Issuu

with

NR.3 2026

GESTRAND

Waarom walvissen en dolﬁjnen aanspoelen Erik Scherder

‘Bewegen in de natuur maakt je sterker’

Berggorilla’s in Oeganda

Comeback tijgers en neushoorns

De natuur kan winnen

VAN BĲNA WEG NAAR EEN KOLOSSALE COMEBACK De zwarte neushoorn is terug van weggeweest. Met jouw support beschermen we neushoorns en breiden we hun leefgebied uit. Met resultaat! Er leven weer bijna 6.800 zwarte neushoorns in het wild.

Natuurﬁlmer Sophie Darlington

Over vrouwelijk leiderschap in het dierenrijk 46

Inhoud

m .c o

lein

& H ube

rt / W W F

aff St

W id

s t ra n d

/ WWF

Berggorilla’s in Oeganda Kijken, lezen, doen Interview: Erik Scherder De comeback van zwarte neushoorns en tijgers Column Marc Argeloo Hoe doen zij het: Samen sterker Groen Doen Waarom walvissen en dolﬁjnen aanspoelen Stelling: Klimaatverandering

7 14 17 21 27 29 35 39 44

Interview: Natuurﬁlmer Sophie Darlington Groene bril: PFAS, vergif zonder vervaldatum Reportage: Wilde honden Shopping Samen leven – Inuit en ijsberen Impact Geven met impact Puzzel Colofon

46 51 55 58 61 66 71 73 74

In beeld Beeld: Jasper Doest

1060 redenen

voor hoop Natuurfotograaf en WWF-ambassadeur Jasper Doest bezocht berggorilla’s in Oeganda. Zijn camera legde niet alleen de dieren vast die hier bijna uitstierven en nu langzaam terugkomen, maar ook de mensen zonder wie die comeback onmogelijk is.

Zilverrug Rwamutwe zit alert tussen met mos bedekte takken en overziet het territorium van zijn familie in Bwindi Impenetrable National Park in Oeganda. Dit is een van de oudste en biologisch meest diverse regenwouden van Afrika, waar bijna de helft van de resterende berggorilla’s ter wereld leeft. Rwamutwe is de jongere broer van de legendarische zilverrug Raﬁki, die in 2020 overleed. Raﬁki’s nakomelingen zetten de familiegroep voort. Elke nieuwe geboorte symboliseert hoop en versterkt de kwetsbare populatie, die langzaam toeneemt dankzij decennia van bescherming. Berggorilla’s stonden begin jaren tachtig op het punt van uitsterven, met minder dan vierhonderd dieren over. Het International Gorilla Conservation Programme (IGCP) – een coalitie van WWF, Conservation International en Fauna & Flora – zet zich sindsdien in om berggorilla’s in de bossen van Centraal-Oost-Afrika te beschermen. Met succes: de wereldwijde populatie bedraagt inmiddels ongeveer 1060 dieren. Maar grote bedreigingen blijven bestaan: van verlies van leefgebied tot ziektes en de gevolgen van klimaatverandering.

Zilverrug Rwamutwe

Wachters van het woud Ook mensen spelen een sleutelrol in de bescherming van de gorilla’s in Bwindi Impenetrable National Park. Rangers volgen de families door het dichte struikgewas, verwijderen vallen van stropers en bewaken het fragiele evenwicht tussen wilde dieren en de gemeenschappen die aan de grenzen van het park leven. De meeste boswachters komen uit nabijgelegen dorpen. Ranger worden biedt een vast inkomen en sociale status, maar het betekent ook een lastig pad bewandelen: rangers beschermen dieren die soms de gewassen van buren vernietigen. Al zo lang ze zich kan herinneren, houdt ranger Phoebe Itemau van wilde dieren. Na de middelbare school solliciteerde ze voor een boswachtersopleiding bij de Uganda Wildlife Authority. Al acht jaar werkt ze in Bwindi als ranger. Haar werk omvat het patrouilleren van het bos, het verwijderen van vallen en het arresteren van stropers die het wild in het park bedreigen. Voor Phoebe is het meer dan een baan. Natuurbescherming voelt voor haar als een roeping, zegt ze overtuigd – een boodschap die ze het liefst aan iedereen zou doorgeven.

Ranger Phoebe

Thee als grens Aan de rand van Bwindi, waar het park grenst aan de omliggende dorpen, bewaken anderen de kwetsbare vrede tussen mens en dier: het Human–Gorilla Conﬂict Resolution (HUGO)-team. Een theeplantage vormt de bufferzone die het dichte bos van Bwindi scheidt van de omliggende boerderijen. Wanneer gorilla’s buiten de parkgrenzen op zoek zijn naar voedsel, reageren deze getrainde vrijwilligers van HUGO als eerste en begeleiden ze de dieren terug naar hun leefgebied voordat de spanningen oplopen. De thee zelf vormt een levende barrière: gorilla’s houden niet van de bittere smaak van het gewas, waardoor het een effectief afschrikmiddel is dat bovendien het lokale levensonderhoud ondersteunt. Het werk van de mannen en vrouwen van HUGO is een dagelijkse daad van geduld en onderhandeling, die zowel de menselijke gemeenschappen als de gorilla’s beschermt.

Kijken, lezen, doen

VERKEN DE TOEKOMST

Tekst: Cynthia van Zwol

Laat je verwonderen in het Next Nature Museum in het ufo-vormige Evoluongebouw in Eindhoven. Een plek waar mens, natuur en techniek samenkomen en elkaar uitdagen? De tentoonstellingen en installaties nodigen je uit om op een speelse, prikkelende en soms confronterende manier na te denken over de toekomst van het leven op aarde. Een mooi voorbeeld is de permanente tentoonstelling Er was eens… de Aarde, waarin onze planeet tot leven komt als hoofdpersoon in een sprookje dat wij zelf schrijven. nextnature.org

DIGITALE NATUURSPEURTOCHT The Nature Game is een interactieve tablet- en smartphonegame waarmee je op een magische manier Nederlandse natuurgebieden ontdekt. Het combineert een fysieke wandeling in de natuur met digitale elementen, zoals augmented reality, video’s, raadsels en een kompas. Een moderne speurtocht dus. De game is in drie natuurgebieden te spelen: Nationaal Park De Hoge Veluwe, Nationaal Park Dwingelderveld en de Vrijheidsroute Meppel. Je kunt hier voor € 19,50 de benodigde tablet huren. Boek de tocht op thenaturegame.nl

Wild op het doek Wat voor beestje is dit? © Didier Descouens

Herken je dit? Je ziet een wonderlijk beestje in je tuin. Maar oh nee… wat zou het zijn? Over dit soort vragen hoef je niet langer je hoofd te breken, want de app ObsIdentify geeft antwoord. Maak een foto van wat je ziet en ontdek binnen een paar seconden met welke vlinder, boom, bloem, kever of paddenstoel je te maken hebt. Dat scheelt een hoop speurwerk. Download gratis in de App Store of op Google Play.

Tijdens het Wildlife Film Festival Rotterdam dompel je je van 2 tot en met 8 november onder in de mooiste natuurﬁlms en documentaires van over de hele wereld. Het festival vindt plaats in het Cinerama Filmtheater. Hier komen verhalen van veel magische diersoorten tot leven op het bioscoopscherm: van de iconische witte steltloper de lepelaar tot kleurrijke kameleons op Madagaskar. wffr.nl

Boomplanttijd

TECHNIEK TEGEN STROPERS In 2016 richtte Tim van Deursen de non-proﬁtorganisatie Hack the Planet op. Zijn missie: met innovatieve techniek maatschappelijke uitdagingen aanpakken. Met drones, slimme camera’s en sensoren strijdt hij tegen wildstroperij. In het boek Hack the Planet lees je zijn avonturen: van de ijskoude wildernis in Canada tot de jungles van Afrika. De verhalen lezen als een expeditie vol verrassende wendingen en laten zien wat er kan wanneer je je talent inzet voor iets dat groter is dan jezelf. We mogen 10 exemplaren van Hack the Planet weggeven. Ga naar wwf.nl/winactie.

Mis je groen om je heen? Plant dan een boom. Het liefst doe je dit snel, want nu is de bodemtemperatuur hoger dan in de winter of het voorjaar. De boom kan voor de winterrust zijn wortels maken op zijn nieuwe groeiplek. Hiermee bouwt hij een groeivoorsprong op ten opzichte van bomen die in hartje winter of de lente worden geplant. Kies bij voorkeur voor een boom van een biologische kweker: die is gekweekt zonder kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen.

Win

Onze eigen walvis

Ticket to the tropics Geen zin in de kou? In Pantropica (voorheen bekend als de Orchideeën Hoeve) in Luttelgeest waan je je in de tropen. Dit grote, overdekte tropische park in Flevoland draait volledig om tropische natuur, bloemen en dieren. Leuke extra: van 2 december tot en met 3 januari kun je je er laten betoveren door WinterDroom. Het park verandert dan in een magische wereld vol lichtjes en winterse belevenissen. pantropica.nl

De bruinvis is een walvisachtige die op veel plekken voorkomt, ook in de Nederlandse kustwateren. Toch weten Nederlanders opvallend weinig van dit dier. In hun boek De bruinvis nemen Frank Zanderink en Nynke Osinga je mee naar zee. Waar kun je bruinvissen zien aan de Nederlandse en Belgische kust? Hoe weet deze elegante kustbewoner te overleven in de Noordzee, een van de meest intensief door mensen gebruikte zeeën ter wereld? En hoe kunnen we deze prachtige soort beschermen?

Interview Erik Scherder

Moeite als medicijn Al na een half uur in de natuur wordt je immuunsysteem sterker, weet neuropsycholoog Erik Scherder. Zijn missie: heel Nederland naar buiten krijgen, het liefst wandelend of ﬁetsend. Want dat is dubbele winst voor lijf en brein.

Tekst: Fleur Baxmeier Beeld: Daan Brand

‘Als mensen zijn we geneigd om voor de makkelijkste weg te kiezen,’ zegt neuropsycholoog en hoogleraar Erik Scherder, al jaren een van de meest bevlogen pleitbezorgers van dagelijks bewegen. ‘We pakken liever de lift dan de trap, we zitten liever dan we staan. Dat is niet goed voor ons. Daarom moeten we onszelf uitdagen, zowel onze geest als ons lichaam. We moeten het onszelf een beetje moeilijk maken.’ Dat kan volgens Scherder bij uitstek in een streek als de Ardennen, met al die beekjes en stenen waar je overheen kunt klimmen en klauteren. Als kind namen z’n ouders hem er met Pasen, Pinksteren en Kerstmis mee naartoe. ‘Tijdens de zomervakantie waren we meestal aan het strand te vinden en ook daar waren we altijd aan het sporten,’ herinnert hij zich. ‘Zoals dat gaat, hebben mijn vrouw en ik die tradities met onze eigen kinderen voortgezet. Onze jongens hebben nooit thuis voor de televisie gehangen. We hadden ook nog niet zoveel last van schermtijd, want je had nog geen mobiele telefoon of iPad. Maar we gingen er sowieso altijd op uit, liefst naar het strand.’

naar ons werk. Uit onderzoek blijkt dat een blokje om van twintig minuten al een meetbaar effect heeft op je cognitieve functies.’ Kindermishandeling In het weekend maakt hij met zijn vrouw vanuit hun woonplaats Amsterdam graag en vaak fietstochtjes langs de Amstel, richting Ouderkerk en Abcoude. ‘Op een gewone fiets hè, niet zo’n elektrische,’ waarschuwt hij. ‘Laatst gingen mijn vrouw en ik een weekendje weg, maar bij de rijwielverhuurder was geen gewone fiets te krijgen. Ik vind dat een aanfluiting. Mensen zeggen dan: “Ja maar, ik kan wel veertig kilometer fietsen zonder dat ik moe word.” Maar dat is juist de bedoeling: je wílt moe zijn als je hebt gefietst. Dan heb je ten minste moeite gedaan.’ Van veertig kilometer in slow motion met je benen bewegen is nog nooit iemand gezonder geworden, aldus Scherder. Hij is het van harte eens met artsen die zeggen dat ouders hun kinderen mishandelen als ze hen een e-bike geven. ‘Ik maak me daar zorgen over. Net zoals ik me er zorgen over maak – vooral voor de generaties na ons – dat de aarde steeds verder opwarmt. Soms word ik er een beetje moedeloos van, zeker als ik tijdens zo’n WK voetbal zie dat er in Amerika hele stadions zijn die worden gekoeld met airco. Daar kunnen wij echt niet tegenop met ons goede gedrag.’

Natuurlijke viruskillers Zijn liefde voor de zee is genetisch bepaald, een erfenis van zijn oma. ‘Zij zat altijd in Zandvoort en als ik de kans heb, doe ik dat ook. Vroeger deed ik aan watersporten. Een beetje surfen, maar lager dan amateurniveau hoor. Zodra er een windje opstak, gingen de echte surfers op hun plank en ik eraf, haha. Ik vind het vooral lekker om te wandelen over de eindeloze stranden, maar ook gewoon kijken naar de golven op het water werkt ontzettend ontspannend. Uit talloze studies blijkt dat de zee een enorm rustgevend effect heeft op mensen.’ Voor het bos en andere vormen van natuur geldt hetzelfde. ‘Als jij een half uur door het bos loopt, dan neemt de activiteit van de NK-cellen in je lichaam aantoonbaar toe. Dat zijn de natural killers: cellen die binnendringende virussen vernietigen. Je immuunsysteem versterkt zich dus al na dertig minuten in dat bos en bovendien ga je minder piekeren. Uit onderzoek blijkt dat de hersengebieden die ons aanzetten tot piekeren, minder actief worden als je in de natuur bent. Als je somber bent, is het dus heel goed om te bewegen in het groen.’ Want bewegen – hiermee komen we bij Scherders stokpaardje – doet wonderen voor je hersenen. ‘Je ervaart minder stress, wordt scherper, slaapt beter, verhoogt je weerstand, versterkt je hart- en vaatstelsel en krijgt een beter humeur,’ somt hij op. Het goede nieuws: om van al deze voordelen te genieten, hoef je jezelf niet urenlang af te beulen. ‘Mijn vrouw en ik werken allebei fulltime, dus die tijd hebben wij niet. Maar we wandelen elke dag en fietsen

‘Als je somber bent, is het heel goed om te bewegen in het groen’

Afnemende intelligentie Tegelijkertijd realiseert hij zich dat er veel bereikt kan worden als iedereen een beetje z’n best doet. ‘Ik sta niet met Extinction Rebellion op de snelweg, maar we doen wat we moeten doen. We zijn zuinig met elektriciteit en letten erop dat we niet te veel water verbruiken. Ik doe geen nutteloze aankopen en schaf alleen iets aan als ik het echt nodig heb. Zonnepanelen of een elektrische auto hebben we niet, maar we rijden misschien een paar kilometer per week. Eigenlijk doen we alles op de fiets of met het OV. Ik loop niet voorop, maar we passen ons gedrag wel aan.’ Zijn missie ligt op het gebied van beweging, een queeste die door de opkomst van AI belangrijker is dan ooit. ‘Afnemende Intelligentie, zo noem ik het,’ aldus Scherder, die niets heeft tegen AI op zich. ‘Maar als je ziet hoe mensen het toepassen… Wanneer je de hele tijd alles aan ChatGPT vraagt, blijft er van je hersenen op den duur weinig over. We moeten het onszelf ongemakkelijker maken, zowel fysiek als mentaal. Vraag jezelf elke dag af: heb ik vandaag genoeg moeite gedaan? Zo niet, dan weet je: ga bewegen, los een puzzel op, doe iets ingewikkelds. Dan ben je pas echt goed bezig.’

Bio 1951 Geboren op 1 december in Amsterdam 1984 Afgestudeerd in de psychologie aan de Vrije Universiteit, met specialisatie neuropsychologie 1995 Gepromoveerd aan de Vrije Universiteit 2002 Bijzonder hoogleraar aan de Vrije Universiteit 2004 Hoogleraar bewegingswetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen 2008 Hoogleraar klinische neuropsychologie aan de Vrije Universiteit 2014 Publicatie van zijn eerste publieksboek, Laat je hersenen niet zitten 2015 Presentator van DWDD University: Het Brein 2016 Ontvangt de Betto Deelmanprijs 2017 Benoemd tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau 2023 Opening van het eerste Erik Scherder Huis voor jongeren met hersenletsel 2025 Publicatie van Liever moe dan lui

‘We kunnen vertrouwen op de veerkracht van de natuur’ 20

Tekst: Paul Q de Vries

DE NATUUR KAN WINNEN 3200 tijgers werden er 5500. Het aantal wilde zwarte neushoorns verdubbelde. Na decennia van inspanningen maken iconische soorten een comeback. Steeds opnieuw blijkt dat herstel mogelijk is, zodra de natuur die kans krijgt. Van de koude naaldwouden van Siberië tot de tropische bossen van India, van het mangrovebos in Bangladesh tot het veenbos van Sumatra: de tijger is de toppredator van het ecosysteem waarin hij leeft. Rond 1900 waren er naar schatting in totaal nog zo’n honderdduizend wilde tijgers, maar na ruim een eeuw van stroperij, ontbossing en vervolging zijn zowel het aantal tijgers als hun leefgebied met meer dan 90 procent afgenomen. In 2010 waren er wereldwijd nog maar 3200 over. In dat jaar was WWF een van de initiatiefnemers van het TX2-project (‘Tiger times two’). Het doel: zorgen dat het aantal tijgers tegen 2022 verdubbeld zou zijn. Naar schatting leven er weer 5500 tijgers in het wild. Geen verdubbeling, maar als je bedenkt waar we vandaan komen, is het een spectaculair resultaat. Wat voor de tijger geldt, gaat ook op voor de neushoorn: een imposant dier dat iedereen kent, maar waarvan nog maar een

fractie van de populaties resteert. Van de Javaanse en Sumatraanse neushoorn zijn nog maar enkele tientallen dieren over. Op de grasvlakten van Afrika leven nog circa zestienduizend zuidelijke witte neushoorns. Van de noordelijke witte neushoorn zijn nog maar twee dieren in leven, beide vrouwtjes, waarmee die ondersoort functioneel al is uitgestorven. De zwarte neushoorn kwam ooit voor in bijna heel zuidelijk en oostelijk Afrika, maar hield alleen in Zuid-Afrika stand. In de jaren 90 bereikte de populatie een dieptepunt met minder dan 2500 dieren. In 2003 zette WWF met enkele partners het Black Rhino Range Expansion Project (BRREP) op, om de populatie van de zwarte neushoorn weer te laten groeien. Inmiddels is die populatie meer dan verdubbeld naar circa 6200 zwarte neushoorns.

‘Wat de tijger en de zwarte neushoorn laten zien, is dat we hoop mogen hebben’

Partijen samenbrengen Tijgers en zwarte neushoorns zijn nog altijd bedreigd en zeldzaam, maar een jarenlang dalende trend is omgebogen. Daaraan zijn decennia aan natuurbeschermingsmaatregelen voorafgegaan. Wat is er nodig om soorten te redden van de ondergang? Het begint allemaal met luisteren, zegt Merijn van Leeuwen, directeur natuurbescherming bij WWF Nederland. ‘Wat speelt er in de gebieden waar soorten leven? Welke aspecten zitten er aan de problematiek? Leer alle betrokkenen kennen. Wordt het bos gekapt, dan gaan we na wie er kappen en wat hun drijfveren zijn. Gaat het om ruimte voor akkers of voor oliepalmplantages?’ Dat gaat hand in hand met monitoring. ‘We gaan het veld in om te onderzoeken waar de dieren leven, hoeveel het er nog zijn, of er genoeg gras of prooidieren aanwezig zijn.’ Na de fase van luisteren en onderzoek wordt er nagedacht over maatregelen. ‘WWF heeft geen formele macht’, zegt Van Leeuwen. ‘Het is altijd een andere partij die beslist om een soort te gaan beschermen: een landelijke overheid, een regionale gouverneur, een lokale gemeenschap. Wat WWF doet, is ideeën, mensen en middelen bij elkaar brengen.’ Zo ging het TX2-programma voor de tijger van start met een historische conferentie in Sint-Petersburg in 2010, waar alle landen waar tijgers voorkomen (onder meer India, China, Rusland, Indonesië en Nepal) aanwezig waren. ‘Het hielp dat de tijger een stoer dier is waar veel regeringsleiders zich graag mee associëren. Er werden afspraken gemaakt om stroperij en illegale handel tegen te gaan en leefgebied te beschermen.’ Het BRREP-programma voor de zwarte neushoorn begon ook met het samenbrengen van partijen. Naast WWF waren dat Zuid-Afrikaanse overheidsorganisaties. Het project richt zich op het verbinden van leefgebieden en

de herintroductie van zwarte neushoorns in landen waar ze waren verdwenen, zoals Malawi, Zambia en Botswana. Van Leeuwen: ‘De beelden van een verdoofde neushoorn, ondersteboven hangend aan een helikopter, gingen de hele wereld over.’

Ruimte voor mens en dier Het samenbrengen van partijen ziet Van Leeuwen als essentiële succesfactor in natuurbescherming. ‘Je doet het nooit alleen. Het ene moment werk je met sojaproducenten of banken of sta je met andere NGO’s op een conferentie. Het andere moment praat je met dorpelingen of vertegenwoordigers van gemarginaliseerde groepen die niet altijd goed contact hebben met hun overheid. WWF is een van de weinige organisaties die op al die niveaus actief zijn.’ Veel van het werk achter grootschalige natuurbeschermingsinitiatieven vereist volgens Van Leeuwen voeten in de klei. ‘Denk aan verbindingen tussen natuurgebieden tot stand brengen, bomen planten en mens-dierconﬂicten voorkomen. Dat kan met waarschuwingssystemen, hekwerken om akkers te beschermen, of mensen alternatieven te bieden waardoor ze niet het bos hoeven ingaan waar tijgers leven. Maar je moet ook uitzoomen en de criminele netwerken aanpakken die de illegale handel in tijgerbotten en hoorns van de neushoorn in stand houden.’ Om dat te bereiken, zet WWF onder meer Vietnamese en Chinese inﬂuencers in die via social media de boodschap uitdragen dat lichaamsdelen van tijgers en neushoorns kopen als medicijn niet meer van deze tijd is. Daarmee zijn we bij de kern van het succes van natuurbescherming: mensen ervan overtuigen dat co-existentie met wilde dieren mogelijk, waardevol en van vitaal belang is. ‘Het gaat nooit alleen om die tijger of neushoorn, maar om het behoud van de ecosystemen waarin ze leven. Ecosystemen waarvan we afhankelijk zijn voor voedsel, vruchtbare grond,

schoon water, medicijnen en nog veel meer.’ Omdat ze zo charismatisch zijn, kun je dat verhaal goed ophangen aan een neushoorn of tijger. ‘Dat zijn magische dieren, maar een tijger is niet zo magisch meer als hij je koe pakt. Als je dat soort problemen kunt verminderen, worden mensen weer trots op het feit dat er tijgers in hun land leven. Ze kunnen er zelfs van proﬁteren, bijvoorbeeld via ecotoerisme.’

Kwestie van lange adem Al deze factoren verklaren waarom natuurbescherming een project is van lange, soms heel lange adem. ‘Het kost tijd om de houding en mening van mensen te beïnvloeden. Het kost tijd om met zoveel partijen in zoveel landen alle facetten van de vele bedreigingen aan te pakken. Wil je echt duurzame successen boeken? Dan moet je aan alle knoppen draaien: leefgebied herstellen, wetgeving optuigen, ﬁnanciering regelen, en nog veel meer.’ Loop je het gevaar dat je de aandacht van betrokkenen – omwonenden, politici, donateurs – kwijtraakt als succes lang op zich laat wachten? ‘Dat kun je voorkomen door ook de eerste resultaten te laten zien, bijvoorbeeld al na twee jaar. Dus niet wachten op het eindresultaat na tien jaar. Ook resultaten samen vieren is belangrijk, want successen in het ene land kunnen ook natuurbeschermers in het andere land inspireren’.

voren en bood aan om te helpen bij het redden van de tijger door het dier terug te verwelkomen in eigen land. Hiervoor stelden ze een groot stuk land van ruim 4000 km2 beschikbaar, later het Ile-Balkash-reservaat genoemd. Pas na ruim 10 jaar kon hier de eerste tijger uitgezet worden. Daar ging heel wat natuurherstel aan vooraf, aangezien het uitgeput land was. WWF begon met natuurherstel: bossen werden aangeplant, rietvelden hersteld, prooidieren uitgezet en de waterhuishouding verbeterd. Na een paar jaar ontstond al een bloeiend ecosysteem waarin inheemse dieren als het Afghaanse edelhert en Turkmeense kulan (ezelsoort) terugkeerden. Ondanks de voorzichtige comeback van de tijger en de zwarte neushoorn zitten deze dieren nog altijd in de gevarenzone. Op Sumatra gaat nog steeds veel regenwoud verloren, en de resterende honderden tijgers kunnen er binnen tien tot twintig jaar verdwenen zijn. ‘Er is nog heel veel te doen, maar wat de tijger en de zwarte neushoorn laten zien, is dat we hoop mogen hebben’, zegt Van Leeuwen. ‘We mogen vertrouwen op de veerkracht van de natuur. Vaak hoeven we niets nieuws te doen, maar moeten we vooral ergens mee stoppen: ontbossen, vervuilen, stropen. Vervolgens zie je de geweldige herstelkracht van de natuur aan het werk. Dat te mogen aanschouwen en te bedenken dat we samen het verschil hebben kunnen maken, is fenomenaal.’

Zo stapte tijdens de TX2-conferentie Kazachstan naar

‘De belangrijkste bouwsteen is het herstel van de natuur’

Column Elke editie schrijft een natuurliefhebber over wat hem of haar bezighoudt op het gebied van natuur en milieu. Deze keer: bioloog, natuurhistoricus en auteur Marc Argeloo.

Eerst écht schrikken, dan écht handelen Nadat ik door WWF werd gevraagd een column te schrijven, trok een verzengende hitte over bijna heel Europa. Bosbranden zetten delen van het continent in lichterlaaie en de droogte sloeg genadeloos toe. Dat raakte ons: als boer, imker, schipper, toerist, natuurliefhebber. Kortom, als mens. Klimaatverandering speelt een hoofdrol in deze situatie met apocalyptische trekken, veroorzaakt door veranderingen die wij mensen aan de natuur aanbrengen. We verbruiken fossiele brandstoffen, kappen bos en planten brandhout, leggen veen droog en voeren water rap af. Onder hoge temperaturen en bij uitblijvende neerslag slaan vuur en droogte daardoor wel erg makkelijk toe. Menselijke invloed op de natuur begon vanaf het verschijnen van de mens op aarde en heeft, vanzelfsprekend, grote consequenties gehad. De ware omvang van die consequenties openbaart zich pas over lange tijd, en blijft voor de mens die in het hier en nu leeft veelal buiten beeld. Door menselijk handelen zijn de afgelopen drieduizend jaar bijna tweeduizend vogelsoorten uitgestorven – zo’n 15 procent van alle vogelsoorten. Ze zijn stilletjes onttrokken aan ons bewustzijn. We willen de huidige klimaatverandering, met bijbehorende brand, droogte en wateroverlast, tot staan brengen met nog meer menselijk handelen, zoals met zonnepanelen, windmolens, biomassa en hergebruik van materialen. Daarbij lijken we uit het oog te verliezen dat de belangrijkste bouwsteen om klimaat en natuur te normaliseren, het herstel van die natuur zelf is. Waar het urgentiebesef over het aanpakken van het ontregelde klimaat en het ontregelende weer met vallen en opstaan lijkt toe te nemen, blijft het urgentiebesef over de ontregelde staat van de natuur daar schrikbarend bij achter. Tegels wippen, heggen vlechten en bermen bebloemen zijn veel gepromote acties om de natuur een duwtje te geven. Ze zijn goed te behappen, van een menselijke maat, en uitvoerbaar in een sociale context (gezellig samenwerken). Doe dat vooral, maar laat het daar niet bij. De immense aantasting van de natuur en de urgentie die daaruit voortkomt, vereisen een grootsheid in denken en doen. We zullen het laaghangende fruit moeten ontstijgen. Hoe? Dat is lastig. Een praktische, direct uitvoerbare actie voelt goed, maar dekt niet per se de lading die nodig is. Begin met nadenken over je eigen positie, je gedachtengoed. Verplaats je van tuin, heg en berm naar de Waddenzee in Nederland, Duitsland en Denemarken. Naar het regenwoud van Indonesië, op Sulawesi of de Molukken. Naar het koraal van Bonaire. Welke relatie bestaat er in jouw dagelijks leven met deze gebieden en zeeën, en de bescherming die zij verdienen? Via het voedsel dat je eet? Via het vervoermiddel dat je neemt? Via een product dat je koopt? Via een project dat je steunt? Begin gewoon met nadenken hierover. Knoop een gesprek aan op verjaardagen, in de kerk of de moskee, op je werk of bij de vereniging waar je lid van bent. Met vrienden en onbekenden. Laat hoop daarbij een belangrijke raadgever zijn. Het herstelpotentieel van de natuur is immers immens. Dat deel kunnen we best aan de natuur overlaten, zolang wij bereid zijn hier en daar een paar stappen terug te doen. Het kan niet anders dan dat dat aan ons bevoorrechte en welgestelde leven gaat knagen, maar niets doen is geen optie.

Hoe doen zij het Tekst: Ernest Marx, beeld: Sicco van Grieken

Samen sterker Niemand redt de natuur alleen. Deze vier mensen vonden aansluiting bij anderen om zich in te zetten voor een duurzamere wereld. Stuk voor stuk laten ze zien dat je samen verder komt dan alleen.

Max Louwers (21) ontwikkelde via een schoolwerkstuk een passie voor zeewier. Dat leidde tot zijn studiekeuze Marine Science. Naast deze opleiding bezorgt hij nu als vrijwilliger elke week soep bij eenzame ouderen. ‘Via het Wereld Natuur Fonds heb ik het traineeship Foodies for Nature gevolgd. Daardoor ben ik in contact gekomen met Stichting Oma’s Soep in Wageningen, waar studenten wekelijks soep bezorgen bij eenzame ouderen. Ik vind het mooi om als vrijwilliger iets terug te kunnen geven aan de stad waar ik studeer. Vooral de gesprekken zijn heel waardevol. Ik heb zelf geen opa’s of oma’s meer en ik leer veel van die ouderen. Eén vrouw is mijn favoriet: ze vertelt vaak over de reizen van haar man, die als bioloog naar Madagaskar ging. Dan denk ik: dat wil ik ook! Het is vrijwilligerswerk, dus ik krijg er niks voor terug, behalve veel dankbaarheid. Ik heb bij Oma’s Soep geleerd om daarvan te genieten. Overigens wordt de soep gemaakt van groenten die anders weggegooid zouden worden. Dat is dus mooi meegenomen, want ik heb een enorme hekel aan voedselverspilling en hecht erg aan duurzaamheid.’ Heb je dat van huis uit meegekregen? ‘Eigenlijk niet. Ik werd zelf op een gegeven moment vegetariër. Dat begon niet vanuit idealisme, maar als een soort challenge tijdens een vakantie. Maar het was voor mij wel het beginpunt. Vervolgens heb ik op de middelbare school een passie ontwikkeld voor zeewier. Daar heb ik een werkstuk over gemaakt. Een feitje dat mij bijbleef is dat je, als je een klein deel van de oceaan bedekt met zeewier, daarmee miljarden mensen zou kunnen voeden. Zeewier zit boordevol goede voedingsstoffen. Ik dacht: waarom eet ik niet elke dag zeewier? Die fascinatie bracht me uiteindelijk bij de studie Marine Science. En ik vond het ook gewoon vet klinken om iets met de zee te kunnen doen. Zeewier komt in mijn studie trouwens nog nauwelijks aan bod, maar de fascinatie die het wekte, is nooit weggegaan.’

‘Ik leer veel van de ouderen die ik bezoek’

‘Onze reis was een omslagpunt’

Mariëlle Nelissen (39) maakte een tweejarige zeilreis rond de wereld die haar blik op natuur en klimaat veranderde. Ze is al tien jaar vrijwilliger bij Stichting de Noordzee en werkt als regisseur duurzaamheid bij de gemeente West Betuwe. ‘Eerst had ik een commerciële functie bij een groot adviesbureau. Mooi om te doen, maar ik voelde me daar nooit helemaal op mijn plek. In 2014 zeiden mijn toenmalige partner en ik onze baan op en zeilden we twee jaar de wereld rond. Midden op de oceaan kwamen we afval tegen. We vingen vis met plastic in de maag en zagen bergen zwerfvuil op afgelegen stranden. Overal waar we kwamen, vertelden bewoners over het veranderende weer: stijgende zeespiegels, meer droogte en hitte. Op sommige vulkanische eilandjes, amper boven zeeniveau, zag ik hoe dichtbij de dreiging van de zeespiegelstijging is. De bewoners zullen ooit weg moeten. Tijdens de reis schreef en vlogde ik over de duurzame havens die we aandeden, wat mijn interesse alleen maar verder aanwakkerde. Die reis was een omslagpunt. Ik besefte: hier wil ik iets mee doen. Terug in Nederland begon ik als vrijwilliger bij Stichting de Noordzee, en dat doe ik tien jaar later nog steeds.’ Wat houdt dat vrijwilligerswerk in? ‘Elke zomer help ik de Beach Cleanup Tour organiseren, waarbij we vijftien dagen langs de Noordzeekust opruimen. Daarnaast doe ik burgeronderzoek: we tellen wat we vinden op het strand, van sigarettenpeuken tot ballonresten. Die data gebruikt de stichting voor lobby richting de politiek. Mede dankzij dat werk zitten doppen tegenwoordig vast aan plasticflessen en zit er statiegeld op kleine flesjes en blikjes. Daarnaast werk ik als regisseur duurzaamheid bij de gemeente West Betuwe. We zetten ons bijvoorbeeld in voor het vergroenen van versteende dorpskernen, waar de gevoelstemperatuur soms tot 15 graden hoger oploopt dan op het platteland. De focus ligt niet meer op het tegengaan van klimaatverandering, maar op het leren omgaan met een veranderend klimaat. Hoe zorgen we ervoor dat mensen gezond en prettig kunnen blijven samenleven, ook als het warmer wordt?’

‘Dat boek sloeg in als een bom’

Lena Hartog (34) is onderzoeker, ﬁlmmaker en activist. Op reis besefte ze hoe nauw klimaat en sociale ongelijkheid met elkaar verbonden zijn. Ze maakte de documentaire The cost of growth en doet promotieonderzoek naar hoe duurzame initiatieven kunnen uitgroeien tot de norm. ‘Na mijn studie sociale wetenschappen dacht ik dat klimaat vooral iets was voor pure natuurliefhebbers en dat ik me zou richten op sociale ongelijkheid. Tot ik voor het eerst langere tijd buiten Europa was, op reis door Colombia. Dat scherpte mijn blik op de westerse beschaving. Op aanraden van een vriendin las ik This changes everything van Naomi Klein. Dat sloeg in als een bom. Ineens zag ik dat alles waar ik om gaf, zoals sociale en economische ongelijkheid, alleen maar erger zou worden door de klimaatcrisis. Ik at al vegetarisch en vloog minder, maar kwam er snel achter hoe weinig impact dat heeft vergeleken met de rol van industrieën en overheden in de crisis. Kort daarna ontmoette ik iemand die actief was voor Fossielvrij NL, een beweging die oproept te stoppen met investeren in fossiele brandstoffen. Destijds werd bijvoorbeeld de luchtvaartindustrie niet eens besproken in internationale klimaatonderhandelingen. Vanuit dat besef rolde ik het activisme in.’ Beschouw jij jezelf nu nog steeds als klimaatactivist? ‘Niet meer. Ik ben een tijd zoekende geweest, omdat ik me niet meer helemaal kon vinden in waar het klimaatnarratief naartoe was gegaan. Er kwamen steeds meer groene consultants gecombineerd met groeibeleid, terwijl er juist iets fundamenteler nodig is: we moeten niet gefocust zijn op meer economische groei. Mijn documentaire The cost of growth, die vorig jaar uitkwam, gaat daarover. Ik zal altijd activistisch blijven, maar op dit moment ben ik vooral onderzoeker en filmmaker. Ik ben nu bezig met promotieonderzoek over het op grotere schaal inzetten van duurzame initiatieven. Daarbij richt ik me vooral op de vraag: hoe wordt de economie eerlijker en democratischer, juist nu we naar een duurzamere wereld moeten?’

Theo Klink (60) coördineert vrijwilligersgroepen in Leusden en Amersfoort, waar hij natuuronderzoek combineert met natuurherstel en educatie. ‘Als kind zwierf ik al graag rond in de natuur. Ik ben opgegroeid op het platteland en was gefascineerd door hoe daar alles met elkaar samenhangt: de bodem, het water, de planten, de dieren. Die belangstelling is nooit meer weggegaan. Ik werkte jarenlang als adviseur watermanagement en natuur, onder meer aan de Tweede Maasvlakte. Maar ik heb ook een riviermanagementproject voor WWF opgezet in de bergen van Mongolië. Prachtig werk, maar vaak op een abstract niveau – achter een bureau of ver van huis. Tegenwoordig richt ik me op wat dichtbij is. Ik coördineer meerdere vrijwilligersgroepen die onderzoek doen naar vissen, ringslangen, kamsalamanders, planten en insecten in mijn eigen omgeving, Leusden en Amersfoort. Voor mij zit de kern in het ervoor zorgen dat de natuur er daadwerkelijk op vooruitgaat.’ Hoe pakken jullie dat dan aan? ‘We tellen en onderzoeken bijvoorbeeld ringslangen en kamsalamanders, en leggen samen met landgoedeigenaren en gemeenten nieuwe broeihopen en poelen aan. Dat monitoren is nuttig, maar het is helemaal mooi als je anderen erin meeneemt. Ik zie hoe kinderen stralen als ze voor het eerst een salamander in hun schepnet vinden. En hoe enthousiast een boer wordt zodra hij ziet wat er op zijn land leeft. Dat delen geeft energie en het went nooit: elke keer weer die verwondering. Daarom werk ik ook het liefst met een groep. Samen sta je sterker en je ziet ook meer, want iedereen let op iets anders. Onze groep bestaat uit vijftien vrijwilligers, van twintigers tot zeventigers. Het mooiste vind ik dat we elkaar met ons enthousiasme aansteken. En het werpt ook echt vruchten af. Er wordt weleens gedacht dat het alleen maar slechter gaat met de natuur, maar op de plekken die wij monitoren zie je juist herstel. Het aantal ringslangen in ons gebied groeit al jaren, mede dankzij de broeihopen die we aanleggen.’

‘Samen zie je meer dan alleen’

4 tips om in actie te komen voor natuur en milieu Max Louwers ‘Je hoeft niet per se een groot plan te hebben om in actie te komen. Kijk gewoon wat er in jouw omgeving wordt georganiseerd, en probeer uit wat bij je past. Ik deed dat via het Foodies for Nature-traineeship van het Wereld Natuur Fonds, een samenwerking met bedrijven rondom het thema duurzaam eten. Binnen dat traject wordt veel voor je geregeld en je krijgt concrete voorbeelden van wat je kunt doen. En je weet meteen wat er in de buurt speelt. Zodra je eenmaal begint, kom je er vanzelf achter wat het best bij je past.’ Meer weten over Foodies for Nature? Check wwf.nl/traineeship. Lena Hartog ‘Mijn belangrijkste tip is: het gaat niet alleen over doen en je inzetten voor een beter klimaat, maar ook over jezelf genoeg hoop geven om dat te kunnen volhouden. Ik haal heel veel hoop uit wetenschap en uit verhalen van hoe anderen slagen in wat ze doen. Dat vind je door je aan te sluiten bij een beweging. Een actiegroep is niet alleen een plek van actie, maar ook van kennis. Je leert er hoe anderen binnen zo’n beweging vooruitgaan. Dat geeft vertrouwen dat het echt mogelijk is om verandering voor elkaar te krijgen.’ Theo Klink ‘Je hebt niet altijd geld of veel tijd nodig om iets goeds te doen. Ik heb altijd een vuilniszak voor zwerfafval bij me als ik het veld in ga. Zo maak je de natuur waarvan je geniet meteen een beetje schoner. Ga lekker samen op pad met een lokale natuurgroep. Je ontdekt meer en leert van elkaar. Als we monitoren, nodig ik kinderen uit en vertel ik passanten wat we doen en waarom. Enthousiaste mensen komen vaak zelf in actie. Maak ook samen foto’s van planten en insecten met de ObsIdentify-app en registreer ze op waarneming.nl. Zo raak je verslingerd aan de lokale natuur.’ Mariëlle Nelissen ‘Volg vooral waar je hart sneller van gaat kloppen. Bij mij is dat de zee, maar het kan voor jou goed eten, vervoer of je eigen tuin zijn. Begin klein, in je eigen omgeving: een geveltuintje aanleggen, minder vlees eten, tweedehands kleding kopen. Deel wat je doet, bijvoorbeeld op sociale media of gewoon met je buren. Ik merk dat mensen daardoor sneller stappen gaan zetten en er ontstaan zelfs vriendschappen uit gedeelde acties, zoals een strandopruiming. Ook belangrijk: het is niet alleen goed voor de wereld, het voelt ook goed voor jezelf.’

Groen doen Vernieuwende ideeën en initiatieven om de wereld beter achter te laten Tekst: Jaap Backx

Pad uit de put Elke stad heeft een onzichtbaar dierenprobleem: jaarlijks verdwijnen naar schatting een half miljoen tot een miljoen amfibieën in Nederlandse straatputten. Door de gladde wanden kunnen ze daar niet uit klimmen. Reptielen Amfibieën Vissen Onderzoek Nederland (RAVON) ontwikkelt en test eenvoudige oplossingen: kleine uitklimtrapjes in kolken en lagere stoepranden langs migratieroutes. Voor die productontwikkeling won RAVON dit voorjaar een bijdrage uit het INNO-fonds van WWF. Elk trapje redt gemiddeld al vijf amfibieën per jaar. Wil je ook in actie komen om amfibieën te helpen? Op paduitdeput.nl staan tips.

En verder: Warmte uit de gracht Duurzaam de hoogte in De waarde van wol

©K

arol

Eiwit uit de wei

in a G s rabow

ka K a b o o mpics

Nederland worstelt al jaren met een mestoverschot: boeren produceren meer stikstof dan onze bodem en sloten aankunnen. Rieks Smook denkt dat de oplossing onder onze voeten groeit. Bij zijn bedrijf Grassa wordt vers gemaaid gras geperst, verhit en geﬁlterd. Dat levert twee producten op: graseiwit en vezelrijk ‘ontsloten gras’. Het eiwit is een alternatief voor geïmporteerde soja in veevoer en wordt momenteel getest als basis voor vleesvervangers voor mensen. Het ontsloten gras is duurzaam voer voor koeien. Ze geven er evenveel melk mee, maar stoten tot 30 procent minder stikstof uit.

Waterkringloop Waterschaarste dwingt ons de manier waarop we met water omgaan te veranderen. Daarbij is het zonde dat douche-, bad- en wasmachinewater direct in het riool verdwijnt. Het Friese bedrijf Hydraloop ontwikkelde een waterrecycler ter grootte van een koelkast. Die vangt afvalwater in huis op en zuivert het zonder chemicaliën. Het gezuiverde water is prima geschikt voor de wc, de wasmachine of de tuin. Resultaat: het drinkwaterverbruik per persoon halveert bijna – van gemiddeld 133 naar 74 liter per dag. l e xa

n der

©A

Kahre l

Tinder voor bomen Elk jaar produceert de natuur een overschot aan zaailingen die nooit kunnen uitgroeien tot een volwassen boom. Stichting Meer Bomen Nu geeft deze weesboompjes een nieuwe, kansrijke plek in voedselbossen, stadstuinen of langs akkerranden. Sinds de start kregen zo ruim 2 miljoen boompjes een nieuw thuis, waarmee de stichting na Staatsbosbeheer de grootste bomenplanter van Nederland is. Dat succes is voor een groot deel te danken aan duizenden vrijwilligers, die tussen 1 november en 1 maart de zaailingen oogsten en herplanten. Wil je meehelpen? Of gratis boompjes voor je tuin? Kijk dan op meerbomen.nu.

De waarde van wol In Nederland blijft jaarlijks meer dan een miljoen kilo schapenwol over. Het grootste deel wordt voor een habbekrats geëxporteerd of zelfs weggegooid. Reina Ovinge, jarenlang actief als inkoper in de mode-industrie, besloot het anders te doen. Op haar boerderij in Baambrugge houdt ze tientallen merinoschapen en angorageiten, waarvan ze de wol tot garen laat verwerken en in haar eigen atelier tot truien en vesten breit. Wie wil kijken hoe het werkt, kan een workshop volgen of de boerderij bezoeken. De producten zijn te bestellen via theknitwitstable.nl.

Warmte uit de gracht

The Urban Woods in Delft is de hoogste woontoren van Nederland zonder betonnen kern: tien verdiepingen en volledig opgebouwd uit verlijmd hout. Een deel van de platen is gemaakt van sloophout en afgedankte pallets. Het resultaat is een gebouw dat volgens de bouwers voor 85 procent uit herbruikbare materialen bestaat en energieneutraal is. Ook het woonconcept ademt duurzaamheid en communitygevoel: bewoners delen 350 vierkante meter aan voorzieningen, van wasruimte tot werkplekken en een daktuin. Het concept slaat zo goed aan dat er in meer steden Urban Woods-torens komen: Deventer wordt de tweede locatie.

Annette Schermer (voorzitter) en Veerle Valkema (gemeente Amsterdam)

Duurzaam de hoogte in

In de Amsterdamse Wilhelmina Gasthuisbuurt startte een groep van tien buurtbewoners in 2018 met een idee: van het gas af en warmte winnen uit het water van het nabije Jacob van Lennepkanaal. Wat begon als buurtinitiatief groeide uit tot energiecoöperatie KetelhuisWG. Die werkt zo: in de zomer verwarmt de zon het kanaalwater. Die warmte wordt via warmtewisselaars ondergronds opgeslagen en in de winter opgepompt om zo’n negenhonderd woningen en gebouwen te verwarmen. Belangrijk uitgangspunt: de energierekening mag door de overstap niet hoger uitvallen dan met aardgas. Uniek is dat waterschap Amstel, Gooi en Vecht mee-investeert en de bewoners zelf opdrachtgever zijn. ketelhuiswg.nl

Aangespoelde potvis in Portugal

Waarom walvissen en dolﬁjnen aanspoelen Ergens tussen zonnestormen en scheepvaart, tussen oeroude natuurwetten en plastic soep, ligt het antwoord op een vraag die veel mensen bezighoudt: waarom stranden er zo veel walvissen en dolﬁjnen? Tekst: Jaap Backx

In maart dit jaar zwemt een jonge bultrug zich vast op een zandbank voor de Duitse Oostzeekust. Terwijl de ene reddingspoging na de andere mislukt, groeit de aandacht voor het dier, dat al snel een naam krijgt: Timmy (hoewel later bleek dat het een vrouwtje was). Miljoenen mensen kijken mee via livestreams. Bij de zandbank staan demonstranten met spandoeken: ‘We laten deze walvis niet sterven.’ Ondanks waarschuwingen van experts wordt Timmy met een speciaal gebouwde drijvende constructie naar open zee gebracht. Enkele dagen later sterft ze, ver van de kust waar ze strandde. Volgens marien bioloog Jeroen Hoekendijk van SOS Dolfijn, het expertisecentrum voor de opvang van walvisachtigen in de Noordzee, was de oorzaak van Timmy’s stranding snel duidelijk. ‘Ze was verstrikt geraakt in netten en zo verzwakt dat ze nauwelijks een kans maakte.’ Voor een walvis is stranden direct levensgevaarlijk, legt hij uit. ‘In het water zijn deze dieren vrijwel gewichtloos. Op het droge treedt razendsnel spier- en orgaanschade op. Duw je een dier terug de zee in, dan kan het vaak niet meer aan de oppervlakte

‘In de maag van een gestrande potvis vonden ze een stuk auto’ komen om te ademen. Het zinkt en verdrinkt.’ Bij een ernstig verzwakt dier leiden reddingspogingen volgens Hoekendijk vaak tot meer lijden. Toch begrijpt hij waarom zo veel mensen een gestrande walvis koste wat het kost willen helpen: ‘Je gevoel zegt: het dier moet terug het water in.’ Jaren geleden stond hij er zelf bij toen een griend – een grote dolfijnachtige – in nood aanspoelde. ‘Ik ben ernaartoe gerend om het te stabiliseren, maar het dier was te zwaar.’ Terwijl hij ernaast stond, verdronk de griend. ‘Dat was wel emotioneel. Als je probeert te helpen, heb je contact met zo’n dier en kijkt het je aan. Timmy raakte zo veel mensen omdat walvissen ons diep kunnen ontroeren. Ze zijn heel charismatisch, heel slim, heel sociaal, heel indrukwekkend. En op zo’n moment heel hulpeloos.’ Grillen van de natuur Elk jaar stranden wereldwijd duizenden walvissen en dolfijnen als Timmy. Soms gaat het om een enkel dier, soms om een hele groep die tegelijk vastloopt. De oorzaken

zijn bijna even divers als de strandingen zelf. Een deel is natuurlijk: dieren die ziek, oud of verzwakt zijn. Of verrast worden door verraderlijke kustlijnen en plotselinge stromingen. Strandingen zijn van alle tijden. Op 16e- en 17e-eeuwse kopergravures staan al potvissen op de Nederlandse kust afgebeeld. Wetenschappers denken dat zonnestormen daar mogelijk een rol bij spelen. Tijdens zulke stormen wordt de aarde gebombardeerd met elektromagnetische straling, waardoor het interne kompas van potvissen waarschijnlijk in de war raakt. Boven de Britse eilanden nemen ze dan een verkeerde afslag en zwemmen de Noordzee in. Daar belanden ze in een ondiepe, vaak dodelijke trechter. In 2016 woedde een zware zonnestorm en kort daarna lagen er verspreid over meerdere landen bijna dertig potvissen op het strand. De hand van de mens Zon, ziekte en ouderdom horen bij de zee zoals de getijden en zout water. Maar de laatste eeuw is er een oorzaak bijgekomen die snel aan gewicht wint: de mens. Daarbij tekenen zich twee patronen af: vervuiling en verstoring. ‘We knabbelen aan alle kanten aan het leefgebied van walvisachtigen. De plekken waar ze niet verstoord worden, worden steeds kleiner’, zegt Hoekendijk. Voor sommige soorten is geluidsoverlast een groot probleem: van de scheepvaart, van onderzoek met geluidsgolven en van de sonar van marineschepen. ‘Diepduikers zoals de spitssnuitdolfijn kunnen daardoor gedesoriënteerd raken en zo richting ondiep water zwemmen.’ Daarnaast eist de visserij zijn tol. Van alle menselijke oorzaken sterven walvisachtigen het vaakst door verstrikking

Potvis

in visnetten. ‘Dat zie je vooral bij oppervlaktezwemmers als de noordkaper, de meest bedreigde walvis van de NoordAtlantische Oceaan. Die filtert water met een open bek’, zegt Hoekendijk. ‘Raakt daarin een touw of net verstrikt, dan is dat vaak dodelijk.’ En dan is er nog de toegenomen vervuiling: de dieren slikken ronddrijvend afval in. ‘Bij de massastranding van potvissen in 2016 vonden onderzoekers in de maag van een van de dieren zelfs een stuk auto.’ Minder zichtbaar, maar net zo dodelijk zijn chemische stoffen en microplastics die zich ongemerkt opstapelen in veel

walvisachtigen. ‘Hoe hoger een dier in de voedselketen zit, hoe hoger de concentratie gifstoffen die het binnenkrijgt’, legt Hoekendijk uit. ‘Dat leidt niet altijd direct tot de dood, maar wel tot verminderde voortplanting of een langzame achteruitgang. Aan de oostkust van Canada is een kleine populatie beloega’s zo vervuild dat ze bij stranding als chemisch afval worden behandeld.’

Bruinvis

Geen simpele oplossing Al die strandingsoorzaken door elkaar maken één ding duidelijk: een simpele oplossing bestaat niet. Toch is er reden voor hoop, want de geschiedenis laat zien dat beschermingsmaatregelen lonen. Lang was de walvisvaart de grootste bedreiging voor walvissen. Maar toen de populaties in de twintigste eeuw instortten, werd de commerciële jacht in de jaren tachtig grotendeels aan banden gelegd. Daarna begonnen de meeste soorten zich langzaam te herstellen. Zulke maatregelen helpen nog steeds, maar in onze geglobaliseerde wereld moet er op meerdere fronten tegelijk worden ingegrepen. ‘Het probleem is gefragmenteerd’, bevestigt Hoekendijk. ‘Dat vraagt om specifieke oplossingen voor specifieke soorten in specifieke gebieden.’ Dieren die aan het oppervlak jagen, zoals de noordkaper, zijn extra gevoelig voor verstrikkingen en aanvaringen. ‘Voor die soorten zou je willen dat schepen in bepaalde periodes langzamer varen. Of dat bijvoorbeeld de kreeftenvisserij minder verticale touwen in het water laat hangen.’ Hoop aan een touwtje Zeker voor lokale problemen zijn de oplossingen vaak verrassend eenvoudig. Kieuwnetten — muren van gaas die

soms kilometerslang in zee hangen — behoren tot de grootste bedreigingen. Ze vangen alles wat erin zwemt en alleen al voor de kust van Peru sterven hierdoor naar schatting jaarlijks twintigduizend walvisachtigen. Met hulp van WWF bonden onderzoekers samen met lokale vissers in Brazilië lege plastic flessen aan hun netten. Doordat dolfijnen op echolocatie navigeren, weerkaatsen hun geluidsgolven tegen de fles vol lucht en kunnen ze de barrière op tijd ontwijken. De eerste resultaten zijn hoopvol, met een afname van de bijvangst tot wel 85 procent. Zulke ingrepen werken lokaal of nationaal heel goed, maar veel zeezoogdieren kennen geen grenzen. Elk voor- en najaar trekken tienduizenden walvissen en dolfijnen de halve wereld over, langs vaste routes tussen hun voedselgebieden en de wateren waar ze hun jongen krijgen. Die blue corridors lopen grotendeels door onbeschermde volle zee. Daar kwam begin 2026 verandering in, toen een VN-verdrag in werking trad dat beschermde gebieden in internationale wateren mogelijk maakt. Door de migratieroutes van zeezoogdieren in kaart te brengen (kijk daarvoor op bluecorridors.org), kan bescherming gericht worden ingezet: langzamer varen, aangepaste visserij, rust waar het telt.

‘De walvis red je niet op het strand, maar door goed voor zijn leefomgeving te zorgen’

Het grotere verhaal Blijft de vraag over waarmee dit artikel begon: wat doe je als er een dier voor je op het strand ligt? Wie een gestrande walvis ontdekt, moet vooral niet proberen het dier te verplaatsen, zegt Hoekendijk. Beter is het om meteen contact op te nemen met SOS Dolfijn of de kustwacht. ‘Elk telefoontje is voor ons reden om die kant op te rijden en de situatie te beoordelen.’ Hij is blij dat we in Nederland een wetenschappelijk onderbouwd protocol hebben voor dit soort situaties, waardoor een reddingscircus als dat bij Timmy wordt voorkomen. ‘Op basis van tientallen jaren ervaring bekijken we de conditie van het dier en de kans op overleving. Soms slaagt een zorgvuldig geplande reddingsactie, soms is het beter om een dier te laten inslapen.’ Dat laatste leidt soms tot emotionele reacties. ‘Zodra er één dier op het strand ligt, gaat alle aandacht daarnaartoe. Het gaat er vooral over of dat ene dier te redden valt, en veel minder over hoe het zover heeft kunnen komen. Maar er sterven zo veel meer walvissen die we nooit zien, en heel veel daarvan door menselijk handelen. Daarom is het belangrijk dat we het grotere verhaal vertellen. Want de walvis red je uiteindelijk niet op het strand, maar door beter voor zijn leefomgeving te zorgen.’

Dolﬁjn

De stelling Tekst: Paul Q de Vries

‘We zijn te pessimistisch over klimaatverandering’ Klimaatonderzoekers werken met scenario’s van klimaatverandering. Dit jaar stelde het klimaatpanel van de Verenigde Naties (IPCC) het meest pessimistische scenario bij: van 4,5 naar 3,5 graden temperatuurstijging in 2100. Valt het dan toch mee?

Aimée Slangen Zeespiegelonderzoeker bij het Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ)

‘Te pessimistisch? Was het maar waar! Ook nu het zwartste scenario is aangepast, is er genoeg om ons zorgen over te maken. Er zijn wel lichtpuntjes: elektrische auto’s zijn in opmars en waar Nederland tien jaar geleden nog achteraanliep met duurzame energie, zijn we nu serieus bezig met een energietransitie. Maar we zitten middenin klimaatverandering. Het gebeurt nu en niet pas in 2100. In het extreemste scenario hadden we het over een zeespiegelstijging van twee tot zeven meter in enkele eeuwen. In het middenscenario is dat een halve meter in 2100 en twee meter in 2300. Dat is nog steeds heel veel. Bij het NIOZ onderzoeken we hoe het smelten van ijs in Antarctica, op Groenland en in gletsjers, en atmosferische, oceanische en geologische omstandigheden bijdragen aan zeespiegelstijging. Hoe je je daarop voorbereidt, is een vraagstuk voor ingenieurs. In Nederland hebben we traditioneel meer focus op aanpassingsmaatregelen – hogere dijken, ruimte voor het water – dan op reductie van uitstoot. Maar op beide gebieden moet het sneller. Er zit een enorme vertraging tussen wat we weten over klimaatverandering en wat we vervolgens doen. Die vertraging, dat is politiek. Dat zijn wij zelf.’

‘Er zit een enorme vertraging tussen wat we weten en wat we doen’

‘Het meest negatieve was nooit het meest waarschijnlijke scenario’ Detlef van Vuuren Klimaatwetenschapper bij het Planbureau voor de Leefomgeving, hoogleraar Integrated Assessment of Global Environmental Change aan de Universiteit Utrecht, medevoorzitter Coupled Model Intercomparison Project (CMIP)

‘Samen met mijn CMIP-collega’s ben ik betrokken geweest bij het voorstel voor nieuwe klimaatscenario’s. CMIP is een onafhankelijk samenwerkingsverband van wetenschappers dat plausibele scenario’s opstelt waar het IPCC en andere onderzoekers mee werken. Het meest negatieve scenario van rond de 4,5 graden opwarming stamt uit 2010. Dit is niet langer waarschijnlijk omdat we meer op het scenario van 2 tot 3 graden opwarming zitten. Er is de afgelopen zestien jaar natuurlijk ook wel iets gebeurd om emissies terug te dringen. Dat meest negatieve scenario is in sommige media en onderzoeken ten onrechte gaan gelden als het meest waarschijnlijke scenario. Maar het was altijd een kleine kans, grote gevolgen-scenario. We hadden niet verwacht dat politici met de aanpassing aan de haal zouden gaan en zeggen: “Het valt allemaal wel mee”. Dat is echt de verkeerde conclusie. Het meest waarschijnlijke scenario, van 2 tot 3 graden opwarming, staat nog steeds en dat is tamelijk rampzalig. De bottom line is dat de uitstoot nog steeds stijgt en we er slechter voor staan dan in 2010. Hoe langer we maatregelen uitstellen, hoe groter de problemen waarin we terecht komen.’

Bart van den Hurk

‘Elke tiende graad minder opwarming doet ertoe’ Roderik van de Wal Hoogleraar Sea Level Change and Coastal Impacts aan de Universiteit Utrecht, senior wetenschappelijk medewerker KNMI

‘We zijn nog steeds te optimistisch. We hebben het hier over emissies die leiden tot temperatuurstijging die leidt tot fysieke impact. Maar in elk van die stappen zitten nog veel onzekerheden. Je kunt echt niet stellen dat een aangepast scenario betekent dat het met de impact van klimaatverandering wel meevalt. We worden zo vaak verrast door nieuwe data en regelmatig blijken effecten erger dan we dachten. Veel media hebben het nieuws uit zijn verband gerukt. Niet alleen het worstcasescenario, maar ook het “lichtste” scenario is aangepast: we denken niet dat het nog gaat lukken onder de 1,5 graden opwarming van het akkoord van Parijs te blijven. Maar dat heeft veel minder de aandacht getrokken. Nu is 2 graden opwarming het meest positieve scenario, en dat betekent meer orkanen, hittegolven, verzuurde oceanen en afsterven van koraal. En dan heb je het nog niet eens over kantelpunten in het systeem: het smelten van de ijskappen lijkt gewoon door te gaan – ook als we morgen stoppen met onze uitstoot. Wat absoluut niet wil zeggen dat we dan maar niets moeten doen. Hoe kleiner de temperatuurstijging, des te minder risico. Elke tiende graad minder opwarming doet ertoe!’

Wetenschappelijk directeur Deltares, medevoorzitter IPCC Working Group II, hoogleraar Climate–Socioecology Interactions aan de Vrije Universiteit

‘Veel mensen verwarren een scenario met een voorspelling. Omdat het klimaatsysteem zo complex is, werken we met scenario’s. Die zijn bedoeld om een onzekere toekomst te verkennen. Dat meest negatieve scenario helpt om de limiet van ons aanpassingsvermogen in kaart te brengen. Het nieuws dat dit scenario is aangepast, hebben bepaalde mensen dankbaar aangewend om een ander geluid te laten horen over klimaatmaatregelen. Uiteindelijk is de beste woordvoerder van klimaatverandering het klimaat zelf: steeds vaker zullen steeds meer mensen met de gevolgen te maken krijgen. De boodschap wijkt voor geen centimeter: we rotzooien met het klimaat en worden voortdurend verrast. De gemiddelde temperatuurstijging is niet eens het meest interessant. Wel dat het opraken van het grondwater in Zuid-Europa veel sneller gaat dan verwacht. Of het slinken van de ijsmassa op de polen en in de Himalaya. De focus van wetenschap en politiek moet verschuiven van diagnose naar oplossingen. Welke impact zien we en welke oplossingen hebben de beste papieren. En vooral: welke factoren bepalen of we dat ook succesvol gaan doen. Die nieuwe wetenschap richt zich meer op beleidsanalyse en maatschappelijke verandering. Dat is belangrijker dan bediscussiëren of de Noordpool rond 2055 of pas rond 2065 ijsvrij zal zijn.’

‘Een scenario is geen voorspelling’

Interview Sophie Darlington

‘ONZE PLANEET HEEFT MEER BONOBO-OMA’S NODIG’

Sophie Darlington is een van de weinige vrouwelijke natuurﬁlmers. In de serie Queens zet ze vrouwelijk leiderschap in het dierenrijk centraal: van bonobo-oma’s tot moederwolven en olifantenmatriarchen. ‘De rust en de zachtheid waarmee de vrouwtjes problemen oplossen, zijn zo teder.’ Tekst: Tessel in ’t Veld

Stof hangt in de lucht. Een leeuwin zet zich schrap om haar welpen te beschermen. In de jeep zit Sophie Darlington doodstil achter haar lens. Ze is alert en geduldig, wachtend op het moment waarop alles samenvalt. Al meer dan dertig jaar filmt de Britse cameravrouw wilde dieren op hun meest kwetsbare en spectaculaire momenten, van de Afrikaanse savanne tot de poolgebieden. Vanzelfsprekend is haar loopbaan allerminst. Als kind is Darlington altijd buiten en maakt ze graag foto’s, maar dat de natuur filmen een beroep kan zijn, weet ze dan nog niet. Als ze op haar negentiende alleen naar Tanzania reist, komt ze daar een filmploeg van de BBC tegen. ‘Toen viel alles op zijn plek. Daar ontdekte ik: dit is wat ik wil doen.’ In Serengeti National Park leert ze het vak. Ze wordt er in de jaren negentig opgeleid door de Nederlandse natuurfilmer Hugo van Lawick, bekend van zijn films over chimpansees en Jane Goodall. Daar ontwikkelt Darlington de blik die haar werk gaat kenmerken: intuïtief en scherp.

Verbinden en loslaten De vrouwelijke blik op de natuur zit niet alleen achter de camera, maar ook ervoor. In Queens staat vrouwelijke kracht in het dierenrijk centraal: voor het eerst worden natuurverhalen verteld vanuit vrouwelijk leiderschap. Darlington wordt geraakt door de dieren die ze volgt. Vooral de bonobo’s blijven haar bij. Deze mensapen staan bekend om hun sociale intelligentie en hun manier om conflicten op te lossen. De vrouwtjes vormen sterke onderlinge banden en leiden de groep gezamenlijk. De oudste hebben vaak het meeste aanzien. Bonobo’s laten conflicten zelden echt escaleren. Als het spannend wordt, kiezen ze eerder voor contact in plaats van geweld. Darlington: ‘De rust en zachtheid waarmee de vrouwtjes problemen kunnen oplossen, is zo teder. De mannetjes zijn meer van “kijk mij”. De vrouwtjes zeggen: “Ik ga niet vechten.” Onze planeet heeft meer van dit soort verbinding nodig. Meer bonobo-oma’s.’

Alleen tussen mannen Darlington groeit uit tot een vaste kracht bij series als Planet Earth II en Our Planet, maar haar invloed reikt verder dan de beelden die ze maakt. In een vak waarin vrouwen zeldzaam zijn achter de camera, zet ze zich in voor meer diversiteit. ‘Zelf had ik geen vrouwelijke voorbeelden’, zegt ze. ‘Iedereen was vroeger klein, man en gecamoufleerd. Ik ben vrouw en lang. Dus ik dacht altijd: dit is niets voor mij.’ Nu ze het vak van binnenuit kent, blijft één vraag knagen. ‘Is het niet gek dat we al decennialang wildlifedocumentaires maken, maar nog nooit een serie hebben gemaakt vanuit een vrouwelijk perspectief?’ National Geographic besluit dat het anders moet. De zender zet de serie Queens op en vraagt Darlington als een van de directors of photography. Zij bepaalt welke beelden er gemaakt worden en hoe en stuurt de camerateams in het veld aan. De serie wordt gedraaid met zoveel mogelijk vrouwen achter de camera, en vijf vrouwelijke filmers krijgen een mentorplek.

Bonobo

Verbindend leiderschap is zeker niet altijd makkelijk. Bij de Ethiopische wolf bepalen de vrouwtjes vaak wanneer hun jongen de roedel moeten verlaten. Dat doet pijn, maar het is de enige manier waarop nieuwe roedels ontstaan. Hun leiderschap is gericht op de toekomst van de soort. In Queens volgt Darlington moederwolf Taa. ‘Je ziet haar verdriet als haar dochter vertrekt, maar ook haar trots wanneer die dochter een eigen roedel vormt. Dat is leiderschap in zijn puurste vorm.’ Wat oma weet Ook bij olifanten zijn vrouwtjes de baas. Een kudde wordt geleid door de oudste en meest ervaren van hen, de matriarch. Zij draagt decennia aan kennis met zich mee: routes naar water, plekken met voedsel. In tijden van crisis is haar geheugen van levensbelang. Juist deze kennis staat onder druk. ‘Paden die oma’s vroeger kenden, bestaan niet meer door de aanleg van menselijke wegen. Wat een matriarch niet meer kan doorgeven, is voorgoed weg.’ Een van de meest intense

momenten van Queens speelt zich af als hyena’s een olifantenkudde ’s nachts aanvallen. ‘Ik zag een moeder haar kalf beschermen. Mijn hart zat in mijn keel.’ Dan gebeurt iets onverwachts: de hele kudde vormt een kring om het jong en jaagt de hyena’s weg. ‘De kracht spatte ervan af. Ik weet niet of dit ooit eerder is gefilmd.’ Zulke verhalen maken Darlington trots op Queens. ‘We keken altijd door een mannelijke lens naar dieren. Tot nu.’ Voor haar staat vast dat er meer vrouwelijke natuurfilmers nodig zijn. Niet omdat ze beter zijn, maar omdat ze anders kijken. ‘Vrouwen observeren anders. Als je meer stemmen laat horen, maak je iets sterker.’ Queens is te zien op de streamingdienst Disney+

Ethiopische wolven

‘We keken altijd door een mannelijke lens naar dieren’

Savanneolifanten

Groene bril Tekst: Marjolein Bezemer

Vergif zonder vervaldatum Wat is het probleem? Per- en polyﬂuoralkylstoffen, beter bekend als PFAS. Je ziet en ruikt ze niet, maar deze hardnekkige chemicaliën zijn vrijwel overal te vinden. PFAS wordt onder meer gebruikt in regenjassen, wandelschoenen en andere outdoorproducten. Je vindt het ook in antiaanbakpannen, cosmetica en pizzadozen. Vet- en waterafstotend spul is natuurlijk handig, maar eenmaal in het milieu verdwijnen deze chemische stoffen nauwelijks – ze worden niet voor niets forever chemicals genoemd. PFAS hoopt zich op in de bodem, het water en in de voedselketen. Daardoor krijgen dieren en mensen het binnen.

Hoe erg is het? Er zijn ruim tienduizend verschillende soorten PFAS. Onder meer door lozingen van bedrijven in en buiten Nederland zijn deze stoffen via de lucht, het water en de bodem overal verspreid. Doordat de stoffen in ons voedsel en drinkwater zitten, heeft volgens het RIVM bijna iedereen te veel PFAS in het bloed. Dat wil niet zeggen dat je meteen ziek wordt, maar er is steeds meer bewijs dat PFAS mogelijk kankerverwekkend is, het immuunsysteem aantast en schildklierstoornissen kan veroorzaken. De overheid heeft bijna vierduizend locaties in beeld die verontreinigd kunnen zijn. De belangrijkste plekken zijn oefenterreinen van de brandweer, defensie en vliegvelden waar met blusschuim is gewerkt. Omdat PFAS ook in bepaalde bestrijdingsmiddelen zit, raken steeds grotere stukken landbouwgrond vervuild.

5 tips om PFASblootstelling te beperken

Kies PFAS-vrije producten Er bestaan ook PFAS-vrije regenjassen en pannen van gietijzer of met een bodem van keramiek. Wees verder voorzichtig met blusschuim, smeermiddel voor ﬁetsen en waterafstotende spray voor schoenen en outdoorspullen. Tips over veelgebruikte producten met PFAS vind je op de site van Milieu Centraal.

Kies voor biologische groente en fruit In de Europese Unie mogen boeren 37 verschillende PFAS-pesticiden legaal gebruiken, zo blijkt uit onderzoek van PAN Nederland. Vooral aardbeien, sla, druiven, komkommers, tomaten en paprika’s worden bespoten met PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen.

Vermijd eieren van hobbykippen PFAS hecht zich goed aan eiwitten. Als de bodem verontreinigd is, krijgen wormen PFAS binnen. Via kippen die deze wormen eten, kan jouw kakelverse eitje relatief veel PFAS bevatten. Het RIVM raadt de consumptie van alle eieren van hobbykippen af. Wil je ze toch eten? Laat dan je eieren eerst testen.

Check vervuilingslocaties Kijk op pfaskaartnederland.nl waar de verdachte vervuilingslocaties zijn. Misschien ligt jouw favoriete zwemplas bij een vervuilende fabriek. Zo ja, kun je beter een andere plek zoeken.

Teken de petitie Houd Ons Water Schoon WWF is een petitie gestart om de Europese natuur- en milieuwetten te beschermen. Meer dan 600.000 mensen hebben haar al getekend. Ook je zorgen uiten? Kijk op: wwf.nl/houd-ons-water-schoon.

52 © Getty Images

Vergif zonder vervaldatum Wat doen we eraan? De Europese Commissie heeft berekend dat de maatschappelijke kosten van PFAS-vervuiling tot 2050 kunnen oplopen tot 440 miljard euro. De goedkoopste aanpak is om de PFAS-uitstoot per direct fors te verminderen. In Nederland staan alle soorten PFAS inmiddels op de lijst met Zeer Zorgwekkende Stoffen en zijn sommige PFAS verboden. Het proces om PFAS aan banden te leggen gaat helaas langzaam en in de tussentijd blijft de vervuiling doorgaan. Vijf landen, waaronder Nederland, dienden in 2023 een voorstel in voor een Europees PFAS-verbod. Na jarenlang onderzoek komt de EU in 2027 waarschijnlijk met een beslissing hierover. Maar tegelijkertijd willen de EU en de Nederlandse regering natuur- en milieuwetten afzwakken die moeten zorgen voor schoon water. Nederlandse drinkwaterbedrijven pleiten gezamenlijk voor een algeheel verbod op PFAS. Vooral bedrijven die drinkwater uit de Rijn en de Maas winnen, hebben moeite om de stoffen uit het water te zuiveren. Daarnaast hebben ze nog geen goede oplossing voor de afvalstromen die PFAS bevatten. Het RIVM berekende onlangs dat een verbod op PFAS de drinkwaterkwaliteit sterk zou verbeteren. En daarmee natuurlijk ook de natuur.

Wilde honden zorgen voor balans op de savanne

Reportage Tekst: Audrey Oey

Een unieke ontmoeting WWF’er Audrey Oey reist af naar Zimbabwe om met eigen ogen de impact van onze projecten te zien. En dat leidt tot een bijzondere ontmoeting.

‘Daar!’, schreeuwt mijn collega. Hij wijst naar een waterpoel en duwt zijn verrekijker snel in mijn handen. ‘Wilde honden!’ Half in het water zie ik iets waarvan ik later pas begrijp hoe speciaal het is: twee Afrikaanse wilde honden halen een impala neer. Slechts een paar uur eerder heb ik voor het eerst in mijn leven voet gezet op Zimbabwaanse bodem. Na een lange rit in een bloedhete auto, met m’n koffer op schoot over wegen van afgebrokkeld asfalt, zand en steen, rijden we Hwange National Park binnen. Kort voordat we het park inreden, zag ik een bord langs de weg met Painted Dog Conservation erop. In het Engels heten Afrikaanse wilde honden ook wel painted dogs, vanwege hun schilderachtige zwart-bruin-witgevlekte vacht. Alsof een kunstenaar aan het werk is geweest. Elk dier heeft een uniek patroon, net als een vingerafdruk. Zeldzame ervaring Toen ik het bord zag, maakte mijn hart een sprongetje. ‘Hebben ze hier wilde honden?’, vroeg ik snel. ‘Ja, maar reken

er maar niet op dat je ze ziet. Ze zijn moeilijk te spotten.’ We stapten het hotel binnen. Ik friste me even op en liep naar buiten toen mijn collega begon te roepen en gebaren dat ik snel moest komen. Daar waren die twee Afrikaanse wilde honden en een paar minuten later volgde de rest van de roedel. Achter elkaar renden ze de struiken uit, het hoge, goudgele gras in, richting hun familieleden. Het moeten er een stuk of acht geweest zijn. Een heel bijzondere en zeldzame ervaring, besef ik nu. Want Zimbabwe is een van de laatste landen waar nog grote groepen Afrikaanse wilde honden leven: zo’n 700 van de 7000 die over zijn in het wild. Daarmee zijn ze een van de meest bedreigde zoogdieren ter wereld. Wilde nomaden Toch is ook in Hwange de kans klein dat je wilde honden ziet. Roedels bestaan uit gemiddeld tien honden met uitschieters tot veertig. Dagelijks leggen ze tientallen kilometers af. Ze hebben een enorm territorium – tot wel 1500 vierkante

kilometer per roedel – en zijn eerder nomadisch dan territoriaal. Zelden vind je ze op dezelfde plek als de dag ervoor. Hun sociale structuur is al net zo bijzonder. Het alfavrouwtje staat altijd bovenaan de hiërarchie. Alleen zij krijgt pups, een heleboel zelfs: gemiddeld tien, maar 21 is ook ooit vastgelegd. Geen enkele andere hondensoort krijgt zulke grote nesten. De hele roedel beschermt en voedt de kleintjes. Eenmaal volwassen verlaten alleen vrouwtjes de roedel en de mannetjes blijven. Bij veel dieren is dit andersom. Ook zijn wilde honden in vergelijking met andere grote roofdieren niet agressief tegenover elkaar. Sterker nog: zwakkere honden worden vaak verzorgd en beschermd door hun sterkere broers, zussen, ooms en tantes. Bedreigd bestaan Ooit zwierven er ruim een half miljoen wilde honden over de savannes van heel Afrika. Helaas werden ze als plaag gezien en daarom op grote schaal opgejaagd en afgeschoten. Dat is niet alleen tragisch, maar ook slecht voor het ecosysteem. Wilde honden zorgen namelijk voor balans op de savanne. Door op zieke en zwakke grazers te jagen, zorgen ze voor genetisch sterke populaties die niet te groot zijn. Zo voorkomen ze overbegrazing. Tegenwoordig vind je wilde honden alleen in zuidelijk en oostelijk Afrika. De grootste

Audrey Oey

populaties leven in Botswana, Zimbabwe en Tanzania. De bedreigingen zijn talrijk: verlies van leefgebied, mensdierconflicten, concurrentie van andere grote roofdieren als leeuwen en ziektes van huisdieren. Impact maken WWF beschermt deze bijzondere honden op verschillende manieren. Zo steunen we in Zambia al jaren het Zambian Carnivore Programme. Dit is een lokale stichting die zich richt op het voorkomen van stroperij en mens-dierconflicten, onderzoek doet en gemeenschappen voorlichting geeft. En in Zimbabwe gingen we onlangs een samenwerking aan met Hwange National Park: het grootste beschermde natuurgebied van het land. Met een oppervlakte van zo’n 14.000 vierkante kilometer is het bijna de helft van België. Hier kunnen we impact maken voor wilde honden en een heleboel andere grote diersoorten die hier rondlopen. Met dit in gedachten vertrok ik met een ondergaande zon uiteindelijk uit Afrika. Mijn hoofd vol nieuwe en indrukwekkende ervaringen en kennis. Het moment in Hwange zal altijd een speciaal plekje in mijn hart hebben. Sindsdien vertel ik het bijzondere verhaal van de Afrikaanse wilde hond aan iedereen die het maar wil horen.

Shopping

CHARMANT

Fluitend op pad

Versier je tas met de bag charms van Keel Toys. Ze zijn onderdeel van de Keeleco-lijn, waarvoor meer dan een miljard plastic ﬂessen zijn gerecycled tot knuffels en accessoires. De tashanger is 12 cm groot (inclusief metalen hanger) en gemaakt van 100 procent gerecycled polyester. Verkrijgbaar als tijger, chimpansee, luiaard en clownvis. € 9,90 wwf.nl/bagcharms

De Birdy bags van het Nederlandse merk Hi-di-hi vallen op door hun kleurrijke, met de hand geborduurde vogels — van roodborstje tot ijsvogel. Onder die vrolijke buitenkant zit eerlijk vakmanschap: het materiaal is honderd procent vegan en gemaakt van gerecyclede PU uit oude tassen en productieafval, en de ritsen zijn van PETﬂessen. Deze Folliage-schoudertas is er in vier kleuren, met een verstelbare en afneembare band. € 44,99 hi-di-hi.nl

SLUIPEN ALS EEN TIJGER Met deze sokken sluip jij straks net zo zacht door je woonkamer als een tijger door de bossen. Gemaakt van 100 procent gerecycled materiaal, met minder afval en minder CO2-uitstoot als gevolg. Bestel ze als set van vier zwarte sokken in een mooi doosje. Ook leuk als cadeau. € 32,95 wwf.nl/sokken

Zo mooi wordt 2027 Haal de schoonheid van de natuur in huis met de WWF-wandkalender 2027. Elke maand geniet je van een adembenemende dierenfoto uit de WWF-collectie, gedrukt op papier uit verantwoord beheerde bossen. Op de achterkant vind je een uitgebreide beschrijving van het dier. Je kijkt dus niet alleen, maar leert ook over het dier en de bedreigingen waarmee het te maken heeft.

SCHILDPAD IN DE BOOM

€ 24,95 wwf.nl/kalender2027

Al zeven jaar presenteren WWF en winkelketen Dille & Kamille samen een duurzame, vilten kerstboomhanger. Dit jaar is dat Zoe de Zeeschildpad. Handgemaakt in Nepal van fairtrade wol en een aaibare toevoeging aan je kerstboom. Van elke verkochte Zoe gaat één euro naar WWF. Een klein gebaar met impact. € 5,95 Dille & Kamille

Broodnodig Twee plastic zakjes per dag voor je lunch? Dat zijn al gauw vele honderden wegwerpzakjes per jaar. Deze boterhamzak van Broodnodig maakt daar in één klap een einde aan. Hij is gemaakt van drie gerecyclede plastic ﬂessen, BPA-vrij (dus zonder hormoonverstorende stoffen bij je eten), heeft een dubbele voering en kliksluiting die je brood luchtdicht verpakt en vers houdt. In verschillende designs en verstelbaar, dus geschikt voor een kleine en grote lunch.

Speelgoed

uit de muur

The Swap Station is een ruilstation op Utrecht CS waar tweedehands speelgoed een nieuwe bestemming vindt. Het is vormgegeven als een miniatuur treinstation met vrolijke kleuren en twintig transparante lockers. Je kan er speelgoed brengen, ruilen en een nieuwe favoriet meenemen. Doneren zonder iets terug te nemen, mag natuurlijk ook. Je vindt het ruilstation in het Godebaldkwartier, naast de Hema.

€ 18,95 wwf.nl/boterhamzak

In beeld Tekst: Audrey Oey

Samen leven Nergens gaat klimaatverandering zo snel als op de Noordpool en daardoor dreigt de ijsbeer door het ijs te zakken. De Inuit kennen het gebied als geen ander en zijn de sleutel tot het beschermen van deze dieren. Hoe eeuwenoude kennis en moderne wetenschap samenkomen in een strijd voor een leefbaar poolgebied.

Al duizenden jaren lezen de Inuit de wind, de sneeuw, de wolken en zeestromingen in en rond de Arctische gebieden van Noord-Amerika en Groenland. Ze weten waar de beloega’s zwemmen, hoe de migratieroutes van kariboes lopen en wat de jachttechnieken van ijsberen zijn. Maar hun toekomst is in gevaar, net als die van de ijsberen. Door klimaatverandering warmt het Noordpoolgebied bijna vier keer sneller op dan elke andere plek op aarde. Experts verwachten dat tegen 2050 het aantal ijsberen met een derde is afgenomen. Voornamelijk door het verlies van zee-ijs, want daar jagen ze op zeehonden.

In Canada leven 15.000 ijsberen, ruim de helft van de wereldpopulatie. WWF ondersteunt de Inuit met het opzetten van een netwerk van beschermde gebieden in het immense territorium Nunavut (‘ons land’ in de Inuit-taal). Medezeggenschap staat daarbij centraal, want de Inuit kennen hun land en zeeën het beste en weten wat werkt.

Als de Inuit gesteund worden, proﬁteert al het leven op de Noordpool daarvan. Gebieden en dieren worden beschermd en gemeenschappen vergroten hun voedsel- en bestaanszekerheid. Inuit leven veelal op traditionele wijze. Dat betekent dat zij jagen. Ook op ijsberen. Dat hoort al eeuwen bij hun cultuur. Van de Canadese overheid mogen zij dat blijven doen. Elk jaar krijgen ze quota. Het gaat om aantallen die de populatie niet schaden. Tijdens hun trektochten helpen de Inuit met het tellen van populaties, verzamelen van bodem- en ijsmonsters en andere gegevens. Dankzij die informatie en wetenschappelijke data wordt duidelijk in welke gebieden hulp het hardst nodig is.

Samenwerken Het project gaat verder dan Canada. Zo helpen inheemse gemeenschappen WWF in Alaska met onderzoek naar beloega’s en in Groenland werken we samen aan de ontwikkeling van duurzaam toerisme. Of het nu gaat om projecten rondom ijskwaliteit of het beschermen van gebieden en soorten die cultureel, spiritueel of economisch van belang zijn voor gemeenschappen: het draait om mensen samenbrengen en een stem geven. Want samen kunnen we stappen zetten richting een duurzame toekomst.

Impact Wat hebben we bereikt? En welke ontwikkelingen verdienen onze serieuze aandacht? Tekst: Audrey Oey

Bizonbaby’s In het Roemeense Tarcu-gebergte hebben WWF-rangers meerdere babybizons gespot. Het ultieme bewijs dat de Europese bizon zijn comeback heeft gemaakt in het land. Sinds 2014 werken WWF en Rewilding Europe samen om deze grote grazers terug te brengen naar de zuidelijke Karpaten, waar ze tweehonderd jaar waren uitgestorven. ‘De geboorte van kalfjes is een van de sterkste stukjes bewijs dat de herintroductie is geslaagd’, aldus Adrian Grancea van WWF-Roemenië. ‘Het betekent dat de dieren zich hebben aangepast aan hun omgeving en dat de omstandigheden goed genoeg zijn voor een volgende generatie.’

Samen in actie voor meer natuur

Na een zomer met hitterecords, droogte en vernietigende bosbranden sloot WWF zich op 12 september in Amsterdam aan bij de Klimaatmars. Ruim honderd WWF-supporters, vrijwilligers en medewerkers lieten van zich horen, onder aanvoering van Panda en ambassadeur Harm Edens. Samen met 40.000 anderen riepen we het kabinet op sneller te stoppen met belastingvoordelen voor olie, gas en kolen én meer te investeren in natuurherstel. Onze boodschap: meer natuur is meer toekomst. Natuur is een essentieel onderdeel van de weg uit de klimaatcrisis. Bossen, veengebieden en wetlands slaan CO₂ op en beschermen ons tegen droogte, hitte en overstromingen. Daarom moet Nederland nu kiezen voor oplossingen die werken: minder fossiel, meer natuur. © Kris de Boer

VERRASSING VOOR DE WILDCAMERA

Overwinning voor de oceaan Tien procent van de oceanen is nu officieel beschermd gebied. Een belangrijke mijlpaal en het resultaat van jarenlang keihard werken door WWF, andere natuurorganisaties, kustbewoners en overheden wereldwijd. Toch zijn we er nog niet, want er is veel meer beschermd gebied nodig. Ook zijn veel gebieden op papier beschermd, maar ontbreekt het in de praktijk aan goed beheer. Hierdoor is van echte natuurbescherming nog geen sprake. WWF dringt er bij overheden op aan om snel meer gebieden te beschermen en het beheer te verbeteren.

In het Amazonegebied in het oosten van Ecuador is een zwarte jaguar opgedoken. Wildcamera’s van WWF legden de zeer zeldzame kat vast. Minder dan tien procent van alle jaguars is zo zwart, meestal zijn ze geel-zwart gevlekt. De kleur wordt veroorzaakt door de aanmaak van te veel melanine, een donker pigment. Het schuwe en zeldzame dier werd gespot op het land van de Tinkiasgemeenschap in de provincie Pastaza. WWF werkt hier al jaren samen met lokale gemeenschappen aan bescherming en duurzaam beheer van het regenwoud en veilige routes voor jaguars. Die aanpak werpt zijn vruchten af.

/n atu rep l.co m

n Co rdie r

meer monarchvlinders

Elk jaar leggen oostelijke monarchvlinders zo’n 4500 kilometer af vanuit Canada en de VS naar hun overwinteringsgebieden in Mexico. De reis is een enorme uitdaging, maar door verlies van leefgebied en klimaatverandering wordt de trektocht nog moeilijker. Toch is er hoop. Want natuurbescherming werkt, zo toont WWFonderzoek aan. Dankzij minder ontbossing, natuurherstel en ecotoerisme waren er in het afgelopen overwinteringsseizoen in Mexico 64 procent meer monarchvlinders dan het jaar ervoor. Goed om te weten: ondanks deze winst is de populatie nog altijd 80 tot 90 procent lager dan in de jaren negentig.

Meekijken met paaiende vissen RoffaReefs en Diergaarde Blijdorp hebben een internationaal platform gelanceerd waarop onderzoekers, duikers en vissers data kunnen delen over de voortplanting van vissen. Eggspedition.org brengt beelden samen van viseitjes en paaigedrag. Dit moet leiden tot beter inzicht in de voortplanting van vissen en de gezondheid van koraalriffen en oceanen. WWF is vanaf de start betrokken bij Eggspedition.org en benadrukt het belang van samenwerking om vispopulaties en daarmee koraalriffen wereldwijd toekomstbestendiger te maken.

Vervuilende stookolie aan banden Na een jarenlange lobby van onder meer WWF is de NoordoostAtlantische Oceaan eindelijk aangewezen als een zogenoemd emissiecontrolegebied (ECA). Dat betekent dat schepen hun uitstoot in het gebied moeten beperken. Belangrijk, want de zware stookolie die in de scheepvaart wordt gebruikt, is ‘s werelds meest vervuilende brandstof. Het roet dat vrijkomt bij het verbranden (black carbon) wordt gezien als een van de grootste veroorzakers van klimaatopwarming.

s pe r

Dou

Laos werkt aan comeback tijger In Laos is de tijger sinds 2013 functioneel uitgestorven, zoals dat heet. Dat betekent dat er geen tijgers meer leven of zo weinig dat het geen gezonde populatie is. Maar het land werkt aan een comeback. De overheid heeft een plan goedgekeurd dat ervoor moet zorgen dat er binnen tien jaar weer tijgers rondlopen. Hiervoor herstelt Laos leefgebied, zet prooidieren uit en werkt beter samen met buurland Thailand, waar nog wel tijgers leven.

Colombia beschermt

62.925 hectare zee

Een beschermd zeegebied voor de Colombiaanse kust is ﬂink uitgebreid. In samenwerking met WWF en lokale gemeenschappen breidde de overheid het gebied langs de grens met Panama uit met maar liefst 62.925 hectare. Daarmee telt Santuario de Fauna y Flora Acandí, Playón, Playona, San Francisco y Cabo Tiburón nu bijna 90.000 hectare. Dat is ongeveer vier keer zo groot als Amsterdam. In het uitgebreide zeegebied leven een groot aantal bedreigde diersoorten, waaronder zeeschildpadden. Ook worden beschermde gebieden in het Caribisch gebied door de uitbreiding beter met elkaar verbonden.

Zonnestroom voor het regenwoud Elektriciteit maakt natuurbescherming vaak een stuk makkelijker, maar diep in de jungle van de CentraalAfrikaanse Republiek is het niet vanzelfsprekend. Dankzij een WWF-programma zijn de afgelopen vijf jaar 24 zonneenergieprojecten gerealiseerd in en rondom het nationale park Dzanga-Sangha. Hierdoor kunnen rangers hun werk beter doen en onderzoek uitvoeren naar bedreigde populaties bosolifanten, gorilla’s en bongo’s. Ook de lokale gemeenschappen proﬁteren. Zo heeft een nabijgelegen ziekenhuis nu stroom, net als lokale bedrijven, ecolodges en een voetbalveld. © Will Burrard-Lucas/www.naturepl.com

/ r ks

na tu

repl.co

m / W WF

Rust voor de steur in Bulgarije Bulgarije heeft een blijvend verbod op het vangen van steuren in de Donau en de Zwarte Zee ingevoerd. Sinds 2011 werd de vangst steeds voor korte tijd stilgelegd, maar dat is nu permanent. Iets waar WWF zich al jaren voor inzet. De Bulgaarse overheid besloot tot een permanent verbod mede op basis van onderzoeksdata van WWF. Steuren zijn een van de meest bedreigde dieren ter wereld. Dit komt onder meer door verlies van leefgebied, dammen die migratieroutes blokkeren en de illegale handel in kaviaar.

Geven met impact

‘Bomen zijn de wonderen van de natuur’ Loek Brittijn (79) is al jaren donateur van het Wereld Natuur Fonds. Hij en zijn vrouw hebben WWF-NL opgenomen in hun testament.

‘In mijn leven heb ik veel gereisd. Op de motor maakte ik duizenden kilometers door Europa: het Zwarte Woud, de Elzas, de Ardennen, de Schotse hooglanden. Schitterend! Je kunt er ook mooi wandelen. Net als bij ons in Nederland trouwens. Mijn vrouw en ik wonen in de Randstad, vlak achter de duinen. Een fantastische plek, maar de drukte is minder fijn. Dus we zoeken graag de stilte op. Bijvoorbeeld op de Utrechtse Heuvelrug, aan de kust van Schouwen-Duiveland of in de bossen bij Arnhem. Fluitende vogels, ruisende bomen: daar genieten we enorm van.’ ‘Waarom ik het Wereld Natuur Fonds heb opgenomen in mijn testament? Dat zit ‘m precies in het middelste woordje: natuur. Het is belangrijk dat de natuur blijft bestaan. Zo vind ik de wolf een fascinerend dier. Maar als ik moet kiezen tussen flora en fauna, ga ik toch voor de flora. Er zijn zoveel fantastische bloemen en planten. Bomen vind ik echt de wonderen van de natuur.’

Meer weten over schenken aan een bepaald project, dier of gebied? Ga naar wwf.nl/fondsen of scan de QR-code.

De Kansspelautoriteit heeft voor het organiseren van de Postcode Loterĳ een vergunning verleend.

Daar is de tĳger weer

Foto: naturepl.com / Andy Rouse / WWF

Honderd jaar geleden leefden er zo’n 100.000 tĳgers in het wild. Door stroperĳ en het verdwĳnen van leefgebied waren er in 2010 nog maar 3.200 over. Het Wereld Natuur Fonds kwam daarom samen met twaalf landen in actie. En met resultaat: inmiddels leven er weer zo’n 5.500 tĳgers in het wild. Ook in Kazachstan keert de tĳger terug. Daar verdween hĳ ruim 70 jaar geleden helemaal. WWF werkte jarenlang met de regering aan zĳn terugkeer. Met hulp van lokale bevolking, plantten ze bossen, zorgden voor meer prooidieren en leidden rangers op. Sinds september 2024 krĳgt de tĳger er weer een kans en inmiddels is de eerste tĳger losgelaten. En de natuur om hem heen? Die profiteert er ook van. Mede dankzĳ de deelnemers van de Postcode Loterĳ kan WWF dit belangrĳke werk doen. Dat is de kracht van samen, dat is The Power of Postcodes.

postcodeloterĳ.nl

Puzzel

Win !

Maak 10x kans op deze WWF-rugzak

Deze stoere rolltop rugzak is ideaal voor werk, school of vrije tijd. Hij heeft een slimme indeling met groot ritsvak met een apart gevoerd laptopvak, plus een groot ritsvak voorop en handig zijvak voor je drinkﬂes.

Woordzoeker BERK BEWONDEREN DAMPKRING DELTA DROOGTE DUINEN FJORD HOOGGEBERGTE IJSZEE KAMPERFOELIE KASTANJEBOOM KORAALRIF LEEUWERIK LENTE MADELIEFJE NATUURMENS ONWEER REGENBOOG RIVIER ROTSWAND STRAND TEMPERATUUR VEGETATIE VELD VOGELHUISJE WANDELING WEERLICHT WEIDE

De overgebleven letters vormen de oplossing.

Geef de oplossing voor 1 december 2026 door op wwf.nl/puzzel

VAN BĲNA WEG NAAR EEN KOLOSSALE COMEBACK Colofon

Be one with nature Nr. 3 2026

Uitgave van Wereld Natuur Fonds wwf.nl - info@wwf.nl Wij ontvangen geen retourzendingen meer. Is dit magazine niet voor u bedoeld of wilt u een wijziging doorgeven: wwf.nl/gegevenswijzigen, mail: info@wwf.nl of bel 0800-1962 (gratis). Concept & Redactie Wereld Natuur Fonds, Zeist

Redactie: Anita van der Aa (hoofdredacteur), Sabine Bos, Annemiek Heuvelmans, Audrey Oey, Sanne Messnig, Maarten Spaans, Tessel in neushoorn ‘t Veld, Susanne Geuze De zwarte is terug van Vormgeving: Alexander Kahrel weggeweest. Metvan: jouw support Met medewerking Jaap Backx (eindredactie), Bouwien Jansen (correctie).

beschermen we neushoorns en breiden Drukwe hun leefgebied uit. Met Roularta Printing resultaat! Er leven weer bijna 6.800 Digitaal zwarte neushoorns in het wild.

with

be NR.3 2026

Donateurs ontvangen het magazine 3x per jaar. wwf.nl/donateur

GESTRAND

Waarom walvissen en dolﬁjnen aanspoelen Erik Scherder

‘Bewegen in de natuur maakt je sterker’

Heb je het magazine uit? Geef het door en maak er iemand anders blij mee

Comeback tijgers en neushoorns

Berggorilla’s in Oeganda

De natuur kan winnen

WWF-Rangers: Ontdek alles over wilde dieren en natuur Jong geleerd is oud gedaan. WWF-Rangers is hét jeugdprogramma voor kinderen die meer willen weten over natuur en wilde dieren, wwf.nl/aanmeldenranger

Als WWF-donateur dit magazine liever digitaal lezen? wwf.nl/digitaalmagazine Volg ons op social media Wereld Natuur Fonds - WWF wereldnatuurfonds wereldnatuurfonds Wereld Natuur Fonds (WWF-NL) wereldnatuurfonds Zelf geld inzamelen? wwf.nl/start-je-eigen-actie Gift geven? NL31RABO0300000030, t.n.v. Wereld Natuur Fonds te Zeist of wwf.nl/gift Vrijwilliger worden? wwf.nl/vrijwilliger

Artikelen uit Be one with nature mogen uitsluitend na schriftelijke toestemming vooraf van het Wereld Natuur Fonds te Zeist en met bronvermelding worden overgenomen. Het panda-logo is een beschermd beeldmerk.

3 t/m 6 jaar

WWF YOUTH Een community voor en door jongeren. Met als doel: jongeren samenbrengen, informeren en uiteindelijk inspireren tot een duurzame lifestyle.

Nieuwsgierig? Follow / Like / Join us wwf.nl/youth

7 t/m 12 jaar

Dit magazine is speciaal voor jou. Omdat we dankzij jouw steun goed werk kunnen blijven doen! Het volgende nummer verschijnt in februari 2027

WWF.NL

Afzender: Postbus 7, 3700 AA Zeist