Issuu

Ontsluiten publieke data Onderzoeksrapport

Ministerie van Klimaat en Groene Groei 30 oktober 2026

Project Opdrachtgever

Document Status Datum Referentie Classificatie W+B

Projectcode Projectleider Projectdirecteur

Auteur(s) Gecontroleerd door Goedgekeurd door

Ontsluiten publieke data Ministerie van Klimaat en Groene Groei

Onderzoeksrapport Definitief 30 oktober 2026 150781/26-016.590 Projectgerelateerd 150781 Dr.ir. Wouter Klein Wolterink J.W. Grit MSc

Dr.ir. Wouter Klein Wolterink R.J.H. Tuitert MSc Dr.ir. Wouter Klein Wolterink

Paraaf

Adres

Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. Bezoekadres: Leeuwenbrug 8, Deventer Postadres: Postbus 233 7400 AE Deventer +31 (0)570 69 79 11 www.witteveenbos.com KvK 38020751

Het kwaliteitsmanagementsysteem van Witteveen+Bos is gecertificeerd op basis van ISO 9001. © Witteveen+Bos Niets uit dit document mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in enige vorm zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Witteveen+Bos, noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Tekst- en datamining van (delen van) dit document, evenals enige verwerking of reproductie ervan door middel van kunstmatige intelligentie technologieën is uitdrukkelijk niet toegestaan, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Dit document (of delen ervan) mag niet worden verveelvoudigd en/of anderszins worden gebruikt op enigerlei wijze voor het trainen van kunstmatige intelligentie technologieën, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Witteveen+Bos aanvaardt geen aansprakelijkheid voor enigerlei schade die voortvloeit uit of verband houdt met het wijzigen van de inhoud van het door Witteveen+Bos geleverde document.

Inhoud

Inleiding

1.1

Aanleiding en doel

1.2

Opbouw rapport en leeswijzer

1.3

Aanpak

Samenvatting en conclusies

2.1

Conclusies

2.1.1 2.1.2 2.1.3 2.1.4

9 9 10 11

2.2

Harmoniseer beleidskaders Vergunningentrajecten zouden risicogericht moeten worden ingericht Zet in op het automatisch ruimtelijk laten toetsen van ontwerpen Publieke onderzoeken worden (te) slecht ontsloten

Uitgebreide samenvatting inventarisatie

2.2.1 2.2.2 2.2.3

11 13 13

Conditionerende onderzoeken Dataplatformen Beschikbaarheid en bruikbaarheid van databronnen

De context waarin conditionerende onderzoeken worden uitgevoerd

3.1

Waarom conditionerende onderzoeken

3.2

Soorten conditionerende onderzoeken

3.3

Lagen van wet- en regelgeving

3.4

Procedureel versus risicogericht onderzoeken

De ideale databron: een Beoordelingskader voor databronnen

4.1

Terminologie: databron, dataset en dataplatform

4.2

Standaarden

4.3

De ideale dataset

4.4

Beoordeling van een databron

Platformen

5.1

Publieke dataplatformen

5.2

Het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO)

5.2.1 5.2.2 5.2.3

24 25 25

Het samenbrengen en digitaal ontsluiten van (ruimtelijke) beleidsdata Het aanvragen en beoordelen van vergunningen Het automatisch beoordelen van ontwerpen voor vergunningsaanvragen

5.3

De rol van vergunningdienstverleners en hun dataplatformen

Databronnen voor conditionerende onderzoeken

6.1

Archeologisch onderzoek

6.2

Cultuurhistorisch onderzoek

6.3

Milieuhygiënisch bodemonderzoek

6.4

Ontplofbare-oorlogsrestenonderzoek

6.5

Ecologisch onderzoek

6.6

Onderzoek naar bomen

Laatste pagina

Bijlage(n) -

Aantal pagina's

1 Inleiding 1.1

Aanleiding en doel

We werken toe naar een duurzaam en energieonafhankelijk Nederland waar we kunnen rekenen op een betrouwbare en veilige energievoorziening. Dit leidt tot verdere elektrificatie van de energievoorziening waardoor de vraag naar transportcapaciteit sneller groeit dan het elektriciteitsnet uitgebreid kan worden. Dit zorgt steeds vaker voor drukte en problemen op het net: netcongestie. Daarom is eind 2022 het Landelijk Actieprogramma Netcongestie (LAN) opgericht. Het Landelijk Actieprogramma Netcongestie (LAN) is een samenwerkingsprogramma van netbeheerders, overheden, de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en marktpartijen. Het LAN werkt aan het verminderen (en waar het kan voorkomen) van netcongestie en de voorbereiding op het energiesysteem van de toekomst. Hierbij staat de uitvoering van de energietransitie onder grote druk. Om het elektriciteitsnet tijdig uit te breiden en te verzwaren is een forse versnelling van de werkvoorbereidings- en realisatiecapaciteit noodzakelijk. Tegelijkertijd neemt de complexiteit van het ontwerpen vergunningsproces toe, mede door ruimtelijke inpassing, bodemgesteldheid, archeologie en ondergrondse infrastructuur. Een belangrijke belemmering in deze processen is het gebrek aan direct toepasbare, digitale en gestandaardiseerde data. In veel gevallen is relevante informatie wel beschikbaar bij publieke instanties, maar is deze niet in een gestandaardiseerd of digitaal bruikbaar formaat beschikbaar. Dit belemmert de opschaling van digitale engineering en geautomatiseerde werkvoorbereiding – processen die cruciaal zijn om de maakbaarheid van de energietransitie te borgen. Het Ministerie van Klimaat en Groene Groei (KGG) en Taskforce Elektra (TFE, een samenwerking van Netbeheer Nederland, Bouwend Nederland en Techniek Nederland), met Witteveen+Bos als uitvoerder, zijn een actieplan gestart met als doel om ontwerp-, vergunnings- en realisatieprocessen in de uitvoering van de energietransitie te versnellen door middel van digitalisering en een verbeterde inzet van data. Dit actieplan bestaat uit de volgende stappen: 1 knelpunten identificeren die digitale versnelling in de weg zitten; 2 per knelpunt samen met belangenhouders tot een plan komen hoe deze knelpunten op te lossen; 3 (in vervolgprojecten) de knelpunten projectmatig aanpakken. In dit document presenteren we de resultaten van stap 1. Stap 2 en 3 worden in vervolgprojecten opgepakt. Naast KGG en TFE zijn de volgende belangenhouders betrokken bij dit actieplan via een klankbordgroep: het Ministerie van Ruimtelijke Ordening (VRO), de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG), Bouwend Nederland, Netbeheer Nederland, en het Interprovinciaal Overleg (IPO).

5 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

1.2

Opbouw rapport en leeswijzer

De opbouw van dit rapport is als volgt. We beschrijven de aanpak die we hebben gevolgd in paragraaf 1.3. Hoofdstuk 2 beschrijft de conclusies van ons onderzoek en geeft een uitgebreide samenvatting van de resultaten. De oorspronkelijke scope van deze opdracht richtte zich vooral op conditionerende onderzoeken. We hebben in ons onderzoek daarom uitgebreid gekeken naar datagebruik en digitalisering ten behoeve van conditionerende onderzoeken. Hoofdstuk 3 schetst de context waarin deze conditionerende onderzoeken worden uitgevoerd. In hoofdstuk 5 beschrijven we de publieke en commerciële dataplatformen via welke datasets worden ontsloten die relevant zijn voor de realisatiefase van de energietransitie. Het gaat hierbij om datasets die gebruikt worden voor conditionerende onderzoeken, maar ook voor andere activiteiten zoals engineering. In hoofdstuk 6 beschrijven we het resultaat van de inventarisatie van databronnen die worden gebruikt in het ontwerp-, vergunnings- en realisatieproces die we hebben uitgevoerd. We hebben deze gegroepeerd per conditionerend onderzoek.

1.3

Aanpak

In dit onderzoek hebben we de volgende aanpak gevolgd. Het onderzoek richtte zich op het identificeren van knelpunten in datagebruik en digitalisering in ontwerp-, vergunnings- en realisatieprocessen in de uitvoering van de energietransitie. In eerste instantie richtte het onderzoek zich op gebruik van databronnen voor conditionerende onderzoeken: welke databronnen zijn het belangrijkst (per onderzoek), hoe is de beschikbaarheid en bruikbaarheid van deze databronnen, en hoe kan dit verbeterd worden. Naarmate het onderzoek vorderde verbreedde de scope zich en hebben we de context waarin deze data worden gebruikt in kaart gebracht: de belangrijkste conditionerende onderzoeken, actoren, rollen, processen en digitale systemen die worden gebruikt in ontwerp-, vergunnings- en realisatieprocessen. Tijdens ons onderzoek hebben we interviews en een bureauonderzoek uitgevoerd en een enquête uitgezet. De enquête is uitgezet bij ingenieursbureaus, netbeheerders en aannemers en richtte zich op het inventariseren van databronnen die men gebruikt in ontwerp-, vergunnings- en realisatieprocessen. Hierop kwamen ongeveer dertig reacties. Met een deel van de respondenten zijn vervolginterviews gehouden. Daarnaast zijn interviews gehouden met vergunningdienstverleners: commerciële organisaties die (digitale) diensten leveren om netbeheerders en aannemers te ondersteunen in hun ontwerp-, vergunnings- en realisatieprocessen. In totaal hebben we ongeveer veertig mensen bij vijftien organisaties gesproken, redelijk uniform verdeeld over ingenieursbureaus, netbeheerders, aannemers en vergunningdienstverleners. In ons onderzoek hebben we ons gericht op de volgende conditionerende onderzoeken: - archeologisch onderzoek; - cultuurhistorisch onderzoek; - milieuhygiënisch onderzoek; - onderzoek naar ontplofbare oorlogsresten; - ecologisch onderzoek; - onderzoek naar bomen. We zijn tot deze set van onderzoeken gekomen in overleg met geïnterviewden en op basis van de eerste resultaten van de gedane inventarisatie. Deze onderzoeken komen (zeer) vaak voor bij grondroerende projecten en kunnen een grote impact hebben op projecten. We beschrijven dit in meer detail in hoofdstuk 6.

6 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

Dit onderzoek is uitgevoerd om knelpunten in datagebruik en digitalisering in ontwerp-, vergunnings- en realisatieprocessen te identificeren. Het had niet als doel om een volledig overzicht te geven van datagebruik en digitalisering in ontwerp-, vergunnings- en realisatieprocessen. Het kan daarom voorkomen dat onderzoeken, databronnen, actoren etc. ontbreken. Deze beperkte volledigheid heeft echter geen invloed op de conclusies van dit onderzoek: uitspraken over de beschikbaarheid of geschiktheid van een databron blijven geldig, ook wanneer er meer databronnen zijn dan hier beschreven.

7 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

2 Samenvatting en conclusies In dit onderzoek hebben we door middel van interviews, bureauonderzoek en een enquête onderzocht: 1 hoe de ontwerp-, vergunnings- en realisatieprocessen in de uitvoering van de energietransitie kunnen worden versneld door middel van digitalisering en een verbeterde ontsluiting van data; 2 welke databronnen hiervoor beschikbaar zijn, en of deze goed genoeg zijn ontsloten; 3 welke publieke en commerciële platformen hiervoor zijn en wat hun rol is, met in het bijzonder de rol en (toekomstige) mogelijkheden van het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO); 4 welke belemmeringen organisaties in de sector verder ervaren in het versnellen van hun werk en hoe digitalisering/data daarbij kan helpen. Tijdens ons onderzoek hebben we interviews gevoerd met netbeheerders, aannemers, ingenieursbureaus en vergunningdienstverleners en hebben we een inventarisatie uitgevoerd naar dataplatformen en datasets die gebruikt worden in het ontwerp-, vergunnings- en realisatieproces. In de volgende paragraaf geven we in onze conclusies aan waar men tegenaan loopt als men ontwerp-, vergunnings- en realisatieprocessen in de uitvoering van de energietransitie digitaal probeert te versnellen, en welke kansen er zijn maar nog niet worden benut (onderzoeksvragen 1 en 4). In de paragraaf daarop vatten we de resultaten van de inventarisatie uitgebreid samen (onderzoeksvragen 2 en 3).

2.1

Conclusies

In deze paragraaf geven we onze conclusies welke stappen er gezet moeten worden om door middel van digitalisering en gebruik van data het ontwerp-, vergunnings- en realisatieproces van de energietransitie te versnellen. Onze conclusies zijn als volgt: 1 harmonisatie van beleidskaders in het DSO is noodzakelijk om te komen tot uniforme en onderling vergelijkbare datasets op gemeentelijk en provinciaal niveau. Het is een voorwaarde voor digitale versnelling; 2 vergunningprocedures zouden meer risicogericht en minder procedureel moeten worden ingericht, zodat vergunningaanvragen sneller, tegen lagere kosten en met minder inzet van capaciteit kunnen worden afgehandeld, zonder afbreuk te doen aan de zorgvuldigheid. Het vanuit de procedure verplicht voorschrijven van conditionerende onderzoeken in het veld belemmert een verdergaande digitalisering en automatisering van vergunningprocedures; 3 het (via het DSO) geautomatiseerd ruimtelijk toetsen van ontwerpen bij een vergunningaanvraag kan naar verwachting bijdragen aan meer duidelijkheid voor aanvragers, een versnelling van het aanvraagproces en het stimuleren van innovatie. Het is een belangrijke kans voor digitale versnelling die we adviseren om verder te stimuleren en op te schalen; 4 conditionerende onderzoeken worden momenteel vaak beperkt publiekelijk ontsloten. De ontsluiting via commerciële platformen verbetert steeds verder. Dit roept de vraag op in hoeverre het wenselijk is dat overheden en burgers steeds afhankelijker worden van commerciële dienstverleners voor toegang tot onderzoeken die met publieke middelen zijn gefinancierd.

8 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

We lichten deze conclusies hieronder in meer detail toe.

2.1.1

Harmoniseer beleidskaders

Via ‘Regels op de kaart’ in het DSO kan locatiegebonden regelgeving en beleidsinformatie van verschillende overheidslagen digitaal worden geraadpleegd. Voor iedere locatie kunnen regels van de betreffende gemeente, provincie, waterschap en het Rijk worden opgevraagd. Doordat deze informatie ook via API’s kan worden ontsloten, biedt het DSO een belangrijke basis voor het geautomatiseerd beschikbaar stellen en hergebruiken van beleidsinformatie. Een belangrijke beperking is dat de beschikbare regels en beleidsinformatie nog onvoldoende op elkaar zijn afgestemd. Overheden hanteren verschillende beleidskaders, terminologieën, classificaties en gegevensstructuren. Hierdoor zijn regels en beleidsinformatie van verschillende gemeenten, of tussen gemeente en provincie, niet zonder meer onderling vergelijkbaar of geautomatiseerd te combineren. Zie bijvoorbeeld Afbeelding 2.1, waarin de archeologische beleidskaart van Apeldoorn wordt vergeleken met die van Deventer en beide gemeenten verschillende categorieën hanteren. Het resultaat is een versnipperd landschap van datasets. Met 342 gemeenten in Nederland vormt deze variatie een aanzienlijke belemmering voor verdere digitalisering en hergebruik van beleidsinformatie, omdat toepassingen rekening moeten houden met lokaal maatwerk.

Afbeelding 2.1 Delen van de archeologische beleidskaarten van Apeldoorn (uit 2023) en Deventer (2026). Deze zijn niet via het DSO gepubliceerd.

Archeologische beleidskaart Apeldoorn (2023)

Archeologische beleidskaart Deventer

Gemeenten zijn verplicht om vóór 2032 hun omgevingsplannen via het DSO te publiceren. De regels uit deze omgevingsplannen worden vanaf dat moment digitaal ontsloten via ‘Regels op de kaart’. De periode tot 2031 biedt daarmee een belangrijk momentum om niet alleen de juridische omzetting van de omgevingsplannen te realiseren, maar ook te komen tot meer uniformiteit in terminologie, classificaties en gegevensstructuren. Door hierover tijdig afspraken te maken en deze bij de omzetting van het omgevingsplan toe te passen, kan een meer uniform en onderling vergelijkbaar landschap van beleidsdata ontstaan. Dergelijke harmonisatie is een voorwaarde voor schaalbare digitale versnelling en automatisering.

2.1.2

Vergunningentrajecten zouden risicogericht moeten worden ingericht

Conditionerende onderzoeken ten behoeve van vergunningverlening hebben als doel om te bepalen onder welke voorwaarden (maatregelen) bepaalde activiteiten op een projectlocatie mogen worden uitgevoerd. Vergunningverleningstrajecten volgen standaard een procedurele aanpak om te bepalen welke maatregelen noodzakelijk zijn. Dit houdt in dat conditionerende onderzoeken altijd moeten worden uitgevoerd voor bepaalde geplande activiteiten. In de praktijk levert dit soms scheve situaties op, bijvoorbeeld wanneer de

9 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

impact van een onderzoek (veel) groter is dan te nemen maatregel. Met een risicogerichte procedure kan er bijvoorbeeld voor worden gekozen om een maatregel altijd uit te voeren, zonder het onderzoek uit te voeren. Hierdoor kunnen tijdrovende veldonderzoeken worden vermeden, met name bij ecologisch onderzoek. Vergunningentrajecten kunnen zo sneller, met minder kosten en minder benodigde capaciteit worden doorlopen, zonder dat dit ten koste gaat van de zorgvuldigheid. Het risicogericht inrichten van vergunningprocedures is ook een vereiste voor verdere digitalisering van deze procedures. Als een conditionerend onderzoek in het veld altijd wordt uitgevraagd, dan is dit een belemmering voor verdergaande digitalisering en automatisering. Bevoegde gezagen, netbeheerders en adviesbureaus zijn in sommige regio’s met elkaar in gesprek om tot meer risicogerichte vergunningverleningstrajecten te komen. Een struikelblok in het risicogericht verlenen van vergunningen is de huidige wet- en regelgeving: deze is procedureel van aard en verplicht bevoegde gezagen om onderzoeken procedureel uit te vragen. Deze zal moeten worden aangepast wil men tot een versnelling komen.

2.1.3

Zet in op het automatisch ruimtelijk laten toetsen van ontwerpen

Een van de functies van het DSO is het toetsen van vergunningen. Dit gebeurt op dit moment via formulieren, waarin gebruikers vragenbomen doorlopen. Een beoogde uitbreiding hiervan is het (geautomatiseerd) toetsen van ruimtelijke ontwerpen bij een vergunningaanvraag. Bijvoorbeeld of een BIMontwerp voldoet aan bepaalde ruimtelijke eisen. Dergelijke automatische toetsing kan naar verwachting bijdragen aan meer duidelijkheid voor aanvragers, het vergunningverleningsproces versnellen, en innovatie stimuleren. Binnen het DSO wordt momenteel geëxperimenteerd met deze werkwijze, waarbij een BIMmodel van een gebouw geautomatiseerd wordt getoetst aan relevante regels. Zie hiervoor Beleidsmaatregel 13 van het Bestuursakkoord Digitalisering Gebouwde Omgeving 2027. De voordelen van automatisch toetsbare ontwerpen en maatregelen zijn onder meer: - meer duidelijkheid voor aanvragers. Door regels te vertalen naar eenduidige, digitaal toetsbare eisen wordt vooraf duidelijker aan welke voorwaarden een ontwerp moet voldoen. Dit kan het aantal onvolledige of niet-conforme aanvragen en daarmee het aantal herstelrondes beperken; - snellere vergunningverlening. Een deel van de toetsing kan geautomatiseerd worden uitgevoerd. Hierdoor hoeven vergunningverleners minder tijd te besteden aan routinematige controles en kan de beschikbare capaciteit worden ingezet voor complexe situaties en inhoudelijke beoordeling; - eerder toetsen in het ontwerpproces. Wanneer regels en toetscriteria digitaal beschikbaar en machineleesbaar zijn, kunnen ontwerpers deze al tijdens het ontwerpproces toepassen. Een ontwerp kan daardoor iteratief worden getoetst, waardoor afwijkingen en mogelijke knelpunten eerder aan het licht komen en kunnen worden aangepast; - stimulering van integraliteit en innovatie. Een gestandaardiseerde digitale manier van toetsen maakt het mogelijk om verschillende aspecten van een ontwerp integraal te beoordelen. Dit biedt ruimte voor nieuwe digitale toepassingen en kan innovatie in ontwerpen vergunningverleningsprocessen stimuleren. Het geautomatiseerd toetsen van ontwerpen vereist dat zowel ontwerpen als de regels waaraan deze worden getoetst, voldoende gestandaardiseerd en digitaal interpreteerbaar zijn. Regels moeten daarvoor worden vertaald naar eenduidige criteria, gegevensstructuren en toetslogica. Dit betekent niet dat overheden hun beleidsvrijheid verliezen. Binnen gemeenschappelijke standaarden kunnen overheden hun eigen beleidskeuzes en regels blijven vaststellen. Standaardisatie richt zich daarmee primair op de manier waarop regels en ontwerpen digitaal worden beschreven en uitgewisseld, en niet op het uniformeren van de onderliggende beleidskeuzes. De ontwikkeling richting automatisch toetsbare ontwerpen onderstreept daarmee het belang van harmonisatie van beleidsinformatie (zie paragraaf 2.1.1, Harmoniseer beleidskaders). Wanneer iedere overheid regels op een eigen wijze structureert en definieert, moeten digitale toepassingen voor iedere

10 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

overheid afzonderlijk worden ingericht. Gemeenschappelijke standaarden voor terminologie, classificaties, gegevensstructuren en toetsregels maken het daarentegen mogelijk om digitale toetsing op grotere schaal toe te passen.

2.1.4

Publieke onderzoeken worden (te) slecht ontsloten

Conditionerende onderzoeken die met publiek geld zijn gefinancierd, zijn lang niet altijd goed publiek toegankelijk, zie ook de uitgebreide samenvatting van de inventarisatie in paragraaf 2.2. Dit geldt onder meer voor bodemonderzoeken, omgevingsonderzoeken, onderzoeken naar ontplofbare oorlogsresten (OOO’s) en ecologische onderzoeken. Hoewel dergelijke onderzoeken in veel gevallen wel kunnen worden opgevraagd, kost het relatief veel tijd en expertise om te achterhalen of een onderzoek bestaat, waar het beschikbaar is en bij welke organisatie het kan worden opgevraagd. Hierdoor is informatie die met publieke middelen tot stand is gekomen, in de praktijk niet altijd eenvoudig beschikbaar voor hergebruik. Dit roept de bredere maatschappelijke vraag op in hoeverre het wenselijk is dat publieke informatie die relevant kan zijn voor de veiligheid en de leefomgeving slechts beperkt toegankelijk is. Dit geldt in het bijzonder voor onderzoeken naar ontplofbare oorlogsresten, omdat deze informatie direct relevant kan zijn voor de veiligheid bij werkzaamheden in de fysieke leefomgeving. Het beter ontsluiten van historische onderzoeken is geen noodzakelijke randvoorwaarde voor de ontwerp-, vergunningverlenings- en realisatiefase van de energietransitie. Voor een deel van deze informatie bestaan inmiddels commerciële diensten die historische onderzoeken verzamelen, ontsluiten en verrijken. Deze diensten worden bovendien steeds verder ontwikkeld. Met name milieuhygiënische bodemonderzoeken worden via dergelijke platformen steeds beter ontsloten; ook voor onderzoeken naar ontplofbare oorlogsresten ontstaat een steeds beter aanbod. Daarmee ontstaat echter een principiële vraag: is het wenselijk dat overheden, bedrijven en burgers voor toegang tot met publieke middelen gefinancierde onderzoeken afhankelijk zijn van commerciële dienstverleners? Deze maatschappelijke vraag valt buiten de scope van dit advies en wordt hier niet beantwoord. Indien deze afhankelijkheid niet wenselijk wordt geacht, adviseren wij om onderzoeken naar ontplofbare oorlogsresten beter publiek te ontsluiten. Deze onderzoeken hebben een duidelijk maatschappelijk belang vanwege de veiligheidsrelevantie en de ontsluiting ervan is relatief goed af te bakenen en technisch uit te voeren. OOO’s vormen daarmee een kansrijke categorie om als eerste tot een betere publieke ontsluiting en herbruikbaarheid van historische onderzoeksinformatie te komen.

2.2

Uitgebreide samenvatting inventarisatie

In deze paragraaf geven we een uitgebreide samenvatting van de inventarisatie die we hebben uitgevoerd naar databronnen (dataplatformen en datasets) die beschikbaar zijn voor conditionerende onderzoeken. Om deze resultaten goed te kunnen interpreteren, geven we eerst aan wat het belang en de impact is van een conditionerend onderzoek. We hebben dit gedaan voor zes conditionerende onderzoeken; de keuze voor deze zes is onderbouwd in paragraaf 1.3.

2.2.1

Conditionerende onderzoeken

We hebben een inventarisatie uitgevoerd naar databronnen die worden gebruikt in conditionerende onderzoeken. Hierbij hebben we op basis van interviews en een enquête gekozen voor een aantal conditionerende onderzoeken die een significante impact op het proces hebben. Tabel 2.1 toont de conditionerende onderzoeken die we hebben onderzocht en de potentiële impact van een onderzoek op het ontwerp- vergunningen- en realisatieproces.

11 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

Voor al deze onderzoeken geldt dat de noodzaak van een onderzoek wordt bepaald door de geplande activiteiten, de beoogde locatie en de grootte van een project. In dit onderzoek gaan we uit van grondroerende activiteiten ten behoeve van het realiseren van kabels en leidingen en verdeelstations. De relatieve noodzaak van een onderzoek wordt daarom vooral bepaald door de grootte van het project en de projectlocatie, en kan daarmee sterk verschillen per locatie. Over het algemeen geldt dat het realiseren van kabels voor het laagspanningsnetwerk minder vaak tot conditionerende onderzoeken leidt vanwege de schaal (korte tracés) en de locatie (stedelijk gebied waar grond al vaak geroerd is en de archeologische/cultuurhistorische/ecologische waarde vaak beperkt is). Het realiseren van hoogspanningstrajecten of grote verdeelstations leidt dan weer relatief vaak tot conditionerende onderzoeken vanwege de schaal (tracés van tientallen tot honderden kilometers lengte) en de impact op het landschap.

Tabel 2.1 Onderzochte conditionerende onderzoeken Conditionerend onderzoek

Doel

Potentiële impact op proces

milieuhygiënisch bodemonderzoek

veilig werken en beschermen natuurwaarden.

gemiddeld

onderzoek naar ontplofbare oorlogsresten (OOO)

veilig werken.

relatief klein

ecologisch onderzoek

beschermen natuurwaarden.

groot

onderzoek naar bomen

beschermen natuurwaarden.

gemiddeld

archeologisch onderzoek

beschermen van archeologische waarden.

gemiddeld

cultuurhistorisch onderzoek

beschermen van cultuurhistorische waarden.

relatief klein/gemiddeld

Tabel 2.1 toont de impact van conditionerende onderzoeken. We lichten ze hier in meer detail toe. We beoordelen de impact van milieuhygiënisch bodemonderzoek als gemiddeld. In de regel hebben de maatregelen geen grote impact, hoewel bodemsaneringen soms de nodige doorlooptijd vergen. Milieuhygiënisch onderzoek heeft echter zelden tot gevolg dat een project niet door kan gaan of dat een tracé verlegd moet worden. Een OOO is vergelijkbaar met een milieuhygiënisch bodemonderzoek maar is sneller op te ruimen en heeft daarom een relatief kleine impact. Ecologisch onderzoek kan daarentegen een vrij grote impact hebben: het kan ertoe leiden dat een gebied moet worden vermeden of dat projectactiviteiten in een bepaald seizoen moet plaatsvinden. Dit geldt in iets mindere mate ook voor onderzoek naar bomen. De potentiële impact van archeologisch onderzoek schatten we als gemiddeld in: monumenten moeten worden vermeden maar de impact hiervan is beperkt. Soms moet er onder begeleiding worden gewerkt of moet een gespecialiseerd bureau werkzaamheden verrichten, maar deze onderzoeken leiden zelden tot het mijden van een projectlocatie. Cultuurhistorisch onderzoek ten slotte heeft doorgaans een relatief kleine impact, mits het niet gaat om grote projecten in werelderfgoedgebied 1. Maatregelen vereisen soms aanpassingen in het ontwerp, maar hebben (grote projecten in werelderfgoedgebied uitgezonderd) zelden tot gevolg dat een project niet door kan gaan.

Zie bijvoorbeeld het gesmoorde plan van Tennet en Stedin voor twee nieuwe hoogspanningsstations in werelderfgoedgebied.

12 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

2.2.2

Dataplatformen

Tijdens ons onderzoek hebben we zowel publieke als commerciële dataplatformen onderzocht. De volgende dataplatformen beoordelen we als de meest relevante publieke dataplatformen: - PDOK (publieke dienstverlening op de kaart) is het centrale platform voor het ontsluiten van open geodata van de overheid. PDOK biedt onder meer basisregistraties en andere landelijke geo-datasets aan via downloads, webservices en API's; - de Atlas Leefomgeving ontsluit een breed scala aan kaarten en informatie over de leefomgeving. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en de provincies zijn gezamenlijk opdrachtgever; - de Erfgoedatlas ontsluit de kaartinformatie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE); - het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) vormt het digitale stelsel voor de uitvoering van de Omgevingswet. Via onder meer het Omgevingsloket worden omgevingsdocumenten, regels en bijbehorende geografische data zoals beleidskaarten ontsloten. Overheden kunnen hun beleidskaarten als 'Regels op de kaart' publiceren, waarna ze via de website of via een API bevraagd kunnen worden. Er is ook een eerste pilot gaande om ontwerpen voor vergunningenaanvragen geautomatiseerd te beoordelen. Van de vergunningdienstverleners die ook een dataplatformen en andere digitale diensten aanbieden, beoordelen we de volgende als meest relevant: - Stantec; - Qterra; - BDOK (bodem digitaal op de kaart); - Sogelink. Deze platformen fungeren als belangrijke databronnen, met name als het gaat om het ontsluiten van publieke datasets waarvan de beschikbaarheid en bruikbaarheid tekortschiet. Dit beschrijven we ook in de volgende paragraaf.

2.2.3

Beschikbaarheid en bruikbaarheid van databronnen

Tabel 2.2 geeft een samenvatting van de gedane inventarisatie naar de beschikbaarheid en bruikbaarheid van databronnen voor conditionerende onderzoeken. Hierin geven we per conditionerend onderzoek aan wat de impact is van dat onderzoek en hoe de beschikbaarheid en bruikbaarheid van data is voor dat onderzoek.

Tabel 2.2 Samenvatting inventarisatie. Onderzoek

Impact onderzoek

Beschikbaarheid en bruikbaarheid van data

Milieuhygiënisch bodemonderzoek

gemiddeld

goed via commerciële platformen slecht via publieke platformen

Archeologisch onderzoek

gemiddeld

per gemeente: redelijk tot goed, met name via commerciële platformen over gemeentes en provincies heen: - beschikbaarheid: redelijk, met name via commerciële platformen - bruikbaarheid: onvoldoende, databronnen zijn onvoldoende uniform

Cultuurhistorisch onderzoek

relatief klein / gemiddeld

slecht, zowel via publieke als commerciële platformen

Ecologisch onderzoek

groot

beschikbaarheid: goed bruikbaarheid: om van ecologische data geautomatiseerd tot maatregelen te komen is nu alleen mogelijk voor hele simpele scenario's

13 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

Onderzoek

Impact onderzoek

Beschikbaarheid en bruikbaarheid van data

Ontplofbare- oorlogsrestenonderzoek (OOO)

relatief klein

publiek: slecht Commercieel: redelijk tot goed, afhankelijk van of er een gemeentebreed vooronderzoek is geweest

Bomenonderzoek

gemiddeld

voor beoordeling kap: goed via commerciële platformen. voor de bomeneffectanalyse (BEA): slecht

Met name dankzij de beschikbaarheid van commerciële dataplatformen (zie paragraaf 5.3) beoordelen we de beschikbaarheid en bruikbaarheid van datasets voor milieuhygiënisch onderzoek, archeologisch onderzoek, ecologisch onderzoek en onderzoek naar ontplofbare oorlogsresten als redelijk tot goed. Hierbij gelden de volgende kanttekeningen: - de publieke ontsluiting van de datasets voor milieuhygiënisch onderzoek, archeologisch onderzoek en onderzoek naar ontplofbare oorlogsresten is slecht. Het is dankzij de investeringen die door commerciële dienstverleners zijn gedaan dat deze databronnen via hun platformen redelijk tot goed zijn ontsloten; - voor ecologische datasets geldt dat deze juist goed langs publieke weg worden ontsloten; - de bruikbaarheid van ecologische data is goed voor de huidige manier van werken. Het staat echter verdere versnelling door middel van automatisering in de weg. Mogelijk kan betere metadatering van data helpen om geautomatiseerd, risicogericht onderzoek te doen. Voor cultuurhistorisch onderzoek geldt dat de beschikbaarheid van data slecht is, zowel via publieke als commerciële platformen. Het gaat hier veelal om provinciale en gemeentelijke beleidskaarten die in potentie goed te ontsluiten zijn via bestaande publieke platformen zoals het DSO, Atlas leefomgeving en de Erfgoedatlas maar waarvan de ontsluiting nu versnipperd en niet-uniform is. De impact van cultuurhistorisch onderzoek is relatief klein1, waardoor een betere ontsluiting van cultuurhistorische datasets via deze platformen geen grote prioriteit heeft. Voor onderzoek naar bomen geldt dat de datasets ten behoeve van de houtopstandentoets (het bepalen van de juridische kaders voor het kappen van bomen) redelijk goed ontsloten zijn via commerciële platformen. Voor het uitvoeren van een bomeneffectanalyse (BEA) zijn er op het moment geen databronnen beschikbaar, publiek noch commercieel. Voor alle onderzochte conditionerende onderzoeken geldt dat de publieke ontsluiting van de gemeentelijke en provinciale beleidskaarten die nodig zijn voor deze onderzoeken (archeologische beleidskaarten, monumentenkaarten, cultuurhistorische beleidskaarten, etc.) nu vaak (zeer) slecht is: - voor veel gemeenten en provincies geldt dat deze datasets via eigen dataplatformen worden ontsloten of handmatig moeten worden opgevraagd, en dat datasets vaak niet-uniform zijn opgesteld; - achterliggende beleidsregels van deze kaarten zullen de komende jaren meer en meer via het DSO worden ontsloten in het onderdeel ‘Regels op de kaart’ van het Omgevingsloket. Hierbij kunnen deze kaarten zowel via een gebruikersinterface als via een API als ruimtelijke data opgevraagd worden. Gemeenten moeten uiterlijk eind 2031 hun omgevingsplan (waar de beleidsregels onderdeel van zijn) via het DSO publiceren. Hiermee krijgen deze datasets een zeer goede beschikbaarheid, maar dit nog niet de bruikbaarheid van de datasets; - harmonisatie van beleidsregels is nodig om de bruikbaarheid van beleidskaarten te borgen. Dit geldt ook voor beleidsregels die als ‘Regels op de kaart’ worden ontsloten via het Omgevingsloket. Hierbij gaat het erom dat deze regels worden opgesteld in hetzelfde beleidskader2. Zonder een standaard kader sluiten de regels niet op elkaar aan. Dit leidt alsnog tot een versnipperd landschap van datasets. Met 342 gemeenten in Nederland is dit een serieuze hindernis voor digitale versnelling.

Uitgezonderd de impact van werelderfgoed op grote projecten, maar hiervoor zijn de datasets goed ontsloten.

Dank hierbij aan standaard terminologie, categorieën, etc. Overheden behouden hun vrijheid om hun eigen regels op te stellen.

14 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

Tot slot geldt dat de publieke ontsluiting van conditionerende onderzoeken die in het verleden zijn uitgevoerd (zeer) slecht is. De uitzondering is archeologisch onderzoek, waarvoor het Archeologisch Informatiesysteem (Archis) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) als centraal publiek dataplatform dient.

15 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

3 De context waarin conditionerende onderzoeken worden uitgevoerd In dit hoofdstuk beschrijven we waarom conditionerende onderzoeken worden uitgevoerd, de soorten onderzoeken die we onderscheiden en de context van wet- en regelgeving en de daarbij horende bevoegde gezagen. Hierbij kijken we vooral vanuit de context van de uitvoering van de energietransitie, maar de beweringen in dit hoofdstuk gelden in principe voor elk type gebiedsontwikkeling.

3.1

Waarom conditionerende onderzoeken

Conditionerende onderzoeken worden uitgevoerd om de randvoorwaarden, beperkingen en risico's van een projectlocatie in kaart te brengen voordat een ontwerp wordt gemaakt of werkzaamheden worden uitgevoerd. Een conditionerend onderzoek is noodzakelijke input voor: - het maken van een ontwerp; - vergunningverlening: het bepalen onder welke voorwaarden bepaalde activiteiten op een projectlocatie mogen worden uitgevoerd. Vanuit vergunningverlening moeten conditionerende onderzoeken worden uitgevoerd om te borgen dat er wordt voldaan aan wet- en regelgeving. Deze richt zich erop dat: - er veilig wordt gewerkt, zowel ten behoeve van de veiligheid van de uitvoerders als de omgeving als de constructie (in het geval dat het om een constructie gaat, zoals een brug); - natuur- en overige omgevingswaarden worden beschermd; - cultuurhistorische waarden worden beschermd.

3.2

Soorten conditionerende onderzoeken

Hét conditionerende onderzoek bestaat niet: er is geen vaste vorm voor conditionerende onderzoeken. Conditionerende onderzoeken worden uitgevoerd voor een bepaald onderwerp - (milieuhygiënisch) bodemonderzoek, ecologisch onderzoek, archeologisch onderzoek - en met een bepaald doel. Wet- en regelgeving verschilt per thema. Onderzoeksvragen verschillen per thema en per doel. Het doel wordt bepaald door het type project en de projectfase en -activiteit (planfase, ontwerp, werkvoorbereiding, vergunningsverlening). Voor de realisatiefase van de energietransitie maken we hier een grof onderscheid tussen twee type projecten: - hoogspanningsprojecten; - laag- en middenspanningsprojecten. Hoogspanningsprojecten typeren zich door tracés van tientallen tot honderden kilometers lang die meerdere provincies en waterschappen en soms tientallen gemeenten doorkruisen. Opdrachtgevers zijn de netbeheerders van het transmissiesysteem: TenneT en Gasunie. Er zijn vaak meerdere tracéalternatieven die kilometers uit elkaar kunnen liggen. Bij deze projecten worden vaak in een vroege fase van het project inventariserende onderzoeken uitgevoerd om deze tracéalternatieven risicogestuurd te kunnen beoordelen. Naarmate tracés definitiever van aard worden, worden de onderzoeken in steeds meer detail uitgevoerd. Per

16 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

jaar worden er tientallen hoogspanningsprojecten uitgevoerd die een doorlooptijd van maanden tot jaren kunnen hebben. Laag- en middenspanningsprojecten typeren zich door tracés van enkele honderden meters (in het geval van laagspanning) tot enkele kilometers (in het geval van middenspanning). Opdrachtgevers zijn regionale netbeheerders. Het gaat hier vaak om lokale aansluitingen in de wijk. Vanwege de beperkte omvang van deze projecten zijn de plan- en ontwerpfase hier doorgaans zeer beperkt aanwezig. Het zwaartepunt ligt in de werkvoorbereiding en vergunningsaanvraag. Per jaar worden er duizenden laag- en middenspanningsprojecten uitgevoerd met een doorlooptijd van dagen tot weken. Met name tijdens de beginfases van een (hoogspannings)project en in de ontwerpfase geldt dat een conditionerend onderzoek vaak neerkomt op het gericht bevragen van specifieke databronnen. Ontwerpers gebruiken deze databronnen om een omgevingsmodel op te zetten in hun ontwerpsoftware. Ontwerpers bevragen deze databronnen zelf, en proberen deze databronnen zo direct mogelijk te integreren in hun ontwerpsoftware. Daarbij heeft men behoefte aan gestandaardiseerde databronnen. Het werk dat men uitvoert is echter vaak projectspecifiek. Daartegenover staan de conditionerende onderzoeken die worden uitgevoerd ten behoeve van de vergunningsverlening. Deze onderzoeken worden vaak conform gestandaardiseerde procedures uitgevoerd en komen tot een gestandaardiseerde set van maatregelen. Hoewel er dus veel vormen van conditionerend onderzoek bestaan, wordt in de praktijk vaak de volgende fasering gehanteerd, met name voor conditionerende onderzoeken ten behoeve van vergunningverlening: 1 een inventarisatie van beleid, waarbij vooral wordt gekeken: 1 welk beleid geldt op deze projectlocatie en voor deze projectactiviteiten; 2 of er verder onderzoek nodig is. Dit is afhankelijk van het geldende beleid; 2 een vooronderzoek d.m.v. bureauonderzoek. Hierbij wordt op basis van beschikbare bronnen een uitspraak gedaan over de verwachte condities op de projectlocatie (bijvoorbeeld aanwezige bodemvervuilingen, archeologische waarden etc.); 3 een veldonderzoek, waarbij op locatie een onderzoek wordt uitgevoerd. Dit wordt alleen uitgevoerd als men op basis van het vooronderzoek met geen of te weinig zekerheid een uitspraak kan doen over de condities op de projectlocatie.

17 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

Afbeelding 3.1 De iteraties van een conditionerend onderzoek. Start

Inventarisatie beleid

Vooronderzoek

Vooronderzoe k nodig?

Verwachte condities

Veldonderzoek

Definitieve condities

Veldonderzoek nodig?

Nee Nee Eind

3.3

Lagen van wet- en regelgeving

Nederland kent een gelaagde beleidsstructuur, bestaande uit de volgende bestuurslagen: - het Rijk; - de provincies; - de gemeenten; - de waterschappen. Deze gelaagde beleidsstructuur heeft een impact op de vergunningverlening. Het betekent dat ruimtelijke ontwikkelingen worden getoetst aan kaders op verschillende bestuursniveaus. Nationale, provinciale en gemeentelijke regels en de regels vanuit de waterschappen zijn in samenhang van kracht. Dezelfde gelaagde opbouw geldt voor de informatievoorziening. Databronnen die nodig zijn voor conditionerende onderzoeken worden door het Rijk, individuele provincies, individuele gemeenten en individuele waterschappen beheerd. Dit is van invloed op de beschikbaarheid en bruikbaarheid van deze datasets. Decentraal beheerde datasets zoals gemeentelijke beleidskaarten kunnen alleen automatisch worden verwerkt als deze op een uniforme manier zijn opgezet. In de praktijk zien we dat dit lang niet het geval is, zie hoofdstuk 5.

3.4

Procedureel versus risicogericht onderzoeken

In deze paragraaf beschrijven we de kansen die risicogerichte procedures bieden voor versnelling van vergunningverleningstrajecten. Conditionerende onderzoeken ten behoeve van vergunningverlening hebben als doel om te bepalen onder welke voorwaarden bepaalde activiteiten op een projectlocatie mogen worden uitgevoerd. Concreet vertalen die voorwaarden zich vaak in te nemen maatregelen. Zo kan het verplicht zijn om vleermuizenkasten op te hangen als de geplande activiteiten op de locatie het leefgebied van vleermuizen verstoren.

18 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

Vergunningverleningstrajecten volgen standaard een procedurele aanpak om te bepalen welke maatregelen noodzakelijk zijn. Dit houdt in dat conditionerende onderzoeken altijd moeten worden uitgevoerd voor bepaalde geplande activiteiten, om te bepalen of bepaalde maatregelen moeten worden uitgevoerd. In de praktijk levert dit soms scheve situaties op, wanneer de impact van een onderzoek (veel) groter is dan te nemen maatregel. Ecologisch onderzoek kan bijvoorbeeld soms alleen in een bepaald seizoen worden uitgevoerd, of onder strikte (weers)omstandigheden. Het uitvoeren van dergelijk onderzoek kan veel tijd kosten, vanwege de afhankelijk van het seizoen, de (weers)omstandigheden en beschikbare capaciteit. De impact van de te nemen maatregelen kunnen daarentegen relatief klein zijn, bijvoorbeeld het ophangen van vleermuizenkasten. Vanwege deze soms scheve verhouding tussen onderzoek en maatregel, zijn bevoegde gezagen, netbeheerders en adviesbureaus met elkaar in gesprek om tot meer risicogerichte vergunningverleningstrajecten te komen. In zo’n geval kan er bijvoorbeeld voor worden gekozen om een bepaalde maatregel te nemen zonder de noodzaak van deze maatregel eerst te hebben onderzocht. Door hier slimme keuzes in te maken kunnen vergunningen sneller, met minder kosten en minder benodigde capaciteit worden verleend, zonder dat dit ten koste gaat van de zorgvuldigheid van de vergunningverlening. Het risicogericht inrichten van vergunningprocedures is ook een vereiste voor verdere digitalisering van deze procedures. Als een conditionerend onderzoek altijd wordt uitgevraagd, dan is dit een belemmering voor verdergaande digitalisering en automatisering. Een struikelblok in het risicogericht verlenen van vergunningen is de huidige wet- en regelgeving: deze is procedureel van aard en verplicht bevoegde gezagen om onderzoeken procedureel uit te vragen. Als men stappen wil zetten in het risicogericht verlenen van vergunningen zal men hier een oplossing in moeten vinden.

19 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

4 De ideale databron: een Beoordelingskader voor databronnen In dit hoofdstuk beschrijven we hoe een dataset idealiter moet worden ontsloten, en hoe databronnen kunnen worden beoordeeld. Dit beoordelingskader gebruiken we in hoofdstuk 5 en hoofdstuk 6 om publieke databronnen te beoordelen. Er is geen gezaghebbende definitie voor het beoordelen van databronnen. Daarom formuleren we onze eigen definitie op basis van (inter)nationale standaarden. Eerst verduidelijken we echter het onderscheid tussen de termen databron, dataset en dataplatform.

4.1

Terminologie: databron, dataset en dataplatform

In dit rapport gebruiken we de termen databron, dataset en dataplatform. Hierbij hanteren we de volgende definities. Een dataset is een verzameling van gegevens die op een gestructureerde manier bij elkaar zijn gebracht. Een dataset kan in verschillende vormen worden gepubliceerd: bijvoorbeeld als PDF of als een databestand, of kan direct worden benaderd via een API. Een dataset wordt gepubliceerd op een dataplatform. Een dataplatform is elke vorm van software waarmee datasets digitaal kunnen worden beheerd en ontsloten: een documentbeheersysteem, een website, een API-platform, etc. De dataset en het dataplatform kunnen door verschillende organisaties worden beheerd. Dit komt in de praktijk vaak voor. Een dataset kan een samengesteld dataset zijn met meerdere eigenaren; ook dit komt vaak voor. Met een databron bedoelen we een dataplatform, een dataset of de combinatie van beiden. We gebruiken deze term soms als we het over meerdere databronnen hebben die sterk van elkaar verschillen (bijvoorbeeld een dataset die direct via een API kan worden benaderd en een PDF die handmatig moet worden opgevraagd bij de eigenaar), waarbij het per databron kan verschillen of we de dataset of het dataplatform bedoelen.

Afbeelding 4.1 Databron, dataset en dataplatform.

Model

Organisatie

beheert

Kadaster

beheert

Dataplatform

PDOK

Dataset

Databron

4.2

Voorbeeld

Rijkswaterstaat

beheert

Actueel Hoogtebestand Nederland

Databron

Standaarden

Voor de beschrijving van de ideale databron hebben we voornamelijk gekeken naar de FAIR-principes, een set van principes die (inter)nationaal veel wordt toegepast voor het goed vindbaar, toegankelijk, uitwisselbaar en herbruikbaar publiceren van data. Andere principes, standaarden en raamwerken die relevant zijn in deze context zijn: - 5-star open data, een schaal om aan te geven hoe ‘open’ en bruikbaar openbare datasets zijn;

20 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

de Nederlandse API-strategie van het Kennisplatform API's, die richtlijnen geeft voor het ontwikkelen van API’s; de 'Pas toe leg uit'-lijst van standaarden van Forum Standaardisatie; de Nederlandse Overheid Referentie Architectuur (NORA), een raamwerk voor het vormgeven en inrichten van digitale dienstverlening van overheden; het Beheer en OntwikkelModel voor Open Standaarden (BOMOS) van Logius, waarin wordt beschreven hoe open standaarden beheerd zouden moeten worden. Datasets die breed in de sector worden gebruikt kunnen als een standaard kan worden beschouwd; het New European Interoperability Framework (NEIF) van de Europese Commissie. Hiermee wordt interoperabiliteit vanuit een lagenmodel benadert met daarin de lagen juridisch, organisatorisch, semantisch en technisch; en de Nederlandse referentiearchitectuur voor digitale tweelingen (NLDT).

Op basis van deze principes, standaarden en raamwerken hebben we een set van eisen opgesteld voor de ideale dataset.

4.3

De ideale dataset

De ideale dataset is goed te vinden, is betrouwbaar, en faciliteert een hoge mate van integratie en automatisering. Op basis van de standaarden beschreven in de vorige paragraaf hebben we dit vertaald naar tien eisen waar een dataset aan moet voldoen: 1 de dataset is makkelijk vindbaar via een centraal loket dat gebruikers duidelijk informeert. Voor samengestelde datasets betekent dit overigens niet dat alle datasets op dezelfde plek worden beheerd of aangeboden; alleen dat gebruikers deze via hetzelfde loket kunnen vinden; 2 gebruikers kunnen duidelijk en makkelijk toegang krijgen tot de dataset; 3 de dataset is direct benaderbaar via een API die de Nederlandse API-strategie volgt. Voor ruimtelijke data worden de nieuwste OGC-standaarden gevolgd; 4 de dataset is gepubliceerd in een open formaat. Dit betekent dat de gegevens zijn opgeslagen in een bestandsformaat dat algemeen beschikbaar is en door verschillende programma’s kan worden geopend en gebruikt, zonder dat daarvoor een specifiek of betaald softwareprogramma nodig is; 5 de dataset maakt gebruik van een uniform technisch formaat. Dit betekent dat de gegevens op een vaste en gestandaardiseerde manier zijn opgeslagen of worden uitgewisseld, zodat verschillende systemen deze kunnen lezen en verwerken; 6 de dataset maakt gebruik van een uniform semantisch formaat. Dit betekent dat de betekenis van de gegevens eenduidig is vastgelegd. Een begrip, eenheid of codering heeft dus overal dezelfde betekenis, zodat gebruikers en systemen de gegevens op dezelfde manier interpreteren; 7 de dataset is gedocumenteerd met metadata. Data die nodig zijn om de dataset te gebruiken, zoals aanvullende beleidsregels, zijn onderdeel van de dataset of er wordt direct gelinkt naar deze data; 8 de kwaliteit van (meta)data is bekend en toetsbaar. Er zijn afspraken gemaakt waar een dataset aan moet voldoen om geschikt te zijn voor een bepaald doel, en deze afspraken kunnen (zoveel als mogelijk automatisch) worden getoetst; 9 de dataset wordt actief beheerd. Afnemers kunnen erop vertrouwen dat de dataset recent is bijgewerkt, en dat de dataset volledig is en correct; 10 de beheerorganisatie betrekt de sector in het beheer. Gebruikers kunnen op zijn minst feedback leveren, zowel op de inhoud van de dataset, hoe de dataset wordt ontsloten, en hoe de dataset wordt beheerd.

4.4

Beoordeling van een databron

In dit rapport presenteren we de resultaten van een inventarisatie en beoordeling van databronnen (datasets en dataplatformen). De beoordeling geeft de geschiktheid (beschikbaarheid en bruikbaarheid) aan van een

21 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

databron en gaat uit van de eerste acht eisen die we in vorige paragraaf stellen aan de ontsluiting van een databron.1 Deze eisen hebben we samengevat met de FAIR-aspecten: - de dataset is vindbaar (eis 1); - de dataset is toegankelijk (eisen 2, 3); - de dataset is interoperabel (eisen 4, 5, 6); - de dataset is herbruikbaar (eisen 7, 8). Als een databron aan alle eisen van een aspect voldoet, dan voldoet de databron aan dit aspect. Vervolgens geven we een eindoordeel op basis van het aantal aspecten waar de databron aan voldoet, zie tabel 4.1. Tabel 4.1 Bepalen van de geschiktheidsscore. Aantal aspecten waar een databron aan voldoet

Geschiktheidsscore

zeer slecht

slecht

matig

goed

zeer goed

Omdat het hier om een eerste inventarisatie gaat, hebben we niet naar beheer van de dataset gekeken.

22 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

5 Platformen In dit hoofdstuk beschrijven we de belangrijkste publieke en commerciële dataplatformen in de ontwerp-, vergunnings- en realisatieprocessen in de uitvoering van de energietransitie.

5.1

Publieke dataplatformen

In deze paragraaf beschrijven we de belangrijkste publieke dataplatformen. Nederland kent een aantal publieke platformen waarop ruimtelijke (beleids)informatie wordt ontsloten. De belangrijkste zijn: - PDOK (Publieke dienstverlening op de kaart) is het centrale platform voor het ontsluiten van open geodata van de overheid. PDOK biedt onder meer basisregistraties en andere landelijke geo-datasets aan via downloads, webservices en API's. Het gaat bijvoorbeeld om de BAG, BGT, BRT en BRO. PDOK fungeert daarmee vooral als generieke distributielaag voor overheidsgeodata, en niet als inhoudelijk beheerder van de onderliggende registraties; - de Atlas Leefomgeving ontsluit een breed scala aan kaarten en informatie over de leefomgeving, zoals luchtkwaliteit, geluid, groen en gezondheid. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en de provincies zijn gezamenlijk opdrachtgever. De Atlas wordt beheerd door Rijkswaterstaat, het RIVM en BIJ12, in samenwerking met provincies, gemeenten en andere beleids- en kennisinstituten; - de Erfgoedatlas ontsluit de kaartinformatie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). De atlas bevat onder meer informatie over archeologie, monumenten en landschap en brengt deze kaartlagen op één plek samen; - het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) vormt het digitale stelsel voor de uitvoering van de Omgevingswet. Via onder meer het Omgevingsloket worden omgevingsdocumenten, regels en bijbehorende geografische data zoals beleidskaarten ontsloten. Overheden kunnen hun beleidskaarten als 'Regels op de kaart' publiceren, waarna ze via de website of via een API bevraagd kunnen worden. Vanwege het belang van het DSO beschrijven we dit platform in meer detail in de volgende paragraaf. PDOK en de Erfgoedatlas zijn platformen waarop nationaal beheerde datasets worden ontsloten. De Atlas Leefomgeving ontsluit zowel nationaal beheerde datasets als enkele datasets die provinciaal worden beheerd maar door de Atlas Leefomgeving als één dataset worden gepubliceerd. Het DSO ontsluit beleidskaarten die per gemeente worden beheerd. Hoewel er dus enkele centraal opgezette publieke dataplatformen zijn, wil dit niet zeggen dat publieke datasets hier ook allemaal te vinden zijn, of dat deze platformen een goede ontsluiting borgen: - met name voor provincies lijkt te gelden dat er geen standaard platform is om datasets op te ontsluiten. Hoewel de Atlas Leefomgeving provinciale kaarten ontsluit, en het DSO de beoogde plek is voor provinciale beleidskaarten, zijn zeker niet alle relevante provinciale (beleids)kaarten op deze platformen te vinden. Provincies hebben hun eigen dataplatformen opgezet waarop ze kaarten op hun eigen manier en in een vaak niet-standaard formaat publiceren. Een voorbeeld van een dergelijke kaart is de cultuurhistorische waardenkaart: voor de provincie Drenthe is deze opgenomen in hun Cultuurhistorisch kompas (een beleidsdocument, beschikbaar als PDF), voor de provincie Flevoland is dit een interactieve kaart;

23 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

het ontbreekt aan publieke platformen om in het verleden uitgevoerde onderzoeken op te ontsluiten. Dit geldt bijvoorbeeld voor bodemonderzoeken, omgevingsrapporten, ecologische rapporten, onderzoeken naar ontplofbare oorlogsresten, etc. Hoewel deze onderzoeken in opdracht van een overheid zijn uitgevoerd en met publiek geld zijn betaald, zijn de resultaten van deze onderzoeken vaak slecht te vinden. Dit is een belemmering voor het hergebruiken van onderzoeken; veel gemeentelijke beleidskaarten zijn nog niet als ‘Regels op de kaart’ in het Omgevingsloket beschikbaar en moeten vaak handmatig of via een gemeente-eigen dataplatform worden ingewonnen; harmonisatie van beleidskaarten die via het DSO worden ontsloten is nodig om de bruikbaarheid van deze beleidskaarten te borgen. Hierbij gaat het erom dat deze regels worden opgesteld in hetzelfde beleidskader1. Zonder een standaard kader sluiten de regels niet op elkaar aan. Dit leidt alsnog tot een versnipperd landschap van datasets. Met 342 gemeenten in Nederland is dit een serieuze hindernis voor digitale versnelling.

5.2

Het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO)

Het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) vervult een belangrijke rol in de uitvoering van de Omgevingswet en deze rol zal in de toekomst nog groter worden. We kijken daarom in deze paragraaf in wat meer detail naar delen van het DSO die relevant zijn voor dit onderzoek, welke functies het DSO vervult (nu en in de toekomst) en welke beperkingen het DSO nog kent. We claimen niet hier een compleet overzicht van het DSO te geven, daarvoor verwijzen we naar het Omgevingsloket. De belangrijkste functies van het DSO (vanuit het perspectief van dit onderzoek) zijn: - het samenbrengen en digitaal ontsluiten van (ruimtelijke) beleidsdata; · hierbij worden ruimtelijke beleidsregels als ruimtelijke data ontsloten via de ‘Regels op de kaart’; - het aanvragen en beoordelen van vergunningen op basis van standaard formulieren; - (in de toekomst) het automatisch beoordelen van ontwerpen voor vergunningsaanvragen.

5.2.1

Het samenbrengen en digitaal ontsluiten van (ruimtelijke) beleidsdata

Ruimtelijke beleidsdata worden als ‘Regels op de kaart’ ontsloten via het Omgevingsloket. Deze regels kunnen handmatig via de website worden opgevraagd of geautomatiseerd via een API. Dit maakt het mogelijk om te achterhalen welke juridische regels en documenten er gelden voor een locatie. Dit kunnen regels zijn van het Rijk, van de provincie, van de gemeente en van het waterschap. Op dit moment zijn veel beleidskaarten, met name gemeentelijke en provinciale beleidskaarten, nog niet als ‘Regels op de kaart’ in het Omgevingsloket beschikbaar. Deze kaarten moeten vaak handmatig of via een gemeente-eigen dataplatform worden ingewonnen. Voor gemeenten geldt dat zij uiterlijk eind 2031 hun omgevingsplan (waar de beleidsregels onderdeel van zijn) via het DSO moeten publiceren en hun beleidsregels als ‘Regels op kaart’ moeten ontsluiten. Hiermee krijgen deze datasets een zeer goede beschikbaarheid. De bruikbaarheid is daarmee echter nog niet geborgd. Harmonisatie van beleidsregels is nodig om de bruikbaarheid van beleidskaarten te borgen. Dit geldt ook voor beleidsregels die als ‘Regels op de kaart’ worden ontsloten via het Omgevingsloket. Hierbij gaat het erom dat deze regels worden opgesteld in hetzelfde beleidskader1. Zonder een standaard kader sluiten de regels niet op elkaar aan. Dit leidt alsnog tot een versnipperd landschap van datasets. Met 342 gemeenten in Nederland is dit een serieuze hindernis voor digitale versnelling.

Denk hierbij aan standaard terminologie, categorieën, etc. Overheden behouden hun vrijheid om hun eigen regels op te stellen.

24 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

5.2.2

Het aanvragen en beoordelen van vergunningen

Het via het DSO aanvragen en beoordelen van vergunningen gebeurt via zogenoemde toepasbare regels (zie ook: Dit zijn toepasbare regels voor het Omgevingsloket). Toepasbare regels zijn vertalingen van de juridische regels in begrijpelijke taal en structuur. In het geval van vergunningverlening worden deze in het DSO getoond als dynamische vraag- en antwoordlijsten. Aanvragers krijgen alleen vragen die voor hun situatie van toepassing zijn. Ze hoeven daarmee niet zelf alle juridische regels op te zoeken. Toepasbare regels worden door de verschillende overheden (Rijk, provincie, gemeente, waterschap) opgesteld. Toepasbare regels zorgen voor een betere digitale dienstverlening: - gebruikersvriendelijkheid: inwoners en bedrijven krijgen in begrijpelijke taal antwoord op hun vragen over de regels die gelden van meerdere overheden. En alleen over de regels die op hun situatie van toepassing zijn. Zelf zoeken in de juridische regels is dan niet meer nodig; - completere aanvragen: met toepasbare regels worden de juridisch vastgestelde indieningsvereisten uitgevraagd in begrijpelijke vragen voor initiatiefnemers. Dit helpt bij het ontvangen van complete vergunningaanvragen of meldingen; - minder vaak contact nodig: al deze punten bij elkaar zorgen er ook voor dat inwoners en bedrijven minder vaak onnodig contact op hoeven te nemen met de overheid.

5.2.3

Het automatisch beoordelen van ontwerpen voor vergunningsaanvragen

Het is de bedoeling dat ontwerpen die onderdeel zijn van een vergunningaanvraag in de toekomst (deels) automatisch worden beoordeeld. Er is op dit moment een pilot gaande om een BIM-ontwerp van een gebouw automatisch te laten toetsen via het DSO, zie Beleidsmaatregel 13 van het Bestuursakkoord Digitalisering Gebouwde Omgeving 2027. Het via het DSO geautomatiseerd toetsen van ontwerpen bij een vergunningaanvraag kan naar verwachting bijdragen aan meer duidelijkheid voor aanvragers, een versnelling van het vergunningverleningsproces en het stimuleren van innovatie. De voordelen van automatisch toetsbare ontwerpen en maatregelen zijn onder meer: - meer duidelijkheid voor aanvragers. Door regels te vertalen naar eenduidige, digitaal toetsbare eisen wordt vooraf duidelijker aan welke voorwaarden een ontwerp moet voldoen. Dit kan het aantal onvolledige of niet-conforme aanvragen en daarmee het aantal herstelrondes beperken; - snellere vergunningverlening. Een deel van de toetsing kan geautomatiseerd worden uitgevoerd. Hierdoor hoeven vergunningverleners minder tijd te besteden aan routinematige controles en kan de beschikbare capaciteit worden ingezet voor complexe situaties en inhoudelijke beoordeling; - eerder toetsen in het ontwerpproces. Wanneer regels en toetscriteria digitaal beschikbaar en machineleesbaar zijn, kunnen ontwerpers deze al tijdens het ontwerpproces toepassen. Een ontwerp kan daardoor iteratief worden getoetst, waardoor afwijkingen en mogelijke knelpunten eerder aan het licht komen en kunnen worden aangepast; - stimulering van integraliteit en innovatie. Een gestandaardiseerde digitale manier van toetsen maakt het mogelijk om verschillende aspecten van een ontwerp integraal te beoordelen. Dit biedt ruimte voor nieuwe digitale toepassingen en kan innovatie in ontwerpen vergunningverleningsprocessen stimuleren. Het geautomatiseerd toetsen van ontwerpen vereist dat zowel ontwerpen als de regels waaraan deze worden getoetst, voldoende beleidsmatig en technisch geharmoniseerd zijn. Regels moeten daarvoor worden vertaald naar eenduidige criteria, gegevensstructuren en toetslogica. Dit betekent niet dat overheden hun beleidsvrijheid verliezen. Binnen gemeenschappelijke standaarden kunnen overheden hun eigen beleidskeuzes en regels blijven vaststellen. Standaardisatie richt zich daarmee primair op de manier waarop regels en ontwerpen digitaal worden beschreven en uitgewisseld, en niet op het uniformeren van de onderliggende beleidskeuzes.

25 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

5.3

De rol van vergunningdienstverleners en hun dataplatformen

Er zijn verschillende vergunningdienstverleners actief in Nederland: commerciële organisaties die (digitale) diensten leveren om netbeheerders en aannemers te ondersteunen in hun werkvoorbereiding en vergunningstrajecten. Deze organisaties treden vaak op namens netbeheerders en aannemers in vergunningstrajecten en hebben veel kennis en ervaring op het vlak van het verzamelen van data, het aanvragen van vergunningen, en wet- en regelgeving hieromheen. Daarnaast bieden deze organisaties digitale diensten aan waarmee netbeheerders en aannemers deels of volledig geautomatiseerd conditionerende onderzoeken kunnen laten uitvoeren ten behoeve van vergunningsverlening. Bij deze diensten kunnen gebruikers online hun tracé intekenen en krijgen ze (deels) geautomatiseerd een conditionerend onderzoek terug. Om deze diensten betrouwbaar en efficiënt te laten werken hebben deze organisaties veel geïnvesteerd in het verzamelen, uniformeren en verwerken van publieke data, en onderhouden ze goede relaties met overheden om deze datasets bijgewerkt te houden. De diensten richten zich voornamelijk op conditionerende onderzoeken ten behoeve van vergunningen voor laagspanningsprojecten en zijn vooral sterk in milieuhygiënisch bodemonderzoek en archeologische beleidsdata. De belangrijkste commerciële dienstverleners die ook digitale diensten aanbieden zijn: - Stantec; - Qterra; - BDOK (Bodem Digitaal Op de Kaart); - Sogelink. Deze digitale dienstverleners bieden met hun platformen een belangrijke meerwaarde in het versnellen van de werkvoorbereidingsprocessen en vergunningsverlening. De investeringen die in deze platformen zijn gestopt om datasets te uniformeren en te verrijken, maken dat op deelonderwerpen (met name milieuhygiënisch bodemonderzoek) een mate van automatisering mogelijk is die niet kan worden bereikt op basis van alleen de publieke databronnen. Tegelijkertijd ontslaat het succes van dergelijke platformen overheden niet van de plicht om hun eigen processen rondom databeheer te verbeteren. Overheden blijven verantwoordelijk voor de kwaliteit, actualiteit, beschikbaarheid en uitlegbaarheid van de gegevens waarop publieke besluiten worden gebaseerd. Zij moeten daarom investeren in de kwaliteit van de onderliggende brondata en in de inrichting van hun eigen informatievoorziening.

26 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

6 Databronnen voor conditionerende onderzoeken In dit hoofdstuk geven we per conditionerend onderzoek aan wat de belangrijkste databronnen zijn en hoe het in het algemeen gesteld is met de beschikbaarheid en bruikbaarheid van deze databronnen.

6.1

Archeologisch onderzoek

Tabel 6.1 toont de beschikbaarheid en bruikbaarheid van de belangrijkste databronnen voor archeologisch onderzoek. Het is verplicht om het archeologisch beleid dat er geldt op een locatie te bepalen en welke monumenten/locaties vermeden moeten worden. Dit kan aan de hand van de archeologische beleidskaart en de verschillende monumentenkaarten (van de gemeente, de provincie en het Rijk). Deze zijn op dit moment publiek slecht ontsloten maar via commerciële dataplatformen goed ontsloten. Als geldt dat er archeologische waarden aanwezig zijn in de projectlocatie kan een vooronderzoek (d.m.v. bureauonderzoek) noodzakelijk zijn. Hiervoor worden de overige databronnen gebruikt. De meeste van deze databronnen zijn slecht ontsloten, zowel publiek als commercieel. Vooronderzoek gebeurt alleen als de beleidskaarten hier aanleiding toe geven. Vooronderzoek wordt zowel door gecertificeerde partijen uitgevoerd als onderdeel van een vergunningsproces, als door niet-gecertificeerde partijen om een risicoinventarisatie uit te kunnen voeren. Dit laatste wordt bijvoorbeeld gedaan voor hoogspanningstracés. In het verleden uitgevoerde archeologische onderzoeken worden ontsloten via het Archeologisch Informatiesysteem (Archis). De beschikbaarheid van deze onderzoeken is hierdoor goed, maar de (her)bruikbaarheid lijkt matig te zijn. Er is wel een datastandaard voor het uitwisselen van archeologische data: de SIKB102. Wegens tijdgebrek hebben we niet kunnen onderzoeken wat de scope is van deze datastandaard, of deze standaard het mogelijk maakt om bestaande archeologische onderzoeken FAIR te ontsluiten, en in hoeverre deze standaard wordt toegepast. Op Archis lijken onderzoeken vooral als PDF te zijn gepubliceerd.

27 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

Tabel 6.1 De beschikbaarheid en bruikbaarheid van de belangrijkste databronnen voor archeologisch onderzoek. Beoordeling volgens de methodiek beschreven in paragraaf 4.3 Dataset

Eigenaar

Publiek dataplatform

Publiek

Commercieel

Fase 1

Archeologische beleidskaart

gemeente

zeer slecht

goed

Archeologische Monumentenkaart (AMK-2014)2

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

matig

goed

Actueel Hoogtebestand Nederland

Rijkswaterstaat

PDOK

zeer goed

Archeologische waardenkaart

gemeente

zeer slecht

Gemeentelijke monumenten

gemeente

zeer slecht

goed

Geomorfologische kaart

ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO)

PDOK

zeer goed

Historische kaarten

kadaster

topotijdreis

matig

Indicatieve kaart archeologische waarden (IKAW-2008)

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

matig

Paleografische kaarten

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

matig

Provinciale monumenten

provincie

zeer slecht

goed

Rijksmonumenten

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

erfgoedatlas

zeer goed

goed

archeologisch informatiesysteem

matig

Bestaande archeologische onderzoeken

6.2

Cultuurhistorisch onderzoek

Tabel 6.2 toont de beschikbaarheid en bruikbaarheid van de belangrijkste databronnen voor cultuurhistorisch onderzoek, met daarbij uitgezonderd de archeologische databronnen. Cultuurhistorisch onderzoek is nodig wanneer een voorgenomen ingreep mogelijk gevolgen heeft voor aanwezige cultuurhistorische waarden en die waarden nog onvoldoende in beeld zijn. Specifiek moet hier worden gedacht aan monumenten, beschermde stads- en dorpsgezichten en werelderfgoed. Dit kunnen zowel objecten (monumenten) als gebieden (bijvoorbeeld UNESCO-werelderfgoed de Hollandse Waterlinie). Cultuurhistorische databronnen worden niet tot nauwelijks commercieel ontsloten. Hiervoor is men dus vooral afhankelijk van publieke databronnen. Beleidskaarten die centraal worden beheerd (zoals de UNESCO-werelderfgoedkaart) worden goed ontsloten. De decentraal beheerde gemeentelijke of provinciale waarden- of beleidskaarten worden (zeer) slecht ontsloten. 1

Onderzoeksfase: inventarisatie (I) of vooronderzoek (VO).

De laatste IKAW is gepubliceerd in 2008. De laatste versie van de AMK is gepubliceerd in 2014. Deze datasets worden niet meer bijgewerkt. In 2016 is de erfgoedwet in werking getreden en in 2024 de Omgevingswet. Sinds 2008 met de wet op de archeologische monumentenzorg is het gemeengoed dat de omgang met archeologische waarden wordt geregeld in het ruimtelijk domein. Hierdoor zijn ook de verantwoordelijkheden voor deze zorg grotendeels gedecentraliseerd. Ondanks dit worden de AMK-2014 en de IKAW-2008 nog altijd gebruikt. Zie https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/b/bronnen-enkaarten/overzicht/archeologie-in-nederland-amk-en-ikaw

28 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

Tabel 6.2 De beschikbaarheid en bruikbaarheid van de belangrijkste databronnen voor cultuurhistorisch onderzoek, excl. archeologische databronnen. Beoordeling volgens de methodiek beschreven in paragraaf 4.3 Dataset

Eigenaar

Publiek dataplatform

Publiek

Commercieel

Fase

Gemeentelijke cultuurhistorische beleidskaart

gemeente

zeer slecht

Immaterieel erfgoed

zeer slecht

Provinciale cultuurhistorische kaart

provincie

de RCE heeft een overzicht gecreëerd van alle kaarten.1

matig

(Provinciale) aardkundige waardenkaart2

provincie

slecht

Stads- en dorpsgezichten

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)

Erfgoedatlas

goed

UNESCOwerelderfgoedlijst

UNESCO

UNESCO, Erfgoedatlas

goed

matig

UNESCO global geopark

UNESCO

UNESCO, Erfgoedatlas

goed

matig

Bestaande cultuurhistorische onderzoeken

n.v.t.

6.3

Milieuhygiënisch bodemonderzoek

Tabel 6.3 toont de beschikbaarheid en bruikbaarheid van de belangrijkste databronnen voor milieuhygiënisch onderzoek. Milieuhygiënisch (voor)onderzoek is verplicht om te bepalen of de te roeren grond schoon is of verontreinigd. Dat is vervolgens bepalend voor bijvoorbeeld de omgang met de grond, veiligheidsmaatregelen, afvoer en hergebruik. Milieuhygiënisch vooronderzoek moet altijd worden uitgevoerd. Veruit de belangrijkste databronnen zijn de bodemkwaliteitskaart (BKK), bestaande bodemonderzoeken, omgevingsrapportages en verontreinigingscontouren. De BKK bepaalt het beleid op dit onderwerp voor een locatie. De overige databronnen geven aan welke verontreinigingen er in het verleden zijn gevonden in een locatie. Voor al deze databronnen geldt dat ze publiekelijk slecht zijn ontsloten maar via commerciële dataplatformen (zeer) goed. Commerciële dataplatformen bieden op dit onderwerp een belangrijke meerwaarde met hun platformen. De investeringen die in deze platformen zijn gestopt om datasets te uniformeren en te verrijken, maken dat hier een mate van automatisering mogelijk is die ver voorbij gaat aan wat er mogelijk is op basis van alleen publieke databronnen. Voor de overige databronnen geldt dat deze een stuk minder belangrijk zijn: of deze databronnen nodig zijn hangt af van de geplande activiteiten en de specifieke locatie. Deze databronnen zijn bijvoorbeeld doorgaans niet nodig bij de realisatie van een laagspanningstracé. Voor deze databronnen geldt wel dat ze

Zie https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/b/bronnen-en-kaarten/overzicht/provinciale-cultuurhistorischewaardenkaarten

Via de Erfgoedatlas van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is een aardkundige waardenkaart beschikbaar van heel Nederland. Deze komt echter niet volledig overeen met de waardenkaarten van de provincies. Voor de aardkundige waardenkaart van de Erfgoedatlas zie https://rce.webgis.nl/nl/map/aardkundig-erfgoed.

29 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

relatief goed worden ontsloten via publieke platformen. Een uitzondering is de asbestdakenkaart, die per provincie of gemeente anders wordt ontsloten.

Tabel 6.3 De belangrijkste datasets voor milieuhygiënisch bodemonderzoek. Beoordeling volgens de methodiek beschreven in paragraaf 4.3 Dataset

Eigenaar

Publiek dataplatform

Publiek

Commercieel

Fase

Bodemkwaliteitskaart (BKK)

gemeente

-1

zeer slecht

zeer goed

Bodemopbouw (onderdeel van BRO)

ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO)

DINOloket, PDOK

zeer goed

Algemeen Hoogtebestand Nederland

Rijkswaterstaat

PDOK

zeer goed

Historische kaarten

kadaster

topotijdreis

matig

Grondwaterstanden

TNO-Geologische Dienst Nederland

grondwatertools.nl

goed

Asbestdakenkaart

gemeente

zeer slecht

Verontreinigingscontour en

gemeente

zeer slecht

zeer goed

Bestaande bodemonderzoeken & omgevingsrapportages

omgevingsdienst, gemeente, provincie

zeer slecht

zeer goed

6.4

Ontplofbare-oorlogsrestenonderzoek

Tabel 6.4 toont de beschikbaarheid en bruikbaarheid van de belangrijkste databronnen voor ontplofbareoorlogsrestenonderzoek. Ontplofbare-oorlogsrestenonderzoek wordt alleen door gecertificeerde bureaus uitgevoerd. Eerst wordt een vooronderzoek gedaan op basis van gestandaardiseerd archiefonderzoek. Ons onderzoek richt zich op de ontsluiting van deze bestaande vooronderzoeken. Als een locatie eenmaal is onderzocht via een vooronderzoek dan hoeft dit geen tweede keer te worden gedaan. Het uitvoeren van zo’n vooronderzoek, of het raadplegen van een eerder uitgevoerd vooronderzoek, is verplicht wanneer er een vermoeden is dat er op een locatie mogelijk oorlogsresten aanwezig zijn, bijvoorbeeld rondom treinstations en in industriële gebieden. Hoewel onderzoeken naar ontplofbare oorlogsresten met publiek geld worden uitgevoerd, en ruim de helft van de gemeenten in Nederland haar grondgebied heeft laten vooronderzoeken, zijn deze bestaande vooronderzoeken publiekelijk zeer slecht ontsloten. De ontsluiting via commerciële platformen is goed. Dit roept de bredere maatschappelijke vraag op in hoeverre het wenselijk is dat publieke informatie die relevant is voor de veiligheid van de fysieke leefomgeving slechts beperkt toegankelijk is. Deze maatschappelijke vraag valt buiten de scope van dit onderzoek en wordt hier niet beantwoord.

Voorheen acteerde het Bodemloket als centraal loket maar dat wordt sinds 1 januari 2024 niet meer bijgewerkt.

30 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

Tabel 6.4 De belangrijkste datasets voor ontplofbare-oorlogsrestenonderzoek. Beoordeling volgens de methodiek beschreven in paragraaf 4.3 Dataset

Eigenaar

Publiek dataplatform

Publiek

Commercieel

Fase

Bestaande vooronderzoeken naar ontplofbare oorlogsresten

gemeente/ commercieel platform

zeer slecht

goed

6.5

Ecologisch onderzoek

Tabel 6.5 toont de beschikbaarheid en bruikbaarheid van de belangrijkste databronnen voor ecologisch onderzoek. Een zogenoemde ecologische quickscan is in principe altijd nodig voorafgaande aan grondroerende projecten. Een ecologische quickscan is een inventarisatie of een projectlocatie in een beschermd gebied valt of dat er beschermde soorten voorkomen op de projectlocatie. Hoewel de term quickscan een snelle inventarisatie impliceert, geldt dat er voor soorten vaak aanvullend bureauonderzoek of veldonderzoek nodig is. De publieke databronnen voor ecologisch onderzoek worden, op de bebouwingscontour houtkap na, zeer goed ontsloten. Het beoogde dataplatform voor de bebouwingscontour houtkap is het DSO. Hergebruik van ecologische onderzoek naar soorten is goed geregeld. De ruwe data van veldonderzoek naar soorten worden in de regel toegevoegd aan de publieke dataset NDFF. Hoewel er geen platform is waarop eerder uitgevoerde ecologische onderzoeken worden gepubliceerd, wordt hergebruik van de resultaten van die onderzoeken dus goed geborgd. Een aandachtspunt bij de soortenwaarnemingen is dat de dataset niet direct kan worden gebruikt om uitspraken te doen over de natuur. Dit staat versnelling door middel van automatisering in de weg. Mogelijk kan betere metadatering helpen om sneller tot een inventarisatie van risico’s te komen.

Tabel 6.5 De belangrijkste datasets voor ecologisch onderzoek. Beoordeling volgens de methodiek beschreven in paragraaf 4.3 Dataset

Eigenaar

Publiek dataplatform

Publiek

Commercieel

Fase

Natura 2000

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)

PDOK

zeer goed

Natuurnetwerk Nederland (NNN)

Interprovinciaal Overleg (IPO)

PDOK

zeer goed

Bebouwings contour houtkap

gemeente

zeer slecht

KRW oppervlaktewate rlichamen

informatiehuis water

PDOK

zeer goed

Rustgebieden

provincie

zeer slecht

zeer goed

Soortenwaarnemingen

provincie1

Nationale databank flora en fauna (NDFF)

goed

Het NDFF brengt meerdere ecologische datasets samen. Vanaf 2026 zijn de provincies en het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) verplicht om natuurdata aan de NDFF te verstrekken. Bijvoorbeeld data die door hen (in opdracht) verzameld is van aanwezige soorten in een bepaald gebied. Zie https://ndff.nl/organisatie/

31 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief

6.6

Onderzoek naar bomen

Tabel 6.5 toont de beschikbaarheid en bruikbaarheid van de belangrijkste databronnen voor onderzoek naar bomen. We onderscheiden twee typen onderzoek, die verschillen in hun doel: - met een ‘houtopstandentoets’ (hiervoor bestaat geen vaste term) worden de juridische kaders en benodigde vervolgstappen van het kappen van bomen in beeld worden gebracht. Dit wordt gedaan op basis van een beleidskaart (de bebouwingscontour houtkap) en basale boomdata (zoals locatie, soort, diameter); - een bomeneffectanalyse (BEA) is een gestandaardiseerd, specifiek en specialistisch onderzoek gericht op het in beeld brengen van alle mogelijke effecten van projectactiviteiten op het duurzaam voorbestaan van een boom. Hiervoor zijn gedetailleerde boomdata nodig die vaak niet digitaal voorhanden is. Voor basisboomdata geldt dat er verschillende commerciële dataplatformen zijn die deze data aanbieden. Deze datasets zijn grootschalig samengesteld op basis van satellietmetingen. Voor gedetailleerde boomdata geldt dat er momenteel geen publieke of commerciële databronnen bestaan waar deze data gevonden kunnen worden. Gemeenten en provincies hebben als beheerders wel gedetailleerde boomdata in hun boombeheersystemen. Wegens tijdgebrek hebben we niet kunnen onderzoeken of deze boomdata geschikt zijn voor een bomeneffectanalyse; dit is een mogelijk vervolgonderzoek. Tabel 6.6 De belangrijkste datasets voor onderzoek naar bomen. Beoordeling volgens de methodiek beschreven in bijlage in paragraaf 4.3 Dataset

Eigenaar

Publiek dataplatform

Publiek

Commercieel

Type onderzoek

Basisboomdata

gemeente, provincie, omgevingsdienst

n.v.t.

goed

houtopstandentoets

Bebouwingscontour houtkap

gemeente

zeer slecht

houtopstandentoets

Gedetailleerde boomdata

gemeente, provincie, omgevingsdienst

BEA

32 | 32

Witteveen+Bos | 150781/26-016.590 | Definitief