, μάλιστα, μία εξαιρετική λύση για δώρα της τελευταίας στιγμής, τις Κυριακές και τις αργίες.
Yποδοχή και πωλητήριο. Η Σεισμική Τράπεζα πριν την ανακαίνιση.
Αναζητήστε μας στα κοινωνικά μέσα δικτύωσης για να ενημερωθείτε για τις γιορτινές, επετειακές ή και χωρίς αφορμή δράσεις μας που συμβαίνουν όλο τον χρόνο!
Sleep over στο Μουσείο
www.nhmc.uoc.gr nhmcrete nhmc-uoc NaturalHistoryMuseumofCrete @naturalhistorycrete natural_history_museum_crete
© Φωτογραφικό Αρχείο ΜΦΙΚ-ΠΚ Φωτογράφοι: ΜίναΤρικάλη, Μπάμπης Φασουλάς Δημήτρης Μπόλμπασης
Μουσείο για όλους. Βλέπω με τα χέρια μου, Ερευνότοπος. 63
Χιόνια στο οροπέδιο λασιθίου ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: ΜΙΝΑ ΤΡΙΚΑΛΗ
«Γυμνώνω τα στήθη μου˙ και ξαπολυούνται οι άνεμοι Κι ερείπια σαρώνουνε˙ και χαλασμένες ψυχές Κι απ’ τα νέφη τα πυκνά˙ της καθαρίζουν Τη γη, να φανούν˙ τα Λιβάδια τα Πάντερπνα!». Οδυσσέας Ελύτης, Άξιον Εστί, άσμα ιβ΄, σ. 68, εκδ. Ίκαρος, Αθήνα 1979.
64
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
65
66
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
67
ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ
Τα γιορτινά κουλουράκια της Κρήτης Με πολλή αγάπη μοιραζόμαστε μαζί σας μια αγαπημένη συνταγή, την συνταγή που έκαναν την τελευταία εβδομάδα του χρόνου οι νοικοκυρές στην Κρήτη, τα μοναδικά γιορτινά κουλουράκια. Οι νοικοκυρές φρόντιζαν να κάνουν πολλά, γιατί αυτά τα μοναδικά κουλουράκια ήταν που περίμεναν ως κέρασμα τα παιδιά που πήγαιναν για τα κάλαντα την παραμονή της Πρωτοχρονιάς. Παραμονή Πρωτοχρονιάς, πρωί -πρωί χτυπά η πόρτα: «Να τα πούμε, να τα πούμε;» Και πριν ανοίξει η πόρτα, το σπίτι γέμιζε με παιδικούς ήχους, η νοικοκυρά γελαστή και καλοσυνάτη καλοδεχόταν τα παιδιά και τα τράταρε τα πιο νόστιμα γιορτινά κουλουράκια της Κρήτης.
68
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
Διαδικασία:
Βήμα 1
Ο
Ανεπιάνουμε το προζύμι που θέλουμε να ζυμώσουμε. Βάζουμε το προζύμι σε ένα μεγάλο μπολ ή λεκάνη και προσθέτουμε χλιαρό νερό και άλλο τόσο αλεύρι να γίνει ένας πηχτός χυλός και το αφήνουμε να φουσκώσει σε ζεστό μέρος σκεπασμένο με πανί.
Βήμα 2
Ο
Ετοίμαζε το κανελόζουμο: βράζουμε το νερό με την κανέλα και τα γαρίφαλα. Σουρώνουμε και το αφήνουμε να κρυώσει.
Υλικά (γίνονται περίπου 40 κουλουράκια):
προζύμι ή νωπή μαγιά περίπου 1 κιλό αλεύρι για όλες τις χρήσεις 1 νεροπότηρο ζάχαρη ή μέλι 1 κρασοπότηρο ελαιόλαδο 1 κρασοπότηρο σταχτόνερο (2 κουταλιές της σούπας στάχτη) ή 1 κρασοπότηρο χυμό πορτοκαλιού 1½ νεροπότηρο κανελογαρύφαλλο (2 ξύλα κανέλας, 4 καρφάκια γαρίφαλα) 1 φλιτζανάκι ξύσμα από το λεμόνι 1/2 κουταλάκι μαστίχα κοπανισμένη λευκό σησάμι για πασπάλισμα (βρεγμένο)
Βήμα 3
Ο
Ετοίμαζε την αλουσά: κοσκινίζουμε τη στάχτη και την βράζουμε με νερό, την αφήνουμε να κρυώσει και να κατασταλάξει και μετά σουρώνουμε με ένα τουλπάνι.
Βήμα 4
Ο
Μόλις ανέβει η ζύμη, προσθέτουμε τα υπόλοιπα υλικά, ρίχνουμε (σιγά σιγά) και το αλεύρι και γλυκοζυμώνουμε έως ότου η ζύμη γίνει μαλακή και να μην κολλάει στα χέρια μας.
Βήμα 5
Ο
Πλάθουμε τα κουλουράκια και τα απλώνουμε σε βαμβακερό πανί, σε απόσταση μεταξύ τους, γιατί φουσκώνουν. Τα σκεπάζουμε και τα αφήνουμε σε ζεστό μέρος μέχρι να ανέβουν (περίπου 2 ώρες).
69
ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ
Τα γιορτινά κουλουράκια της Κρήτης
Βήμα 6
Ο
Στην κατσαρόλα βράζουμε νερό. Μόλις βράσει, τοποθετούμε (ένα ένα) το κουλουράκι σε τρυπητή κουτάλα και το βουτάμε στο νερό, αφήνοντάς το μερικά δευτερόλεπτα. Περιμένουμε να ανέβει στην επιφάνεια και το βγάζουμε με σουρωτή κουτάλα. Σε ταψάκι, που είναι γεμάτο σησάμι, τα κυλάμε απαλά για να πάει παντού το σησάμι. Έπειτα, τοποθετούμε τα κουλουράκια σε καθαρό πανί μέχρι να στραγγίσουν από το νερό. Στρώνουμε λαδόκολλα στο ταψί και τοποθετούμε τα κουλουράκια. Πρέπει να έχουν απόσταση μεταξύ τους, γιατί θα φουσκώσουν.
Βήμα 7
Ο
Ψήνουμε τα κουλουράκια σε προθερμασμένο φούρνο στους 180 βαθμούς για 20΄ λεπτά περίπου.
✓ Αν δεν έχουμε προζύμι, βάζουμε 60 γρ. νωπή μαγιά. Σε μπολ ή λεκάνη διαλύουμε τη μαγιά με χλιαρό κανελογαρίφαλο και προσθέτουμε αλεύρι μέχρι να γίνει ένας αραιός χυλός. Σκεπάζουμε με ζεστό πανί για να κρατεί ζεστή μέχρι να ανέβει, περίπου 30’ και μετά προσθέτουμε τα υλικά και ζυμώνουμε. Αφήνουμε τη ζύμη να ανεβεί και πλάθουμε τα κουλουράκια. ✓ Τα κουλουράκια τα ζεματίζουμε για να κολλήσει το σησάμι και να μη χαλάσει το σχήμα τους. ✓ Η στάχτη πρέπει να είναι καθαρή από φυσικά ξύλα. ✓ Το σταχτόνερο κάνει πιο αφράτα τα κουλουράκια. ✓ Το προζύμι είναι η φυσική μαγιά. Αν ζυμώσουμε με προζύμι τα κουλουράκια μας, θα έχουν περισσότερη νοστιμιά· επίσης διατηρούνται περισσότερες μέρες. ✓ Αν θέλουμε να κρατήσουμε προζύμι, πριν βάλουμε τα υλικά για τα κουλουράκια, κρατάμε λίγη ζύμη. Την αφήνουμε να ξεραθεί και τη φυλάσσομε στο ψυγείο.
σύλλογος Φεστιβάλ Κρητικής Κουζίνας
70
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
71
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
73
οι “Κομόλιθοι” στην Ποταμίδα Κισσάμου
Μ. Μ.
Οι Κομόλιθοι (ή Κωμολίθοι) είναι ένα από τα πιο αξιοπερίεργα και ενδιαφέροντα τοπία που συναντάμε στην Κρήτη. Βρίσκονται στο χωριό Ποταμίδα Κισσάμου, στην κοιλάδα του Τυφλού Ποταμού Ποταμού, περίπου 35 χλμ δυτικά των Χανίων. Πρόκειται για λόφους με ιδιαίτερη γεωμορφολογία, οι οποίοι αποτελούνται από μαλακό άργιλο. Ο άργιλος με την πάροδο των χρόνων υπέστη διάβρωση, σχηματίζοντες τις συγκεκριμένες κωνικές μορφές. Το τοπίο θυμίζει έντονα την Καππαδοκία· παρόμοιό του βρίσκουμε στο Κουφονήσι Σητείας και στην περιοχή του Άσπρουλα. Η ανάβαση και η πεζοπορία ανάμεσα στους Κομολίθους είναι εύκολη.
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΠΟΛΥΧΡΟΝΗ ΝΙΚΗΦΟΡΑΚΗ ΜΑΡΙΝΑΣ ΜΕΤΑΞΑΚΗ
Μ. Μ.
Π. Ν.
Π. N.
74
Π. N.
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
75
ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ
εΦε ΗραΚλειοΥ ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ Η αγάπη ορισμένων φίλων για τη φωτογραφία αποτέλεσε το κύτταρο γένεσης της Ελληνικής Φωτογραφικής Εταιρείας Ηρακλείου το 1964. Η Ε.Φ.Ε.Η., ένα μη κερδοσκοπικό σωματείο, έθεσε ως στόχο από την ίδρυσή της έως σήμερα τη διάδοση της τέχνης της φωτογραφίας και την εκμάθησή της τεχνικής της. Όχι μόνο ανέδειξε σημαντικούς φωτογράφους, αλλά και δημιούργησε την Κρητική Σχολή Φωτογραφίας, μια καλλιτεχνική τάση με παγκόσμια αναγνώριση. Τα σκληρά ασώματα πορτρέτα σε μαύρο φόντο, χαρακτηριστικό της Κρητικής Σχολής, καθώς και άλλες φωτογραφίες ταλαντούχων μελών της Ε.Φ.Ε.Η., έχουν αποσπάσει εκατοντάδες διεθνή βραβεία, ταξιδεύοντας τις φωτογραφίες από το Ηράκλειο σε όλο τον κόσμο. Σημαντικό σημείο εξέλιξης της Ε.Φ.Ε. Ηρακλείου αποτελεί το 1980, όταν η αγάπη για την τέχνη και ο εθελοντισμός οδήγησαν στη δημιουργία του πρώτου τμήματος για αρχάριους ερασιτέχνες φωτογράφους. Από τότε έως σήμερα, έχει εκπαιδεύσει και μυήσει στην φωτογραφική τέχνη χιλιάδες ανθρώπους.
Με την ίδια αγάπη και ευθύνη, με συνεχείς δράσεις, εκθέσεις φωτογραφίας, σεμινάρια τεχνικής και αισθητικής για αρχάριους και προχωρημένους, εκδηλώσεις, εργαστήρια-workshops, παρουσιάσεις, συνεργασίες με σημαντικούς φωτογράφους, συνεργασίες με τοπικούς φορείς και συλλόγους, καθώς και με μια αξιόλογη συλλογή φωτογραφικών βιβλίων, λευκωμάτων και περιοδικών στη βιβλιοθήκη της, η Ελληνική Φωτογραφική Εταιρεία Ηρακλείου συνεχίζει την πορεία της, στοχεύοντας στο να ενθαρρύνει όλο και περισσότερους να εμπλακούν όχι μόνο με την φωτογραφία, αλλά με κάθε μορφή τέχνης και πολιτισμού. Το επόμενο σεμινάριο για αρχάριους φωτογράφους έχει προγραμματιστεί για τις αρχές Φεβρουαρίου 2026. στοιχεία επικοινωνίας: 2810 322920, 6946 120766 e-mail: secretary@efecrete.gr
> Oι χώροι της EΦE, και παλαιότερη έκδοση του περιοδικού της Φωτογραφικής Eταιρείας Kρήτης.
76
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
77
ΘΕΜΑ
78
ΥΠΕΡ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025
79