2014 www.wienerberger.nl
#19
MAGAZINE OVER KERAMISCH BOUWEN
02 | VOORWOORD | COLOFON
Geert Kamps Productmanager Dak Wienerberger B.V.
EENHEID IN STEDELIJKE HERONTWIKKELING
Onze blik richt zich steeds meer op de stad. Steeds vaker laten we de grote nieuwbouwwijken achter ons. We keren terug naar het stedelijk gebied waar wonen, werken, ontspannen en plezier maken samenkomen. De behoefte aan extra woonruimte in de steden is groot, bouwprojecten vragen hier om een andere benadering. Ze moeten worden ingedeeld naar functie en de manier van leven. Jonge gezinnen zoeken grondgebonden woningen terwijl de oudere generatie een leefomgeving in de binnenstad zoekt, waar alle faciliteiten voor handen zijn.
10
Deze verschillende wensen moeten worden ingepast in de complexe structuur van de stad. Zo ontstaat automatisch een meer organische gebiedsontwikkeling: kleinschalig, geleidelijk en met veel inspraak van (buurt)bewoners. In deze Vision leest u hier meer over. Bijvoorbeeld dat deze organische aanpak de flexibiliteit en de stedelijke diversiteit vergroot. Hierdoor wordt het ook belangrijker om het totaalbeeld in ogenschouw te nemen om verrommeling te voorkomen. Keramisch bouwmateriaal, gevelstenen en dakpannen, passen in de textuur van de stad. Ze hebben een sterke link met het verleden en tegelijkertijd de aansluiting behouden met de moderne architectuur. Deze Vision staat bol van voorbeelden van karakteristiek binnenstedelijk materiaalgebruik in een modern jasje, zoals de Havenmeester in Tilburg en het Dr. Struyckenplein in Breda. Bij het Rijksarchief in Brugge is zelfs letterlijk een verbinding gemaakt tussen oud en nieuw. Dit project bestaat naast nieuwbouw ook uit renovatie en herbestemming. Oude gebouwen zijn aangepakt om aan nieuwe eisen te voldoen. Renoveren is waarde creëren en juist daarin kunnen keramische bouwmaterialen een belangrijke functie vervullen. De lange levensduur sluit aan bij die van de stad. Als je daar een soortgelijk materiaal aan toevoegt zal dat ook zeker zijn waarde behouden. Daarnaast laat deze Vision ook zien hoe karakteristieke keramische materialen worden toegepast in een opvallende strakke en moderne uitvoering. Kijk bijvoorbeeld naar het gebruik van dakpannen op de gevel van de Colonnade in Assen. Hiermee is een blikvanger in de stad gecreëerd die ook rust uitstraalt omdat materialen uit de omgeving er in terugkomen. Deze strakke architectuur zorgt voor spanning in het stadsbeeld, zonder teveel te willen schreeuwen.
18
COLOFON Vision, 19e uitgave Redactie Tanja Bongers, Marc Kuijpers, Rob Mulder, Martin Schröder, Jolanda Stam, Lieneke de Boer (BouwStijl Media), Leo Kranenburg (BouwStijl Media), Brett Rijsdijk (BouwStijl Media) Fotografie Studio DSP (pag. 3, 30-31), Ruud Peijnenburg (overige) Vormgeving SpringDesign Oplage 4.500 Idee? Heeft u suggesties over projecten die aandacht verdienen in deze uitgave? Laat het ons dan weten via info.nl@wienerberger.com. Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Wienerberger worden gekopieerd of gedupliceerd. www.wienerberger.nl vision.wienerberger.nl
30
INHOUD | 03
04 06 10 14 18 06 22 26 30 32
ORGANISCHE GEBIEDSONTWIKKELING Flexibel aansluiten bij wens en omgeving
PIUSHAVEN, TILBURG Schoolvoorbeeld van succesvol binnenstedelijk herontwikkelen
GROOTE MARKT, VLISSINGEN Modern herstelwerk van het binnenstedelijk tapijt
DR. STRUYCKENPLEIN, BREDA Het nieuwe hart van een herstructureringswijk
DE COLONNADE, ASSEN Woontoren voegt zich in de schaal van de omgeving
RANDWIJK, MEDEMBLIK Buitenschilrenovatie voor 90 woningen
FORT RUIGENHOEK, GORINCHEM Robuuste schil omarmt lommerrijke nieuwbouwwijk
CERESHOF, STADSKANAAL Nieuwe en vriendelijke uitstraling voor uitvaartcentrum
RIJKSARCHIEF, BRUGGE Historische archieven in een modern jasje
14 De Wienerberger Brick Award is een wereldwijde architectuurprijs voor bijzondere, keramische constructies. Hiermee wordt aangetoond hoe innovatief en veelzijdig de toepassing van keramiek is in de moderne architectuur. In 2016 wordt deze prijs weer uitgereikt en de inschrijving hiervoor is nu begonnen. Voor het eerst dragen niet alleen journalisten en critici projecten aan, maar kunnen ook architecten zelf hun beste keramische projecten aanmelden. Inschrijven kan tot maart 2015, online op www.brickaward.com
26
Brick Award 16 Entry period starts now!
Photo: Michael Heinrich // Technical University in Munich, Germany // Architects: Hild und K Architekten BDA
SCHRIJF U NU IN VOOR DE BRICK AWARD 2016!
04 | ORGANISCHE GEBIEDSONTWIKKELING
ORGANISCHE GEBIEDSONTWIKKELING FLEXIBEL AANSLUITEN BIJ WENS EN OMGEVING Het wordt anno 2014 steeds duidelijker dat de stedelijke herontwikkeling in Nederland een nieuwe fase is ingegaan. Deze nieuwe werkelijkheid vereist een meer organische benadering die ten koste gaat van grootschalige en planmatige strategie. Maar wat houdt deze methode in? En wat zijn de consequenties voor de rol en houding van de verschillende spelers, de aanpak en de keuze voor het toegepaste materiaal?
Met de komst van de kredietcrisis brak een periode aan van aanhoudende laagconjunctuur met uitblijvende marktvraag en voorzichtige financiers. De traditionele grootschalige gebiedsontwikkeling loopt hierdoor vast. Projecten lopen averij op of worden zelfs volledig uitgesteld. Daarentegen komen er per jaar nog ruim 60.000 huishoudens bij. Vooral in de steden is de behoefte aan extra woonruimte groot. Bovendien ligt er een flinke herstructureringsopgave voor de bestaande voorraad. Het is dus van groot belang dat de gebiedsontwikkeling wordt vlotgetrokken. NAAR KLEINSCHALIG EN GELEIDELIJK Een oplossing is de zogenoemde organische gebiedsontwikkeling. De Nederlandse ruimtelijke planning staat bekend als integraal en grootschalig. Organische gebiedsontwikkeling is juist kleinschalig en geleidelijk. Bij deze vorm van gebiedsontwikkeling wordt niet gewerkt met een blauwdruk van het beoogde eindresultaat. Er is sprake van een open-eindeproces met ruimte voor gevarieerde initiatieven.
In de publicatie ‘Vormgeven aan de Spontane Stad - belemmeringen en kansen voor organische stedelijke herontwikkeling’ schetsen het Planbureau voor de Leefomgeving en Urhahn Urban
Organische gebiedsontwikkeling ten opzichte van integrale gebiedsontwikkeling Integrale gebiedsontwikkeling
Organische (her)ontwikkeling
Ruimtelijke neerslag
In één keer
Geleidelijk
Schaal
Grootschalig
Kleinschalig
Proces
Projectmatig
Open einde
Plan
Eindbeeld
Strategisch
Type ontwikkelaar
Grote professionele ontwikkelaars
Kleine aannemers/ontwikkelaars en particulieren (CPO)
Rol gemeente
Actief en risicodragend
Faciliterend
Ontwikkeling en beheer
Volgtijdelijk
Door elkaar
Bron: Buitelaar et al. (2012)
ORGANISCHE GEBIEDSONTWIKKELING | 05
ORGANISCHE GEBIEDONTWIKKELING IS KLEINSCHALIG EN GELEIDELIJK
LANGE TERMIJN VOORDELEN De beoogde voordelen van de organische methode reiken verder dan het vlottrekken van de herontwikkeling op korte termijn. De geleidelijke, kleinschalige, strategische opzet met een open einde kan namelijk zorgen voor risicovermindering en meer flexibiliteit. De onzekerheid over de economische ontwikkeling van Nederland is momenteel groot. Daarbij komt dat veranderingen op het gebied van demografie en huishoudenssamenstelling in het verschiet liggen en dat de verschillen tussen topkrimpgebieden en de rest van Nederland oplopen. De precieze vraag is dus onzeker en het verschilt sterk per regio. Een meer geleidelijke vorm van ontwikkelen biedt de mogelijkheid om sneller en flexibeler in te spelen op veranderingen in behoeften, volgens senior onderzoeker en programmaleider Edwin Buitelaar van het Planbureau voor de Leefomgeving. Daarbij komt dat, anders dan bij traditionele ontwikkeling, het omvallen van één onderdeel niet zorgt voor een volledige herziening van het ontwikkelplan. Het traject is dus beter bestand tegen een veranderende context. BELANG ARCHITECTUUR EN MATERIALISATIE Een ander voordeel is de betrokkenheid van de eindgebruiker en de daarbij horende hogere mate van tevredenheid. Het vergroot de stedelijke diversiteit. In deze kans schuilt echter ook een bedreiging. Omdat organische gebiedsontwikkeling een optelsom is van relatief kleinschalige lokale (her)ontwikkelingen, ligt het gevaar van verrommeling op de loer. Een school die door buurtbewoners opgeknapt wordt, bevindt zich wellicht tussen twee historische panden. De nieuwe of herontwikkelde gebouwen moeten passen in de stedelijke context en bij de uitstraling van de stad. Esthetiek speelt dan ook een belangrijke rol bij organische stedelijke herontwikkeling.
Keramisch bouwmateriaal levert door zijn specifieke kenmerken een positieve bijdrage aan de esthetische waarde. Het grote scala aan kleuren, maten en structuren van gevelbakstenen en keramische dakpannen sluit perfect aan bij de keuzemogelijkheid die een organische benadering van stedelijke ontwikkeling vereist. Zo kan aan de hand van bijvoorbeeld de kleur aansluiting worden gezocht bij de bestaande bouw. Tegelijkertijd biedt het ook de mogelijkheid om een eigen moderne identiteit mee te geven aan nieuwe of herontwikkelde panden.
Design in Amsterdam, aan de hand van een achttiental initiatieven, een duidelijk beeld van organische gebiedsontwikkeling, door het af te zetten tegen de traditionele ontwikkelmethode. INITIATIEFNEMERS ONTZORGEN Het schema laat zien dat de organische methode invloed heeft op de rol van verschillende partijen. Gemeenten laten hun regierol los en stellen zich afhankelijk op naar de initiatiefnemers. Dit zijn niet de grote ontwikkelaars, maar kleine professionele partijen of particulieren.
Door organische gebiedsontwikkelingen worden niet-professionals als het ware het bouwproces ingetrokken. Architecten, aannemers en andere professionals zullen dus een actieve adviserende rol moeten spelen.
In deze Vision staan verschillende voorbeelden van de toepassing van keramisch bouwmateriaal in binnenstedelijke herontwikkeling. Zo zijn bij het project De Havenmeester in Tilburg bijvoorbeeld wasserstrich gevelbakstenen toegepast omdat deze door de bijzondere oppervlaktestructuur perfect aansluiten op de bestaande laagbouw. Het project Groote Markt in Vlissingen is een schoolvoorbeeld van de talloze mogelijkheden die keramisch bouwmateriaal biedt om te variëren. Met maar liefst 8 soorten gevelbakstenen is hier de bestaande omgeving eigentijds vertaald. FLEXIBILITEIT EN KEUZEVRIJHEID Een meer organische benadering van stedelijke ontwikkeling vereist een omslag in denken en in doen. Professionele partijen zullen steeds vaker samen met initiatiefnemers op zoek gaan naar mogelijkheden die bij de huidige vraag én de huidige context passen. Keramische bouwmaterialen bieden vanwege vorm en afmeting binnen projecten flexibiliteit en geven aan architecten en ontwikkelende partijen een optimale keuzevrijheid.
EEN ORGANISCHE BENADERING VAN STEDELIJKE ONTWIKKELING VEREIST EEN OMSLAG IN DENKEN EN IN DOEN
06 | PIUSHAVEN, TILBURG
SCHOOLVOORBEELD VAN SUCCESVOL BINNENSTEDELIJK HERONTWIKKELEN Havensteden over de hele wereld hebben ermee te maken: veranderende eisen aan havengebieden en de verplaatsing van de havens naar locaties buiten de stad. Het resultaat? Een unieke kans voor stedelijke vernieuwing door deze verouderde gebieden te herontwikkelen. Maar hoe pak je dit succesvol aan? ThÊrèse Mol is sinds 2005 als projectmanager namens de gemeente Tilburg verantwoordelijk voor de transitie van de Piushaven. Zij vertelt over haar ervaringen tijdens deze grootschalige stedelijke herontwikkeling.
PIUSHAVEN, TILBURG | 07
DE HAVENMEESTER IS OPGETROKKEN UIT WASSERSTRICH GEVELBAKSTENEN. DIE HEBBEN DOOR DE BIJZONDERE PRODUCTIEMETHODE EEN ONREGELMATIGERE VORM DIE PAST BIJ DE OMRINGENDE LAAGBOUW
De Tilburgse Piushaven was tot halverwege de 20e eeuw zeer welvarend door een florerende wollenstoffenindustrie. Na de Tweede Wereldoorlog verandert de economische structuur van Tilburg echter: grootschalige bedrijvigheid trekt weg naar nieuwe industrieterreinen met betere voorzieningen en steeds meer goederen worden vervoerd over de weg en per spoor. Hiermee verdwijnt ook de levendigheid uit de haven. Als de zuidelijke arm in 1983 wordt gedempt om sociale woningen te bouwen, dreigt het resterende deel van de Piushaven elke betekenis te verliezen. Er ontstaan zelfs plannen om de hele haven te dempen, maar bewonersgroepen steken hier een stokje voor. Het lukt hen met acties, publiciteit en procedures om de haven behouden.
VEELBELOVENDE ONTWIKKELINGEN In de jaren die volgden wordt duidelijk dat het havengebied perspectieven biedt op nieuwe, veelbelovende ontwikkelingen. Mol vertelt: “Men zag steeds meer kansen om hier een interessant en uniek stadsdeel te maken, met een haven voor plezier- en woonschepen, kades en groen, nieuwe woningen en kleinschalige bedrijvigheid. Ontwikkelaars zagen dit ook en namen hun posities in. Vervolgens heeft de gemeente een projectleider aangewezen en zijn de eerste plannen gesmeed.” CREËREN VAN EENHEID De uiteindelijke gebiedsontwikkeling Piushaven omvat naast woningbouwprojecten onder andere de restauratie van het voormalige wollenstoffenfabriekscomplex van AaBe, woningrenovatie in de buurt Jeruzalem en een gezondheidscentrum. In totaal gaat het om 16 grote en kleinere vastgoedontwikkelingen. Het creëren van eenheid is dan ook een grote uitdaging, naast de samenwerking met de vele partners in het gebied. “Ieder deelproject heeft een andere ontwikkelaar”, vertelt Mol. “Van kleine en grote lokale partijen tot landelijke ontwikkelaars en corporaties. Om te zorgen dat dit niet leidt tot een wildgroei aan gebouwen, is ieder project allereerst gekoppeld aan een planteam van omwonenden met gekwalificeerd advies-
recht. Zij mogen hun advies uitbrengen over de plannen. Hierop moet door de ontwikkelende partijen gemotiveerd gereageerd worden.” KWALITEITSTEAM VAN SUPERVISOR RIEK BAKKER Vervolgens komt een ontwikkelaar voor finale accordering naar het kwaliteitsteam. Dit team, onder leiding van vooraanstaand stedenbouwkundige Riek Bakker, bewaakt de kwaliteit en samenhang van de totale gebiedsontwikkeling. Ze spreken zich in een vroeg stadium uit over de deelprojecten en adviseren het gemeentebestuur hierover. “Daarnaast hebben we natuurlijk allerhande contactmomenten ingebouwd en is er aan het begin van de rit een raamovereenkomst opgesteld. Hierin staat onder andere dat iedere ontwikkelaar een bijdrage levert aan de aanleg van de openbare ruimte, de bovenwijkse kosten en de collectieve gebiedspromotie. Pas als hier een handtekening onder staat, werken wij mee.” CONTINU PROCES VAN SAMENWERKEN EN AFSTEMMEN Mol schrijft het succes van deze gebiedsontwikkeling dan ook toe aan een continu proces van samenwerken en afstemmen met veel aandacht voor de cruciale factor van vertrouwen tussen gemeente, projectontwikkelaars, ondernemers en bewoners. “Een mooi voorbeeld hiervan is ons Levend Podium. Ontwikkelaars en gemeente zetten bovenop de afspraken uit de raamovereenkomst geld opzij om via verschillende activiteiten en evenementen de levendigheid en naamsbekendheid van het gebied te vergroten. Dit is een ideale manier gebleken om Tilburgers de nieuwe kansen van de Piushaven te laten ontdekken. En daarvan profiteert iedereen.”
Tilburg vraagt veel van haar ontwikkelaars. Maar hier staat onder andere een flinke investering in de openbare ruimte tegenover. “De gemeente zorgt bijvoorbeeld voor de aanleg en het onderhoud van het kwalitatief hoogwaardig openbaar gebied. Dit was een bewuste keuze, juist nu in tijden van recessie, om krachtig het vertrouwen uit te spreken in de gebiedsontwikkeling.”
08 | PIUSHAVEN, TILBURG
HOEWEL DE HAVENMEESTER DOOR ZIJN GROOTSCHALIGHEID EEN ECHT PROJECT IS VAN VÓÓR DE CRISIS, IS HET TOCH EEN GROOT SUCCES
STEDENBOUWKUNDIGE MAATREGELEN Stedenbouwkundig wordt er continu gezocht naar mogelijkheden om de Piushaven aan te sluiten op de omliggende wijken. Mol noemt één van de eerste afgeronde projecten, De Havenmeester, als voorbeeld. “Dit deelplan bestaat uit grootschalige nieuwbouw van 237 woningen verdeeld over 6 blokken, inclusief een woontoren. De stedelijke relevantie van dit plan staat in relatie tot de nieuwe gebiedsontsluitingsweg. Bij de afslag van Ringbaan Zuid maakt de woontoren de nadering van het stadcentrum duidelijk en kondigt het Piushavengebied als centrumstedelijk woongebied aan.”
PIUSHAVEN, TILBURG | 09
Om de wasserstrich gevelbakstenen te benadrukken is gekozen voor een terugliggende voeg.
STEDENBOUWKUNDIGE VERBINDINGEN “De straten aan de haven variëren van een rustige woonstraat tot een woonstraat gecombineerd met schoolvoorzieningen en kleine bedrijven. Dit terwijl de achterliggende straten nadrukkelijk gekenmerkt worden door een diversiteit aan bedrijven en bedrijfswoningen. Om die reden is er bijvoorbeeld voor gekozen om bij De Havenmeester de bouwhoogte van de straatwand beperkt te houden tot vier bouwlagen. De plint aan de Havendijk en het pocketpark is bestemd voor gemengde doeleinden. De verhoogde begane grond en architectuur ondersteunen een centrumstedelijk woonmilieu dat zich in de loop van de tijd verder ontwikkelt. Naar dat soort stedenbouwkundige verbindingen zijn we continu op zoek.” SUCCESVOLLE TRANSFORMATIE Hoewel De Havenmeester door zijn grootschaligheid een echt project is van vóór de crisis, is het toch een groot succes. Kort na de oplevering zitten de woningen al vol met tevreden Tilburgers die volop genieten van de transformatie van de wijk. “Door met alle partijen te blijven investeren, niet alleen in de bouw maar ook in de promotie, heeft het plan nooit stilgelegen. Er was altijd continuïteit in de verkoop. Ik geloof er dan ook heilig in dat investeren in vertrouwen de hoogste prioriteit moet hebben in iedere gebiedsontwikkeling, voor alle partijen. Door de gezamenlijke ambitie te vertalen in fasering en programmatische afstemming kan de continuïteit in de uitvoering worden behouden. Wij bouwen hier samen met de ontwikkelaars, ondernemers, (potentiële) kopers en omwonenden de komende jaren verder aan een levendige Piushaven.” De Havenmeester, Tilburg
BIJZONDER MATERIAALGEBRUIK Ook in de vermaterialisering komt de bestaande omgeving terug. “De Havenmeester is bewust opgetrokken uit wasserstrich gevelbakstenen van Wienerberger. Die hebben door de bijzondere productiemethode een onregelmatigere vorm die past bij de omringende laagbouw. Om deze bijzondere stenen te benadrukken is er bovendien gekozen voor een terugliggende voeg.”
Opdrachtgever
Havenmeester CV, Tilburg
Ontwikkelaar
Van der Weegen, Tilburg
Architect
Inbo, Eindhoven
Aannemer
BAM Woningbouw, Breda
Constructeur
Bartels Ingenieurs voor Bouw & Infra, Eindhoven
Toegepaste gevelbakstenen
Sedum exclusief wasserstrich waalformaat – Wienerberger Erlecom
Oplevering
2013
INVESTEREN IN VERTROUWEN MOET DE HOOGSTE PRIORITEIT HEBBEN IN IEDERE GEBIEDSONTWIKKELING
Meer weten over het het project De Havenmeester? www.piushaven.nl
10 | GROOTE MARKT, VLISSINGEN
MODERN HERSTELWERK VAN HET BINNENSTEDELIJK GEBIED
GROOTE MARKT, VLISSINGEN | 11
Oude tijden herleven in de binnenstad van Vlissingen. In het gebied tussen de Boulevard, de Spuistraat en het Bellamypark heeft ontwikkelaar Marsaki in opdracht van l’Escaut Woonservice het opvallende nieuwbouwplan ‘Groote Markt’ ontwikkeld. Onderdeel hiervan zijn 22 authentieke stadswoningen die zijn gerealiseerd aan de Slijkstraat. Het uiterlijk van deze nieuwbouw is door het gebruik van traditionele, keramische bouwmaterialen zowel karakteristiek als modern en doet absoluut recht aan de historie van het gebied.
“In de volksmond heet het plangebied Groote Markt ‘de Oude Stad’. Het ligt tussen de Boulevard en de historische binnenstad in”, legt Nils Bouwman uit. Hij is projectleider vastgoed bij l’Escaut en sinds 2009 betrokken bij het nieuwbouwproject. “Hierdoor ligt het in de luwte en ervaar je geen drukte van het strand of het stadscentrum, maar woon je er wel heel dichtbij. Op papier is dit dus een ideale locatie.” HERSTELLEN VAN DE STRUCTUUR “Door de jaren heen heeft dit gebied echter diverse transformaties ondergaan. Van haven, tot exercitieterrein en gebombardeerde stad. Dit is de leefbaarheid niet ten goede gekomen. Met name door de bouw van 88 portiekwoningen in de wederopbouwperiode is het fijnmazige binnenstedelijke karakter doorbroken waar dit gebied om bekend stond. Daarnaast waren deze woningen door de vergrijzing minder aantrekkelijk voor onze doelgroep. Toen deze woningen toe waren aan vervanging, konden we twee vliegen in één klap slaan: de weeffouten in de wijk
herstellen en het woningbezit van l’Escaut aanpassen aan de eisen van vandaag en morgen. Samen met de gemeente Vlissingen hebben we een samenwerkingsovereenkomst gesloten om dit stuk vergeten stad, dat absoluut potentie heeft als woongebied, te repareren.” BOUWEN OP VIER LOCATIES Beide partijen investeren fors in het nieuwe woningaanbod. Het plan omvat circa 90 woningen verdeeld over vier locaties. Olaf Cornelius werkt als projectmanager bij Marsaki, dat voor l’Escaut het totale projectmanagement heeft verzorgd tijdens de ontwikkelingsfase en de realisatiefase. Hij legt uit welke invloed de omgeving uitoefent op deze herstructureringsopgave. “Aan de Slijkstraat zijn op twee locaties grondgebonden woningen gerealiseerd, voornamelijk voor de koopsector. Deze straat is de drager van de stedenbouwkundige structuur van de buurt en kenmerkt zich door vooroorlogse woningen met sterk gedifferentieerde gevels. Wisselende pandbreedtes, verspringende gevelrooilijnen en goothoogtes en verschillende texturen van de gevels zijn hier de belangrijkste karakteristieken. Dit beeld is overgezet naar de nieuwbouwlocatie. Bouwseries vind je hier niet terug. In plaats daarvan staat een sterk verticaal geparceleerde architectuur centraal. Daarom hebben we bij deze grondgebonden woningen ook voor twee architectenbureaus gekozen.”
“Op de hoek van de Breewaterstraat en de Groote Markt is een appartementencomplex gerealiseerd. De bebouwing hier omheen wordt gekenmerkt door tweelaagse duplexwoningen en de kopgevels van bouwblokken met eengezinswoningen. Ook hier was de belangrijkste opdracht om de nieuwbouw aan te laten sluiten op deze gefragmenteerde kleinschalige gevelwand. Daarom is het ritme van een ‘doorsnee’ appartementencomplex hier doorbroken door te variëren in textuur, gevelbeëindigingen en -openingen.” OVERGANGSGEBOUW In de kromming van de Gasthuisstraat is een appartementencomplex gebouwd dat zich juist kenmerkt door het gebruik van horizontale lijnen. Cornelius legt uit: “Deze nieuwbouw
DE BELANGRIJKSTE OPDRACHT WAS OM DE NIEUWBOUW AAN TE LATEN SLUITEN OP DEZE GEFRAGMENTEERDE KLEINSCHALIGE GEVELWAND
12 | GROOTE MARKT, VLISSINGEN
ligt tussen de hoge eenvormige flatwand aan de Boulevard en de geparceleerde laagbouw aan de Slijkstraat en Verlorenlandstraat in. Door met horizontale lijnen een eenheid aan dit gebouw mee te geven, sluit het goed aan op de bebouwing op de Boulevard. De gekozen details accentueren vervolgens de menselijke maat en vormen zo de overgang naar de kleinstedelijke binnenstad.” EINDELOOS VARIËREN In een project waar diversiteit centraal staat, bepaalt het materiaalgebruik de mate van succes. In het ontwerp van de ‘Groote markt’ voeren keramische bouwmaterialen de boventoon.
Cornelius: “Deze keuze was vrij eenvoudig. Keramische bouwmaterialen sluiten uitstekend aan bij de bestaande omgeving, hebben een duurzaam karakter en maken het mogelijk om eindeloos te variëren. Voor de juiste mix van materialen hebben we een bezoek gebracht aan de Expo van Wienerberger in Zaltbommel. Je hebt een compleet overzicht van keramische gevelstenen, dakpannen, raamdorpels en binnenmuurstenen in diverse kleuren, vormen en formaten. Je kunt deze daarnaast ook direct mixen en matchen. Samen met de architecten, de gemeente en de stedenbouwkundige zijn we hier een dag lang geweest om de juiste keuzes in pannen en stenen te maken.” Uiteindelijk is er een mix van maar liefst acht verschillende Terca gevelstenen gekozen. Op het dak liggen drie soorten Koramic OVH dakpannen.
GROOTE MARKT, VLISSINGEN | 13
Bij de materiaalkeuze is rekening gehouden met de inrichting van de openbare ruimte. “Bij het ontwerpen van het gebied en de bebouwing moet je altijd gelijktijdig en gezamenlijk optrekken met elkaar. Alleen dan kun je een project naar een hoger plan tillen en een echte kwaliteitsimpuls creëren voor de gehele buurt. Daarom zie je ook in het straatbeeld veel hoogwaardige, gebakken materialen terug.”
archeologisch onderzoek gaat, bodemsanering of het verleggen van kabels en leidingen. Je hebt op allerhande vlakken met elkaar te maken. Doe het dan ook samen, óók op financieel gebied. Bij dit project hebben we een samenwerkingsovereenkomst gesloten met de gemeente. Zij leveren een bijdrage aan de sloop en onttrekking, terwijl wij meebetalen aan het openbaar gebied.”
SAMENWERKING SLEUTEL TOT SUCCESVOL HERONTWIKKELEN Goede samenwerking met alle betrokkenen is daarom volgens beide heren ook een absolute succesfactor bij iedere binnenstedelijke herontwikkeling. Bouwman: “Of het nu om
INDIVIDUELE HERKENBAARHEID Het nieuwbouwproject ‘Groote markt’ is halverwege 2014 opgeleverd en stemt alle betrokkenen tevreden. Geen wonder, want de buurt is er in veel opzichten aantoonbaar op vooruitgegaan. Er is een betere wijk ontstaan met meer groen en een veel minder prominente plek voor auto’s door de goede parkeeroplossingen. Maar de absolute onderscheidende factor is de individuele herkenbaarheid van de woningen, zelfs in de appartementengebouwen. Cornelius: “Het straatbeeld kent veel variatie door de wisselende architectuur van de gevels en het bijzondere materiaalgebruik. We merken dat dit met name de nieuwe bewoners aanspreekt. Ze kunnen hierdoor aanwijsbaar maken waar zij wonen. Er is bewust niet bezuinigd maar gekozen voor materialen van hoge kwaliteit met bijzondere aandacht voor detailleringen. Dat maakt dit plan uiteindelijk uniek.”
“De grondgebonden woningen in de Slijkstraat zijn door Architecten Alliantie uit Goes en Verplancke Goethals Architecten uit Sas van Gent ontworpen. Voor de hoogbouw aan de Gasthuisstraat tekende Archikon Architecten uit Goes, terwijl Gulikers Architecten uit Maastricht is geselecteerd voor het appartementengebouw aan de Groote Markt.”
Groote Markt, Vlissingen Opdrachtgever
l’Escaut woonservice, gemeente Vlissingen
Architect
Architecten Alliantie, Goes Verplancke Goethals Architecten, Sas van Gent Archikon Architecten, Goes Gulikers Architecten, Maastricht
Projectontwikkelaar
Marsaki, Goes
Aannemer
Bouwgroep Peters BV, Middelburg
Gevelbakstenen
Lupo gereduceerd wasserstrich, Euroa vormbak – Wienerberger Erlecom Dommelrood gereduceerd handvorm – Wienerberger Wolfswaard Agora titaangrijs handvorm, Pastorale handvorm, Pastorale gesmoord handvorm – Wienerberger Beerse Tardante handvorm, Marziale handvorm – Wienerberger Thorn
Dakpannen
OVH blauw gesmoord, Belfelds rood bont, Roestkleur blauw gesmoord – Wienerberger Tegelen
Oplevering
2014
KERAMISCHE BOUWMATERIALEN SLUITEN AAN BIJ DE BESTAANDE OMGEVING, ZIJN DUURZAAM EN MAKEN HET MOGELIJK EINDELOOS TE VARIËREN
14 | DR. STRUYCKENPLEIN, BREDA
DR. STRUYCKENPLEIN, BREDA | 15
HET NIEUWE HART VAN EEN HERSTRUCTURERINGSWIJK Het Dr. Struyckenplein is onderdeel van het stedenbouwkundig plan dat stamt uit de jaren 50 en 60. Het symmetrisch gevormde plein dankt zijn naam aan de Dr. Struyckenstraat, die het doorkruist. In de loop der jaren is de uitstraling maar ook de gebruikswaarde van beide delen van het plein echter in het slop geraakt. Om het tij in de wijk te keren is het plein grondig aangepakt. Ad Vingerhoets, projectleider bij corporatie WonenBreburg, is nauw betrokken bij deze herontwikkeling. Het Dr. Struyckenplein is onderdeel van een stedenbouwkundig plan van architect Peutz voor de naoorlogse wijk Heuvel. “Normaal gesproken houdt de corporatie een exploitatietijd van 50 jaar aan. Dit maakt Heuvel een herstructureringswijk”, legt Vingerhoets uit. “In het Ontwikkelingsplan Heuvel staat onder andere dat het voorzieningenniveau in de wijk op peil moet komen. Als woningen slechter worden, trekken mensen met lagere inkomens naar een wijk. Hierdoor verandert ook de middenstand. Op het Dr. Struyckenplein trokken winkels voor dagelijkse voorziening weg. Uit een analyse van de gemeente bleek zelfs dat het plein als desolaat werd ervaren. Het plein, hart van die wijk Heuvel, bleef achter bij de hervormingen in de rest van de wijk. Om het tij van fysieke en sociale achteruitgang te keren is het Dr. Struyckenplein aangepakt.” In 2005 heeft de gemeente Breda een tender uitgezet voor de herontwikkeling van het Dr. Struyckenplein. Die is destijds gewonnen door Blauwhoed met een ontwerp van Locus Architecten. Als gevolg van de crisis heeft Blauwhoed het project echter moeten teruggeven aan de gemeente. WonenBreburg heeft de plannen opnieuw opgepakt, omdat de cor-
HET HART VAN HET PLEIN MOET EEN BEPAALDE HOOGTE HEBBEN OM HERKENBAAR TE ZIJN. WE ZIEN DEZE WOONTOREN ALS EEN BAKEN VOOR DE BUURT
16 | DR. STRUYCKENPLEIN, BREDA
poratie in de wijk Heuvel veel woningen bezit. Samen met de Nederlandse Bouw Unie hebben zij de gebouwen op het plein ontwikkeld. De gemeente was verantwoordelijk voor de aanleg van het openbare gebied.
DRIE BLOKKEN “Het plein kent nu drie blokken”, gaat Vingerhoets verder. In alle blokken heeft de plint van de gebouwen een commerciële functie. “Het grootste is het ‘winkelblok’ van de hand van JMW architecten. Twee supermarkten uit de buurt zijn hier naartoe verplaatst. Zo zitten ze in het hart van de wijk en zijn ze tegelijkertijd de kartrekkers voor de commerciële aantrekkelijkheid van het plein. Daarnaast zijn verschillende andere winkels voor de dagelijkse boodschappen in het winkelblok gevestigd. Aan de andere kant van de Dr. Struyckenstraat liggen twee
kleinere bouwvolumes die ontworpen zijn door MIX architecten. Eén hiervan is het ‘maatschappelijk blok’. Hier vinden een fitnesscentrum en horeca hun plek. Daarnaast is er nog ruimte beschikbaar voor andere maatschappelijke doeleinden. Het laatste blok is bestemd voor zakelijke dienstverlening.”
GEBOUWEN VOEGEN ZICH IN HUN OMGEVING Boven de plint van de drie blokken zijn in totaal 32 koopwoningen en 179 huurappartementen voor zowel sociale huur als de vrije sector gerealiseerd. De meeste bebouwing op het plein is enkele lagen hoog, maar er is één hogere woontoren. Dat was volgens Vingerhoets een expliciete keuze: “Het hart van het plein moet een bepaalde hoogte hebben om herkenbaar te zijn. We zien deze woontoren als een baken voor de buurt.”
DR. STRUYCKENPLEIN, BREDA | 17
HET PLEIN KENT NU DRIE BLOKKEN: HET WINKELBLOK, HET MAATSCHAPPELIJK BLOK EN HET BLOK VOOR ZAKELIJKE DIENSTVERLENING
‘aaibare gevel’ met een bijzondere textuur. Om het plein bij deze bebouwing aan te laten sluiten, moet het contrast niet al te groot zijn. Daarom is specifiek gezocht naar een gevelsteen die van beide wat heeft.” Zo zijn ze uitgekomen bij de handvorm baksteen Marziale van Wienerberger. Deze steen heeft een moderne uitstraling maar een kleur die aansluit bij de rest van de bebouwing. SFEER PASSEND BIJ DE FUNCTIE De drie blokken en de openbare ruimte op het plein zijn als één geheel ontwikkeld. “Met de gemeente is hier in een externe projectgroep veelvuldig over gesproken. De stedenbouwkundige randvoorwaarden en bebouwing zijn als eerste vastgesteld. In de loop van de planvorming zijn daar verfijningsslagen in gemaakt. Zo is ook de openbare ruimte ingevuld, tot op het niveau van de stalling van de winkelwagens, de plaatsing van banieren en straatverlichting.” Het resultaat is dat de sferen op de verschillende delen van het plein samenhangen met de functies. “In het winkelblok wordt op het maaiveld geparkeerd door bezoekers en winkelend publiek. Daar heeft het openbaar gebied dus vooral een functionele indeling. Het parkeren voor bewoners is hier op de eerste verdieping. Het parkeerdak tussen de woongebouwen is verfraaid met een patroon van sedum, groen en bomen. Zo heeft het dak de uitstraling van een binnentuin. In blok twee en drie is het parkeren voor bewoners ondergronds. Hier is op het maaiveld tussen de blokken een verblijfsfunctie gewenst. Daar zijn inrichtingselementen gebruikt zoals een waterpartij met kabbelend water. Ook de horeca is op dit deel van het plein gericht. Terrasjes en openbare ruimte met begroeiing zorgen hier voor een intiemere sfeer.” GROTE AANTREKKINGSKRACHT Door de omvang van het project is de herontwikkeling van het Dr. Struyckenplein een meerjarenplan geweest. “Op dit moment zijn van het derde volume de eerste woningen opgeleverd. Dat wordt eind 2014 afgerond en dan is het hele plein in gebruik”, aldus Vingerhoets. “Het merendeel van de bewoners van het plein is nieuw. We merken zelfs dat er relatief veel mensen wonen die van buiten Breda naar de stad gekomen zijn. Het plein heeft dus een grote aantrekkingskracht. Het Dr. Struyckenplein wordt door de bewoners in elk geval weer gezien als het hart van de wijk Heuvel, precies zoals het ooit door architect F.P.J. Peutz in de 50er jaren bedoeld is.”
De architectuur is daarnaast vooral gericht op de Dr. Struyckenstraat die het plein diagonaal doorkruist. “Dit is een historisch element waar we mee te maken hadden. In het verleden is gekeken naar mogelijkheden om de straat te verleggen of hem ondergronds te brengen, maar daarvoor is de schaal van het plein te klein.” De lijn van de straat is nu doorgetrokken in de bebouwing, die als het ware wordt doorgesneden door de diagonaal. “Een gebouw moet zich voegen naar zijn omgeving”, aldus Vingerhoets. “Daarom zijn de gebouwen bijvoorbeeld ook alzijdig gemaakt, dus zonder voor- en achterkant.”
Dr. Stuyckenplein, Breda Opdrachtgever
Woningcorporatie WonenBreburg, Breda/Tilburg
Architecten
Locus Architecten, Leiden - Architectenburo JMW, Tilburg MIX Architectuur, Ede
Aannemer
De Nederlandse Bouw Unie, Etten-Leur
Ontwikkelaar
Ontwikkelingscombinatie Dr. Struyckenplein vof - bestaande uit Nederlandse Bouw Unie en Woningcorporatie WonenBreburg
AANSLUITING BIJ BESTAANDE GEVELSTENEN Vanwege de omgeving is expliciet gekozen voor baksteen als gevelmateriaal. “Het Dr. Struyckenplein grenst aan woningen van architect Peutz. Deze hebben een zogenoemde
Gevelbakstenen
Marziale handvorm waalformaat – Wienerberger Thorn
Oplevering
2014
18 | DE COLONNADE, ASSEN
WOONTOREN DE COLONNADE VOEGT ZICH IN DE SCHAAL VAN DE OMGEVING
DE COLONNADE, ASSEN | 19
In de binnenring van Assen is het grootschalige woon- en winkelcomplex De Citadel verrezen. Het project dankt zijn naam aan de verhoogde ligging van de woningen, boven de winkels en parkeergelegenheid. Het niveauverschil van zes meter tussen de binnenstad en de hoger gelegen
woningen levert rustieke, glooiende straten op, maar ook een architectonische uitdaging. Stefan Ritzen en Zorica Jovanovic van Ritzen Architecten losten deze schaalsprong op, onder andere met woontoren de Colonnade.
“De uitbreiding van het winkelarsenaal was de belangrijkste motor achter de herontwikkeling in het centrum van Assen”, vertelt Ritzen. “Aan de ene kant van het plangebied ligt de Groningerstraat, een kleinschalig centrumgebied. Aan de andere kant staan aan de Jan Fabriciusstraat hogere gebouwen. In die richting loopt de nieuwe bebouwing op. In de ruimte hieronder is een paar duizend vierkante meter winkelgebied gerealiseerd en een grote parkeergarage.” De verhoogde ligging van woningen boven winkels bezorgde het plan de naam de Citadel. Vroeger leefden de burgerij en adel in dergelijke verhoogde vestingen met een prachtig uitzicht over de stad.
SCHAALSPRONG Om aansluiting te vinden op de dynamische architectuur van de binnenstad zijn de woningen ontworpen door twee architectenbureaus. De combinatie van hun stijlen geeft een wisselend straatbeeld. De hoger gelegen bebouwing is van de hand van RPHS Architecten. Ritzen Architecten tekende voor het deel van het project waar de schaalsprong wordt opgelost. “De Citadel is een omvangrijk project. Het grote verschil met de schaal van de binnenstad leverde echter een behoorlijke architectonische uitdaging op. Dit vroeg om een nauwkeurige inpassing van niveaus.”
HET GROTE VERSCHIL MET DE SCHAAL VAN DE BINNENSTAD LEVERDE EEN BEHOORLIJKE ARCHITECTONISCHE UITDAGING OP
20 | DE COLONNADE, ASSEN
Er is eerst gezocht naar een stedenbouwkundige korrelgrootte die past bij de binnenstad van Assen. “Dat zijn grondgebonden woningen geworden. Hiermee is de openbare ruimte begrensd en een herkenbaar, leefbaar stedelijk binnenmilieu gecreëerd. Deze straatjes en pleintjes zijn ontworpen op het bovendek van de parkeergarage. Het straatniveau loopt dus vanaf de binnenstad op, maar dit is niet voldoende om het totale hoogteverschil te overbruggen. In het gebied hierachter staan woonblokken van zo’n zes woonlagen of nog hoger. Daar kun je niet alleen maar kleine huisjes tegenaan zetten. Een woontoren, de Colonnade, dient daarom als schaalsprong naar het hogere gedeelte.”
MARKANTE COLONNADES Het hoogteaccent geeft het gebied daarnaast zichtbaarheid. “Als herkenningspunt moest de Colonnade een sterke uitstraling krijgen. Daarom is gekozen voor een markante colonnadegevel. De buitenruimtes van de appartementen liggen aan de voorgevel, maar we wilden zeker niet de uitstraling van een flat met balkonnetjes. Met de zuilen is een manier gevonden om één homogene, herkenbare voorgevel te maken, die toch open en transparant is.” In tegenstelling tot de open voorgevel is de zijkant van de toren tot aan de plint bekleed met keramische dakpannen. Ook sommige van de grondgebonden woningen hebben pannen
DE COLONNADE, ASSEN | 21
op de gevel. “In de straat staan twee verschillende woningtypes. Zo ontstaat ritme in het straatbeeld en wordt het niet te monotoon. Maar aan de andere kant wilden we ook niet te veel verschillende materialen gebruiken. Er gebeurt immers al vrij veel om dit wijkje soepel te laten overgaan in de enigszins complexe omgeving van de binnenstad. De woningen hadden al een pannendak. In sommige gevallen is dit dus doorgetrokken op de gevel.” KLASSIEK MET EEN MODERNE UITSTRALING Al in de eerste schetsen was de zijkant van de toren van hetzelfde materiaal als de daken van
DIT IS EEN VRIJ KLASSIEK PROJECT DAT ZICH VOEGT NAAR DE SCHAAL EN DE MATERIALEN VAN DE OMGEVING
de grondgebonden woningen. “Zo wordt het huiselijke aspect zichtbaar. Het laat zien dat het een woontoren is en niet zomaar een willekeurig hoog gebouw. Overigens hadden we oorspronkelijk leien ingetekend, maar uit financiële en praktische overwegingen zijn dit dakpannen geworden. Keramische dakpannen zijn duurzaam en onderhoudsvriendelijk, maar hebben vooral een duidelijke, herkenbare identiteit. Dit is een vrij klassiek project dat zich voegt naar de schaal en de materialen van de omgeving. Daar passen keramische dakpannen goed bij.” Er is gekozen voor een vlakke pan. “Dat komt in de richting van de oorspronkelijke leisteen en past goed bij de architectuur. De huisjes zijn traditioneel, met een moderne detaillering en uitstraling. Ook deze dakpan is een klassiek middel met een moderne uitstraling. We hebben een tijd gezocht naar de juiste pan, die in maat en uitvoering goed in dit project paste. Dat is uiteindelijk de Koramic Datura pan van Wienerberger geworden.” VERBINDING MET DE BINNENSTAD De plint van de Colonnade bestaat uit kolommen om hem zo transparant en toegankelijk mogelijk te houden. “Dit is niet alleen de toegang tot het appartementencomplex, maar ook tot de publieke parkeergarage die verbonden is met de binnenstad. De opdrachtgever is erg tevreden over het project en vooral over de woontoren. De Colonnade heeft veel karakter en een sterke identiteit. Voor een appartementencomplex is dat belangrijk en dat is hier goed geslaagd.”
Toch heeft de architect ook een kritische kanttekening. “Het project is eigenlijk nog niet af. Er ligt nu maar één goede ontsluiting vanaf de binnenstad, dat hadden er drie moeten zijn. Die andere twee zijn door discussies met de omgeving en de crisis nooit gerealiseerd. Ook houdt de bebouwing bij een Joods kerkje achter dit project ineens bruusk op. Daar had een pleintje moeten liggen en een doorsteekje naar de Groningerstraat. Daarmee was dit plan onderdeel geworden van een groter geheel en minder verborgen gebleven. Ik hoor ook van bewoners dat deze enige verbinding met de binnenstad vrij zwaar wordt belast. Hopelijk worden de plannen in de toekomst verder opgepakt.”
De Colonnade, Assen Opdrachtgever
Gemeente Assen
Architect
Ritzen Architecten, Maastricht
Aannemer
BAM Woningbouw, Drachten
Dakpannen
Koramic Datura leizwart verglaasd - Wienerberger Deest
Oplevering
2014
Al in de eerste schetsen was de zijkant van de toren van hetzelfde materiaal als de daken en sommige gevels van de grondgebonden woningen.
22 | RANDWIJK, MEDEMBLIK
BUITENSCHILRENOVATIE VOOR 90 WONINGEN In de Randwijk van Medemblik lijkt op dit moment in rap tempo een nieuwe woonwijk uit de grond te worden gestampt. Maar wie beter kijkt, ziet de metamorfose van de buitenschil van negentig woningen. Deze transformatie maakt deel uit van het duurzame meerjarenbeleid van woningcorporatie De Woonschakel. Architectenbureau Peter Laan BNA uit Hoorn tekende voor het ontwerp en Stabo Bouw uit Oosterblokker voerde de plannen uit.
RANDWIJK, MEDEMBLIK | 23
24 | RANDWIJK, MEDEMBLIK
( RN EO
) RN EO
IDVH * RN EO
* RN EO
DOOR AF TE WISSELEN IN KLEUREN
( RN EO
$ RN EO
' RN EO
' RN EO
IDVH & RN EO
& RN EO
% RN EO
% RN EO
$ RN EO
In het Zuidwesten van Medemblik ligt de jaren 70 uitbreidingswijk Randwijk. In deze wijk staan voornamelijk huurwoningen voor de sociale sector. Hiervan zijn er zo’n 90 in het bezit van woningcorporatie De Woonschakel. Zij vonden dat er in de wijk te veel herhaling was door de sobere vormgeving en kleurstelling. Met oog op het meerjarenbeleid besloot De Woonschakel de woningen te moderniseren en te verduurzamen.
HET WAS BELANGRIJK OM DE IDENTITEIT VAN DE WONINGEN TE VERGROTEN ZONDER DE SAMENHANG TE VERLIEZEN
PROGRAMMA VAN EISEN L Laan moest zich aan een aantal randvoorwaarden houden. “In het programma van eisen sstond onder andere dat het metselwerk van de woningen vervangen moest worden. Ook moesten er kunststof kozijnen, ramen en een nieuwe kozijnindeling komen. Tot slot stond het m iisoleren van de buitengevel op het programma, inclusief een luchtdichte afwerking langs de kkozijnen en het aanbrengen van een coating op de bestaande dakpannen. In mijn ontwerp vond ik het belangrijk om de identiteit van de woningen te vergroten zonder de samenhang te verliezen. Door af te wisselen in kleuren en materiaalgebruik heeft ieder woonblok een eigen uitstraling gekregen.”
“Naast de bouwkundige werkzaamheden is ook het binnenklimaat door De Woonschakel aangepakt”, gaat Laan verder. “De huidige mechanische ventilatie wordt vervangen door een CO2-gestuurd ventilatiesysteem, inclusief vochtsensor in de inpandige badkamer. Door het aanpassen van het binnenklimaat wordt bij een groot aantal woningen energielabel A behaald.” VERSCHILLENDE FASES De bouw van de wijk is in verschillende fases verdeeld. “We zijn in 2012 als proef gestart met een blok van vijf woningen. De ervaringen die we daar hebben opgedaan dienden als leidraad voor het ontwerp van de overige woningen. Bij deze pilot zijn allerlei metingen gedaan van de situatie zowel voor als na de bouw. Zo konden we de energiebesparingsresultaten aantonen. Daarna zijn we doorgegaan met het ontwerpen en het voorbereiden van fase twee: de renovatie van de overige woningen. Begin dit jaar zijn we gestart met de bouw. Deze hopen we eind 2014 af te ronden.”
RANDWIJK, MEDEMBLIK | 25
EN MATERIAALGEBRUIK HEEFT IEDER WOONBLOK EEN EIGEN UITSTRALING GEKREGEN
MATERIAALKEUZE “Voor de nieuwe gevel hebben we gekozen voor baksteen. Dit is op zichzelf al een erg duurzaam materiaal. Er zijn echter heel veel verschillende soorten bakstenen. Om hier een keuze uit te maken hebben we de showroom van Wienerberger in Zaltbommel bezocht. In eerste instantie keken we naar geprefabriceerd metselwerk. Uiteindelijk hebben we gekozen om de gevels traditioneel op te metselen. Deze optie was namelijk flexibeler in de maatvoering. EEN EIGEN IDENTITEIT “Ieder woonblok heeft zijn eigen kleur gekregen. In de gevels zijn er een aantal horizontale lagen metselwerk tussen de begane grond en de eerste verdieping aangebracht die afwijkend zijn van kleur. Deze lagen zijn steeds gelijk aan het metselwerk van het naastgelegen blok. Zo ontstaat een natuurlijke verbinding van het ene naar het andere blok. Dit geldt ook voor de kopgevels waar het metselwerk in elkaar overloopt.”
TEVREDEN BEWONERS “Door de buitenschilrenovatie is het energielabel van de woningen sterk verbeterd. Het energieverbruik is verlaagd met als resultaat lagere woonlasten en een hoger comfort. Bovendien heeft de renovatie niet geleid tot directe huurverhoging voor de huidige bewoners, wat vaak wel het geval is bij dergelijke projecten. De reacties van de bewoners zijn dan ook erg positief. Zij zijn enthousiast over de vormgeving en de kleuren, maar ook over de wijze waarop de werkzaamheden zijn uitgevoerd. De komende 30 jaar kunnen ze in ieder geval weer prettig en duurzaam wonen!”
Randwijk, Medemblik Opdrachtgever
De Woonschakel West-Friesland
Architect
Architectenbureau Peter Laan BNA, Hoorn
Aannemer
Stabo Bouw, Oosterblokker
Gevelbakstenen fase 2 Essex handvorm waalformaat, Etna handvorm waalformaat –
Laan heeft in overleg met de opdrachtgever gekozen voor een vijftal woonblokken in een geheel afwijkende metselsteen uit de Bauhaus-serie. Deze woningen zijn gemetseld met driekleuren strengpers-stenen in een gesinterde uitvoering. „De gevels wisselen daarbij weer van kleur, echter niet met horizontale lagen maar met kleurvlakken.”
Wienerberger Erlecom Marziale handvorm waalformaat – Wienerberger Thorn Donau handvorm waalformaat – Wienerberger Wolfswaard Gevelbakstenen fase 3 Chicago strengpers waalformaat, Fagus Alfeld strengpers waalformaat, Zehlendorf strengpers waalformaat – Wienerberger Kirchkimmen
GOEDE SAMENWERKING “Wienerberger heeft ons goed geholpen bij dit project”, vertelt Laan. “Ze hebben ons informatie en advies gegeven over de te gebruiken bakstenen en de verwerking hiervan. Ik heb de samenwerking met Wienerberger zeer positief ervaren. Hun kennis heeft zeker bijgedragen aan het mooie en duurzame resultaat van dit project.”
Oplevering
Eind 2014
26 | FORT RUIGENHOEK, GORINCHEM
FORT RUIGENHOEK, GORINCHEM | 27
ROBUUSTE SCHIL OMARMT LOMMERRIJKE NIEUWBOUWWIJK In de Zuid-Hollandse vestingstad Gorinchem wordt momenteel de nieuwe wijk Hoog Dalem gebouwd. Het eerste deelplan Fort Ruigenhoek is onlangs opgeleverd. Hier valt meteen het enorme contrast tussen de binnen- en buitenrand van het project op. Door slim gebruik van keramische bouwmaterialen gaf architect Piet Goud van BDG Architecten Ingenieurs Almere de buitenzijde een donker en robuust uiterlijk dat aansluit op het landschap. De binnenzijde heeft juist een lichte, schilderachtige uitstraling.
“Gorinchem ligt aan de Waal en de Linge en maakt als vestingstad deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie”, vertelt Goud. “Stadswallen lagen vroeger als een beschermende ring om het hart van de stad. Van hieruit is schil voor schil verder gebouwd. Zo zijn er binnen Gorinchem een aantal jaarringen ontstaan. Hoog Dalem is in feite de volgende schil, waarbij de insteek is om deze niet hard te maken maar juist de interactie met het landschap aan te gaan.” OMVANGRIJK PROJECT Hoog Dalem is een omvangrijk project van zo’n 1.400 woningen. Het stedenbouwkundig plan is daarom opgedeeld in diverse deelgebieden met elk een eigen karakter. Aan de noord- en zuidzijde zijn dat gebieden die ‘de eilanden’ worden genoemd. “De noordelijke eilanden hebben een rationele vorm, die refereert aan de grootschaligheid en verkaveling van het landschap aan de noordzijde van het plan. Deze eilanden zijn naar buiten gericht en omkaderd door vaak strakke taluds.”
AAN DE BUITENZIJDE WILDEN WE EEN MARKANTE MAAR TEGELIJKERTIJD INGETOGEN RAND CREËREN
28 | FORT RUIGENHOEK, GORINCHEM
Fort Ruigenhoek maakt deel uit van wat de zuidelijke eilanden worden genoemd. Deze eilanden hebben juist een meer organische vorm, refererend aan het natuurlijke rivierenlandschap. “De forten en de stadswallen gebruikten vroeger landschappelijke middelen, al dan niet gecombineerd met bebouwde elementen, om grenzen en verdedigingslijnen te vormen. Dat principe wordt ook hier weer gebruikt. Grondwallen met hagen houden de woningen enigszins verscholen voor de buitenwereld. De bebouwing is introvert, met een robuuste buitenrand die
een lommerrijk binnengebied omsluit.”
ROBUUSTE UITSTRALING Voor die robuuste uitstraling zijn de gevels uit donkere bakstenen (Rhône exclusief) opgetrokken. Vanaf de eerste verdieping is de gevel aan de buitenrand bekleed met vlakke dakpannen type Actua in een donkere, matte leikleur. Goud: “De basisvorm van de woningen, met een lessenaarskap die aan de buitenzijde als verticale gevel doorloopt tot op de eerste verdieping, benadrukt het naar binnen gerichte karakter van de bebouwing. Aan de buitenzijde wilden we daarom een heel markante maar tegelijkertijd ingetogen rand creëren. Vlakke pannen
FORT RUIGENHOEK, GORINCHEM | 29
lenen zich hier perfect voor omdat je hierbij geen afwijkend gekleurde voegen ziet. Zo krijg je een mooi egaal kleurbeeld. Op de eerste verdieping hebben we vervolgens op regelmatige afstanden gemetselde vensterkaders geplaatst, die uitzicht bieden over de groenwal. Op de tweede verdieping is de dakpangevel voorzien van verticale raamstroken, in een strakke ritmiek die doet denken aan de manier waarop bij forten de spaarzame gaten in de wanden zijn geplaatst.” MEEDENKEN IN OPLOSSING “Bij de keuze van de dakpannen is er nauw samengewerkt met fabrikant Wienerberger. “Met keramische dakpannen heb je een beperkte speling, terwijl het dakvlak waarop deze pannen zijn gemonteerd gebogen loopt door de tapse vorm van de plattegronden. Speciaal voor dit project heeft Wienerberger daarom de profilering van de dakpannen iets aangepast, zodat ze op een mooie manier te monteren zijn. Ze hebben bovendien meegedacht over een goede oplossing voor de verschillende dak- en gevelaansluitingen.”
ECHTE DUURZAAMHEID Het gebruik van keramische bouwmaterialen sluit prima aan bij de duurzame doelstellingen van Hoog Dalem en Fort Ruigenhoek. “Wat betreft energieverbruik, voldoen deze woningen aan de laatste standaarden. Voor verwarming en koeling wordt gebruik gemaakt van aardwarmte en –koelte en de woningen zijn goed geïsoleerd. Maar echte duurzaamheid begint natuurlijk bij het maken van een prettige woonomgeving, waar mensen met veel plezier langdurig willen wonen.” Dankzij een robuuste, krachtige architectuur en slim gebruik van keramisch materiaal geeft de buitenste ring het wijkje daadwerkelijk het karakter van een beschutte en comfortabele plek, waarbinnen dit mogelijk is.
Fort Ruigenhoek, Gorinchem Opdrachtgever
V.O.F. Ooster-Linge 2, samenwerkingsverband Heijmans Vastgoed BV / AM BV
Architect
BDG Architecten Ingenieurs, Almere
Stedenbouwkundige SAB, Arnhem
CONTRAST BENADRUKKEN De woningen hebben aan de binnenzijde een gevel met wit geschilderde bakstenen en een fraaie detaillering met verholen goten. De overige woningen van Fort Ruigenhoek zijn gebouwd met rode Heukelom bakstenen en rustiekrode Datura vlakmodel keramische pannen. Deze woningen hebben juist dakoverstekken en erkers die de gebouwcontouren verzachten. Goud: “Bij dit introverte plan hoort een duidelijk verschil tussen binnen en buiten. Voor de buitenrand hebben we daarom gekozen voor stenen en pannen die qua kleur goed in het landschap passen en in het groen opgenomen worden. De binnenkant is juist heel fris en licht, om dit contrast te benadrukken.”
Aannemer
VOF Bouwcombinatie Hoogdalem, Breda
Dakdekker
Dakdekkersbedrijf Van den Hurk & Doezé, Heeze
Gevelbakstenen
Rhône handvorm waalformaat, Rhône exclusief handvorm waalformaat – Wienerberger Nuance
Dakpannen
Koramic Actua 10 LT leikleur mat - Wienerberger
Oplevering
2011
BIJ DIT INTROVERTE PLAN HOORT EEN DUIDELIJK VERSCHIL TUSSEN BINNEN EN BUITEN
30 | CERESHOF, STADSKANAAL
NIEUWE EN VRIENDELIJKE UITSTRALING VOOR UITVAARTCENTRUM Na een pittige renovatie heeft uitvaartcentrum Cereshof in Stadskanaal haar deuren in 2012 weer geopend. Het uitvaartcentrum en crematorium zijn volledig vernieuwd en ondergebracht in één modern pand. Architect Ralph Willemsen van K3H Architecten uit Nieuwleusen tekende voor het ontwerp.
CERESHOF, STADSKANAAL | 31
“Zeventien jaar geleden werd het crematorium Cereshof in Stadskanaal gebouwd”, vertelt Willemsen. “Cereshof bestond uit een aantal individuele gebouwen. De aula stond bijvoorbeeld los van de rouwkamers. Dit betekende dat mensen na een dienst 200 meter verder moesten rijden om daar een kopje koffie te drinken. Niet heel praktisch en bovendien niet meer van deze tijd. Ook was het pand flink verouderd en toe aan vernieuwing. Monuta besloot daarom het pand te renoveren.” TIJD VOOR RENOVATIE K3H Architecten had al goede contacten met Monuta en werd gevraagd om een plan voor de renovatie te maken. “Zes jaar geleden zijn we begonnen met de eerste ontwerpen. We kregen een aantal belangrijke randvoorwaarden van Monuta mee. Het belangrijkste punt was het bepalen van een slimme route door het pand. Ook was het van belang om zoveel mogelijk materialen te hergebruiken om kosten te besparen. Tot slot moest het ontwerp in de groene omgeving passen.” VERKEERSSTROMEN EN ONTWERPKEUZES “De bezoekers moeten zich in het crematorium op hun gemak voelen en alle aandacht krijgen die nodig is”, gaat Willemsen verder. Omdat er veel tegelijkertijd gebeurt is het van belang dat bepaalde groepen mensen elkaar dus niet doorkruisen. Over het algemeen geldt daarom dat een crematorium zo ingericht moet zijn dat je begint bij de entreehal en doorgaat naar de zaal waar de dienst wordt gehouden. Na de dienst kom je bij de koffiekamer uit om vervolgens via de uitgang weer naar buiten te gaan. Als je het ontwerp van het gebouw hierop aanpast kun je twee tot drie keer per dag een dienst houden zonder dat mensen elkaar tegenkomen.”
“We zijn begonnen met een voorstudie. Met schetsen hebben we de route door het gebouw inzichtelijk gemaakt. Daarna zijn we aan de slag gegaan met de voorgevel en de binnentuin. Vanuit Monuta hebben we begeleiding gekregen van een bouwkundige. Zij hebben ons geadviseerd over goede en minder goede ontwerpkeuzes. Zo zijn we snel tot een goed plan gekomen.” BIJZONDERE GEVEL “Het complex heeft een nieuwe entree. Aan de zijkant is een ruime koffiekamer gekomen, nieuwe toiletten, een garderobe en een uitgang. Daarnaast is er een volledig nieuw columbarium gebouwd in het verlengde van de voorgevel. Deze gevel sluit aan bij het groene
BEZOEKERS MOETEN ZICH IN HET CREMATORIUM OP HUN GEMAK VOELEN EN ALLE AANDACHT KRIJGEN DIE NODIG IS voorterrein. Tot slot zijn er 24-uurskamers toegevoegd waar naasten 24 uur per dag naar toe kunnen. Deze kamers staan los van het gebouw, zodat de mensen privacy hebben en elkaar niet tegenkomen.” “Het gebouw is verder zo ontworpen dat er in het midden een binnentuin is gecreëerd. Vanuit de aula kun je in de tuin kijken zonder dat je andere mensen ziet. Het is fijn om je gedachtes tijdens een dienst even op iets anders te vestigen. De binnentuin geeft een rustige en vriendelijke uitstraling.”
VRIENDELIJKE KLEUREN “De uitstraling van de nieuwbouw moest frisser worden en meer bij deze tijd passen. We wilden daarnaast een gebouw dat er vriendelijk uitzag. Er is daarom bewust niet gekozen voor donkere en sombere kleuren maar voor een lichte gevelsteen die past bij de bestaande bouw. De baksteen moest uniek en apart zijn. In overleg met Wienerberger hebben we gekozen voor een mix van de sorteringen Talinn en Funen. Deze zijn een maat groter dan standaard gevelstenen en passen goed bij de geelachtige bestaande bouw. Om een speelse structuur te krijgen, steken een aantal bakstenen uit de gevel. Dit geeft een mooi effect met licht en schaduw en levendig gevelbeeld.” GESLAAGD PROJECT “Het bouwproces is voorspoedig verlopen. We hebben weinig problemen gehad en de bouw ging erg vlot. Het crematorium heeft een bijzondere uitstraling gekregen. We wilden af van het sombere karakter van crematoria. Het is natuurlijk al triest genoeg. Cereshof heeft een open en vriendelijke uitstraling zonder dat het de privacy van de bezoekers aantast. Daar is het ontwerp erg goed in geslaagd.”
Cereshof, Stadskanaal
ER IS BEWUST NIET GEKOZEN VOOR DONKERE EN SOMBERE KLEUREN MAAR VOOR EEN LICHTE GEVELBAKSTEEN
Opdrachtgever
Monuta, Apeldoorn
Architect
K3H Architecten B.V., Nieuwleusen
Aannemer
Bouwbedrijf Gebroeders Kleinjan, Daarle
Gevelbakstenen
Mix Talinn strengpers normaalformaat en Funen strengpers normaalformaat – Wienerberger Kirchkimmen
Oplevering
2012
32 | RIJKSARCHIEF, BRUGGE
HISTORISCHE ARCHIEVEN IN EEN MODERN JASJE Het Rijksarchief in Brugge is één van de belangrijkste stedelijke archiefdepots in Europa. De huisvesting hiervan bleek echter flink verouderd. De leeszalen waren te klein en er was onvoldoende ruimte om de eeuwenoude documenten veilig op te bergen. Daarom besloot het Rijksarchief in 2010 om uit te breiden. Na twee jaar van ontwerpen en bouwen is het eindresultaat een nieuw modern gebouw dat uitstekend past bij de bestaande Brugse architectuur.
RIJKSARCHIEF, BRUGGE | 33
34 | RIJKSARCHIEF, BRUGGE
RIJKSARCHIEF, BRUGGE | 35
ENERZIJDS EEN NIEUW, MODERN GEBOUW VOOR HET KILOMETERSLANGE ARCHIEF EN DE PUBLIEKE RUIMTES. ANDERZIJDS DE RENOVATIE VAN HET RODE KRUISGEBOUW EN DE VOORMALIGE RIJKSWACHTKAZERNE VOOR KANTOREN EN VERGADERRUIMTES
Op de plaats van het nieuwe Rijksarchief in Brugge bevond zich van de 14e tot de 18e eeuw het klooster van Dominicanen, ook wel Predikheren genoemd. Na de Franse revolutie boden de gebouwen onderdak aan de Franse gendarmerie en vervolgens tot 1999 aan de Rijkswacht. Daarna diende een gedeelte van de gebouwen tijdelijk als huisvesting voor het Belgische Rode Kruis. Toen de gebouwen in 2010 al enkele jaren leeg stonden gaf de Belgische Staat toestemming om de panden te verhuren. Dit bood het nabijgelegen Brugse Rijksarchief de kans om hun uitbreidingsplannen uit te voeren. MODERN GEBOUW MET EEN HISTORISCH JASJE De uitbreiding van het Rijksarchief is een ingrijpend project. Het omvat enerzijds een nieuw, modern gebouw voor het kilometerslange archief en de publieke ruimtes. Anderzijds gaat het om de renovatie van het Rode Kruisgebouw en de voormalige Rijkswachtkazerne voor kantoren en vergaderruimtes. Het oude en het nieuwe gebouw zijn met elkaar verbonden door een aangelegd plein. Onder het nieuwe gedeelte biedt een parkeergarage ruimte voor tweehonderd auto’s. EEN STAPEL PAPIER Ook de architectonische uitdaging was groot. Het nieuwe archiefgebouw moest niet alleen een sterke identiteitswaarde hebben, maar ook passen bij het typische karakter van Werelderfgoedstad Brugge. Bovendien heeft de nieuwbouw voor ideale conserveeromstan-
digheden op de eerste en tweede verdieping geen ramen, op een gevelopening in de hoek na. Een blinde gevel is voor een architect een breinbreker. Salens Architecten uit Brugge ging de uitdaging aan en gaf het gebouw een sterke eigen identiteit. Zij ontwierpen een nieuwbouw naar de functie van het pand, namelijk: een stapel papier. De verwijzing naar papier wordt in het project vertaald door het toepassen van lange gevelbakstenen. Hiervoor zijn speciaal vermetselde wasserstrich stenen van Wienerberger gebruikt. Deze bakstenen hebben een kenmerkende oneffen structuur en een verweerde, grillige look. Door de onregelmatige in- en uitspringende gemetselde stenen zorgt het daglicht continu voor leven op de gevel. Zo krijgt het Rijksarchief een intense en dynamische uitstraling. ARCHIEFDOOS Het met koper afgewerkte dak verwijst naar het laatste losliggende verkreukelde vel op de stapel. Het bestaat uit een verzameling van meerdere, licht hellende daken. Daardoor krijgt het gebouw een kleinschaliger karakter en voegt het zich in het typisch - en verplichte Brugse tapijt van roodbruine hellende daken. De zwevende dakranden beïnvloeden de vorm van de gevels en zorgen zo voor een speels effect tussen beiden. De dakranden zijn verlicht waardoor het gebouw ’s nachts opvalt aan de waterkant van de Coupure. De verlichting wekt de illusie dat de ‘archiefdoos’ zich opent. IN OUDE GLORIE HERSTELD Salens Architechten heeft er in hun ontwerp ook voor gezorgd dat het voormalige Rode Kruisgebouw en de Rijkswachtkazerne in hun oude glorie zijn hersteld. Een glazen loopbrug met uitzicht op de torens van Brugge verbindt de archieven in het nieuwe gedeelte met de historische panden. De geknikte structuur van de nieuwbouw vormt een harmonieuze schakel tussen het grote klooster en de kleinere rijwoningen aan de andere zijde van het plein. Hiermee heeft het archief een specifieke vormentaal die geworteld is in de geschiedenis van de stad. WEER JAREN VOORUIT Eind 2012 heeft het Rijksarchief na twee jaar van intensief bouwen haar deuren weer geopend. In totaal is er nu ruimte voor 29 kilometer aan archiefrekken. Met het ontwerp slaagde de architect erin om de hedendaagse architectuur met een sterke identiteit harmonieus te integreren in de historische omgeving van Werelderfgoedstad Brugge.
Rijksarchief, Brugge Opdrachtgever
Rijksarchief, Brugge BE
Architect
Salens Architecten, Brugge BE
Gevelbakstenen
Speciaal Rood wasserstrich 495x100x38 mm - Wienerberger Beerse
Oplevering
2012
DE VERWIJZING NAAR PAPIER WORDT IN HET PROJECT VERTAALD DOOR HET TOEPASSEN VAN LANGE GEVELBAKSTENEN GEKOPPELD AAN EEN LIJNENSPEL
MAGAZINE OVER KERAMISCH BOUWEN
#19
2014 www.wienerberger.nl
Wienerberger B.V. Hogeweg 95 5301 LK Zaltbommel T 088 - 118 51 11 F 088 - 118 50 05 info.nl@wienerberger.com www.wienerberger.nl vision.wienerberger.nl