Jaka jakość? Igranie (z) jakości(ą) we współczesnej humanistyce by Fundacja Wersja

 Podsumowanie IV Zlotu MBK wideo: Sonia Sars [Sobiech] muzyka: longzijun  youtube.com

IV Zlot Młodych Badaczy Kultury 17-18 marca 2016 r. we Wrocławiu Centrum Sztuk Użytkowych. Centrum Innowacyjności Akademii Sztuk Pięknych im. E. Gepperta ul. Traugutta 19/21

Jaka jakość? Igranie (z) jakości(ą) we współczesnej humanistyce pod redakcją Michała Kasprzaka, Zofii Reznik, Celiny Strzeleckiej

wrzesień 2017 r. wrocławskie Huby oraz Przedmieścia Mikołajskie i Oławskie

Wydawnictwo

IV Zlot Młodych Badaczy Kultury

Redakcja: Michał Kasprzak Zofia Reznik Celina Strzelecka

z zagadnieniem przewodnim

Recenzja: dr hab. Stefan Bednarek dr hab. Daria Milecka

17-18 marca 2016 r. we Wrocławiu

Zdjęcia: Jagoda Kozon, Zofia Reznik, Sonia Sobiech Korekta: Michał Kasprzak, Celina Strzelecka Skład i edycja zdjęć: Wojciech Bartosiewicz spółdzielczy samwydaw pozlotowy Współpraca wydawnicza: Fundacja Wersja  wersja.org,  facebook.com Opublikowano na licencji Creative Commons CC BY-NC-SA 4.0 ISBN: 978-83-941523-4-5 wrocławskie Huby oraz Przedmieścia Mikołajskie i Oławskie 2017 r. Redakcja tomu dołożyła wszelkich starań, by dotrzeć do wszystkich współuczestników IV ZMBK, których twórczość zawarta została w niniejszym tomie, niestety nie zawsze było to możliwe. Wobec tego ze wszech miar dążono do oddania dzieła w sposób możliwie bezstronny.

Za pomoc w przygotowaniu publikacji dziękujemy Tadeuszowi Mincerowi z Fundacji na Rzecz Studiów Europejskich.

Jaka jakość? Igranie (z) jakości(ą) we współczesnej humanistyce

Centrum Sztuk Użytkowych. Centrum Innowacyjności, ul. Traugutta 19-21, IV-V piętro, Sala Audytoryjna z przyległościami Strona internetowa:  zlotkultury.weebly.com,  facebook.com Sprawstwo: Doktoranckie Koło Naukowe przy Studiach Nauk o Kulturze Uniwersytetu Wrocławskiego,  knokblog.wordpress.com (strona archiwalna),  facebook.com Przewodzący IV zlotowi: Michał Kasprzak, Zofia Reznik, Celina Strzelecka, Agnieszka Wieszaczewska Opieka naukowa: dr hab. Renata Tańczuk Współpraca: Katedra Mediacji Sztuki Akademii Sztuk Pięknych im. E. Gepperta we Wrocławiu,  asp.wroc.pl,  facebook.com,  facebook.com Opieka ze strony Katedry Mediacji Sztuki: Marcin Mierzicki, Ewa Zarzycka (Pracownia Otwarta),  facebook.com Opieka rachunkowa: Fundacja na Rzecz Studiów Europejskich FEPS  feps.pl,  facebook.com Patronat: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Instytut Historii Sztuki oraz Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego Fundacja na Rzecz Studiów Europejskich FEPS Stowarzyszenie Badaczy Popkultury i Edukacji Popkulturowej Trickster

Spis treści 1

Michał Kasprzak, Zofia Reznik Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

Ewa Zarzycka Między sztuką a nauką. Mój mąż profesor Nauk o Ziemi – mówi mi że…

Antoni Płoszczyniec Czy wartość jest jakością? Uwagi ontoaksjologiczne

wystawa prac osób związanych z Katedrą Mediacji Sztuki Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu

Łukasz Michoń O korzyściach płynących z uznania człowieka kwantowego

Robert Kuśmirowski wykład autotematyczny

Paula Wełyczko Biografia naukowa jako literatura niepewna. Życie, kultura, sztuka i antropologia

Małgorzata Rzerzycha-Myśliwy ceramika użytkowa

Małgorzata Rzerzycha-Myśliwy Szkło i ceramika użytkowa. Naczynia a jakość doświadczania jedzenia

100

Paraperformance Pepsi Cola

116

Martyna Friedla Projekt Re//mix pytaniem o jakość dokumentowania performansu

119

Marcin Mierzicki prace wideo

131

Agnieszka Kiejziewicz Pojęcie jakości w badaniach filmoznawczych – kontrowersje wokół oceny sztuki filmowej

133

OBRAZOWANIE dokumentacja warsztatu Roberta Kuśmirowskiego

144

Piotr Firych Ocena jakości wydarzeń kulturalnych w Polsce. Czy sukces festiwalu można zmierzyć?

151

Magdalena Ujma warsztat krytyki artystycznej dla studentów Katedry Mediacji Sztuki ASP we Wrocławiu

163

EINAWOZARBO wystawa podsumowująca warsztaty OBRAZOWANIE

165

Celina Strzelecka Wartość czasu jakościowego w antropologii kulturowej

177

Anna Płotnicka Jakość jako coś, czego nie widać, w kontekście relacji Artysta–Odbiorca

192

Mać i Nać, Magdalena Kasprzak przepisy na dania zlotowe

194

Skrócony program zlotu

203

Wytyczne wydawnicze

207

Michał Kasprzak, Zofia Reznik Uniwersytet Wrocławski

Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

Dlaczego triumf instrumentalizmu miałby prowadzić do zjawiska równania w dół? Otóż skoro nie potrafimy cenić osiągnięć umysłowych i artystycznych ze względu na nie same, trudno nam je rozróżniać. Pretendowanie do doskonałości wydaje się dążeniem samolubnym, jeśli nie wręcz hipokryzją, i jest często odrzucane jako podła próba ochrony przywilejów elit. To dlatego termin „standardy” wiąże się z elitaryzmem i uprzywilejowaniem – aż do tego stopnia, że często naleganie, aby utrzymać pewne normy, jest traktowane jako forma zinstytucjonalizowanej dyskryminacji. Frank Furedi, Gdzie się podziali wszyscy intelektualiści?1

Raczej przed oczy niż do Czytelniczych rąk oddajemy swoisty zbiór, będący sprawozdaniem z IV Zlotu Młodych Badaczy Kultury, którego zagadnieniem przewodnim stało się pojęcie jakości. Po trzech poprzednich zlotowych odsłonach, zadających pytania o tożsamość kulturoznawcy, kulturoznawczą metodologię oraz pojęcie czasu w naukach o kulturze, zagadnienie jakości wydawało się nieodzownym następstwem, choć dwojaka była tego kroku proweniencja. Z jednej bowiem strony dotykało ono – bliskiej zwłaszcza autorowi wstępu sprawy – napięcia jakość-wartość, które pozwalało Stanisławowi Pietraszce na położenie aksjotycznych podwalin pod jego teorię kultury2. Z drugiej zaś zagadnienie to pozwalało upojęciowić cały ów rwetes, który ma obecnie w humanistyce miejsce, a który doktoranci, ciż młodzi badacze kultury, nie tylko obserwują, ale i którego – częstokroć niechętnie – zazwyczaj doświadczają. Zamęt ten wydaje się mieć podłoże ściśle biurokratyczne, przytaczane w dalszej części słowa m.in. 1

F. Furedi, Gdzie się podziali wszyscy intelektualiści, przeł. K. Bazarnik, Warszawa 2014, s. 18.

Pietraszko pisał: „Jednocześnie jednak – i temu służą specyfikujące zastrzeżenia – niezbędne jest tu podkreślenie, że jakość stanowi genus proximum wartości nie w swym pierwotnym statusie przymiotowym, jako własność, kwalifikacja czegoś, lecz dopiero wtedy, gdy z przymiotu przeistacza się w swoisty przedmiot, usamodzielnia się bytowo i zyskuje obiektywność” (St. Pietraszko, Status wartości, [w:] Kultura. Studia teoretyczne i metodologiczne, red. St. Bednarek, Wrocław 2012, s. 110).

Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

Tadeusza Gadacza pozwalają jednak doszukiwać się głębszych i poważniejszych przyczyn stanu rzeczy. Co ciekawe, mimo iż pytanie o jakość współczesnej humanistyki padało po wielokroć podczas tego zlotu, nie znalazło ono odzwierciedlenia w nadesłanych do wydania pracach. Stąd też pewien niedosyt, którego bynajmniej wstęp ten nie ma Czytelnikom zadośćuczyniać.

Zgromadzenie dzikich ptaków. O zlocie i o jego czwartej edycji Zlot Młodych Badaczy Kultury jest przedsięwzięciem doktorantów i doktorantek związanych z Doktoranckim Kołem Naukowym przy Studiach Nauk o Kulturze Uniwersytetu Wrocławskiego (w skrócie KNoK). Zlot, przez pierwsze dwa lata jako Zlot Młodych Kulturoznawców, w zamyśle swoich twórców od początku miał mieć charakter nie- czy wręcz antykonferencyjny (unconference). Zlot, bo taka formuła i nazwa spotkania zostały rozmyślnie przyjęte przez jego matkę- i ojców-założycieli3, miał zapewniać swobodne spotkanie, merytoryczną dyskusję i niezobowiązującą wymianę doświadczeń i uwag dotyczących zarówno kultury jako przedmiotu wspólnego namysłu, jak i determinującej ten namysł kultury uniwersyteckiej w szczególności. Z założenia było więc to wydarzenie przeciwstawiające się obecnej w środowisku akademickim tendencji określanej mianem turystyki konferencyjnej, czyli obecności wyrachowanej, zorientowanej wyłącznie na pozyskanie wymienialnych na punkty zaświadczeń o czynnym udziale i/lub publikacji w pokonferencyjnych monografiach4. Gromadzenie punktów przybliża zaś do pozyskiwania pieniężnych już stypendiów, grantów i wytyczania akademickiej ścieżki zawodowej. Zgodny z neoliberalną logiką nacisk na mierzalną punktowo aktywność, a nie na jakość samej pracy naukowej, powoduje różne patologie doktoranckiego życia, jak choćby wspomniana punktoza czy pokrewna jej grantoza, i spłyca naszym – inicjatorów, kontynuatorów i kontynuatorek zlotowego projektu – zdaniem sens praktyki uniwersyteckiej, redukując ją do taśmy produkcyjnej dla akademickich karier. Sama więc już nazwa naszego spotkania ma wydźwięk słownego rebusu: oczywiście nie jest ono wielką imprezą publiczną, jak wska3

Wśród nich znaleźli się na pewno Przemysław Dudziński, Piotr Małczyński, Tadeusz Mincer, Maria Magdalena Morawiecka czy Krzysztof Solarewicz, a także Wojciech Puchta i Michał Kasprzak, którzy dopiero co rozpoczęli swoje doktoraty. Jak wspomina Maria Magdalena Morawiecka, „zasługę za pomysł zlotu, wedle mojej pamięci, należy przypisywać Tadeuszowi, który zaproponował zrobienie czegoś takiego na wzór podobnej imprezy organizowanej przez socjologów” (M. M. Morawiecka, korespondencja Michała Kasprzaka ze wspominającą, maj 2017 r.) [– przyp. M. Kasprzak].

Niniejsza patologia ukrócona została, przynajmniej w kontekście najbliższym dla piszących te słowa, w pewien sposób poprzez obniżenie punktacji za uczestnictwo w konferencjach. Pojawia się więc odwrotne pytanie – wszelako dekretem nie sposób ukrócić poglądy – czy ktokolwiek, komu dotychczas zależało jedynie na punktach, zechce w ogóle występować jeszcze na konferencjach oraz kartach pokonferencyjnych tomów (które i tak już są marnie wynagradzane), jeśli premiowane będzie zasadniczo tylko pisanie do czasopism z ministerialnej listy.

Michał Kasprzak, Zofia Reznik

zuje podstawowa definicja zlotu w Słowniku języka polskiego5, a przy tym nie zostało to wydarzenie nazwane – bardziej adekwatnie do jego specyfiki – zjazdem („gromadzenie w jakimś miejscu członków jakiejś organizacji, przedstawicieli jakiegoś środowiska itp.; też: obrady takiego zgromadzenia”, „przybycie w jedno miejsce osób z różnych stron, miejscowości”6). Jest więc nasz zlot bliższy raczej drugiemu ze swoich słownikowych znaczeń – jawi się nieco bardziej jako „gromadzenie się dzikich ptaków w jednym miejscu”7, 8. Intencją organizatorów jest bowiem nie tylko zebranie młodych badaczek i badaczy wokół określonego przez siebie zagadnienia, ale i prowokowanie autorefleksji, stworzenie warunków do wymiany doświadczeń i podjęcie dyskusji na temat sensowności i kierunku nie tyle odlotu (do znośniejszych krajów), co raczej wzlotu – sprawniejszego działania w ramach akademii lub też poza nią.

Jakość, jaki i żubry – których nie było Czwartą odsłonę zlotu postanowiliśmy poświęcić wspólnemu namysłowi nad jakością samej jakości we współczesnej humanistyce: jaka jest obecna, jaka interesująca i pożądana oraz jaka jest w ogóle możliwa. Jak zachęcaliśmy w zawołaniu zlotowym: W przesycanej liczbami rzeczywistości, nad którą tryumfuje nowoczesny racjonalizm, jakość, uznawana za niemierzalną, staje się pojęciem cokolwiek ulotnym. A jednak i metafizykę potrafimy zredukować do poziomu zerojedynkowego wtłaczanego w bezkres sieci kodu, jakość zaś weryfikujemy kryteriami ściśle ilościowymi. Jednak czy mierząc w ten sposób jakość jedzenia, nauki, życia, wreszcie: humanistyki, należy mówić jeszcze o jakości? Pytanie to wyłania się z przepastnego obszaru pomiędzy Platońskim π a dzisiejszą kwalitologią. Sądzimy, że jakość jest współcześnie bodaj najmniej oczywistym, a zarazem najbardziej przemożnie kształtującym ludzkie życie czynnikiem.

„[/W]ielkie publiczne spotkanie ludzi, którzy biorą udział w jakiejś imprezie”, („Słownik języka polskiego PWN”, hasło „zlot”,  sjp.pwn.pl [19.9.2017 r.]).

Tamże, hasło „zjazd”,  sjp.pwn.pl [19.9.2017 r.].

Tamże, „zlot”...

Warto dodać, że przyświecający podczas zakładania zlotu pomysł nadzwyczaj trafnie wyraża inny pewuenowski Słownik języka polskiego, również zresztą scyfryzowany, mianowicie ten pod red. Witolda Doroszewskiego (pierw. wyd. 1958-1969 z późn. zmianami): zlot jest to „zgromadzenie osób (zwykle młodzieży), które się zjechały w celu odbycia obrad; zjazd”. Być może tworząc pierwotną nazwę „Zlot Młodych Kulturoznawców” chcieliśmy, może nawet nieświadomie, przydać jej nieco staroświeckiego sznytu? Podane w tekście głównym przez autorkę wstępu drugie znaczenie „zlotu” z podstawowego na witrynie PWN-u słownika widnieje również nb. w opracowaniu zespołu Doroszewskiego. To tylko pierwsza definicja podległa drobnemu zniuansowaniu. (Por. „Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego”, hasło „zlot”,  sjp.pwn.pl [19.9.2017 r.]) [– przyp. M. Kasprzak].

Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

Jako jedno z naczelnych pojęć staje się ona bez mała modus faciendi ludzkiej kulturalności9.

Namysł ten od początku planowaliśmy dwutorowo, tak by osadzony był zarówno w skonkretyzowanej refleksji nad kulturą („igranie jakości”), jak i w jej metawarstwie, dotyczącej samego uprawiania humanistyki („igranie z jakością”)10. Z uwagi na postępujące i alarmujące obniżanie przez nasze almas matres – mimo wybitnych osiągnięć poszczególnych wydziałów w symbolicznej sferze parametrów – nie tylko poziomu nauczania, ale i alimentacji; obniżanie skutkujące zawodową, ekonomiczną i społeczną degradacją doktorantek i doktorantów (zatrudnianych przez uczelnie asystentów zastąpiono posiadającymi nieodpłatny obowiązek dydaktyczny studentami III stopnia, większość z nas musi łączyć pracę naukową z zarobkową, a jakiekolwiek sukcesy związane są ściśle z tzw. efektem św. Mateusza, zgodnie z którym pomnażane jest tylko tym, którzy już coś mają)11; ze względu na wymuszanie samodzielnego pozyskiwania środków z zewnątrz przy jednoczesnym braku perspektywy stałego zatrudnienia w akademii – zależało nam na wytworzeniu burzy mózgów wśród osób będących przecież sprawczymi podmiotami takiej polityki12. Jak współcześnie uprawiać naukę i sztukę, jaki możemy nadawać im sens, nie będąc jednocześnie dla ich instytucji zaledwie środkiem utrzymania?13 Za symbol przyjęliśmy więc filuternie dalekowschodniego jaka (logo autorstwa odpowiedzialnego za wizualną oprawę zlotu i skład niniejszej książki Wojciecha Bartosiewicza ( 1), czyli wołowate zwierzę wysokogórskie, bardzo wytrzymałe wobec niedostatków pożywienia, tlenu i nadzwyczaj niskich temperatur i z tychże względów cenione w Azji użytkowo. 9

M. Kasprzak, Z. Reznik, C. Strzelecka, A. Wieszaczewska, zawołanie zlotowe, listopad 2015 r., obecnie dostępne pod adresem:  zlotkultury.weebly.com [19.9.2017 r.].

Rzecz jasna mowa o dwoistości wskazanej już we wprowadzającym ustępie, jeszcze przed rozdzieleniem naszych głosów. Owo rozdzielenie jest skądinąd drugą niemniej ważną dwoistością – a tych uważni Czytelniczki i Czytelnicy napotkają podczas lektury niniejszego wstępu znacznie więcej – która wynika nie tylko z dialektycznej istoty pisania na cztery ręce, ale i z samej artystyczno-naukowej formuły zlotu, poprzez który propagujemy rozumienie humanistyki jako obszaru wspólnego dla nauki i sztuki. Więcej o tym w części „Podwójna mediacja jakości” ( 21).

„Każdemu bowiem, kto ma, będzie dodane, tak że nadmiar mieć będzie. Temu zaś, kto nie ma, zabiorą nawet to, co ma” (Mt 25,29 za wyd. Biblii Tysiąclecia, Poznań 2003; por. K. Leśniewicz, Doktorant jako wyrobnik, „Tygodnik Przegląd”, 49/2013,  tygodnikprzeglad.pl [19.9.2017 r.]).

Tak, miałam na myśli doktorantów będących w moim przekonaniu – mimo wszystko – sprawczymi. Co prawda decyzje podejmowane są ponad naszymi głowami, ale póki żyjemy w demo kracji, to mamy teoretycznie możliwość partycypacji w tych procesach. Mamy przecież swoje samorządy, rady i inne ciała, mamy reprezentantów i działaczy, którym czasem udaje się coś zdziałać. Może nie muszą być to rzeczy kosmetyczne. Tylko czy uniwersytet chce być demokratyczny?

Taka była stojąca za tym myśl – zlot miał służyć integracji i podniesieniu morale „doktoranctwa” (określenie Michała Kasprzaka), co rozumiem jako uświadomienie/odzyskiwanie podmiotowości i sprawczości w ramach akademii. Działanie mimo upokorzenia, świadomość określającą byt, „yes we can”.

1

2

Michał Kasprzak, Zofia Reznik

Jednak ponieważ dwurogie jaki zamieszkują przede wszystkim odległe nam mentalnie i geograficznie zimne stepy Himalajów, to przez cały czas trwania IV ZMBK (17-18 marca 2016 r.) łączyliśmy się z pokrewnymi im, rodzimymi żubrami europejskimi z Puszczy Białowieskiej, transmitowanymi online w formie streamingu prosto z kniei przez Lasy Państwowe ( 2) 14 . Zaproponowane przez Michała Kasprzaka zastąpienie konwencjonalnie wyświetlanej na ekranie projekcyjnym planszy z logotypami konferencyjnych sponsorów i patronów przez kadry ze stanowiącego polskie dziedzictwo przyrodnicze lasu było z naszej strony zarówno drobną przewrotnością, jak i praktyczną sugestią zastosowania naszych rozważań – żartobliwą próbą wyrwania się z owej neoliberalnej logiki przez sprzężone ze sobą umiłowanie przyrody i opór względem pozycjonowania partnersko-patrońskich brandów. Dziś, w obliczu ogólnopolskiego sporu o Puszczę Białowieską, postrzegam ten gest również jako prefigurację naszego sprzeciwu w sprawie niepotrzebnej eksploatacji tego jedynego w Polsce lasu naturalnego15.

*** Choć tak ważne dla IV zlotu pytanie o jakość uprawianej humanistyki nie wybrzmiewa w niniejszym wydawnictwie, co wspomnieliśmy już na początku, we wprowadzającym do wstępu ustępie, z zadowoleniem spostrzegłem, iż 14

Zob.  lasy.gov.pl [19.9.2017 r.]. I choć żubry się przez czas trwania zlotu w ogóle nie ujawniły, to przez dwa dni towarzyszyła nam łosza, wytrwale i mimo złej pogody liżąca ustawioną przed kamerą lizawkę.

Kontrowersyjna decyzja ministra Jana Szyszki o zwiększeniu limitu cięć w puszczy, motywowana rzekomym zagrożeniem ze strony kornika drukarza, zapadła dokładnie tydzień po naszych obradach, tj. 25 marca 2016 r. Zob. anon., Zagrożenia, „Pracownia na rzecz Wszystkich Istot” [b.d.],  puszcza.pracownia.mohawk.netface.pl [Dzień Dzikiej Flory, Fauny i Naturalnych Siedlisk 2017 r.]. Na temat ekonomicznej motywacji tej decyzji, jej politycznych uzasadnień i ekologicznych konsekwencji zob. A. Bohdan, Puszcza w rękach ministra Szyszki, „Miesięcznik Dzikie Życie”, 4/2016,  dzikiezycie.pl [Dzień Dzikiej Flory, Fauny i Naturalnych Siedlisk 2017 r.].

Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

można jednak mówić względem niniejszej pracy o Umberta Eco swoistej intentione operis i to do tego in statu nascendi: w samym bowiem toku prac wydawniczych wyłoniło się pewne napięcie: jakość w nauce–jakość w sztuce16. Wspomniane przez autorkę wstępu w przypisie 10 rozdzielenie, będące następstwem naukowo-artystycznego oblicza zlotu, choć zakładało oddzielne języki, a wraz z nimi – piszących, nie przewidywało, że to, co podczas zlotu zbliżało się ku sobie, w wydawnictwie pozlotowym przyjmie postać dwóch odrębnych osi.

Jak ość Występując podczas minionego zlotu, starałem się podzielić ze słuchaczami swym niejasnym przeczuciem, że tam, gdzie pojęcia wartości bądź jakości strzegą jakiejś połaci życia ludzkiego przed jego instrumentalizacją – a więc stanowią o bezinteresownej podstawie danej dziedziny – łatwo stają się one wstydliwe. Łatwo też skądinąd zauważyć, iż to, co przykładowo czytamy, co zjemy, jak i to, w co się przyodziejemy, nietrudno wtłoczyć w proces konsumpcji, popytu i podaży; a przecież coraz większą wagę przykłada się tak do jakości wyrobów, jak i wartości za tymi stojących (a przynajmniej tego, co wytwórca stara się jako wartości przedstawić, a co staje się przecież w sprzężeniu zwrotnym niczym więcej ostatecznie jak właśnie dźwignią handlu; por. przyp. 22). W tym przypadku jest to działanie odwrotne więc: to, co ma być użyteczne, otrzymuje dodatkowe znaczenie (nie myślę tutaj kategorią semiotyczną). Będąc dodatkiem do tego, co nastawione jest głównie na pożytki, wzmagają, służą tej użyteczności. Tym sposobem przedmioty codziennego użytku coraz częściej zaświadczają o poglądach, przekonaniach, by nie powiedzieć: wyznaniach ich użytkowników. Czyż bowiem wartości się nie wyznaje?17 Stąd właśnie bierze się owa konsumencka determinacja – bo fair trade (sprawiedliwość, czy mniej górnolotna uczciwość), bo nie testowane na zwierzętach, nie zawierające składników odzwierzęcych (też sprawiedliwość, ale już postantropocentrycznie pielęgnowana), bo nie zawiera szkodliwych składników (zdrowie), bo książka drukowana na papierze certyfikowanym przez Green peace (środowisko jako wartość sama w sobie; jest to zazwyczaj pokłosie wpierw dbałości o przyrodę ze względu na korzyści z tego płynące, szerzej 16

Wyłożona przez Eka triada interpretacyjna zakładała wyłaniające się oddzielne: interpretację odautorską (intentio auctoris), czytelniczą (–lectoris) oraz oddzielną przynależną samemu dziełu (–operis). Por. U. Eco, Interpretacja i historia, [w:] tegoż i R. Rorty’ego, J. Cullera oraz Ch. Brooke‑Rose, Interpretacja i nadinterpretacja, red. i wstęp S. Collini, przeł. T. Bieroń, Kraków 1996, s. 27 i nn. zasadniczo wespół z kolejnymi dwoma wykładami.

Notabene o jednej z prac zawartych w niniejszym wydawnictwie Stefan Bednarek w swojej recenzji wydawniczej napisał: „Bardzo interesujący tekst i świetnie wpisujący się w formułę tematyczną książki. Pokazuje świetne przykłady estetyzacji życia codziennego i przeniesienie w sferę wyrafinowanej kultury zwykłych zabiegów o podtrzymanie życia” ([o:] M. Rzerzycha-Myśliwy, Szkło i ceramika użytkowa. Naczynia a jakość doświadczania jedzenia, ( 100)).

Michał Kasprzak, Zofia Reznik

urzeczywistniana dbałość o zdrowie własne w myśl zbiorowej odpowiedzialności za okolicę, kraj, planetę). To tylko naprędce wymienione przykłady powodów, ze względu na które nabywca zdolny jest, mówiąc jak najogólniej, zadać sobie więcej trudu, by pozyskać określone (aż chce się dopowiedzieć: jakże wyraźnie określone) dobro18. Jak zaś jest z humanistyką, która nie daje się tak prosto spoży(tkowa)ć? Tutaj po wielokroć częściej wartości i jakości zdają się działać podług wprost odwrotnego wzorca: im doskonalszy chcę być, tym bardziej wstrzemięźliwym się staję. Wartości i jakości (jakość jako taka) są podstawą istnienia humanistycznego, nie zaś ledwie do niej dodatkami19. Będąc humanistyki sednem, bynajmniej nie wzmagają jej pożyteczności. Nie idzie jedynie o proste, skądinąd uzasadnienie czasem praktykowane przez humanistów zaniechanie (Tadeusza Gadacza przykład Immanuela Kanta)20, lecz raczej o niezgodę na byle co (tutaj Kant również pasuje). Umieszczony w motcie wstępu wyimek z Furediego pokazuje, iż jest to zarówno nieproste konsumencko, jak i – uwaga – społecznie. Wtórujący temu cytat perełka z Marii Rodriguez Romero mówi: „doskonałość to intelektualny, kulturalny i społeczny konstrukt, którego stosowanie nie tylko odzwierciedla nierówności społeczne, ale także zdradza, że arbitralność jest jego

Rozmyślnie przywołałem to dwuznaczne, nie tylko przecież w polszczyźnie, pojęcie. Kwestię napięcia oczywistego, a jednak niedostrzegalnego (widocznego, acz nie widzianego) pomiędzy tożsamo brzmiącymi pojęciami ekonomii i aksjologii, jak choćby dobro czy wartość, tutaj tylko zaznaczoną, należałoby poruszyć w oddzielnej rozprawce. Jak celnie zapisuje Krzysztof Stachewicz: „Warto pamiętać o tym, że «wartość» w etyce pojawiła się w wyniku przepływu z ekonomii z wszystkimi tego konsekwencjami. Carl Schmitt nie bez słuszności wskazywał na fakt, że wartości mają swoją immanentną logikę, za którą stoją interesy grupowe. Właściwym obszarem logiki ekonomicznie rozumianej wartości jest sprawiedliwa wymiana, iustitia commutativa” (K. Stachewicz, Czy wartości są fundamentem moralności i etyki, czyli kilka pytań pod adresem materiale wertethik, [w:] Dziedzictwo aksjologii fenomenologicznej. Studia i szkice, red. P. Duchliński, Kraków 2011, s. 62-63; autor przywołuje tutaj C. Schmitta Tyranię wartości, przeł. B. Kuźniarz, „Kronos” 7, 3/2008, s. 41)

Mówienie o jakości humanistyki jest przecież tak naprawdę (abstrahując od słów) mówieniem o jej wartościach.

„Czy jednak uniwersytet, jak słyszymy z różnych stron, nie powinien przemienić się w sprawnie funkcjonujące przedsiębiorstwo, nie tylko nowocześnie zarządzane i podporządkowane ekonomicznemu rachunkowi, ale całkowicie dostosowane do potrzeb światowej przedsiębiorczości z jej ekonomizacją, zarządzaniem i ryzykiem? Co w związku z tym z wolnością i autonomią myślenia, jeśli ma być ono w coraz większym stopniu finansowo zależne od rynku? Czy niezależna myśl ma stać się sprawą prywatną? Co z twórczością w myśleniu, która wymaga czasu, ciszy, a nie nastawienia na produkcję punktów do naukowych i ekonomicznych statystyk? Uniwersytet w Królewcu stworzył niegdyś bardzo dogodne warunki do myślenia Immanuelowi Kantowi. Po objęciu katedry Kant przez dziesięć lat nie opublikował żadnej ważnej pracy. Po dziesięciu latach wydał w końcu Krytykę czystego rozumu. Na obecnym uniwersytecie zostałby dwukrotnie negatywnie oceniony jako całkowicie bezproduktywny. Kim zatem ma być przyszły profesor: mistrzem, mędrcem, świadkiem wzorców kultury, intelektualnym i moralnym autorytetem, jak w «uniwersytecie świątyni», czy jedynie sprawnym menedżerem zarządzającym wiedzą, jej pomnażaniem i technicznym przekazem, jak w «uniwersytecie przedsiębiorstwie»? […] Trudno iść pod prąd ekonomii, zarządzaniu, sprawności. Czy jednak myślenie o uniwersytecie jedynie w tych kategoriach nie zagraża klasycznie rozumianemu kształceniu i twórczym poszukiwaniom?” (T. Gadacz, Studia i odpowiedzialność, „Znak” 695, 4/2013, s. 83).

Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

cechą konstytutywną”21. Dla autorki tych słów wszelkie przejawy aksjonormatywnej dążności do znakomitości trącą szowinizmem międzyludzkim. Cytat pochodzi z Katarzyny Bazarnik przekładu Furediego książeczki Gdzie się podziali wszyscy intelektualiści?. Zaglądam do stopki wydawniczej: „Państwowy Instytut Wydawniczy w likwidacji: Warszawa 2014”. Można więc ostrożnie postawić tezę, że żyjemy w świecie, w którym zachodzi intrygująca przemiana. Nie czuję się zdolny do nazwania, wdrożenia jej w pojęcia już dostępnego wokabularza humanistyki, nauki, myśli jako takiej. Wystarczy jedynie przyuważyć, iż aksjotyzacja dotychczas instrumentalnie pojmowanych dziedzin gospodarki czy raczej życia (wszak gospodarka tylko odpowiada na potrzeby22) to tylko jedna strona medalu; że mniej jasną stroną na przykładzie tej humanistyki jest ruch odwrotny, tj. instrumentalizacja tych połaci ludzkiego istnienia, które dotychczas były przede wszystkim bezintere21

Maria Rodriguez Romero, Educational Change and Discourse Communities: Representing Change in Post Modern Times, „Curriculum Studies”, 6/1998, s. 53, [za:] F. Furedi, Gdzie się podziali…, s. 19.

Naprawdę trudno mi zgodzić się z powszechnym współcześnie zwrotem, że to gospodarka tworzy potrzeby korzystających, uczestniczących w niej. Wszelako za tym rzekomo sztucznie wytwarzanym zapotrzebowaniem stoją zawsze ludzie – chcąc, nie chcąc – uczestniczący w tym samym porządku społecznym, dzielący z konsumentami, naprzeciw których chcą się stawiać, te same podniety i troski. Gdyby tak nie było, współczesny marketing nie potrafiłby tak znamienicie, intuicyjnie niejako dotrzeć do odbiorcy. Twierdzenie niniejsze warto opatrzyć Pietraszki spostrzeżeniami o ontyce wartości, o ich niedostępności psychicznej, o wymykaniu się ludzkiej świadomości ich istoty, jak i o aktywności aksjosemiotycznej: „Przy założeniach ontologicznych [...], w których świetle kultura nie ma charakteru mentalnego, znakowość byłaby własnością nie samej kultury, mogłaby być natomiast uważana za własność naszego myślowego jej «wizerunku». W tej sytuacji na plan pierwszy wysuwa się możliwość wpływu podmiotu ludzkiego i jego świadomości na jego obiektywny obraz świata człowieka. Jest to w ogóle jedno z najważniejszych pytań humanistyki. Do tego zagadnienia sprowadza się również pytanie o możliwości wpływu semiotycznych, więc świadomych zachowań człowieka na to, co obiektywne – także w ludzkim universum. W tym właśnie miejscu należy wrócić raz jeszcze do aktywności aksjosemiotycznej. [...] O ile jednak aktywność ta w swoim aspekcie semiotycznym wydaje się dość oczywista, o tyle jej aspekt aksjotyczny nie jest równie prosty. Aktywność aksjosemiotyczna nie tworzy bowiem wartości. Tworzy ona natomiast wartościowość rozumianą jako posiadanie czy reprezentowanie określonych wartości, jako więc związek rzeczy lub zachowania z określoną wartością, jako status aksjotyczny czegoś. Jest to zwykle subiektywna «kwalifikacja» czegoś, więc ów związek nie ma charakteru obiektywnego. Ma status mentalny, jest zwykle – podobnie jak znak – dla kogoś. To, co nazywamy tutaj przypisywaniem wartości, a co oczywiście nie jest ich tworzeniem, polega właśnie na stanowieniu wartościowości rzeczy lub zachowań. Przypisywanie wartości – działanie psychiczne – wiąże zachowania i rzeczy z wartościami związkami natury mentalnej i związki te – jako związki tylko dla kogoś – powstają jedynie w świadomości. Aktywność aksjosemiotyczna ustala więc wartościowość zachowań i rzeczy dla tych, którzy ich doświadczają, czy z nimi obcują. Wartości są od ludzi niezależne, wartościowość natomiast niewątpliwie zależy – podobnie jak znakowość – od świadomości ludzkiego podmiotu” (St. Pietraszko, Kultura jako sfera aksjosemiotyczna, [w:] Kultura..., s. 50). Z pewnym przekąsem stwierdzić można, że gdyby Pietraszko podobnie jak Gadacz nie był aż tak zagorzałym zwolennikiem uniwersytetu świątyni, to dożywszy dzisiejszej akademii, mógłby zostać właśnie, przykładowo, znakomitym teoretykiem, a może i praktykiem (co jest przecież pożądane) marketingu. Kulturoznawstwo jako nauka stosowana wytwarzałoby wtenczas rzesze adeptów powszechnie rozchwytywanych na rynku pracy.

Michał Kasprzak, Zofia Reznik

sowne (tzn. były zorientowane przez podmiot na wartości, które w myśl teorii Pietraszki są autoteliczne ze swej natury); iże zestawienie tych dwóch wzajem uzupełniających się prądów – już to widać – nie prowadzi do zwykłej, np. po Latourowsku rozumianej, hybrydyzacji. Dokąd zaś? Sam z pewną niecierpliwością oczekuję na odpowiedź. Jak zapisałem, bezinteresowność, a więc osadzenie na wartościach, danej dziedziny częstokroć prowadzić może do wstrzemięźliwości, a nawet abnegacji. Czyż więc to dowartościowywanie użytecznego i spożytkowywanie wartościowego nie sprowadza się i nie odbywa niejako za sprawą postępującej konsumpcjonizacji i konsumeryzacji rzeczywistości? Przypatrując się wraz z Wojciechem Puchtą opisanym wyżej przemianom, ukuliśmy pojęcie, które – jak się nam zdawało – dobrze odzwierciedlało w stosunku do kulturalności jej instrumentalizację z jednej oraz banalizację i pejoratywizację z drugiej strony. Chcąc oznaczyć podobieństwo, lecz nie tożsamość, skorzystaliśmy z gwałtownie rozpowszechniającej się formy „kulturowy” (por. przyp. 25), wskazując na kulturawość jako pewną postać nieudolnej kulturalności. Nieudolnej, gdyż wykpionej właśnie za swą reprodukującą nierówności społeczne (oraz, co oczywiste, kulturalne) arbitralność – i rzecz jasna z różnych powodów zarzuty te przyjmującej. Niezdolnej do podążania za celami niedostosowanymi do wymogów grantodawcy. Jeśli jednak zaznaczę, że pierwszy raz pojęcie to wypowiedzieliśmy na głos jako „My, kulturawi”, odsłonię tak naprawdę zarzewie poszukiwań nowego określnika. Nam humanistyka jawi się bowiem szczególnie, a może po prostu inaczej. Piszę „nam”, bo jawi się ona doktorancko. Niezbicie zadane wprost przez Przemysława Dudzińskiego pytanie podczas wystąpienia otwierającego pierwszy zlot, kto z obecnych na sali przy ul. Szewskiej liczy po uzyskaniu tytułu doktora na zatrudnienie w macierzystym ośrodku bądź też jakimkolwiek innym odpowiedniku, jest pytaniem, które nie tylko nam spowszedniało. Nie ma już ono takiej mocy sprawczej, jak jeszcze te ponad cztery lata temu, gdy wręcz łamało pewne tabu. Nie ma, gdyż coraz bardziej jesteśmy świadomi, że jako wspólnotę młodych badaczy kultury, chcąc nie chcąc, jednoczy nas nie ideał wiedzy, lecz wspólnota konsumpcji, a raczej swoiście ograniczonej możliwości konsumpcji. Czy jest w tym miejsce na jakość bądź wyznawane wartości? To doktoranctwo – znak wspólnego etosu, już nie przymiotnik, lecz twardy oznaczający rzeczownik jak ość. Furediańskie pytanie o intelektualistów w odniesieniu do doktoranckiej codzienności każe kierować je nie tylko na studentów II I stopnia, lecz takoż na ich nauczycieli. Przed pytaniem o intelektualistów za Gadaczem powinniśmy chyba jednak wpierw zapytać o ów uniwersytet.

Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

Artystyczne jakoś Kiedy sztuka przeszła przez ciemne lata 70. [XX w. – przyp. ZR] […], wyłoniły się przed nią elizejskie pola powszechnego permisywizmu, gdzie dopuszczalne stały się wszystkie style, kierunki i tendencje artystyczne. Grzegorz Dziamski, Sztuka w neoliberalnym świecie wartości23

W polu sztuki wskazany przez autora wstępu rozdźwięk między interesownością i bezinteresownością może manifestować się napięciem pomiędzy funkcją i formą, gdzie użyteczności bywa przeciwstawiana – mniej lub bardziej czysta – estetyczność. W dobie komodyfikacji sztuki jako bezinteresowne jawią się więc działania efemeryczne, takie jak performans, akcje, interwencje, aktywizm artystyczny itd., które wymykają się mechanizmom rynku. Ich autorki i autorzy nie dążą do spożytkowywania swoich działań w ramach obowiązującej nas ekonomii (ich monetyzacji), nie liczą też na umocowanie (ani umocnienie) w instytucjach sztuki (zakup ich prac do muzealnych kolekcji, obecność na prestiżowych wystawach, targach i aukcjach, dostęp do stypendiów, rezydencji czy udział w dominujących sferę artystycznej produkcji „projektach”). Nawiązując do ukutego przez parę Kasprzak-Puchta pojęcia kulturawości, tego typu praktyki można by nazwać artystycznawymi, czyli nacechowanymi ambiwalencją, nie w pełni spełniającymi normy świata sztuki i często nie aspirującymi wcale do ich respektowania lub też postępującymi nie do końca według jego bardziej i mniej jawnych reguł. Jednak tego rodzaju działalność, doceniana w momencie dziania się przez małe grono amatorów lub też post actum przez wąski krąg specjalistów, ma już w historii sztuki swoją mocną tradycję jako twórczość w swoim czasie przełomowa: od uprawianej przez dadaistów antysztuki, przez powojenne wariacje na temat awangardy, po aktualne praktyki postartystyczne24. Tym, co zatem odróżnia twórczość artystycznawych artystów od 23

G. Dziamski, Sztuka w neoliberalnym świecie wartości, [w:] tegoż, Sztuka po końcu sztuki. Sztuka początku XXI wieku, Poznań 2009, s. 247-248.

O „postartystyczności” pisał w latach siedemdziesiątych XX w. Jerzy Ludwiński, przekonując, iż zataczająca coraz szersze kręgi sztuka stanie się w pewnym momencie tożsama z życiem. Obserwując współczesne sobie praktyki, które dziś wpisujemy w nurt powojennej neoawangardy, Ludwiński pisał o czwartym przełomie paradygmatu sztuki: „Nie jest to kierunek, ani nawet tendencja, tylko raczej sfera artystyczna obejmującą w równym stopniu elementy obydwu charakteryzowanych przeze mnie nurtów w sztuce [sztuki destruktywnej i konstruktywnej – przyp. ZR]. Nie stanowi ona jednak prostej syntezy czy też stopienia wszystkich dotychczasowych nurtów sztuki. Bardziej trafnie można by powiedzieć, że stanowi ona ich dalsze rozproszenie. Sztuka niemożliwa doprowadziła do takiej sytuacji i takiego przewartościowania zjawisk artystycznych, że powstała potrzeba nowej definicji sztuki w ogóle. […] Joseph Kosuth, artysta amerykański, określił to, co sam robi w ten sposób: «sztuka nie jest CZYMŚ, sztuka jest WSZYSTKIM za wyjątkiem tego, co może być do niej podobne»” (J. Ludwiński, Sztuka w epoce postartystycznej, [w:] tegoż, Sztuka w epoce postartystycznej i inne teksty, wybór i oprac. J. Kozłowski, Poznań–Wrocław [2009], s. 58). Spektrum najnowszych praktyk postartystycznych prezentowała wystawa Robiąc użytek. Życie w czasach postartystycznych, zorganizowana w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie (19.2-1.5.2016 r.), poprzedzająca czwarty zlot bezpośrednio w czasie. Jak twierdzili jej kuratorzy Sebastian Cichocki i Kuba Szreder, pełniła ona rolę nie konwencjonalnie rozumianej wystawy

Michał Kasprzak, Zofia Reznik

kulturawych doktorantów, jest świadoma, mocna pozycja tych pierwszych – manifestując swoje założenia (np. poprzez proklamację nowego nurtu w sztuce lub rozmaite artist statements), wchodzą w grę z determinującym systemem i odsuwają się z pozycji jego mimowolnej ofiary, domagając się zarazem uznania swoich praktyk za wartościowe. Prekariusze doktoranctwa na taki ruch – toż z powodu biurokratycznego skostnienia, toż ze względu na to, iż humanista bez afiliacji wydaje się być niczym – pozwolić sobie nie mogą lub pozwalają sobie bardzo rzadko. Ostatecznie jedni i drudzy muszą się liczyć z koniecznością utrzymywania się z innych rodzajów pracy. Z drugiej jednak strony utożsamiana tu z bezinteresownością wartościowość nie stoi wcale w sprzeczności z użytecznością, o czym współcześnie doskonale zaświadcza społecznie czy środowiskowo odpowiedzialny dizajn, będący przecież jedną z ważniejszych gałęzi sztuki i operujący raczej w poszerzonej tetradzie funkcja-forma-ekonomia-etyka, niż tylko w prostej opozycji dwóch pierwszych. Ostatecznie jednak śmiało wpisać to można w zakreśloną przez autora wstępu metanarrację ruchu dowartościowywania pożytecznego. Wszelako takie narracje mają to do siebie, że przy całej swej zniewalającej pojemności i stosowalności, są de facto nieweryfikowalne. Czy są jednak czcze? Wywołany przez postmodernistyczne trzęsienie wartości kryzys (jak widać – nie wieńczący wszystkim wszystkich narracyj) pozostawił pole sztuki na wpół martwe, z artystami strategicznie operującymi kulturalnymi25 kodami i przesuwającymi się w stronę praktyk społecznych oraz z instytucjami prezentującymi coraz częściej dokumentację ich działań, niż materialnie pojmowane dzieła. Rok 2017 jest dla świata sztuki szczególny, gdyż zbiegły się w nim jej dwa najważniejsze pokazy, stanowiące z jednej strony probierz jej jakości i różnorodności, a wyznacznik globalnego stansztuki, ale „centrum informującego na temat praktyk o wysokim «współczynniku sztuki» [niezależny od artystycznego obiegu i jego kryteriów oceny wskaźnik wartości artystycznej – przyp. ZR]”, a osadzonych w innych niż artystyczny obszarach życia (zob. S. Cichocki, K. Szreder, O wystawie. Tekst kuratorski, „Robiąc użytek” [b.d.],  makinguse.artmuseum.pl [19.9.2017 r.]). 25

Symptomatyczna dla współczesnej kulturawości jest m.in. zawrotna kariera pojęcia „kulturowy”, które to wprowadzać ma rzekome rozróżnienie na wartościujące i opisowe czy też przymiotowe i podmiotowe pojmowanie kultury. Istotnie podział ten coraz mocniej zagnieżdża się w przyzwyczajeniach wyobraźni językowej, niemniej nie znajduje on uzasadnienia ani od strony naukowej (zwłaszcza badacza kulturoznawcy), ani tym bardziej od strony elegancji językowej. Końcówka „-owy” staje się współcześnie narzędziem ujednolicania polskiej fleksji, zaś przykład „kulturalności” znamionuje, jak powszechne są to zmiany. Zastanawiające, że te nieuzasadnione niczym przemiany sufiksu objęły tak mocno słowo „kulturalny”; a przecież, przykładowo, nie mamy przymiotnika „naturowy”. „Kulturalny” jest naturalnym odpowiednikiem „naturalnego” przecież. Podobnie postępuje np. opiekunka KNoK Renata Tańczuk, która przypomina nawet o antropologii kulturalnej, „jak w swoich pracach pisała jeszcze Antonina Kłoskowska” (por. R. Tańczuk, Ars colligendi. Kolekcjonowanie jako forma aktywności kulturalnej, Wrocław 2011, s. 11, przyp. 18). Nawiasem mówiąc opresyjne wyzbycie się spożytkowanego przeze mnie w dopisku w tekście głównym wariantywnego dopełniacza l.mn. -ej, -ij, -yj (nigdy normatywnie nie podważonego, nawet przez Komitet Ortograficzny z lat 1935-1936) jest kolejnym przejawem wstydliwości humanistycznej; a przecież warianty te językowi humanistycznemu są nad wyraz potrzebne, rozróżniając l.p. od l.mn., wykluczając więc wszelkie nieścisłości [– przyp. M. Kasprzak].

Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

dardu z drugiej: odbywające się co pięć lat w Kassel Documenta i weneckie biennale26. Oba wydarzenia stanowią manifestację dwóch odrębnych rejestrów sztuki, na które spoglądam dziś jak na dwa przeciwstawione sobie narożniki ringu-artworldu: sztuki krytycznej i politycznie zaangażowanej, ale elitarnej, bo przeznaczonej zwłaszcza dla widza uzbrojonego intelektualnie (Documenta), oraz sztuki afirmującej i zmysłowej, a przez to bardziej przystępnej, dążącej do przywrócenia utraconej w poprzednich dekadach witalności, choć zarazem naestetyzowanej i wsobnej (La Biennale)27. W tym starciu manifestuje się właśnie główne napięcie współczesnego pola sztuki, operującego między estetycznością a będącą jakością niejako post dokumentalnością. Jeśli jednak spojrzeć z perspektywy rynku, to należy uznać, iż jest to podział pozorny (nazwiska tych samych artystów i artystek pojawiają się niejednokrotnie w ramach obydwu tych przedsięwzięć), a konfrontacja tych wydarzeń jest tak sztuczna, jak wykreowana na potrzeby promocji walka bokserska między Andym Warholem i Jean-Michelem Basquiatem ( 3), walka znamionująca relację określaną raczej jako bromance niż konflikt28. Oba wspomniane wyżej wydarzenia polaryzują świat sztuki, wpisując się przy tym zgodnie w logikę neoliberalizmu: niczym dwaj potężni gracze oferują swoim konsumentom pakiety wartości, przyobleczonych w całe spektrum form, dzieląc się między sobą możliwym do zainkasowania zyskiem. Jako przedsiębiorstwa sztuki oferują nam gotowe produkty – zestawy dóbr symbolicznych, starannie wyselekcjonowanych przez menadżerów-kuratorów spośród obfitości porastającej dzisiejsze pola elizejskie sztuki. 26

Documenta 14. z programem Learning from Athens („Ucząc się od Aten”), Ateny 8.4-16.7.2017 r. i Kassel 10.6-17.9.2017 r.,  documenta14.de [19.9.2017 r.] oraz 57. Międzynarodowa Wystawa Sztuki w Wenecji odbywające się pod hasłem Viva arte viva („Niech żyje sztuka żywa”), 13.5-26.11.2017 r., Wenecja,  labiennale.org [19.9.2017 r.].

Zob. A. Mazur, Kuratorski epicykl documenta 14 (Kassel), „Szum” 18, 2017, s. 42-61.

Michael Halsband – autor tej ważnej dla współczesnej kultury wizualnej fotografii, wchodzącej zresztą w skład cyklu stylizowanych na bokserskie zdjęć tych dwóch artystów – wyjaśnia, że zdjęcie przedstawiające cios wymierzany Basquaitowi przez Warhola powstało dzięki przechyleniu aparatu fotograficznego o kilkadziesiąt stopni – to złudzenie, że dynamiczna pięść Warhola uderza na nim twarz Basquiata, gdyż w istocie to ten drugi złożył swoją głowę na wystawionej rękawicy pierwszego. Por. H. Shepherd, Warhol and Basquiat: The Art World’s Most Notorious Bromance. Inside the platonic love affair of two art world icons, „Sleek” 6.9.2017 r.,  sleek-mag.com [19.9.2017 r.]; E. Rosenthal, The True Story Behind Basquiat & Warhol's Boxing Photographs, „Creators” 7.7.2015 r.,  creators.vice.com [19.9.2017 r.].

3

Michał Kasprzak, Zofia Reznik

I o ile w samym w sobie bogactwie jakości nie ma wprawdzie nic groźnego – a wręcz przeciwnie, bowiem świat sztuki z ulgą przyjął przecież zarówno swoją deakademizację, jak i demodernizację, zaś różnorodność jest dziś dla nas cechą kluczową – warto jednak z pewną rezerwą odnosić się do sprawujących nad tym bogactwem nadzór instytucji. Przypuszczać możemy bowiem, że dokonywane przez nas, użytkowników sztuki, wybory są w swej istocie pozorne, oparte na zaprojektowanym dla nas złudzeniu. Doskonale wychwycił to francuski pisarz Michel Houellebecq, który w swojej słynnej powieści Mapa i terytorium zasugerował podział świata na dwie strefy: główny bohater miał namalować obraz zatytułowany Damien Hirst i Jeff Koons dzielą między siebie rynek sztuki, na którym tytułowi i utytułowani zresztą artyści ustalali między sobą granicę swoich wpływów ( 4)29. Jak w swoim mówionym performansie przestrzegała obecna na zlocie Ewa Zarzycka: „żadne nazwisko […], żadne miejsce, żadna instytucja i żadne pieniądze nie dają gwarancji najmniejszej, że pojawi się sztuka w ogóle. Nie mówiąc już o jakości. Najważniejsza jest decyzja na błąd”30. W dzisiejszej sztuce jakość jest raczej wypadkową świadomie podejmowanych decyzji, efektem skontekstualizowanego procesu, złożonego z wielokrotnie zadawanych sobie przez artystę pytań „jak?”, niż abstrakcyjnie pojmowaną doskonałością (estetyczną? moralną?), do której się dąży. Najdobitniejszym tego przykładem jest najbardziej znana, gdyż sprzedana za życia artysty za rekordową cenę pięćdziesięciu milionów funtów31, praca wspomnianego wyżej Hirsta, czyli stworzona w 2007 roku praca For the Love of God. Perfekcja ponad ośmiu tysięcy diamentów połączona z jubilerską precyzją wykonania i rynkową wartością samych klejnotów, osadzonych na platynowym odlewie ludzkiej czaszki, współtworzą wielowymiarową kpinę konceptualnego artysty, który nie stroni od wykorzystywania różnorakich mechanizmów sztuki dla własnych korzyści. To nie przedmiot był jednak właściwą pracą samego Hirsta, lecz zręcznie wyreżyserowana sytuacja – rentowna dlań samego drwina z rynku, kunsztowne zagranie, ambiwalentne w wydźwięku działanie w ramach artystycznego systemu. Wspomniana przez Zarzycką „decyzja na błąd” to tymczasem zupełnie bezinteresowna otwartość i gotowość do zmierzenia się z nieprzewidywanym, uwalniająca akceptacja porażki, a nie gra obliczona na zysk. To raczej chęć konfrontacji z otoczeniem i samym sobą, niż działanie z gwarancją rynkowego zwrotu. Czym wówczas jest jednak artystyczna jakość? 29

Zob. M. Houellebecq, Mapa i terytorium, przeł. B. Geppert, Warszawa 2011, s. 7-26. Wizja ta została w 2013 r. sugestywnie namalowana przez polską artystkę młodego pokolenia Julię Curyło ( 4).

Zlot Młodych Badaczy Kultury, Ewa Zarzycka – Między sztuką a nauką. Mój mąż profesor Nauk o Ziemi – mówi mi że…, „Soundcloud” z września 2017 r.,  soundcloud.com, 11:55-12:16 [19.9.2017 r.]. Por. ( 30) niniejszego wydawnictwa.

anon., Hirst's diamond skull raises £50m, „BBC News” 30.8.2007 r.,  news.bbc.co.uk [19.9.2017 r.].

Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

Współcześni badacze sztuki zwracają uwagę, że w obecnej, posthistorycznej epoce (czyli wg Arthura C. Danto w okresie anything goes) szczególnie ważny jest opór względem wartości cenionych przez zorganizowany podług neoliberalnych zasad rynek. Grzegorz Dziamski, omawiając książkę Art Incorporated Juliana Stallabrassa, podkreśla, że z tego właśnie względu kluczową dziś strategią artystyczną jest internetowy aktywizm, którego sprawcy zamiast tworzenia dzieł sztuki wybierają wytwarzanie ognisk oporu „wobec neoliberalnego społeczeństwa i gotowi są poświęcić niezależność i indywidualność artysty na rzecz współpracy i komunikacji z innymi” 32. Pozostaje nam więc zadać sobie pytanie, jaka ma być postać tej postartystycznej komunikacji i jaka ma być jej jakość?

Podwójna mediacja jakości Odchodząc już po raz drugi podczas zlotów od refleksji stricte kulturoznawczej, za płaszczyznę dla obranego zagadnienia przyjęliśmy szeroko pojętą humanistykę. Szeroko, bo naszym podstawowym założeniem było krzyżowanie się w ramach humanistyki ról badaczy i twórczyń, teoretyczek i prak32

G. Dziamski, Sztuka w neoliberalnym świecie…, s. 250.

4

Michał Kasprzak, Zofia Reznik

tyków, naukowców i artystek, osób studiujących i opisujących rzeczywistość oraz tych, które wytwarzają w niej nowe znaczenia i formy. Dlatego właśnie wywodzący się z Uniwersytetu Wrocławskiego ZMBK już po raz drugi goszczony i współtworzony był przez Katedrę Mediacji Sztuki Akademii Sztuk Pięknych im. E. Gepperta we Wrocławiu, wraz z którą staraliśmy się wspólnie zadzierzgnąć nową jakość akademickiej współpracy. Być może należy nam przywołać tutaj Stanisława Pietraszki teorię, w której dzielił on humanistykę na tę poznawczą oraz niepoznawczą, jako bodaj podstawowe źródło naszego natchnienia do działania w myśl jednej wspólnoty humanistycznej. Pierwszej z nich przysługiwały cele rozpoznawcze i badawcze, w obszarze drugiej Pietraszko umieszczał zaś ocenianie, wartościowanie i – chciałoby się wobec tego powiedzieć – współtworzenie rzeczywistości kulturalnej33. Artysta i badacz to wedle założeń zlotowych dwie strony tej samej humanistycznej monety: refleksje jednych rozpowszechniane są za pomocą dzieł sztuki i wystaw, zaś drugich – artykułów i książek. Naszym dążeniem było wobec tego dowiedzenie, iż (/dowiedzenie się, czy) oboje powyżej wymienieni jesteśmy humanistkami i humanistami, zaś rzeczywistość kulturalną zarówno wspólnie tworzą, uczestniczą w niej, jak i właściwymi sobie narzędziami badają zarówno artyści i artystki, jak i obojga płci badacze. Zlotowe spotkanie było więc dla nas wielodziedzinowym laboratorium, w którym docierały się nasze zróżnicowane języki opisu i namysłu, byśmy następnie z obustronną korzyścią mogli wymieniać się uwagami. Temu służyło m.in. zestawienie w jednej z części pierwszego dnia zlotu prezentacji prac wideo Marcina Mierzickiego ( 131), uwag historyka sztuki (Paweł Maciąg) oraz filmoznawczej refleksji nad zagadnieniem jakości (Iwona Gródź, Agnieszka Kiejziewicz, Michał Piepiórka), której reprezentację w niniejszym tomie stanowi tekst badaczki z Krakowa ( 133). W drugim dniu zlotu byliśmy świadkami-uczestnikami zmysłowego performansu Pepsi Cola duetu Paraperformance ( 116), po którym zagadnienie jakości dokumentacji tego typu zdarzeń omawiała z perspektywy teatrologii Martyna Friedla ( 119); do dyskusji dołączyła następnie Natalia Kozłowska, podnosząc kwestię wolności w sztuce jako gwarancji zaistnienia jakości, czemu wtórowało zresztą wspomniane już wystąpienie Ewy Zarzyckiej, wieńczące nie tylko obrady tego dnia, ale cały IV zlot34. 33

„Jest jednak również inna humanistyka, pod różnymi względami na tyle podobna do poprzedniej, że ma prawo do tej samej nazwy. Humanistyka ta mogłaby być – dla odróżnienia – nazwana niepoznawczą. Jeżeli ogólna nazwa tej działalności i jej rezultatów kojarzy się ze światem wartości i z obcowaniem z nimi, z twórczością i z jej efektami, to humaniści tego drugiego rodzaju nie wydadzą się nam zupełnie odmienni od tych, którzy z ludzkim światem obcują przede wszystkim w ten sposób, że go usiłują poznać, czyli zrozumieć. Do zadań tej drugiej humanistyki należy przede wszystkim działalność ekspresyjna, kreacyjna czy waluacyjna, zwykle wymagająca zresztą odpowiednich zdolności, a także wiedzy o ludzkim świecie” (St. Pietraszko, Procedury humanistyki a jej cele, 2000, [w:] tegoż, Kultura…, s. 333-334).

Tego rodzaju zdarzeń i zderzeń było podczas minionego zlotu więcej, zachęcamy do samodzielnego prześledzenia rozkładu zlotu, który znajduje się na stronach  203-206.

Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

5

Artystyczno-naukowe dyskusje prowadzone były w częściach, na które składały się tak klasyczne uniwersyteckie referaty, jak i prezentacje wywodzące się ze sztuki, niemniej przestrzenią dziania się wielodziedzinowo pojmowanej humanistyki były też inne sale i korytarze gościnnej dla nas Akademii Sztuk Pięknych. Mówione performance Ewy Zarzyckiej, jak artystka sama określa swoje realizacje, odbyło się w sali przypisanej Katedrze Mediacji Sztuki, w której przedstawiciele i przedstawicielki jej ciała pedagogicznego, doktorantki i studenci oraz zaproszeni goście przygotowali wspólnie poświęconą jakości ekspozycję ( 43). Między salą obrad (s. 410) a przestrzenią sztuki (s. 409) ( 203) przeprowadzała nas również Anna Płotnicka, której wypowiedzi wizualne i werbalne sytuowały się na przecięciu tych oddzielnych, zdawałoby się, wycinków rzeczywistości ( 192), dowodząc że jest to podział arbitralny. Podział przestrzeni, odzwierciedlający przecież istniejący w naszej kulturze podział mentalny, został w ten sposób przez artystkę skutecznie zakwestionowany. W jednym z referatów pojawił się cytat ze Stelarca, w którym artysta twierdzi, iż jedynym, co sztuka i nauka mają ze sobą wspólnego, jest technologia („nie potrzebujemy artystów, którzy prowadziliby nieudane badania naukowe, tak jak nie potrzebujemy naukowców, którzy będą złymi artystami. [...] Tym, co łączy artystów i naukowców, jest technologia. Używają jej jednak w różny sposób”)35. Przyświecające zlotowi przekonanie jest zgoła odmienne: te dwie dziedziny łączą nie tylko narzędzia, ale przede wszystkim przedmiot zainteresowań i cel, czyli zorientowanie na krytyczną refleksję nad otaczającą rzeczywistością (Stelarc miał z pewnością na myśli tzw. hard science, czyli studia empiryczne). 35

Oryg. „But, generally speaking, i think we do not want artists to be doing bad researches and we do not scientists to become bad artists. It’s better if they will stay away from each other. What connect artists and scientist is just technology. But they use technology in different ways”, [za:] S. Cangiano, Stelarc’s Extrabody: The Technologic Chimera, „Digicult” [b.d.],  digicult.it [19.9.2017 r.].

Michał Kasprzak, Zofia Reznik

Książka jako dokument i medium eksperymentu Wydawnictwo dążące do zasupłania na nowo różnorakich wątków powstałych podczas IV Zlotu Młodych Badaczy Kultury jest przedsięwzięciem tak niezależnym, że aż niewyraźnym: brak zewnętrznej, zleconej korekty, drukarni, a przede wszystkim – domu wydawniczego jako takiego, który infrastrukturalnie sprawowałby pieczę nad całokształtem. Przyjąwszy performatywne ujęcie, chcąc wobec tego, by każda z jakości niniejszego zbioru zaświadczała zań sobą, wszystko wyżej wymienione uczyniliśmy przedmiotem namysłu (również forma stała się częścią treści) redaktorskiego i to redaktorzy sprawują nadzór nad ww. sprawami. Z chęci pokazania rozproszonej podmiotowości oraz spółdzielczości niniejszego wydawnictwa narodził się pomysł, by miejsce wydania oddać poprzez nazwy poszczególnych części miasta, w których pracowano nad niniejszą pracą. Pożądana w wielu rodzajach pracy szczegółowość bywa dziś utożsamiana z jej jakością. Zespolenie to oddaliśmy również niekoniecznie linearnym wywodem gęstym od zapraszających do wycieczek w bok obszernych przypisów oraz krótkich wewnętrznych odsyłaczy. Tak jak podczas zlotu równorzędną jego składową stanowiło wyżywienie, tak też i w pozlotowym wydawnictwie nie mogło zabraknąć przepisów na przygotowywane ówcześnie posiłki. Piszemy o tym, gdyż od początku przygotowań, już przy pisaniu naszego zawołania zlotowego, życzyliśmy sobie, by po IV zlocie, przedsięwzięciu, w którym wszystko miało zaświadczać o podjętym zagadnieniu, powstało wydawnictwo doń podobne pod względem całościowego namysłu. Istotnie zależało nam na tym, aby wstępem odzwierciedlić przemiany i złożoność samego zlotowego spotkania, jak i złożoność oraz przemiany wydawnictwa pozlotowego względem wydarzenia, po którym miało powstać. Układ niniejszej publikacji odzwierciedlać ma strukturę samego wydarzenia, w ramach którego wystąpienia o charakterze naukowym przeplatały się z prezentacjami artystycznymi, a wszystkie one stanowiły w naszym przekonaniu równorzędne, choć wyrażone za pomocą innych języków formy wypowiedzi. Okazję i przestrzeń do rozmowy znaleźli więc w ramach IV zlotu zarówno wszelakiego wykształcenia i zajęcia ludzie, jak i ich dialogujące ze sobą dzieła: wystąpienia, prace czy dokumentacje procesów. O niniejszej publikacji, przygotowanej samizdatowo, niezależnie od jakichkolwiek instytucji naukowych i wydawniczych, a jednak z poszanowaniem i zachowaniem najwyższych akademickich standardów, myślimy zarazem jak o częściowym dokumencie zlotu oraz jak o jego przedłużeniu – eksperymentalnej i multimedialnej przestrzeni humanistycznej refleksji, prowadzonej z użyciem rozmaitości języków i form, ujętych jednak w klasyczną akademicką ramę podwójnie recenzowanej monografii zbiorowej. Choć daleko nam do Aarsethowskiej literatury ergodycznej, złożo-

Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

ność niniejszego wydawnictwa i przydany mu performujący sposób istnienia umożliwiają odbiór przynajmniej po wielokroć różny, na co uwrażliwiać ma również ten wstęp. Różnorodność wypowiedzi była zarówno formalna (języki, media), jak i merytoryczna (tematy) i jako taka została przez nas w niniejszym zbiorze przedstawiona – Czytelnicy i Czytelniczki znajdą w nim zarówno artykuły naukowe czy filozoficzne, jak i wykresy, fotografie, nagranie wideo i audio, teksty informacyjne, opisowe i krytyczne, a także przepisy kulinarne. Wszystkie zgromadzone tu materiały są, bez względu na rodzaj i charakter, względem siebie równorzędne i stanowią wzajemne odniesienia. Naszą intencją jest nadłamanie nieco konwencji akademickiej w pokonferencyjnej monografii zbiorowej i – zaczerpnąwszy ze specyfiki towarzyszących wystawom sztuki współczesnej wydawnictw katalogowych – zaproponowanie publikacji eksperymentalnej, przeznaczonej do lektury dialektycznej. Tak jak sugerują to przedstawione na zlocie prace Noname Darii Mileckiej – dwa skromne obrazy przedstawiające hebrajską inskrypcję na progu widzialności i poetycki tekst zapisany w podwójnym lustrzanym odbiciu ( 50) – warto przyjrzeć się zamieszczonej tu twórczości pod innym niż zwykle kątem, w innym niż konwencjonalne ujęciu. Po intencji samego dzieła liczymy również na intencję Czytelniczą, a wraz z nią na ujawnienie dla siebie zupełnie nowych, niedostrzegalnych wcześniej jakości. Podobnie dialektycznym czynimy niniejszy wstęp, napisany wspólnie przez dwoje negocjujących ze sobą autorów, którzy części przeciwstawili część, ustępowi – ustęp, zaś komentarze sygnowali jedynie tam, gdzie odnosili się do słów sporządzonych w tekście głównym przez drugą ze stron. Lekturę zbioru proponujemy zaś rozpocząć od przesłuchania całości wspomnianego już po wielokroć performansu Ewy Zarzyckiej, będącego znarratywizowanym polilogiem trzech wywodzących się z zupełnie różnych środowisk osób: samej artystki, jej męża-profesora nauk o Ziemi oraz ich przyjaciela-listonosza, spierających się samotrzeć o możliwość wytworzenia efektywnej komunikacji pomiędzy nauką i sztuką ( 30). Jak przekonuje w nim artystka: ten mój ulubiony myśliciel [prawdopodobnie Kartezjusz – przyp. ZR] powiedział, że każdy badacz – więc artysta również – ma podstawowy obowiązek: po prostu wątpić, wątpić i jeszcze raz wątpić i tam wątpić, gdzie już nikt nie wątpi, i wtedy z tego zwątpienia wychodzi ta, powiedzmy, nowa […] „jakość”, która jest niepowtarzalna, karakańska, rozedrgana, ale jest po prostu nowa i świeża36 .

Pragniemy jednakowoż nadmienić, że nie bez znaczenia dla zlotu były – obok stanowiących jego korpus zlotowiczek i zlotowiczów oraz ich różno36

Zlot Młodych Badaczy Kultury, Ewa Zarzycka…, 8:45-9:22.

Michał Kasprzak, Zofia Reznik

rodnych przedstawień – również inne obszary jego dziania się, jak miejsce ( 203), żywność ( 194)37 czy przyświecające nam wytyczne wydawnicze ( 207)38. Wszystkie ważne i oddziałujące na nas okoliczności zlotu staraliśmy się w niniejszym wydawnictwie starannie udokumentować. Część wymykających się dwuwymiarowej publikacji cyfrowej jakości – zwłaszcza takich jak ruch, obecność ciał i ich rozmaite spotkania w przestrzeni i z przestrzenią – zostało natomiast zarejestrowanych przez Sonię Sobiech w krótkim filmie podsumowującym zlot ( B). Pozostałe – jak choćby smaki, zapachy i dźwięki – pozostają, z braku tak doskonałych narzędzi zapisu, w domyśle.

Już Sabina Witkowska pisała w swym traktacie dla młodych: „Ważne jest nie tylko zdobycie umiejętności przyrządzania zdrowych i smacznych potraw, ale również estetyczne ich podanie i stworzenie odpowiednich warunków i klimatu psychicznego do spożycia tych potraw. Aby ten cel osiągnąć, niekoniecznie potrzebna jest piękna porcelana, drogie obrusy czy kosztowne platerowane sztućce, natomiast zawsze jest niezbędny zmysł estetyczny oraz zamiłowanie do czystości, ładu, porządku i wewnętrzna potrzeba zorganizowania naszego codziennego życia na wysokim poziomie kulturalnym” (S. Witkowska, Nastolatki gotują, Warszawa 1988, s. 402).

Jak w swej recenzji ocenił ten zabieg Stefan Bednarek: „Zamieszczenie owej instrukcji edytorskiej może być zaskoczeniem dla czytelnika, uważam jednak, że był to krok fortunny, bo jako redaktor czasopism i prac zbiorowych niejednokrotnie borykałem się z ekscentryzmem autorów w formatowaniu tekstów, bibliografii i przypisów oraz z niestarannością języka i składu komputerowego, więc ta instrukcja może być po prostu użyteczna, a jej lektura sprawia dodatkowe satysfakcje (np. lista najczęściej występujących błędów!). Okazuje się, że instrukcja zaowocowała starannym przygotowaniem tekstów w całej książce; zawierają one przyzwoite streszczenia w dwóch językach, bibliografię i wykazy słów kluczowych. Stosunkowo mało znalazło się też błędów językowych i omyłek komputerowych”.

Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

Bibliografia anon., Hirst's diamond skull raises £50m, „BBC News” 30.8.2007 r.,  news.bbc.co.uk [19.9.2017 r.]. anon., Zagrożenia, „Pracownia na rzecz Wszystkich Istot” [b.d.],  netface.pl [19.9.2017 r.]. A. Bohdan, Puszcza w rękach ministra Szyszki, „Miesięcznik Dzikie Życie”, 4/2016,  dzikiezycie.pl [19.9.2017 r.]. S. Cangiano,

Stelarc’s

Extrabody:

The

Technologic

Chimera,

„Digicult”

[b.d.],

 digicult.it [19.9.2017 r.].

S. Cichocki,

K. Szreder,

wystawie.

Tekst

kuratorski,

„Robiąc

użytek”

[b.d.],

 makinguse.artmuseum.pl [19.9.2017 r.]

G. Dziamski, Sztuka w neoliberalnym świecie wartości, [w:] tegoż, Sztuka po końcu sztuki. Sztuka początku XXI wieku, Galeria Miejska „Arsenał”: Poznań 2009, s. 247-251. U. Eco, R. Rorty, J. Culler i Ch. Brooke-Rose, Interpretacja i nadinterpretacja, red. i wstęp S. Collini, przeł. T. Bieroń, Znak: Kraków 1996. Ewangelia wg św. Mateusza, przeł. o. Walenty Prokulski TJ, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych (Biblia Tysiąclecia), wyd. 3 popr., Pallottinum: Poznań 1998. F. Furedi, Gdzie się podziali wszyscy intelektualiści?, przeł. K. Bazarnik, Państwowy Instytut Wydawniczy w likwidacji: Warszawa 2014. T. Gadacz, Studia i odpowiedzialność, „Znak” 695, 4/2013, s. 80-84. M. Houellebecq, Mapa i terytorium, przeł. B. Geppert, W.A.B.: Warszawa 2011. K. Leśniewicz,

Doktorant

jako

wyrobnik,

„Tygodnik Przegląd”,

49/2013,

 tygodnikprzeglad.pl [19.9.2017 r.].

J. Ludwiński, Sztuka w epoce postartystycznej, [w:] tegoż, Sztuka w epoce postartystycznej i inne teksty, wybór i oprac. J. Kozłowski, Akademia Sztuk Pięknych w Poznaniu: Poznań; Biuro Wystaw Artystycznych we Wrocławiu: Wrocław [2009], s. 57-66. M. Kasprzak, Z. Reznik, C. Strzelecka, A. Wieszaczewska, zawołanie zlotowe, listopad 2015 r., obecnie dostępne pod adresem:  zlotkultury.weebly.com [19.9.2017 r.]. A. Mazur, Kuratorski epicykl documenta 14 (Kassel), „Szum” 18, 2017, s. 42-61. St. Pietraszko, Kultura. Studia teoretyczne i metodologiczne, red. St. Bednarek, Atla 2: Wrocław 2012. E. Rosenthal, The True Story Behind Basquiat & Warhol's Boxing Photographs, „Creators” 7.7.2015 r.,  creators.vice.com [19.9.2017 r.]. H. Shepherd, Warhol and Basquiat: The Art World’s Most Notorious Bromance. Inside the platonic love affair of two art world icons, „Sleek” 6.9.2017 r.,  sleek-mag.com [19.9.2017 r.]. „Słownik języka polskiego PWN”, hasła: „zjazd” ( sjp.pwn.pl), „zlot” ( sjp.pwn.pl i  sjp.pwn.pl) [19.9.2017 r.]. K. Stachewicz, Czy wartości są fundamentem moralności i etyki, czyli kilka pytań pod adresem materiale wertethik, [w:] Dziedzictwo aksjologii fenomenologicznej. Studia i szkice, red. P. Duchliński, Akademia Ignatianum/Wyd. WAM: Kraków 2011. R. Tańczuk, Ars colligendi. Kolekcjonowanie jako Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego: Wrocław 2011.

forma aktywności kulturalnej,

S. Witkowska, Nastolatki gotują, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne: Warszawa 1988, wyd. IV. Zlot Młodych Badaczy Kultury, Ewa Zarzycka – Między sztuką a nauką. Mój mąż profesor Nauk o Ziemi – mówi mi że…, „Soundcloud” z września 2017 r.,  soundcloud.com [19.9.2017 r.].

Michał Kasprzak, Zofia Reznik

Spis ilustracji  1 Wojciech Bartosiewicz, logo IV Zlotu Młodych Badaczy Kultury.  2 Przedstawiający łoszę kadr ze streamingu „ŻubryOnline”, prowadzonego z Puszczy

Białowieskiej przez Lasy Państwowe i dostępnego na stronie  lasy.gov.pl. Zamieszczona w serwisie społecznościowym fotografia opatrzona została opisem: „Uwaga! Znajoma klempa [sic! – przyp. red.] próbuje pobić rekord w długości czasu korzystania z lizawki Czy są chętni do kibicowania? (MM)” ([za:] Żubry online, „Facebook.com” 18.3.2016 r.,  facebook.com [19.9.2017 r.]).

 3 Michael Halsband, Andy Warhol & Jean-Michel Basquiat, no.133, 1985, ©MichaelHalsband, 2015, [za:] C. Levels, Inside the World of Michael Halsband, „Interview Magazine” 3.4.2013 r.,  interviewmagazine.com [19.9.2017 r.].

 4 Julia Curyło, Jeff Koons i Damien Hirst dzielą rynek sztuki, 2013, [za:] Aukcja Nowej Sztuki (wyniki), „Desa.pl” 14.4.2016 r.,  desa.pl [19.9.2017 r.].

 5 Fot. Z. Reznik.

Streszczenie Niniejszy artykuł jest jednocześnie wstępem do publikacji podsumowującej IV Zlot Młodych Badaczy Kultury, który miał miejsce we Wrocławiu w dn. 17-18 marca 2016 r., jak i rozwinięciem jego idei przewodniej, wyrażonej w zlotowym haśle „Jaka jakość? Igranie (z) jakości(ą) we współczesnej humanistyce”. Tekst ten jest zapisem dwugłosu osób wywodzących się z pokrewnych sobie dyscyplin: kulturoznawstwa i historii sztuki. Jego celem jest z jednej strony sięgnięcie do aksjotycznych podwalin teorii kultury, a z drugiej – upojęciowienie problematyki dotyczącej kryzysu we współczesnej humanistyce, który szczególnie doświadcza właśnie młodych badaczy i badaczki. Wyjście z tego impasu sytuujemy zaś praktycznie w bezinteresowności i współpracy dziedzin, które rozłączone są poprzez arbitralny podział akademickich struktur: nauki i sztuki. W związku z tym szczególną rolę przypisujemy tak procesom mediacji, jak i eksperymentom pokroju niniejszej publikacji, łączącej w sobie na zasadach równorzędności klasyczny namysł akademicki i dialogującą z nim dokumentację przedsięwzięć artystycznych, wraz z nieodłącznie im towarzyszącą własną metanarracją. Słowa klucze: artystyczność, bezinteresowność, doktoranckość, humanistyczność, jakość, kulturalność, naukowość, po- i użyteczność, trans- i wielodziedzinowość, wartość

Wstęp, czyli dwugłos o w dwójnasób pojmowanej jakości

Summary This article is an introduction to the publication summarizing the IV Rally of Young Culture Explorers, which took place in Wrocław on 17-18 March 2016, as well as a development of its main idea, expressed in the slogan "What quality? Interplay of qualities / Playing with quality in contemporary humanities." This text is a record of the duo of voices belonging to people from related disciplines: cultural studies and art history. Its aim is, on the one hand, to reach the axiotic foundations of the theory of culture, and on the other hand, conceptualization of the problematics of the crisis in contemporary humanities, which is particularly experienced by young researchers. We situate the exit from this deadlock practically in the selflessness and cooperation of the fields which are separated by the arbitrary division of academic structures: knowledge and art. Therefore, we attribute a special role to both mediation processes and to experiments similar to this publication, combining the classical academic reflection and the documentation of artistic actions that dialogues with it, along with their intrinsical meta-narrations. Keywords: artisticity, disinterestedness, doctoralism, humanicity, quality, culturality, scientificity, usefulness, usefulness and usability, trans- and multidisciplinarity, value

Ewa Zarzycka Akademia Sztuk Pięknych im. E. Gepperta we Wrocławiu

Między sztuką a nauką. Mój mąż profesor Nauk o Ziemi – mówi mi że… performans, Centrum Sztuk Użytkowych. Centrum Innowacyjności Akademii Sztuk Pięknych im. E. Gepperta we Wrocławiu, 18 marca 2016 r.

 ODSŁUCHAJ

Na zakończenie zlotu odbył się dedykowany temu wydarzeniu performans Ewy Zarzyckiej, podejmujący zagadnienie jakości w nauce i sztuce (zapis wideo w posiadaniu performerki). Bohaterami wystąpienia artystki byli pojawiający się niezmiennie w jej w „mówionym” cyklu mąż, profesor nauk o Ziemi, z którym od ponad trzydziestu lat prowadzi prywatną dyskusję, oraz wspierający ją listonosz-przyjaciel. Posługując się przytoczonymi rzekomymi wypowiedziami domowników – postaci tyleż realnych, co być może raczej awatarów własnych wątpliwości – Zarzycka rozsnuwa osobistą, wewnętrzną refleksję na temat możliwości dialogu nauki i sztuki oraz potencjalnej nowej jakości takiego międzydziedzinowego języka. [Zofia Reznik]

 Zofia Reznik

Między sztuką a nauką. Mój mąż profesor Nauk o Ziemi – mówi mi że…

Ewa Zarzycka mieszka w Lublinie i Kazimierzu Dolnym. Od 2008 roku związana jest

z Akademią Sztuk Pięknych we Wrocławiu, gdzie prowadzi zajęcia z zakresu sztuki performansu w katedrze Mediacji Sztuki na Wydziale Malarstwa i Rzeźby. Od 1980 r. zajmuje się performansem i jest jedną z nielicznych twórców uprawiającą tzw. performans mówiony. Wykorzystuje także rysunek jako zapis autorskich tekstów, a także schematy, mapy i wykresy, tworzy obiekty i instalacje artystyczne. Obszar jej aktywności obejmuje ponadto film autorski, wideo-performans, dokumentację. Od lat 80. prowadzi konsekwentnie rozwijaną refleksję nad sztuką i osobą artysty, swoistym dyskursem toczonym w relacjach do świata sztuki i rzeczywistości. Podkreśla wagę pracy koncepcyjnej, analitycznej, intelektualnej. Wyróżnikiem indywidualności jej postawy i praktyki jest niewątpliwie zaprogramowany dystans, autorefleksja, autoironia, zaburzanie narracji fikcyjnymi elementami oraz odniesienia do aktualiów z perspektywy kultury i jej tendencji mitotwórczych. Brała udział w wielu wystawach indywidualnych i zbiorowych, festiwalach sztuki, sympozjach w kraju i za granicą. [Jolanta Męderowicz]

Antoni Płoszczyniec Uniwersytet Wrocławski

Czy wartość jest jakością? Uwagi ontoaksjologiczne

Niniejszy artykuł z pogranicza ontologii i aksjologii zamierza udzielić odpowiedzi na pytanie zawarte w tytule za pomocą metody analizy pojęciowej. Czy wartość jako taka jest zawsze pewnego rodzaju jakością? Czy każda wartość to jakość? Jak się zdaje, w fenomenologicznie zorientowanej aksjologii która jest prawdopodobnie głównym nurtem we współczesnej filozofii wartości, dominuje przekonanie, iż wartość jest specyficzną jakością. Taką ogólną ontologiczną charakterystyką wartości posługiwał się Max Scheler, chociaż trzeba zauważyć, że deklaracje autora Ordo amoris w tej kwestii nie są jednoznaczne1. W niniejszym tekście formułuje się negatywną odpowiedź na tytułowe pytanie – jakkolwiek wartości mają wiele wspólnego z jakościami, to nie należy traktować ich jako jakości sui generis. W artykule zostaną sformułowane zarzuty, które wskażą na fałszywe lub kłopotliwe konsekwencje wynikające z uznania wartości za jakości, w związku z czym przedstawi się inną propozycję rozumienia pojęcia wartości. Zanim to jednak nastąpi, wymagane jest obszerne zdyscyplinowanie pojęć.

Objaśnienia pojęciowe Terminologiczną bazę, za pomocą której zamierza się w tekście wyrazić pewne pojęcia, stanowi nomenklatura filozoficzna Ingardena. Z tego tytułu stałym punktem odniesienia niniejszych rozważań jest Słownik pojęć filozoficznych Romana Ingardena2, co nie znaczy, że wszystkie twierdzenia autora Książeczki o człowieku mają charakter ostatecznie wiążący. Myśl Ingardena w tej pracy jest potraktowana jako źródło poręcznych narzędzi badawczych – jasno określonych pojęć – i jako punkt wyjścia, a nie jako punkt dojścia. 1

Zob. J. Trębicki, Etyka Maxa Schelera. Przyczynek do ogólnej teorii wartości, Warszawa 1973, s. 75-76.

Słownik pojęć filozoficznych Romana Ingardena, red. A. J. Nowak, L. Sosnowski, Kraków 2001.

Czy wartość jest jakością? Uwagi ontoaksjologiczne

Ponieważ niniejsze rozważania zostały scharakteryzowane jako ontologiczne, należy przede wszystkim odróżnić ontologię od metafizyki. W niniejszym tekście za ontologię uznaje się aprioryczną dyscyplinę poznawczą opartą na oglądzie ejdetycznym (tj. bezpośrednim i naocznym uchwyceniu istoty czegoś), a „zagadnienia ontologiczne dotyczą czystych możliwości”3 i zachodzących między nimi stosunków. To oznacza, że ontologia (jako dyscyplina ogólna, niezawężona do partykularnych dziedzin bytowych) bada to, co jest, jakkolwiek jest. Ontologia bada i odróżnia rozmaite sposoby istnienia, analizuje zawartość i treść kategorii bytowych, rozważa najogólniejszą strukturę przedmiotów (tj. czegokolwiek, co może być orzekane lub pomyślane, aliquid), określającą w najbardziej fundamentalny sposób, czym dany przedmiot jest i jaki jest, oraz rozważa konieczne i możliwe stosunki zachodzące w obrębie ogólnej struktury przedmiotu bądź takowe struktury między przedmiotami. W przeciwieństwie do ontologii, metafizyka zajmuje się nie tym, co możliwe, lecz tym, co faktycznie jest. Zadaniem metafizyki „jest stwierdzenie faktycznej istoty przedmiotów istniejących. Ma ona wyjaśnić konieczne ze swej istoty fakty czy też faktyczne istotnościowe stany rzeczy”4. Ontologia ma szerszą dziedzinę przedmiotową od metafizyki, ponieważ nie wszystko, co możliwe, jest faktyczne, a wszystko, co faktycznie jest – jest w jakiś sposób możliwe. Ponadto metafizyka bada przedmioty w ich faktyczności, ontologia zaś jest dyscypliną esencjalną, ponieważ bada istotę rzeczy, a nie faktyczne istnienie przedmiotów. Dystynkcja między ontologią a metafizyką pozwala doprecyzować niniejsze rozważania jako dociekanie istotnych i koniecznych związków między kategoriami jakości i wartości, a w szczególności rozpatrzenia tego, czy druga kategoria zawiera się w pierwszej. Poza tym odróżnienie ontologii i metafizyki pozwala dopowiedzieć, że obecne rozważania dotyczą wartości jako takich i ich struktur, nie zaś konkretnych wartości faktycznie zrealizowanych w świecie. Następnie trzeba odróżnić materię, formę i momenty bytowe. Materię należy rozumieć jako „to, co jakościowe w najszerszym tego słowa znaczeniu”5. Z kolei formą jest „to, co radykalnie niejakościowe, a w czym «stoi» to, co jakościowe w najszerszym tego słowa znaczeniu”6. Forma jest najogólniejszym i podstawowym schematem ontologicznym przedmiotu. Pojęcia materii i formy dopełniają się, ponieważ w przypadku przedmiotów indywidualnych materia czyni przedmiot jakimś, ale to pojęcie formy stosujemy 3

R. Ingarden, Spór o istnienie świata, t. I: Ontologia egzystencjalna, partie z j. niem. przeł. D. Gierulanka, wyd. III zmienione, Warszawa 1987, s. 45.

A. Półtawski, Metafizyka, [w:] Słownik…, s. 152.

R. Ingarden, Spór o istnienie świata, t. II: Ontologia formalna, cz. 1: Forma i istota, partie z j. niem. przeł. D. Gierulanka, wyd. III zmienione, Warszawa 1987, s. 41.

Tamże, s. 40. Podana definicja materii i formy stanowi tzw. pojęcie Materii I oraz Formy I – na potrzeby niniejszego tekstu analiza kolejnych odmian pojęć materii i formy nie są konieczne.

Antoni Płoszczyniec

stricte do przedmiotu i jego przedmiotowego charakteru (określenia, czym przedmiot jest), a nie do jego jakościowego uposażenia (określenia, jakim jest). Istnieć można na wiele sposobów, a najprostsze elementy zawarte w sposobach istnienia stanowią tzw. momenty bytowe. Dla niniejszych rozważań istotne są tylko dwie pary wyróżnionych przez Ingardena momentów bytowych: bytowa samoistność (autonomiczność) – bytowa niesamoistność (heteronomiczność) oraz bytowa samodzielność – bytowa niesamodzielność. Bytowo samoistny jest każdy przedmiot posiadający w sobie samym własny fundament bytowy, „[m]a zaś w sobie taki fundament, jeżeli samo w sobie jest immanentnie określone”7. A zatem omawiana para momentów bytowych dotyczy kwestii, czy dany przedmiot sam w sobie „jest doskonale tym właśnie, czym jest”8, czy nie, oraz kwestii, czy określenie, czym dany przedmiot tak w ogóle jest, pochodzi z innego przedmiotu czy z siebie samego9. Sens pojęcia heteronomii bytowej unaoczniają ich przykłady, jak przedmioty czysto intencjonalne i możliwości empiryczne. Przedmiot czysto intencjonalny, np. postać literacka, jest określony (także co do swojego istnienia) przez akty spełniane przez świadome podmioty. Z kolei to, co empirycznie możliwe (np. wybuch czynnego wulkanu), ma swój fundament nie w sobie samym, lecz w rzeczy, której przypisujemy pewną możliwość zachodzącą pod wpływem określonych przyczyn. Istnienie przedmiotu bytowo samodzielnego nie jest koniecznym współistnieniem z innym przedmiotem w obrębie pewnej całości. Przedmiot bytowo samodzielny z istoty swej do swego zaistnienia nie wymaga współistnienia innego przedmiotu w jednej całości10. Z kolei przedmiotem bytowo niesamodzielnym jest przedmiot, który do swego istnienia wymaga współistnienia innego przedmiotu. Za bytowo niesamodzielną można uznać parę „prawy-lewy” (nie ma prawej strony bez lewej i vice versa), góry i doliny oraz stosunek między barwnością w ogóle a konkretną barwą, ponieważ ściana może być barwna (w jakiś sposób), nie będąc zieloną, ale ściana nie może być zielona, nie będąc barwną w ogóle (co oznacza, że moment barwności jest samodzielny bytowo względem zieloności, lecz zieloność wobec barwności nie jest bytowo samodzielna). Należy odnotować, że wielu rodzajom niesamodzielności bytowej – w tym jednostronnej i obustronnej – Ingarden przeciwstawiał jeden jedyny rodzaj samodzielności bytowej w sensie absolutnym, tj. bezwzględnym11.

Tenże, Spór o istnienie świata, t. I: Ontologia egzystencjalna…, s. 84.

Tamże, s. 85.

Prawdopodobnie dlatego synonimem bytowej samoistności jest „a u t o n o m i a bytowa”.

R. Ingarden, Spór o istnienie świata, t. I: Ontologia egzystencjalna…, s. 116.

Tamże, s. 121.

Czy wartość jest jakością? Uwagi ontoaksjologiczne

Następnie należy wyjaśnić pojęcie jakości. W najogólniejszym znaczeniu jakością jest to, co stanowi materię czegoś i co stanowi naczelną rację odpowiedzi na pytania w rodzaju „jakie to coś jest?”. Pojęcie jakości, podobnie jak wiele fundamentalnych kategorii filozoficznych, jest trudne do eksplikacji, niemniej można przybliżyć jego sens. Spróbujmy dokonać tego przez odróżnienie jakości od własności: a. pojęcie jakości wiąże się z tym, co konkretne, własności zaś z tym, co abstrakcyjne, przy czym abstrakt to niesamodzielna bytowo część przedmiotu, a konkret jest w pełni określonym samodzielnym przedmiotem. Zauważmy, że istnieje pewien sposób mówienia, wedle którego jakości są zawarte w rzeczach, ergo również są ich abstrakcyjnymi częściami. Niemniej pojęcie jakości wydaje się bliższe temu, co konkretne, niż temu, co abstrakcyjne, ponieważ własność jest zawsze własnością czegoś, co wskazuje na bytowo niesamodzielny i przeto abstrakcyjny charakter własności. Ponadto w przypadku jakości można zasadnie pytać, czy istnieją bytowo samodzielne czyste jakości idealne, co w przypadku własności możemy a priori odrzucić, skoro własność ex definitione jest własnością czegoś12. Nawet jeśli takich idealnych jakości nie ma, to można w pełni zasadnie rozważać czyste, doskonale określone i konkretne jakości, co unaocznia Peirce’owska koncepcja qualisignów13; b. pojęcie jakości bliższe jest ontologii materialnej (co wynika wprost z definicji materii), z kolei pojęcie własności – ontologii formalnej, bo własność „bezpośrednio związana jest z zagadnieniem formy”14, ponieważ aby x było własnością y, wymaga się od y odpowiedniej struktury podmiotowej (umożliwiającej bycie nosicielem własności), a więc odpowiedniej budowy formalnej; c. niektóre własności są zdolnościami, jakości zaś nie da się pojąć jako zdolności. Jeśli można połamać młotkiem deskę, to ta możność stanowi zdolność młotka do niszczenia pewnych obiektów. Jakość z kolei – jako taka – nie jest zdolnością, ponieważ jakości (w odróżnieniu od własności) bardziej wiążą się z tym, co konkretne i bytowo samodzielne. Młotek bowiem, jako konkretna rzecz, sam w sobie 12

Zauważmy, że jeśli istniałaby (mniej lub bardziej platońsko rozumiana) idea własności, nie byłaby ona własnością czegoś, ponieważ w ogóle nie byłaby własnością, lecz ideą.

W swojej rozbudowanej klasyfikacji znaków Peirce wyróżnił m.in. qualisigna, sinsigna oraz legisigna. Qualisignum ma charakter czysto jakościowy. Jest to znak rozpatrywany sam w sobie lub znak o naturze wyglądu, który wyraża pewną możliwość. Sinsignum to znak jako indywidualny przedmiot, który wyraża istnienie jakiegoś obiektu. Legisignum z kolei to znak jako ogólne prawo, wyrażający pewną regułę, zasadę lub prawidłowość. Zob. Ch. S. Peirce, List do Wiktorii Lady Welby z 12 października 1904 r., przeł. A. J. Nowak, [w:] Ch. S. Peirce, Wybór pism semiotycznych, wyb. dok. H. Buczyńska-Garewicz, Warszawa 1997, s. 126. Zob. także M. Bense, Świat przez pryzmat znaku, przeł. J. Garewicz, Warszawa 1980.

E. M. Swiderski, Własność, przeł. A. Rygalski, [w:] Słownik…, s. 305.

Antoni Płoszczyniec

jest w pełni określony, ma pewne jakości. Rozważając zaś zdolności młotka, nie rozważam konkretnego młotka samego w sobie, lecz odnoszę go do czegoś poza nim, relatywizuję jego cechy względem innych przedmiotów i stawianych celów, co oznacza sytuowanie młotka w całości w której traci on samodzielne istnienie; d. z poprzedniego punktu wynika, że wiele zdolności jest względnych (bo młotek dobrze niszczy deski, ale gazeta raczej nie), jakości zaś – jako takie – względne nie są (tzn. jakości nie są immanentnie względne, nie są relatywne same przez się). Owa względność z kolei dotyczy niesamodzielnego sposobu istnienia; e. z punktu c) wynika również, że jakości qua jakości są immanentnie określone, a więc bytowo samoistne. Z kolei niektóre własności – np. empiryczne zdolności – są bytowo niesamoistne. Pewnych objaśnień wymaga pojęcie wartości. Nie będzie w pełni zrekonstruowane na tym etapie rozważań, ponieważ w dalszej części tekstu zostanie zaproponowany pewien sposób rozumienia wartości. Niemniej pewne kwestie domagają się wyjaśnień. Można mnożyć pytania, czego nie wiemy o wartościach, lecz nie mamy niewiedzy absolutnej, bo przecież coś o wartościach wiemy. Dysponujemy w aksjologii pewnym datum. Dlatego po pierwsze, słowo „wartość” należy w tym tekście każdorazowo rozumieć jako „wartość czegoś”15. Wartości, które ma się na myśli w niniejszym tekście, są wartościami rzeczy i osób, są czymś, co rzeczy mają i dzięki czemu stają się dobrem, w myśl definicji Schelera, iż „dobro jest […] wartościowym przedmiotem”16. Na tej podstawie można domniemywać, że wartość jest nadbudową, resp. warstwą pewnej rzeczy, bytowo niesamodzielną względem niej, skoro ze swej istoty wartość rzeczy X nie może istnieć bez X. Po drugie, problematykę aksjologiczną zawęża się do wartości jako czegoś równie indywidualnego jak to, czemu one przysługują. Z tego względu termin „wartość” w niniejszych rozważaniach nie oznacza ani „idei wartości”, ani „czystej (idealnej) jakości wartości” ani „wartościowości w ogóle”. Wartości rozumiane w sposób mniej lub bardziej platoński nie są wartościami czegoś – podobnie czysta jakość wartości. Nie zamierza się tu przesądzać kwestii, czy idee bądź idealne jakości istnieją, czy nie. W każdym razie zauważyć trzeba, że jeżeli idea wartości i czysta jakość wartości istnieją, to są przedmiotami zupełnie innego rodzaju od wartości, które przypisuje się osobom i rzeczom. Między wartością a ideą wartości oraz między wartością a czystą jakością wartości zachodzą istotne różnice. 15

Por. R. Ingarden, Czego nie wiemy o wartościach, [w:] tegoż, Przeżycie, dzieło, wartość, Kraków 1966, s. 92.

Cyt. za: J. Trębicki, Etyka…, s. 77.

Czy wartość jest jakością? Uwagi ontoaksjologiczne

Wartość in individuo jest zasadniczo w pełni określona co do swej charakterystyki materialnej. Przykładowo wartość piękna jest pięknem konkretnej osoby, jest pięknem objawiającym się w taki, a nie inny sposób, w takiej a takiej odmianie, przy czym dana osoba jest piękna dzięki temu a temu, itd. Z kolei idea wartości posiada w swojej zawartości części zmienne odpowiadające „momentom stanowiącym o jednostkowych odmianach przedmiotów indywidualnych, decydując tylko o ich typie”17. Dzięki stałej części zawartości, idea wartości określa, jaka musi być poszczególna wartość, aby w ogóle być wartością; stała część zawartości stanowi zakres determinujący bycie wartością. Część zmienna zaś „określa, że coś z tego zakresu musi wystąpić w poszczególnym przypadku”18. Kolejną ważną różnicą jest bytowa niesamodzielność wartości in individuo, przeciwstawiona samodzielnemu sposobowi istnienia idei wartości: pierwsza nie istnieje bez nosiciela wartości, a co do idei wartości można domniemywać, że istniałaby także wtedy, gdyby nie było żadnego przedmiotu wartościowego. Wreszcie, jeżeli idea wartości istniałaby, to wartość in induviduo miałaby się do niej tak jak exemplum do pierwowzoru (np. sprawiedliwość Stefana Kowalskiego reprezentowałaby w jakiś sposób ideę sprawiedliwości). Podobne różnice można stwierdzić między wartością indywidualną a idealną jakością wartości. Ta druga jest również samodzielna bytowo i jeśli istnieje, to istniałaby nawet wtedy, gdyby unicestwiono wszystkie wartościowe rzeczy. Ponadto idealna jakość wartości jest zbliżona do „natury prostej” w ujęciu Descartesa (np. rozciągłości), a ontologiczna struktura przedmiotów indywidualnych jest bardziej skomplikowana od natur prostych. Co więcej, idealna jakość wartości, wartościowość sama, posiada o wiele mniej determinacji niż wartość indywidualnego przedmiotu, ponieważ o wartości in individuo nie można powiedzieć tylko tyle, że jest wartościowa, ale można również o niej orzec, że jest wartością takiego, a nie innego rodzaju, że jest wartością tego a tego przedmiotu, że przedmiot ma ową wartość w stopniu znacznym lub niskim, itd. Nota bene, nie można mylić idei i idealnej jakości już z tego powodu, że idealne jakości mają prostą budowę, idee zaś są dwuwarstwowe: pierwsza warstwa określa idee jako idee, a druga określa stałe i zmienne części idei jako idei czegoś.

Krytyka twierdzenia, że wartość jest jakością Po określeniu fundamentalnych kategorii ontologicznych można podjąć pytanie, czy każda wartość (rozumiana jako coś indywidualnego) jest jakością? Wydaje się, że tak nie jest i że wartość odpowiada nie jakości, lecz innej kategorii. 17

A. Rygalski, Idea II, [w:] Słownik…, s. 86.

Tamże.

Antoni Płoszczyniec

Wpierw powróćmy do fundamentalnego datum aksjologicznego: każda wartość jest wartością czegoś i nie ma wartości „niczyich”. Jeżeli wartość jest wartością czegoś, to wartość jest niesamodzielną częścią tego, czemu wartość przysługuje. W takim razie termin „własność” jest bardziej adekwatny do określenia wartości niż „jakość”. Rzecz jasna, funkcjonuje pewien sposób mówienia o wartościach, który polega na tym, że przypisując wartość pewnej rzeczy, orzekamy to na podstawie, że owa rzecz „ma w sobie takie, a nie inne jakości”. Ten modus loquendi jest oczywiście komunikatywny i uprawniony, niemniej przez taki sposób mówienia o wartościach zaciemnia się zasadniczo niesamodzielny bytowo charakter wartości. Po wtóre, wygłaszamy wiele sądów aksjologicznych, w których przypisujemy określonym przedmiotom predykat „jest wartościowy” (resp. „jest piękny”, „jest dobry” itd.). Czym innym jest jednak wypowiedź, zdanie w sensie językowym, a czym innym jest forma logiczna wypowiedzi. Jak zauważył Marek Magdziak, formę logiczną wypowiedzi „a jest dobre (piękne itp.)” wyrażają następujące formuły: 1) „Dobrze (pięknie itp.) jest, że a istnieje”; 2) „Dobrze (pięknie itp.) jest, że dla pewnego x : x = a”; 3) „Dobrze (pięknie itp.) jest, że a jest B”. Każda z tych formuł ma wspólną ogólniejszą postać: 4) „Dobrze (pięknie itp.) jest, że p”, która jest równoważna; 5) „Powinno być tak, ze p oraz p”, gdzie „Litera p oznacza w tym kontekście dowolny sąd lub jego korelat przedmiotowy – stan rzeczy”19. Zatem gdy wygłaszamy sąd w rodzaju: „To źle, że jutro mam referat na dziewiątą rano”, to tym, co jest wartościowe, nie jest jakość, lecz stan rzeczy, który jest wyrażany zwrotem „to..., że…”. W takim razie wartość nie powinna być klasyfikowana jako jakość, lecz jako pewien stan rzeczy. Stany rzeczy zawsze są jakieś (albowiem niekiedy jest dobrze, niekiedy zaś źle), co nie zmienia konkluzji, że do charakterystyki pojęcia wartości adekwatna jest kategoria stanu rzeczy (który jest jakiś), a nie jakości. Po trzecie, wartości wykazują wiele podobieństw z własnościami, co sugeruje, że adekwatniejsze jest charakteryzowanie wartości w kategoriach własności, nie zaś jakości. Przykładowo młotek jest użyteczny ze względu na zdolność efektywnego i sprawnego wbijania gwoździ w ścianę. Jeśli ta zdolność czyni młotek instrumentalnie wartościowym, w takim razie młotek jest cenny przez swą zdolność, a więc własność. Podobnie jeśli jakiś sędzia jest dobrym sędzią, dlatego że jest sprawiedliwy, predykat „jest dobry” przynależy sędziemu z powodu jego sprawiedliwości. Ta zaś ma naturę dyspozycji do określonego postępowania, czyli jest pewną możnością, a zatem jest zdolnością i własnością, a nie jakością.

M. Magdziak, Modalności aksjologiczne, [w:] Człowiek wobec wartości w filozofii Henryka Elzenberga, red. A. Lorczyk, Warszawa 1998, s. 147. Numeracja została dodana przez autora niniejszej rozprawki.

Czy wartość jest jakością? Uwagi ontoaksjologiczne

Po czwarte, jakościowa koncepcja wartości komplikuje się przy kwestii wysokości wartości20. Jak podaje Ingarden, momentem każdej wartości jest jej wartościowość, bowiem da się w każdej wartości uchwycić to, że w ogóle jest określona jako wartość. Z kolei wysokość wartości jest „jak gdyby […] bliższą, i to konieczną determinacją wartościowości wartości. […] Wartościowość «ogólna» jest tu jakby momentem rodzajowym, gdy «wysokość» jest momentem różnicującym w pewnych granicach gatunki wartości, a ostatecznie i poszczególne wartości tego samego gatunku”21. Jeżeli wartość to jakość, natomiast momentem wartości jest wartościowość, to wysokość wartości jest momentem wartościowości. To oznacza, że wysokość wartości jest momentem momentu wartości, co z ontologicznego punktu widzenia brzmi zawile i niezbyt przekonująco, oraz skłania do szukania innych rozwiązań.

Wartości a stany rzeczy W toku rozważań okazało się, że wartość jako taka jakością nie jest, ponieważ można zarzucić tej koncepcji, że 1) nie dostrzega niesamodzielnego bytowo charakteru wartości, 2) daje się zredukować do koncepcji uznającej wartości za stany rzeczy, 3) wiele wartości jest adekwatniej ujmowanych przez pryzmat pojęcia własności, nie zaś jakości, 4) natrafia na problem z określeniem ontycznego statusu wysokości wartości. Wydaje się, że zamiast zwykłego podsumowania niniejszych dociekań ontoaksjologicznych, lepiej byłoby w ramach zakończenia postawić alternatywne rozumienie wartości. Skoro wartość jest zawsze wartością czegoś, wynika stąd, że wartość jest czymś, co przedmiot w jakimś sensie posiada. Tak więc mimo kontrowersji co do tego, czy wartość jest jakością, czy nie, jest powszechna zgoda co do ogólnej formuły, że „wartość to coś, co niektóre przedmioty mają”. Porównując dobra w obrębie tego samego rodzaju, dostrzegamy często, że coś jest lepsze (tj. bardziej wartościowe) od czegoś innego. Racją, dlaczego tak właśnie twierdzimy, jest okoliczność, że pierwsza rzecz ma czegoś więcej, zaś druga mniej, przy czym to „coś” obecne w obu porównywanych rzeczach jest identyfikowane jako „element” przesądzający o aksjotycznie dodatnim lub ujemnym (względnie: mniej lub bardziej dodatnim lub ujemnym) charakterze czegoś. Przykładowo Krystian jest lepszy (pod pewnym względem) od Krzysztofa, bo Krzysztof jest mądry, a Krystian mądrzejszy. Jedną z ontycznych podstaw ocen dóbr tego samego rodzaju jest więc to, że ta sama wartość może być urzeczywistniona w różnym stopniu i na rozmaite sposoby. Nie znaczy to, że wartościowa w rzeczy jest jakość, lecz że warto20

Pomijam tu kwestię czy można w sensowny sposób mówić o przekładaniu wartości jednego rodzaju nad innymi (np. moralne nad estetyczne), a jeśli tak, to w jaki sposób – w tym punkcie rozważa się jedynie pewien sposób rozumienia pojęcia wysokości wartości.

R. Ingarden, Czego nie wiemy…, s. 117.

Antoni Płoszczyniec

ściowe jest realizowanie się w rzeczy pewnych jakości, lub to, że dana rzecz posiada pewną własność. Idzie zatem o stany rzeczy, a nie jakości. O ile np. zieloność jest jakością określającą barwę liści, o tyle to, że liście danego drzewa są zielone, jest stanem rzeczy. Widać w tym ontologiczno-formalną swoistość stanu rzeczy, która polega na tym, że: „W stanie rzeczy bierze […] udział nie tylko sama własność, jako czynnik określający, ale i to, co jest określane, a więc podmiot własności […]. Forma stanu rzeczy polega tutaj na zespoleniu jednego (własności) z drugim (przedmiotem) w przysługiwaniu czegoś niesamodzielnemu czemuś, co je w siebie bierze i przez to właśnie określa się w odpowiedni sposób”22. To pozwala mówić o wartości jako o czymś, co rzecz posiada. W rzeczy przeto wartościowa jest nie sama jakość, lecz to, że rzecz realizuje pewną jakość, to że posiada pewną własność, a zatem wartościowy jest określony stan rzeczy. Unaocznia to okoliczność, że samo występowanie pewnej jakości w rzeczy nie czyni jej wartościową, ponieważ rzecz powinna tę cechę mieć: jakość kwaśności czyni cytrynę dobrą (przy założeniu, że cytryna powinna być kwaśna), ale mięso o kwaśnym smaku prawdopodobnie jest już zepsute. Jakość mogłaby być jedynie cechą wartościotwórczą (nadającą wartość, sprawiającą, że rzecz jest wartościowa), lecz wartościowe sensu stricto byłoby to, że rzecz jest w określony sposób jakaś, tzn. że przedmiot jest taki, jaki być powinien, a zatem nie jakość, lecz pewien stan rzeczy, takożsamość stanu faktycznego i powinnościowego. Stąd proponuje się definicję, że przedmiot wartościowy „to przedmiot taki, jaki powinien być”23. W takim razie sąd przypisujący wartość jest koniunkcją dwóch sądów: sądu, że pewien przedmiot powinien posiadać pewne cechy, oraz sądu, że ten przedmiot faktycznie je posiada. Powinność rozumie się jako powinność ostateczną (ze względu na samą siebie) i jako powinność bycia takim a takim (Soseinsollen). Stan powinnościowy można przedstawić sobie za pomocą konstrukcji woli met-empirycznej, która jest powszechna, uniwersalna, bezinteresowna, czysta, idealna, niezmienna, autonomiczna i bezstronna: sąd, że sędzia powinien być sprawiedliwy, dałoby się przełożyć na sąd, że owa wola chce, ażeby sędziowie byli tacy a tacy24. Wola met-empiryczna jest konstrukcją ad hoc i nie przypisuje się jej żadnego statusu ontycznego; służy jedynie przedstawieniu sobie, jak należy rozumieć powinność bycia. Samą powinność bycia takim a takim można zrozumieć jako pewien modus istnienia, stanowiący korelat sądów właściwych logice deontycznej (typu „dobrze, że p”).

Tenże, Spór…, t. II, cz. 1, s. 252.

H. Elzenberg, Pojęcie wartości i powinności. Tekst żemłosławski, [w:] tegoż, Pisma aksjologiczne, Lublin 2001, s. 135.

Tamże, s. 167.

Czy wartość jest jakością? Uwagi ontoaksjologiczne

Bibliografia Bense M., Świat przez pryzmat znaku, przeł. J. Garewicz, Państwowy Instytut Wydawniczy: Warszawa 1980. Elzenberg H., Pojęcie wartości i powinności. Tekst żemłosławski, [w:] tegoż, Pisma aksjologiczne, Wyd. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej: Lublin 2001. Ingarden R., Czego nie wiemy o wartościach, [w:] tegoż, Przeżycie, dzieło, wartość, Wyd. Literackie: Kraków 1966. Ingarden R., Spór o istnienie świata, t. I: Ontologia egzystencjalna, partie z j. niem. przeł. D. Gierulanka, wyd. III zmienione, Państwowe Wyd. Naukowe: Warszawa 1987. Ingarden R., Spór o istnienie świata, t. II: Ontologia formalna, cz. 1: Forma i istota, partie z j. niem. przeł. D. Gierulanka, wyd. III zmienione, Państwowe Wyd. Naukowe: Warszawa 1987. Magdziak M., Modalności aksjologiczne, [w:] Człowiek wobec wartości w filozofii Henryka Elzenberga, red. A. Lorczyk, Stowarzyszenie Aktywnego Rozwoju Osobowości dla Studentów (STAKROOS): Warszawa 1998. Peirce Ch. S., List do Wiktorii Lady Welby z 12 października 1904 r., przeł. A. J. Nowak, [w:] tegoż, Wybór pism semiotycznych, wyb. dok. H. Buczyńska-Garewicz, Polskie Towarzystwo Semiotyczne: Warszawa 1997. Półtawski A., Metafizyka, [w:] Słownik pojęć filozoficznych Romana Ingardena, red. A. J. Nowak, L. Sosnowski, Universitas: Kraków 2001. Rygalski A., Idea II, [w:] Słownik pojęć filozoficznych Romana Ingardena, red. A. J. Nowak, L. Sosnowski, Universitas: Kraków 2001. Swiderski E. M., Własność, przeł. A. Rygalski, [w:] Słownik pojęć filozoficznych Romana Ingardena, red. A. J. Nowak, L. Sosnowski, Universitas: Kraków 2001. Trębicki J., Etyka Maxa Schelera. Przyczynek do ogólnej teorii wartości, Państwowe Wyd. Naukowe: Warszawa 1973.

Streszczenie Celem artykułu jest rozpatrzenie za pomocą metody analizy pojęciowej, czy wartość jest pewnego rodzaju jakością. Wykorzystano w tym celu terminologię ontologiczną Romana Ingardena i wyjaśniono niektóre pojęcia jego filozofii. Położono nacisk na dystynkcję między jakościami a właściwościami. Następnie poddano krytyce twierdzenie, że wartość jest jakością. Wynik był negatywny. Wartość nie jest jakością, ponieważ wartość jest bytowo niesamodzielna, zaś niektóre wartości są zdolnościami, nie jakościami. Poza tym twierdzenie, że wartość jest pewnego rodzaju jakością, natrafia na poważne problemy przy ontologicznej charakterystyce wysokości wartości oraz nie uwzględnia okoliczności, że sądy o wartości mają formę logiczną wskazującą stany rzeczy. Krytykę potraktowano jako punkt wyjścia dla przedstawienia alternatywnej koncepcji wartości, która głosi, że wartość jest stanem rzeczy polegającym na zgodności między tym, jaka rzecz jest, a tym, jaka być powinna. Słowa klucze: aksjologia, ontologia, jakość, wartość, fenomenologia

Antoni Płoszczyniec

Summary Is value a quality? Ontoaxiological remarks The aim of the article is to consider using method of conceptual analysis, whether value is a kind of quality. For this purpose was used ontological terminology of Roman Ingarden and main notions of his philosophy were explained. Emphasis was placed on distinction between qualities and properties. Then subjected to criticism statement that value is a quality. The result was negative. Value is not a quality, because value is existentially independent, and some values are abilities, not qualities. Besides, statement that value is a kind of quality encounters serious problems with ontological characteristic of height of value, and does not take account the fact that judgments about value have logical form which indicates state of affairs. Criticism was treated as starting point for presentation of an alternative concept of value which claims that value is a state of affairs consisting in compliance between what thing is, and what it should be. Keywords: axiology, ontology, quality, value, phenomenology

Wystawa prac osób związanych z Katedrą Mediacji Sztuki Akademii Sztuk Pięknych im. E. Gepperta we Wrocławiu Centrum Sztuk Użytkowych. Centrum Innowacyjności Akademii Sztuk Pięknych im. E. Gepperta we Wrocławiu, 18 marca 2016 r.

W ramach współpracy ze zlotem Katedra Mediacji Sztuki ASP we Wrocławiu zorganizowała wystawę poświęconą zagadnieniu jakości. Udział wzięli w niej twórcy i twórczynie związane z katedrą: dydaktycy i pracownice naukowe, doktoranci, studenci i studentki oraz zaproszeni goście. Drugiego dnia Zlotu odbyło się otwarcie ekspozycji dla widzów oraz dedykowane zlotowiczom oprowadzanie, które – w obecności współtwórców wystawy: Agnieszki Kłos, Tomasza Niedziółki i Marii Wrońskiej – przeprowadziła prof. Daria Milecka. [Zofia Reznik] W wystawie udział wzięli: Janusz Czyżewicz, Marcelina Groń, Jeremi Jędroś, Agnieszka Kłos, Andrzej Kostołowski, Piotr C. Kowalski, Jagoda Kozon, Marcin Michalak, Marcin Mierzicki, Daria Milecka, Tomasz Niedziółka, Ignacy Oboz, Tomasz Opania, Anna Płotnicka, Zbigniew Podgórski, Andrea Rutkowska, Magdalena Weber, Maria Wrońska Koordynacja: Marcin Mierzicki, Ewa Zarzycka Zdjęcia: Zofia Reznik (s. 49 (na dole), 50, 58), Sonia Sobiech (s. 44-45, 46 (po lewej), 47-49 (na górze), 51, 54-57), Piotr C. Kowalski (s. 46, po prawej), Tomasz Niedziółka (s. 52)