foto Maurits Gemmink
MANIFEST
Maak Nederland Betaalbaar Manifest De wereld verandert in rap tempo. De technologische vooruitgang die mensen hebben opgebouwd heeft zich de afgelopen decennia razend snel ontwikkeld. Efficiënte productie, de hulp van kunstmatige intelli gentie en nieuwe wetenschappelijke inzichten maken het mogelijk om iedereen in Nederland en daarbuiten een goed en zeker bestaan te verschaffen. Dat het mogelijk is wil niet zeggen dat het gebeurt. Er zijn gigantische verschillen tussen degenen die bezitten en degenen die werken. De allerrijksten van ons land bezitten meer dan driekwart van alles wat we hebben.1 Deze kloof is alleen maar groter geworden en zal blijven groeien als we niets doen aan de verhoudingen tussen mensen. Een systeem waarbij we accepteren dat de één eigenaar is van de vruchten van het werk van de ander, zal altijd voor uitbuiting en onderdrukking zorgen. Daarom zijn het juist die verhoudingen die de SP wil aanpakken. Onze welvaart komt niet bij ons terecht Dat lijken grote woorden maar het is precies wat er in Nederland aan de hand is. We werken met z’n allen steeds meer uren en elk uur dat we werken levert steeds meer op voor de baas. Wij zitten achter het stuur van de bus, wij verplegen de zieken, wij staan voor de klas, wij maken het eten, wij zorgen voor onze ouders en kinderen, wij bouwen de huizen, wij houden de straten schoon. Zonder ons staat alles stil.
foto SP Rotterdam
Maar deze welvaart komt niet bij ons terecht. Elk jaar komen we moeilijker rond. Ten opzichte van vorig jaar zijn huurprijzen – opnieuw – met bijna 5% gestegen en benzineprijzen zelfs met 20%.2 Inmiddels is bijna de helft van alle huishoudens financieel kwetsbaar3 en 175.000 werkenden krijgen zelfs zo weinig betaald dat ze in armoede leven.4 Nederland is voor grote groepen mensen onbetaalbaar geworden. Leven in een ratrace is geen leven Steeds meer leven we om te werken in plaats van dat we werken om te leven. We willen tijd doorbrengen met onze gezinnen, ons inzetten 2
Maak Nederland betaalbaar manifest
3
voor de buurt, familie kunnen bezoeken. We willen rust en zekerheid en ook eens een feestje kunnen vieren. Het doel van het leven is het leven zelf. Het leven is meer dan alleen bestaan. Ieder mens moet de ruimte krijgen om zich te ontplooien, de wereld te ontdekken, lief te hebben en zich te verwonderen, zorg te dragen voor anderen en van betekenis te zijn voor de mensen om zich heen. Want een mens leeft niet op zichzelf: we ontwikkelen ons juist in relatie tot anderen. Maar de ratrace jaagt ons op als hamsters in een rad. De kapitalistische maatschappij vraagt constante efficiency van ons. Niet alleen in werk, maar ook in het gezinsleven, sport, mantelzorg, enzovoort. Het tempo maakt het leven één grote ‘to do-lijst’ waarbij we onszelf constant moe ten verbeteren en aanscherpen. In plaats van onszelf te ontwikkelen en te groeien in relatie met de mensen om ons heen, vinken we het leven af. Vervreemding is aan de orde van de dag Het is niet gek dat deze ratrace leidt tot vervreemding. We moeten snel ler, meer, beter en dat dan ook nog allemaal met een glimlach. Zo raken we verwijderd van onze eigen menselijke behoeften en grenzen. Al heel jong leren we de signalen van ons lichaam te onderdrukken om te kunnen blijven functioneren. We negeren onze behoefte aan rust, gaan over onze grenzen heen. We blijven soms in situaties die ons ongelukkig maken, omdat we denken dat we geen andere keuze hebben. Zo raken we niet alleen vervreemd van onszelf, maar ook van elkaar. We worden eerder concurrenten van elkaar dan dat we samenleven. Maar mensen zijn groepsdieren. We hebben de diepe behoefte om relaties aan te gaan met anderen en ons nuttig in te zetten voor een collectief. Die kans moeten we onszelf geven. Een kwart van de jongeren heeft meer persoon lijke gesprekken met kunstmatige intelligentie dan met een echt persoon.5 Eén op de drie mensen vindt zijn of haar baan niet betekenisvol.6 Het zijn de duidelijke tekenen van deze tijd dat alles wat we samen hebben opgebracht wordt ingezet voor financiële winst en niet voor welzijn. Wie wordt er beter van? Dit roept de vraag op wie er dan wél beter wordt van deze welvaart die nog steeds groeit. Economische crises, klimaatverandering en oorlogen kennen niet alleen maar verliezers. 4
De oorlog in Oekraïne heeft geleid tot een enorme stijging van militaire uitgaven in Europa, een sterke groei van de vraag naar wapens en dus een sterke groei van de prijs. De Verenigde Staten zijn inmiddels goed voor 43 procent van de wereldwijde wapenexport.7 Sinds de oorlog die de VS in Iran startte, waarna de prijzen bij ons aan de pomp omhoogschoten, maken oliebedrijven meer dan 20 cent per liter extra winst.8 Zo zien we steeds opnieuw hetzelfde patroon: oorlog en militarisering vragen enorme publieke uitgaven die moeten worden opgehoest door de werkende klasse enerzijds, en creëren nieuwe markten en winstmogelijkheden voor grote bedrijven anderzijds. Terwijl wij de prijs betalen in levens, onzeker heid en stijgende kosten, groeien de markten voor wapens en energie. Ook de klimaatcrisis versterkt de ongelijke samenleving. De mensen die het minst bijdragen aan de uitstoot, worden vaak het hardst geraakt door hitte, overstromingen en stijgende kosten. Tegelijkertijd kunnen de rijksten zich beter beschermen en blijft een kleine groep bedrijven enorme winsten maken met vervuilende productie. Klimaatbeleid mag daarom geen rekening zijn die vooral bij werkende mensen wordt neer gelegd, maar moet de vervuilers en vermogenden laten betalen. Tijdens de Coronajaren kregen mensen die bij de grote beursgenoteerde bedrijven werken weliswaar 12% meer salaris, maar de aandeelhouders maar liefst 59% meer dividend.9 Steeds komt maar al te goed aan de oppervlakte dat winstmaximalisatie de drijfveer is van de kleine groep mensen die de macht en middelen bezitten. Zij hebben geen belang bij goede betaalbare basisvoorzieningen voor iedereen. Twee smaken in de politiek Nederland gaat hard achteruit, concluderen veel mensen. Van links tot rechts is men het erover eens: alles wordt duurder, van boodschappen tot vakantie tot woning. De toegang tot zorg wordt moeilijker, het openbaar vervoer verschraalt. Ook in de politiek herkent iedereen het probleem, maar komt men vervolgens met valse oplossingen. De grootste politieke stromingen van het moment zijn er namelijk maar twee: het liberale politiek establishment, dat al jaren de dienst uit maakt en radicaal rechts dat de laatste jaren groot is geworden. Maak Nederland betaalbaar manifest
5
Maak Nederland betaalbaar manifest
7
foto Maurits Gemmink
6
Het liberale politieke establishment heeft er een handje van om mensen van de werkende klasse zelf als schuldige aan te wijzen voor de achter uitgang. Ze houden ons het valse beeld voor dat de zorg en de sociale zekerheid niet ‘houdbaar’ zijn, want: te duur. Omdat we met te veel zijn. Omdat we meer moeten werken. Omdat er geld naar wapens moet. Zij maken van collectieve problemen individuele problemen: als je fami lielid zorg nodig heeft moet je meer mantelzorgen. Als jongeren geen woning kunnen vinden moeten ouderen maar ‘doorstromen’ naar een ander huis. Zolang ze alles bij ons leggen, houden de superrijken vrij spel om zich nog meer toe te eigenen. Rechtsradicale partijen zijn inmiddels aantrekkelijk geworden voor grote groepen mensen. Zij erkennen dat mensen het liberale establish ment, oftewel die overheid die zoveel bij ons neerlegt en ons ondertus sen wel betuttelend toespreekt, zat zijn. Ze erkennen de wooncrisis en de problemen in de zorg. Maar ze komen ook met een valse oplossing en hebben een specifieke schuldige aangewezen binnen de werkende klasse: de migrant. Deze xenofobe en vaak racistische clubs hebben ervoor gezorgd dat het in Nederland niet meer vanzelfsprekend is dat ieder mens evenveel waard is. Zij sluiten mensen uit op basis van afkomst, vanwege onze kleur of gender. Ondertussen gaan zij er lekker in mee dat het allemaal niet meer ‘houdbaar’ is, en pleiten ze voor totale deregulering voor bedrijven onder het mom van vrijheid. Georganiseerde solidariteit creëert vrijheid Beide dominante stromingen gaan prat op vrijheid voor het individu. Maar aangezien zij de volledig scheve verhouding tussen de werkende en de bezittende klassen in stand houden, is de vraag: wat is die vrijheid waard als het niet haalbaar is om een bestaan op te bouwen? Met hun valse oplossingen moeten we steeds meer en mogen we steeds minder. Beiden willen ze ons leefregels opleggen. Van de één moeten we meer werken, meer zorgen, meer klimaatmaatregelen nemen, het leven afvinken. Van de ander moeten we allemaal op elkaar lijken en met een totaal achterhaalde man-vrouw-verhouding volgens een vast stramien het leven ondergaan.
8
Wij willen het leven in vrijheid leven. Wij willen niemand leefregels opleggen. Ieder mens is evenveel waard, mag streven naar eigen geluk en moet zichzelf kunnen ontplooien. Dat kan alleen als men goed kan leven en een bestaan kan opbouwen. Wij willen vrijheid creëren door georganiseerde solidariteit: collectieve problemen collectief oplossen. De olifant in de kamer Zo vecht de hedendaagse politiek een cultuurstrijd uit terwijl de olifant in de kamer onbesproken blijft. We lieten al eerder zien waarom alles duurder wordt en wie daar beter van wordt. Als je het eenmaal ziet, merk je hoe vreemd het kapitalistische systeem in elkaar zit. De mensen die het land draaiende houden noemen we ‘werknemers’. Degene die verdient aan wat zij opbrengen noemen we ‘werkgever’. Het is niet voor niets dat we die woorden gebruiken, terwijl ze natuurlijk andersom veel logischer zouden zijn. ‘Werkgevers’ maken geen werk en ook geen geld; ook zonder hen is er genoeg te doen in de wereld. Werk is de bron van alle rijkdom. Wat wij samen opbrengen behoort ons toe. Zo kan Nederland betaalbaar worden voor iedereen. Onze basisvoorzieningen zoals zorg, wegen, energie en openbaar vervoer hoeven geen handelswaar te zijn. Ze kunnen ook georganiseerd worden door betrouwbare organisaties waar wij als gemeenschap grip op hebben. Zoals patiënten die zonder financiële drempel naar een arts kunnen en volledig op hun zorgverzekering en behandelaar kunnen vertrouwen omdat er geen commercieel belang meespeelt. Zoals huurders die door het lidmaatschap van hun woningbouwvereniging samen zeggenschap heb ben over de toekomst van hun woning en buurt. Boeren die hun gezond verbouwde voedsel via een gezamenlijke coöperatie in de winkel aanbieden, zonder tegen elkaar uitgespeeld te worden door een multinational. Naast deze sterke basis blijft er voldoende ruimte over voor ieders privé bezit. Zolang het maar bijdraagt aan het leiden van een goed leven en niet aan het uitbuiten van anderen. Er is niets mis met het bezitten van een huis, wel met het bezitten van vijf huizen. Utopie? Nee. Toekomstmuziek? Ja. Deze fatalistische tijd heeft het hard nodig dat we weer vooruit kunnen kijken naar een betere wereld en een beter systeem. Grote veranderingen kosten tijd maar zijn zeker mogelijk. Maak Nederland betaalbaar manifest
9
Maak Nederland Betaalbaar Een goed leven voor ons allemaal begint met het betaalbaar maken van Nederland. De huur, de zorg, de energie, vervoers- en boodschappen kosten stapelen voor grote groepen mensen op en worden onbetaalbaar, terwijl er elders – heel bewust – geld aan de strijkstok blijft hangen. Juist daarom moeten de kosten voor mensen in de dagelijkse uitgaven fors omlaag. Dat kan met concrete maatregelen voor de korte termijn. Huren omlaag Meer dan veertig procent van de Nederlanders woont in een huurhuis. Deze woningen zouden de basis moeten vormen voor de economische zekerheid van de werkende klasse. Maar het wordt woningzoekenden en huurders in Nederland steeds moeilijker gemaakt. We krijgen met huurverhoging na huurverhoging te maken. Een goed en betaalbaar huis voor iedereen die dat nodig heeft is gewoon mogelijk. Die wooncrisis is geen toeval. Het is het gevolg van een politiek die een huis ziet als marktproduct: van bouwgrond tot ver huur wordt er dikke winst gemaakt. De SP wil een einde aan deze woonwinstmakers en alle huurwoningen onderbrengen in verenigingen. Zo hebben huurders zeggenschap over hun woningen en blijft er genoeg geld over om de huren te verlagen. Goedkopere boodschappen We hebben allemaal boodschappen nodig, maar de voedselprijzen zijn behoorlijk uit de hand gelopen. Voor heel veel mensen zijn de kosten van boodschappen sneller gestegen dan hun inkomen. Je moet wel een erg dikke portemonnee hebben om niet te schrikken bij de kassa. Zowat een half miljoen Nederlanders leeft zelfs in voedselnood. De meeste mensen willen graag gezond eten, maar dat wordt ons moeilijk gemaakt. Door winstmaximalisatie als leidend principe in onze voedselproductie maakt de voedselindustrie te zoute, zoete en vette voeding. Het gevolg is dat het overgrote deel van het eten in de super markt ongezond is. En de gezonde producten zijn maar al te vaak duur. 10
Ons eten zou gezond en betaalbaar moeten zijn, en niet bedoeld om winsten te maximaliseren. We pleiten voor de mogelijkheid om prijzen op voedsel te blokkeren. Naast controleren en afspraken met producen ten en supermarkten moet ook de BTW op deze producten afgeschaft worden. Zo zorgen we voor normale boodschappenprijzen. Schaf het eigen risico af Er is weinig belangrijker voor een samenleving dan goede zorg. Want die hebben we allemaal op momenten in ons leven nodig. Maar het kabinet ziet de zorg als een kostenpost en wil opnieuw vele miljarden bezuinigen. Dat is onmogelijk en onmenselijk. Het betekent: ouderen die niet meer uit bed komen, verdwijnende thuiszorg, groeien de wachtlijsten in de jeugdzorg en GGZ en nog meer mensen die zorg mijden vanwege onbetaalbare zorgkosten. We willen betaalbare zorg voor iedereen mogelijk maken, door zorg zonder winstoogmerk te organiseren. Met een Nationaal ZorgFonds, zonder eigen risico. Dat betekent lagere kosten voor ons. Een inkomens afhankelijke zorgpremie (waardoor vier op de vijf mensen goedkoper uit is) en géén eigen risico, doordat geldverspilling zoals reclame van zorgverzekeraars of bureaucratie gestopt wordt. Betaalbare energie Energie waarmee je je huis verwarmt en verlicht is een basisvoorzie ning. Maar met de huidige kosten moeten veel gezinnen zowat kiezen tussen verwarmen of boodschappen doen. Hoe is het mogelijk dat twee miljoen Nederlanders de energierekening niet kunnen betalen? Dat komt doordat er niets wordt gedaan aan de afhankelijkheid van het buitenland en de hoge kosten voor mensen die daaruit voortkomen. Nu de energierekening stijgt door hoge winsten en oorlog in het MiddenOosten, komen steeds meer mensen in de problemen. Een noodfonds is nodig, maar daarnaast moet de belasting op energie voor huishoudens fors verlaagd worden, van 21 naar 9 procent. Dat scheelt mensen tientallen Maak Nederland betaalbaar manifest
11
euro’s per maand. Op de langere termijn moet er gewerkt worden aan betere, collectieve en niet vervuilende energievoorziening in Nederland. Gratis openbaar vervoer en blokkeer de brandstofprijs Goed en betaalbaar vervoer betekent kunnen deelnemen aan de maat schappij. Het betekent vrijheid. Daarom moet ons openbaar vervoer betrouwbaar, veilig en voor iedereen toegankelijk zijn. Daarnaast is voor veel mensen ook de auto onmisbaar. Steeds meer mensen geven aan de trein niet te kunnen betalen en voor meer dan de helft van de jongeren is het OV te duur. En sinds de oorlog in het Midden-Oosten blijven tegelijkertijd de brandstofprijzen hard stijgen. Gratis openbaar vervoer moet zo snel mogelijk het doel zijn. Dat kan gemakkelijk betaald worden uit de opbrengsten van een goede en reële miljonairsbelasting. Goede eerste stappen zijn het verlagen van de prij zen met een kwart en het invoeren van een goedkoop maandabonne ment voor de trein. Net als gratis stads- en streekvervoer voor ouderen, kinderen, scholieren en mensen met een beperking. Dit zal leiden tot een afname van het gebruik van de auto. Maar op veel plekken is de auto dagelijks gewoon nodig. De prijs aan de pomp kan en moet omlaag door de accijns op brandstof af te schaffen. Dat wordt betaald door de overwinsten van de olieraffinaderijen te belasten.
Doe mee
Maak Nederland Betaalbaar Ga naar maaknederlandbetaalbaar.nl en schrijf je vandaag nog in. 12
foto Patrick van Katwijk ANP
We weten dat het overgrote deel van Nederland gebaat is bij deze plannen. En we hebben jou nodig om ze te verwezenlijken. Als we samen bouwen aan een betaalbaar Nederland, kunnen we ervoor zorgen dat onze welvaart weer toekomt aan de mensen die ervoor werken. Het leven kan dan weer draaien om elkaar, met meer tijd en meer vrijheid.
Maak Nederland betaalbaar manifest
13
Eindnoten Bron: Klassenstrijd 2026; ‘Om deze verhouding zichtbaar te maken introduceren we de Netto Vermogens Matrix (NVM): het aandeel van de rijkste tien procent in het totale vermogen, exclusief de eigen woning. In 2006 bedroeg de NVM 71,7 procent. In 2023 was dat 77,1 procent, en in 2024 is deze verder opgelopen tot 77,5 procent.’ 2 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2026/33/inflatie-stijgt-in-juli-naar-3-2-procent 3 https://www.deloitte.com/nl/nl/Industries/financial-services/research/financiele-gezondheid-van-nederlandse-huishoudens.html 4 https://nos.nl/artikel/2599102-na-jaren-van-daling-stijgt-het-aantal-werkendearmen-weer 5 https://eenvandaag.avrotros.nl/opiniepanel/uitslagen/kwart-jonge-ai-gebruikersdeelt-meer-met-chatbot-dan-met-dierbaren-164095 6 https://www.realise.nl/inspiratie/vertrouwen-in-werkgever-onder-druk-bij-dertigers-en-veertigers 7 https://www.sipri.org/media/press-release/2025/ukraine-worlds-biggest-arms-importer-united-states-dominance-global-arms-exports-grows-russian 8 https://www.acm.nl/nl/publicaties/monitor-brandstofprijzen-acm-flinke-besparing-mogelijk-door-keuze-tankstation 9 https://www.rtl.nl/rtl-nieuws/rtl-z/artikel/5378970/aandeelhouders-werknemers-bedrijfswinsten-graaiflatie-onderzoek
14
foto Maurits Gemmink
1
Maak Nederland betaalbaar manifest
15