Magazine van de Protestantse Theologische Universiteit jaargang 16 | nummer 1 april 2022
Thema: Pionieren bij de krijgsmacht
Theo Boer en Kevin Yuill over de zelfgekozen dood
De vergeten start van Nes Ammim
Het Dominass team is er voor u!
Dominass assurantiën bv
“De predikanten verzekeraar” Dagelijks zetten onze specialisten zich in om de verzekeringen van inmiddels ruim 3.700 predikanten zo goed mogelijk te beheren. Kennis van zaken, een uitgekiend verzekeringspakket en een grote betrokkenheid bij uw persoonlijke situatie! Kennismaken is eenvoudig: bel en u ervaart het Dominass gevoel.
www.dominass.nl - 0344-642404
Van krijgsmacht tot sportschool
In de berichtgeving over de oorlog in
als deskundige op dit terrein, gaat erover in
Oekraïne wordt regelmatig het begrip morele
gesprek met zijn Britse evenknie Kevin Yuill.
verwonding gebruikt. Doorgaans gaat het
Die presenteert zich nadrukkelijk als atheïst.
daarbij om het vermoeden dat (in de eerste
Dat is voor ons geen reden om niet goed naar
plaats Russische) soldaten gedwongen of
hem te luisteren. Integendeel: verschillende
onwetend dingen doen die ingaan tegen hun
perspectieven geven alleen maar een
eigen gevoel van rechtvaardigheid. Dat moet
scherper beeld.
haast wel leiden tot een soort van geestelijke schade in de vorm van een geschokt
Nog zo’n afwijkend perspectief biedt ‘onze’
vertrouwen, schuld of schaamte.
jonge theoloog des vaderlands, Tabitha van Krimpen. Zij vergelijkt de aantrekkingskracht
In dit nummer van PThUnie komt u het
van de kerkdienst met die van de sportschool.
begrip ook tegen (in meer wetenschappelijk
Dat getuigt niet alleen van een lenige geest,
Engels jargon): moral injury. Maar dat
maar het inspireert ook om nu eens flink de
gebeurt dan in het kader van de uitgebreide
schouders te zetten onder de vernieuwing
aandacht voor de geestelijke verzorging bij
van ons kerk-zijn.
onze eigen krijgsmacht. Dat geeft wel aan hoe nauw betrokken onze opleiding is op de samenleving en ook dat we daarbij met
Klaas Spronk Hoofdredacteur
gepaste academische distantie niet alleen kritisch naar anderen maar ook naar onszelf willen kijken. Dat geldt tevens voor een ander onderwerp
P.S.: Zoals u inmiddels uit de media
dat in dit nummer ruime aandacht krijgt:
heeft kunnen vernemen, hebben we
euthanasie. Theo Boer, die niet alleen binnen
verhuisplannen. Een toelichting vindt u
de PThU maar ook ver daar buiten bekend is
op pagina 13.
PThUnie 3
inhoud jaargang 16 | nummer 1 | april 2022
7 06 Publicaties & promoties
Foto voorpagina: Krijgsmachtpredikant Deborah van den Bosch-Heij in Afghanistan. In het artikel op pagina 20 e.v. komt zij aan het woord over haar werk.
12 Nieuws 14 In gesprek: Theo Boer & Kevin Yuill 18 Impact: Gert van Klinken 20 Reportage: Geestelijke verzorging bij de krijgsmacht 26 Onderzoek: Moral injury 28 Permanente Educatie 31 Agenda 32 Column: Voltooid verleden tijd
4 PThUnie
‘Zo’n viering te velde moet toegankelijk zijn voor iedereen. Laagdrempelig? Nee: open’
14
20
&colofon
12
PThUnie is een magazine dat drie keer per jaar verschijnt. Het blad is met name bedoeld voor predikanten in de PKN en het wordt ook toegezonden aan studenten, medewerkers en relaties van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Het magazine wordt uitgegeven door de PThU. Redactie Esther van Beem (adviseur), Theo Boer, Caspar Dullemond (eindredacteur), Henk de Roest, Klaas Spronk (hoofdredacteur), Trudy Struijs Redactieadres Postbus 7161, 1007 MC, Amsterdam, 088 3371 866, communicatie@pthu.nl Vormgeving en realisatie Verloop drukkerij (Alblasserdam) Fotografie Afdeling Communicatie PThU, Mike van Bemmelen, Martje van der Heijden, Wouter Muskee, Imageworkplace/Rob Nelisse, Defensie, Caspar Dullemond ISSN-nummer 1876-9233.
PThUnie 5
Zoeken naar de ziel met Paulus
Diaconaat en ouderen
Promotie Martine Oldhoff, 9 november 2021
Promotie Hans de Waal, 2 december 2021
Voor haar promotietraject onderzocht Martine Oldhoff
Diaconaat en ouderen zijn onlosmakelijk verbonden
de mogelijkheid van een zielsbegrip in de hedendaagse,
met elkaar. Diaconieën en diaconale organisaties bieden
academische, westerse theologie. Haar onderzoek is getiteld
vanouds hulp en aandacht aan kwetsbare ouderen. In
Zoeken naar de ziel met Paulus. Een theologisch onderzoek
kerkelijke gemeenten is bezoekwerk aan ouderen een
naar culturele, traditionele en filosofische begrippen
centrale activiteit. Aan de andere kant behoren ouderen
van de ziel.
zelf tot de meest actieve vrijwilligers. Door vergrijzing zijn
In de tweede helft van de twintigste eeuw is het spreken
er meer ouderen dan voorheen en groeit ook de onderlinge
over de ziel door theologische en filosofische kritiek zeer
diversiteit. Hoe gaan kerkelijke gemeenten en diaconieën
onder druk komen te staan. Gezien de rijke aanwezigheid
om met ouderen van nu? Hans de Waal deed onderzoek
van het woord ‘ziel’ in de westerse cultuur en in de kerkelijke
naar de diaconale roeping van de kerk in de context van
praktijk (liturgie), is dit op zijn minst opmerkelijk. Oldhoff
vergrijzing. De titel van zijn promotiestudie is Diaconaat
vraagt daarom of we in de academische theologie nog van
en ouderen.
de ziel kunnen spreken, en zo ja, hoe? Zij koos daarvoor
In de studie van De Waal wordt de relatie tussen diaconaat
één Bijbels perspectief, namelijk de antropologie van Paulus
en ouderen op een fundamentele en contextuele manier
die gekarakteriseerd kan worden als ‘pneumatologische
onderzocht. Wat is eigenlijk diaconaat? Wie zijn ouderen?
antropologie’.
Waarin verschilt de vergrijzing van de kerk met die van
Spreken over de ziel biedt de mogelijkheid verschillende
de samenleving? Als voorbeeld dient het diaconaat
theologische en culturele perspectieven met elkaar in
van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Lokaal en
gesprek te brengen: juist de notie van de ziel kan als een
landelijk beleid wordt geanalyseerd op de ‘aanwezigheid’
brug functioneren om menselijke subjectiviteit en het
en de waardering van ouderen en vergrijzing. Diaconaal
verlangen naar transcendentie te thematiseren. Daarom
ouderenwerk wordt in een historisch en diaconaal-
is het veelbelovend dit woord theologisch wel te gelde
theologisch kader geplaatst. Erkenning en ontmoeting
te maken en te spreken over de theologische kaders
blijken sleutelwoorden voor het verstaan en beantwoorden
waarin het kan functioneren. Geloof in de ziel leidt niet op
van de diaconale roeping in de context van vergrijzing.
natuurlijke wijze tot geloof in God, maar het verruimt wel de
Het slothoofdstuk biedt een perspectief voor de nabije
werkelijkheidsopvatting van hen die erin geloven
toekomst van een kleiner wordende, diaconale kerk – met veel ouderen.
Martine Oldhoff (1990) volgde de masters Gemeentepredikant aan de PThU (2015) en Bijbelwetenschappen aan de
Hans de Waal (1981) studeerde Godgeleerdheid in Leiden
Universiteit van Utrecht (2015). Van 2016-2021 had ze een
(2000-2009) en voltooide daar ook de Kerkelijke Opleiding
aanstelling als AiO aan
(2007-2009) aan de PThU. Tussen 2009 en 2013 was
de PThU. Tijdens haar
hij AiO Diaconaat. In 2013 en 2014 was hij pastoraal
promotieonderzoek
medewerker in de protestantse gemeente de Open Hof in
verbleef zij enige tijd
Oud-Beijerland. Sinds
aan het Fuller Theolo-
2015 is hij predikant
gical Seminary. Sinds
in de protestantse
augustus 2021 is zij
gemeente te Nijland
predikant van de pro-
(Súdwest-Fryslân).
testantse gemeente te Mijnsheerenland.
6 PThUnie
Een eigen weg voor reformatorische jongeren
Kinderen zijn meer dan passieve toeschouwers
Promotie Anne-Marije de Bruin-Wassinkmaat,
Promotie Lydia van Leersum-Bekebrede, 9 december 2021
3 december 2021 Kinderen participeren overal in liturgische rituelen. Maar Religieuze identiteitsontwikkeling van reformatorisch
ze zijn daarin geen passieve toeschouwers: ze eigenen zich
opgevoede jongvolwassenen. Dat is de titel van de
de omgangsvormen, inhouden en normen en waarden
promotiestudie van Anne-Marije de Bruin-Wassinkmaat,
toe, terwijl ze zich daar tegelijkertijd op hun eigen manier
waarin zij het vinden van een eigen weg voor
toe verhouden. Juist door die actieve en inhoudelijke
jongvolwassenen in een reformatorisch opvoedingsmilieu
bijdragen van kinderen voedt vieren met kinderen niet
onderzoekt. Een belangrijke conclusie is dat ook
alleen de spiritualiteit van kinderen maar ook die van
reformatorische jongeren ruimte nodig hebben in hun
volwassenen. Dat stelt Lydia van Leersum-Bekebrede in haar
religieuze identiteitsontwikkeling. Ze vindt het opvallend dat
onderzoek Vieringen met Kinderen: Agentieve Participatie
bijna alle geïnterviewde jongeren zich als ‘niet goed genoeg’
in Protestantse Contexten in Nederland, waarmee zij op
voelden voor God en reformatorische christenen. Deze
9 december promoveerde aan de PThU.
gevoelens hebben te maken met bepaalde ideaalbeelden
Voor haar onderzoek interviewde Van Leersum elf
en overtuigingen die jongeren meegekregen hebben in een
jeugdwerkprofessionals en deed ze participerende observaties
opvoeding, waarin een zwart-wit wereldbeeld doorklinkt.
bij eenentwintig liturgische rituelen met kinderen in vijftien
Ook opvallend is dat jongeren, terugblikkend op hun
gemeentes binnen de PKN. Het is theologisch relevant dat
religieuze identiteitsontwikkeling, iets tegenover dat gevoel
kinderen mogen participeren in vieringen, aldus Van Leersum,
van niet goed genoeg zijn willen zetten. ‘Belangrijk voor
aangezien kinderen deel uitmaken van de gemeente als
hen is dat ze geaccepteerd worden zoals ze zijn, ook als
het Lichaam van Christus. De ontmoeting tussen kinderen
ze andere keuzes maken dan gewenst of verwacht of als
en volwassenen en tussen kinderen onderling, hun
ze kritische vragen stellen, twijfels uiten of andere ideeën
gezamenlijke performance van de liturgische rituelen, is
verkennen.’ Ook hebben jongeren behoefte aan inspirerende,
belichaamde theologie.
authentieke voorbeeldfiguren die met hen in gesprek gaan, hen serieus nemen en samen op zoek gaan naar antwoorden
Lydia van Leersum-Bekebrede (1992) deed de bachelor
op hun vragen.
Latijns-Amerikaanse studies in Leiden en aansluitend de onderzoeksmaster Culturele Antropologie in Utrecht. Van mei
Anne-Marije de Bruin-Wassinkmaat (1990) behaalde haar
2016 tot en met mei 2021 werkte Lydia aan haar proefschrift
bachelor Theologie aan de Universiteit Utrecht, samen
als PhD aan de PThU, binnen het Onderzoekscentrum voor
met een tweedegraads onderwijsbevoegdheid als docent
Jeugd, Kerk en Cultuur (OJKC).
Godsdienst en Levensbeschouwing. Vanaf 2014 werkt ze als onderwijsadviseur bij Driestar educatief in Gouda. Van 2017-2021 had ze een aanstelling als promovenda aan de PThU en was haar onderzoek verbonden aan het Onderzoekscentrum voor Jeugd, Kerk en Cultuur (OJKC).
PThUnie 7
Publicaties &promoties ‘Pars pro toto’ als theologisch begrip Promotie Marco Visser, 9 februari 2022 De stijlfiguur ‘pars pro toto’ kan een nieuwe belangrijke
Marco Visser betoogt dat het concept van het pars pro toto
bijdrage leveren aan het lezen van Bijbelteksten, stelt Marco
een nieuwe en waardevolle inbreng is in het brede debat
Visser in zijn proefschrift Pars pro toto. Hij werkte dit idee uit op
over de vraag hoe Bijbelteksten gelezen kunnen worden, een
de teksten over de knecht van de HEER in het Bijbelboek Jesaja.
discussie die nogal eens vastloopt wanneer een historische en een symbolische leeswijze tegenover elkaar komen te staan.
‘Pars pro toto’ is oorspronkelijk een stijlfiguur waarbij een deel
Wanneer de tekst als pars pro toto gelezen wordt, dan blijven
het geheel representeert, bekend van uitdrukkingen als ‘een
de twee kanten verbonden: juist het particuliere van de tekst
dak boven je hoofd’, dat staat voor het huis waar je je thuis
draagt het universele in zich en raakt zo ook de lezer tot
voelt, of ‘Engeland’ waarmee we Groot-Brittannië bedoelen.
op vandaag.
De Bijbels-theoloog F.H. Breukelman (1916-1993) pakte, in navolging van de theoloog K.H. Miskotte, deze figuur op
Marco Visser (1976) is predikant in de Protestantse Kerk in
om er een theologisch begrip van te maken. Hij stelde dat
Nederland. Daarnaast werkt hij sinds 2019 een dag in de week
Bijbelverhalen intensief van deze figuur gebruik maken, zoals
aan de PThU als onderzoeker vanuit de stichting De Nieuwe
aartsvader Jakob heel Israël representeert, en zoals in het
Bijbelschool.
verhaal van Abraham verteld wordt hoe ‘alle familiegeslachten van de aardbodem gezegend worden’ (Genesis 12:3).
8 PThUnie
Verlangen naar eenheid in de Indonesische Gereformeerde Kerken Promotie Roy Alexander Surjanegara, 1 maart 2022
Cees Houtman, De selfmade dominee als auteur. Zesentwintig portretten uit de lange negentiende eeuw Nijmegen: Walburgpers 2021, 476 pp., € 34,99.
Op dinsdag 1 maart promoveerde Roy Alexander Surjanegara aan de PThU op een proefschrift getiteld The Issue of Power in Reformed
Tot het gezicht van protestants Nederland in
Polity in Indonesian Churches. Het onderzoeksproject van Roy is een
de negentiende eeuw behoorde niet alleen ‘de
poging om de karakteristieke kenmerken van het staatsbestel van de
dominee-dichter’ of ‘de predikant-novellist’,
Indonesische Gereformeerde Kerken te beschrijven, vooral in de manier
maar ook de schrijvende selfmade dominee,
waarop zij het begrip autoriteit articuleren. In zijn proefschrift trekt
de niet-academisch gevormde ‘godgeleerde’
Roy vergelijkingen tussen de kenmerken van het staatsbestel van de
die als kerkelijk werker of als evangelist actief
Indonesische Hervormde Kerk, de historische en culturele achtergrond
was, maar ook als auteur van zich deed horen.
van de kerk en de kerkorde, waarbij hij analyseert hoe gereformeerde
Als wetenschappelijk of literair begaafd talent
kerken in Indonesië macht in hun staatsbestel verwoorden. Hij ontdekt
publiceerde de selfmade dominee (populair-)
dat het ideaal van eenheid in deze kerken overheersend is, wat
wetenschappelijke geschriften, stichtelijke poëzie,
kenmerkend is voor de manier waarop zij hun staatsbestel ontwikkelen.
novellen, romans en lectuur voor de jeugd. Met
In Indonesische Gereformeerde Kerken werd het eenheidsideaal een
elkaar vormen de schrijvende selfmade dominees
zeer gezaghebbend begrip, evenals een sterk ontmoetingspunt tussen
een ‘collectief’, even bont en divers als het
een theologisch ideaal en het culturele ideaal van de natie. Dit zou
protestantisme van hun tijd. De portretten van
kunnen verklaren waarom oecumenische theologie zo aantrekkelijk
zesentwintig dominees brengen hen tot leven. Het
was voor Indonesische kerken. De auteur was vanaf zijn tienerjaren
kerkelijk-maatschappelijk leven, het religieuze en
betrokken bij kerkactiviteiten en raakte vaak gefascineerd door de
spirituele klimaat en de leescultuur van protestants
perceptie van mensen over de kerkorde.
Nederland in die tijd krijgen daarbij ruim aandacht.
Roy Alexander Surjanegara (1979) studeerde in 2002 af aan het Jakarta
Cees Houtman is emeritus hoogleraar Oude
Theological Seminary (nu STFT – Jakarta) en werd in 2005 gewijd
Testament aan de PThU. Sinds 2006 publiceert
tot Dienaar van het Woord in Gereja Kristen, Indonesië (GKI). Van
hij met name over onderwerpen uit de boek- en
2003-2008 diende hij in GKI Tanggamus (Lampung), 2009-2018 in
kerkgeschiedenis.
GKI Maulana Yusuf (Bandung), en 2018-heden in GKI Perth – Uniting Church (Australië). In 2008 behaalde hij een masterdiploma van de PThU. Van 2009-2018 was hij betrokken bij het emancipatoire samenwerkingsverband tussen de PKN en Indonesische kerken.
PThUnie 9
Publicaties &promoties Martin Hoondert, Paul Post, Mirella Klomp en Marcel Barnard (red.), Handbook of Disaster Ritual: Multidisciplinary Perspectives, Cases and Themes Leuven: Peeters (serie Liturgie Condenda 32), 668 pp., € 110,-. Dit handboek, mede geredigeerd door de PThU-onderzoekers
Albertina Oegema, Jonathan Pater en Martijn Stoutjesdijk (red.), Overcoming Dichotomies. Parables, Fables, and Similes in the Graeco-Roman World, Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament I. Tübingen: Mohr Siebeck 2022, ca. 600 pp., ca. € 165,-.
Barnard en Klomp, biedt bijdragen over rampen- en crisisrituelen, geschreven door een internationaal team van meer dan veertig
Deze kloeke bundel komt voort uit het Parabelproject
experts op het gebied van rituelen en rampen. In de afgelopen
(www.parabelproject.nl), een groot onderzoeksproject
decennia heeft zich een groot aantal rampen voor onze ogen
naar vroegchristelijke en vroegrabbijnse parabels (of
voltrokken: de tsunami in Japan, de genocide in Rwanda,
gelijkenissen) waarin meerdere onderzoekers van de
de extreme droogte in Zuid-Afrika, bomaanslagen op Bali,
PThU, de Universiteit Utrecht en Tilburg University
schietpartijen op scholen in diverse werelddelen, enz. Op dit
betrokken waren. De redacteuren van deze bundel,
moment zitten we midden in wat we een ‘trage ramp’ zouden
waarvan er inmiddels twee als postdoc bij de PThU
kunnen noemen: de klimaatcrisis. Op al deze rampen hebben
werkzaam zijn (Oegema en Stoutjesdijk), waren
mensen een ritueel antwoord gegeven in de vorm van een
alle drie promovendi in het genoemde project. Het
herdenking, een protestmars of een monument. Dit handboek
doel van het boek is ons begrip te verbreden van de
biedt een uitgebreid overzicht van rituele praktijken voor, tijdens
verwante genres van parabels, fabels en vergelijkingen
en na rampen wereldwijd. In het handboek zijn verschillende
in de Grieks-Romeinse wereld. Deze genres, die alle
theoretische bijdragen te vinden en worden ook twintig casestudies
gebruik maken van narratieve analogie, komen voor
uitvoerig bestudeerd, zoals ritualiteit rond de voedselcrisis, #MeToo
in vroegchristelijke en oud-Joodse literatuur en in
en de coronapandemie. Ook is er aandacht voor thema’s als de
verschillende Grieks-Romeinse bronnen. De bundel
rol van excuses, theater als rituele omgang met een ramp en het
leert ons dat de grenzen tussen genres dikwijls fluïde
gebruik van de mobiele telefoon bij verslaglegging van rampen. In
zijn en dat verhalenmotieven vaak probleemloos van
het brede onderzoeksdomein van Disaster Studies biedt dit boek
de ene naar de andere tekstraditie reizen – de ene keer
een vernieuwend en relevant perspectief. Het biedt bruikbare
in de vorm van een parabel, dan weer in de vorm van
inzichten voor voorgangers, geestelijk verzorgers, psychologen
een fabel. Door te bestuderen hoe de verhaalmotieven
en anderen die in de dagelijkse praktijk worden geconfronteerd
aangepast worden aan hun verschillende literaire
met de impact
contexten kunnen we veel leren over de auteurs/
van rampen.
samenstellers van de betreffende werken en hun overtuigingen. Gezien de rijke onderzoeksopbrengsten van de bundel, hopen de redacteuren dat het boek tot meer interdisciplinair onderzoek naar parabels en fabels mag inspireren.
10 PThUnie
Andreas Wöhle, Van de boom leren. Politiek en mystiek in de theologie van Dorothee Sölle.
Jan A.B. Jongeneel, Protestantisme als wereldwijde vernieuwingsbeweging (1945-2020).
Utrecht: KokBoekencentrum 2021.
Utrecht: KokBoekencentrum, 311 pp., € 29,99.
126 pp., € 14,99. Jan Jongeneel is emeritus hoogleraar missiologie In dit persoonlijk geschreven boek over Dorothee
te Utrecht en verzorgde jarenlang colleges voor
Sölle (1929-2003) schetst PThU-docent Lutherana
kerkelijke studenten. In dit overzichtswerk werpt
Andreas Wöhle in achttien korte hoofdstukken
Jongeneel licht op het protestantisme wereldwijd.
het theologische werk van deze bekende lutherse
Ruim 10% van de wereldbevolking is protestant.
‘bevrijdingstheologe van het Westen’. Om te
De invloed van het protestantisme is groter dan
illustreren hoezeer bij Sölle theologie en levensweg
dit percentage doet vermoeden. Zo is het Rode
verweven zijn, koos Wöhle bij veel van zijn
Kruis door een protestant gesticht en komt de
hoofdstukken een gedicht van Sölle ter inleiding;
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
gedichten die allereerst betoveren maar dan ook
(1948) uit protestantse koker. Het protestantisme
shockeren door de onverbloemde taal waarmee
is de grootste vernieuwingsbeweging binnen
politieke en maatschappelijke misstanden aan de
het christendom. Het levert bijdragen aan de
kaak worden gesteld. Vertrekkend vanuit de notie
ontwikkeling van wetenschap en cultuur in West
van de gebrokenheid van alle godsbeelden na de
en Oost. In de afgelopen eeuwen zijn duizenden
Shoah ziet Sölle het ‘lijden als transformerende
scholen en ziekenhuizen gesticht om miljoenen
kracht’ en weet te reflecteren op ‘geduld en
mensen te laten lezen en miljoenen zieken
revolutie’ en ‘radicaliteit en kwetsbaarheid’ als
te laten verplegen. Protestanten zetten zich
basiselementen van een politieke existentie.
bovendien in voor democratie en mensenrechten,
Vandaaruit beschrijft zij de mystieke weg als
met godsdienstvrijheid als prioriteit. Zij leveren
nieuwe en vernieuwende invalshoek voor de
bijdragen aan de wereldvrede. Naar verhouding
theologie. Op die weg horen ecofeminisme en
kregen veel protestanten de Nobelprijs voor de
lichamelijkheid even vanzelfsprekend tot het
Vrede. Maar ook het tegenovergestelde is waar:
werkgebied van theologisch-gelovige reflectie
protestanten begonnen oorlogen. Mondiaal
als de structuren van politiek en sociaal onrecht.
vernieuwt het protestantisme zich nog steeds door
De auteur betoogt dat juist de open en tastende
algehele vrijheid in algehele
vormen van haar denken en de mystieke toegang
gebondenheid aan God
tot geloof en politieke existentie Sölles werk voor
(Luther) de leidraad te laten
de theologie
zijn in wisselende contexten.
van vandaag relevant maken.
PThUnie 11
Interview
‘Voor mijn generatie is de drempel van de kerk hoog’ Met een enthousiaste en zelfverzekerde pitch werd ze afgelopen november uitgeroepen tot de nieuwe Jonge Theoloog des Vaderlands. Tabitha van Krimpen (24), masterstudent aan de PThU, gebruikt haar eretitel om aandacht te vragen voor de thema’s die haar na aan het hart liggen. Zoals een kerk die werkelijk ruimte maakt voor jongeren. ‘Ik pleit voor een bottom-up theologie: een theologie die begint bij waar mensen mee bezig zijn. De kerk heeft in de geschiedenis wel eens de neiging gehad om over de hoofden van mensen heen te communiceren. Maar dat werkt niet meer in deze tijd. Zeker als je in contact wilt komen met jongeren, moet je beginnen bij hun leefwereld. Jongeren zijn ondervertegenwoordigd in de kerk. En de kerk zou daar iets aan moeten doen. Niet uit zelfbehoud, maar uit werkelijke interesse. Mensen zeggen tegen mij: ik vind het zo erg dat jongeren niet meer in de kerk komen. Maar dan wil ik weten: wat heb je er voor over? De praktijk is weerbarstig. Ik snap ook wel dat de oudere generatie een beetje afwachtend is. Op flexibiliteit is het lastig bouwen aan de kerk zoals we die gewend zijn. Ze denken: kunnen we het stokje wel overdragen aan jongeren die misschien over een paar jaar weer weg zijn?’ ‘Een voorbeeld. Voor een reportage voor tijdschrift Volzin onderzoek ik de leefwereld van mijn generatiegenoten. Daarvoor ging ik onder andere naar naar de sportschool. Mijn leeftijdsgenoten daar vertellen me dan: het is ontspannend en je doet tegelijk iets nuttigs. Na een bezoek aan de sportschool ben je extra productief. De sportscholen zitten vol jongeren. Wat vinden ze daar? Iets dat ze in de kerk niet vinden. De drempel van de kerk is hoog. Daar moet je je – in hun ogen – in een systeem voegen, terwijl je bij de sportschool kunt komen en gaan wanneer je wilt. Vrijheid en vrijblijvendheid zijn belangrijk voor deze generatie. Bij de kerk hebben jongeren het beeld dat je daar van alles moet. Daar hebben ze geen ongelijk in natuurlijk. Voor mijn leeftijdsgenoten is het lastig om zo’n verbinding aan te gaan. Tegelijk is de behoefte aan zingeving heel groot. Waar kan ik thuiskomen? Door wie word ik echt gezien? Waar hoef ik mezelf niet de hele tijd te presenteren? Waar mag ik zelf op adem komen? Wie is er voor mij als het moeilijk wordt? Dat zijn vragen waar de kerk wel een antwoord op heeft. Aan die vrijblijvendheid zit namelijk een keerzijde: er is veel eenzaamheid en burn-out onder jonge mensen. Ze voelen zich vaak onzeker over vriendschappen en romances en vinden het lastig om diepgaande relaties aan te gaan. Als je aan het daten bent, hoe weet je dan of er niet nog een leuker iemand is? Achter elke swipe kan een betere persoon zitten.’ ‘Of ik de stem van een generatie ben? Zo word ik soms wel gezien ja. Dat is ook wel lastig hoor. Dan word ik gemaild van: ja, je bent de hoop van de kerk. Da’s wel heel veel eer, teveel wel denk ik. En wat betreft mijn titel van Jonge Theoloog des Vaderlands: op de sportschool zijn ze daar in ieder geval niet van onder de indruk. Maar dat is juist leuk en maakt me extra gedreven om iets van de waarde van theologie en geloof te laten zien.’ tabithavankrimpen.nl 12 PThUnie
Korte nieuwsberichten
PThU besluit tot het voornemen Utrecht als nieuwe vestigingsplaats te kiezen Het college van bestuur van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) heeft het voornemen de universiteit naar Utrecht te verplaatsen. Het college heeft geconstateerd dat de bestaande vestiging op twee locaties belemmerend is voor de vorming van een hechte academische gemeenschap waarin studenten, docenten en externe gasten elkaar kunnen ontmoeten, samenwerken, studeren en vieren. Dit vereist een vestiging op één locatie, die goed bereikbaar is, de academische verwevenheid bevordert en de eigen zichtbaarheid van de PThU ondersteunt. Bovendien is het hebben van twee locaties duur en inefficiënt, met name in de onderwijsuitvoering. Ook de eigen zichtbaarheid van de PThU is daardoor minder sterk. De toekomst van de universiteit én de kerk als geheel, is gebaat bij een draagkrachtige en toekomstbestendige theologie. Bovendien vragen maatschappelijke vraagstukken om theologische doordenking en beantwoording van existentiële vragen en problemen. Daarvoor zijn predikanten en theologen nodig met een hoogwaardige, academische opleiding. Door zich op één nieuwe plek te vestigen wil de PThU hieraan een extra impuls geven. Met volledige instemming van de Universiteitsraad, het College van Hoogleraren en de Raad van Toezicht is de keuze gevallen op Utrecht als nieuwe vestigingsplaats. Dit besluit vergt nog bekrachtiging door de Generale Synode van de Protestantse Kerk in Nederland. De keuze van de stad is de eerste fase in het proces naar één locatie. Nadat de generale synode het besluit over de keuze voor Utrecht bekrachtigd heeft, zal een programma van eisen worden geformuleerd voor de concrete locatie. Op basis van dit programma van eisen zal de verhuizing voorbereid worden.
PThUnie in nieuw jasje Met ingang van het volgende nummer krijgt de PThUnie een nieuw uiterlijk – én een nieuwe inhoud. Qua vormgeving wordt het blad in lijn gebracht met recente aanpassingen in de huisstijl van de universiteit, zoals deze bijvoorbeeld in de website zichtbaar zijn. Inhoudelijk zal het blad nog meer gericht zijn op alumni van de universiteit. De PThUnie is er in de eerste plaats om het contact tussen alumni en de PThU voort te zetten en alumni na hun afstuderen bij de PThU te betrekken, aldus de afdeling marketingcommunicatie van de universiteit: ‘Dit doet de PThUnie via inspirerende verhalen voor en van alumni. Deze verhalen zijn geschreven om alumni te vormen en ondersteunen bij hun werk in kerk en samenleving. Daarnaast bevat de PThUnie informatieve verhalen over het onderzoek aan de PThU.’ Het blad kent een thematische insteek. Om dit thema extra inhoud te geven, wordt elk nummer gecombineerd met een webinar over hetzelfde thema. PThUnie 13
met Theo Boer & Kevin Yuil
‘Euthanasie heeft een oncomfortabele geschiedenis, daarom hebben voorstanders het daar niet over’ Tekst en foto’s: Caspar Dullemond
De een is historicus, de ander
Kevin Yuill is hier als onderdeel
een enorme opmars beleefde. Een
theoloog. De een is atheïst,
van het Moral Compass Project
belangrijk argument was autonomie.
de ander christen. Wat ze
van de universiteit. Wat brengt hij
Het ging om het recht om te
delen – naast collegiale
mee, Theo?
sterven. Dat werd gezien als een
vriendschap – is een uitgesproken
Theo Boer: ‘Een belangrijk onderdeel
mensenrecht. Toen ben ik me verder
reserve tegenover de steeds
van ons Moral Compass onderzoek is
in dit thema gaan verdiepen.’
grotere ruimte die de zelfgekozen
de ethiek van het levenseinde. Kevins
TB: ‘In Nederland had het
dood in de Nederlandse
bezoek biedt de kans om gebruik
euthanasiedebat, zoals dat vanaf
wetgeving (en ook elders) lijkt te
te maken van zijn historische en
de jaren zeventig speelde, een
krijgen. Kevin Yuill, universitair
ethische expertise rond de vraag wat
grotendeels kerkelijke basis. Niet
hoofddocent Amerikaanse
het betekent als iemand er om vraagt
autonomie, zoals in de Verenigde
geschiedenis aan de Universiteit
gedood te worden.’
Staten, maar compassie stond
van Sunderland (VK) en Theo
14 PThUnie
centraal. Toen in de jaren negentig
Boer, hoogleraar ethiek van de
Kevin, hoe kom jij als historicus
de nadruk kwam te liggen op
gezondheidszorg en universitair
bij het thema euthanasie terecht?
autonomie, stonden de kerken er
docent ethiek aan de PThU,
Kevin Yuill: ‘Dat is deels een
minder positief in.’
kennen elkaar uit het ‘circuit’ van
persoonlijk verhaal. Als jongen in
KY: ‘Autonomie is een betrekkelijk
lezingen en fora over euthanasie
de Verenigde Staten had ik een
nieuw argument in de discussie. Als
en van Boers gastdocentschap
vriend die zelfmoord pleegde.
het om hulp bij sterven gaat, hebben
in Sunderland. Afgelopen najaar
Hij was 18 jaar oud. Ik vond dat
overwegingen van compassie de
was Yuill op zijn beurt research
vreselijk – voor zijn familie, voor zijn
oudste papieren. Een van de eerste
fellow (gastonderzoeker) aan
vrienden. Dat heeft mijn denken op
gevallen was in 1870 in Birmingham.
de PThU. PThUnie wilde weten
dit punt bepaald: zelfdoding is niet
Toen werd euthanasie als mercy
hoe ze vanuit radicaal andere
iets goeds. En als je mensen helpt
killing gezien.’
posities tot de conclusie kwamen
om zelfmoord te plegen, zoals in
TB: ‘Nóg eerder stond euthanasie
dat het denken over euthanasie
de Verenigde Staten bijvoorbeeld
voor het streven naar een goede
is doorgeschoten.
dr. Jack Kevorkian deed, dan is dat
dood, zonder dat er actief een
kwalijk. Als historicus hield ik me
eind aan iemands leven werd
bezig met ideeëngeschiedenis in de
gemaakt. Euthanasia als actieve
Nixon-periode. Een van de vragen
levensbeëindiging speelt pas vanaf
die opkwam was waarom euthanasie
1870 een rol. Compassie was
in de jaren zestig nauwelijks een
daarbij belangrijk: als je wilt sterven
thema was, en in de jaren zeventig
en je lijdt vreselijk, dan willen wij
jou helpen met sterven. Maar
1870. Men vond het wreed om
autonomie volledig in dienst staat
daaronder ligt altijd een discours
sommige lijdende mensen in leven
van een discours van minachting.
van minachting op de loer: het idee
te laten. We hebben chloroform,
Maar naar mijn idee zit er werkelijk
dat het bij sommige mensen beter
dus waarom zouden we ze niet
compassie in die film.’
is als ze niet meer bestaan – of niet
uit hun lijden verlossen? Maar het
KY: ‘Het is een fascinerende film,
geboren worden.’
ging intussen wel om bepaalde
heel knap gemaakt. En ik ben het
categorieën mensen, die geen
met je eens dat er een boodschap
Ook dat kun je zien als
nut meer zouden hebben voor
van compassie uit spreekt. Maar
compassie.
de samenleving en geen zin in
vervolgens gebruikten de Nazi’s deze
TB: ‘Dat klopt. Maar het is een lastig
hun bestaan.’
boodschap om T4, hun programma
onderscheid. Ook tegenwoordig is het hele idee van een voltooid leven gebaseerd op autonomie en compassie. Maar tegelijk is er de achterliggende gedachte dat we wel zonder de 75-plussers kunnen. De boodschap is: als je oud bent, willen we je helpen met sterven.
‘De boodschap is: als je oud bent, willen we je helpen met sterven. Dan speelt behalve compassie ook minachting een rol’
Dan speelt behalve compassie ook minachting een rol.’
TB: ‘Bij onze collegeserie in
voor onvrijwillige euthanasie bij
KY: ‘De boodschap is dat jouw
Groningen bekeken we deze week
mensen die geen maatschappelijk
leven, door de categorie mens
Ich Klage An, een Duitse film uit
nut meer zouden hebben, te
die je bent, niet zo belangrijk en
1941, die maar weinig mensen
promoten.’
waardevol is als dat van andere
kennen. Het is een speelfilm uit de
TB: ‘Je moet altijd voorzichtig zijn
categorieën mensen. Dat is mijn
Nazi-tijd over euthanasie. Dan zou
met historische parallellen. Het
voornaamste bezwaar ertegen: het
je verwachten dat een discourse
wordt, en ik denk terecht, als uiterst
benadrukt ongelijkwaardigheid.
van minachting centraal zou staan,
onfatsoenlijk gezien om in het
Je zegt eigenlijk: we gaan minder
maar dat is niet zo. De boodschap
huidige euthanasiedebat aan de
hard ons best doen om jouw
draait om compassie en autonomie.
Nazi-praktijken te refereren.’
leven te verlengen dan we dat
Het is ongelofelijk mooi gedaan:
KY: ‘Ik heb daar minder moeite
bij anderen doen, die jonger
je krijgt echt een brok in je keel.
mee. De geschiedenis van de
zijn. Iets daarvan zie je vanaf de
Kevin, ik denk dat jij zou zeggen dat
euthanasiebeweging heeft
eerste euthanasiegevallen rond
die boodschap van compassie en
ontegenzeglijk heel lelijke kanten. PThUnie 15
Theo Boer & Kevin Yuil
Voorstanders van euthanasie
hun betoog. De steun voor assisted
mensen die niet langer voor zichzelf
vermijden de historische discussie
dying neemt fors af als mensen
kunnen beslissen, dan is er geen
dan ook liever.’
het associëren met euthanasie. In
sprake meer van autonomie. En
Nederland is euthanasie deel van het
daar zit een zekere logica in: als jij
meubilair.’
een middel hebt voor mensen die
Waarom? KY: ‘Het is geen comfortabel
16 PThUnie
vreselijk lijden, dan moet ook een
verhaal. En het is gebaseerd op een
Theo, moet jij veel uitleggen
kind dat vreselijk lijdt dat middel
besmette term. Euthanasie is een
over de Nederlandse situatie
kunnen krijgen. Ook als het kind
term die in de Engelstalige wereld
als je in het Verenigd
er zelf niet om vraagt, want vanuit
tegenwoordig vermeden wordt,
Koninkrijk bent?
jouw compassie kun je denken: dit
juist vanwege de associaties met
TB: ‘Ja. En niet alleen daar. In
kind lijdt ondraaglijk.’
een dubieuze geschiedenis. Zelfs de
verschillende landen is wetgeving
term ‘assisted suicide’ lijkt volledig
op het gebied van assisted dying in
Je gebruikt compassie hier als
verdwenen. Voorstanders van
voorbereiding, maar vrijwel niemand
een neutrale term.
euthanasie gebruiken verzachtende
wil dat het de Nederlandse kant
KY: ‘Ik zie het ook niet als iets
termen als ‘assisted dying’ en
op gaat. Euthanasie voor kinderen,
positiefs. Mensen met een zware
‘medical aid in dying’. Ze framen
euthanasie bij een voltooid leven…
handicap maken regelmatig mee
het debat in moderne woorden.
Daar willen ze in het buitenland
dat mensen zeggen: als ik jou
Ze hebben een postmoderne
niet mee geassocieerd worden.
was, zou ik niet willen leven. Dat is
benadering van de geschiedenis,
Oorspronkelijk ging ook in
compassie, maar wel in een uiterst
zien zichzelf als een onbeschreven
Nederland de discussie over het
gevaarlijke vorm.’
blad, niet belast door wat er vroeger
helpen van mensen die terminaal
allemaal is gebeurd.’
ziek waren, zodat ze niet die pijnlijke
Jullie komen in dit debat beiden
TB: ‘Het is daarbij boeiend dat de
laatste dagen of weken hoefden
van een heel andere kant.
term euthanasie internationaal
mee te maken. Maar behalve over
TB: ‘We moeten af van het idee
enorm besmet is, maar in Nederland
het voorkomen van een vreselijke
dat gelovige mensen tegen assisted
al sinds 1969 vrijuit wordt gebruikt.’
dóód gaat het inmiddels in veel
dying zijn en seculiere mensen
KY: ‘Nederland staat in dit debat
gevallen om het beëindigen van een
voor. Bij het Moral Compass Project
buiten de hoofdstroom. Dignity &
vreselijk léven. Dat is een gevaarlijke
gaat het om een uitwisseling van
Dying, de belangrijkste organisatie
ontwikkeling wat mij betreft.’
standpunten rond dit thema.
in het Verenigd Koninkrijk op
KY: ‘Daarmee valt ook het
Maar vaak worden mensen zoals
dit terrein, heeft het nooit over
argument van autonomie weg.
wij, die kritisch zijn op euthanasie
Nederland. Dat is niet goed voor
Als je kinderen euthanaseert, of
in wat voor vorm dan ook, als
activisten gezien. Intussen worden
zoals dat in mijn geboorteland
de meeste mensen die voorstander
voorstanders neergezet als rationeel
gebeurt, geldt eigenlijk hetzelfde.
van euthanasie zijn. Met sommigen
of neutraal. Ja, ik ben kritisch op
Ook als ik het zelf erg dom vindt dat
ben ik bevriend, we komen elkaar
euthanasie, maar het is de functie
mensen een wapen dragen omdat
tegen op congressen en bij debatten.
van de ethicus om kritisch te zijn.’
ze bang zijn dat iemand anders
En ze komen nooit op me af met een
hen wil vermoorden, dan nog kan
injectiespuitje, waar ik erg dankbaar
Maar je bent niet kritisch omdat
ik daar op libertaire gronden niet
voor ben. (Lacht.) Die grap vinden ze
je kritisch wil zijn, maar omdat
tegen zijn. Daarin verschillen wij van
niet leuk trouwens… Wat mij als atheïst
dit jouw standpunt is.
mening, Theo.’
wel stoort, is dat vrijwel ieder argument
TB: ‘Dat klopt. Mijn normatieve
TB: ‘Absoluut. Dat wapenstandpunt
tegen euthanasie in de religieuze sfeer
uitgangspunt is: gij zult niet doden.
van je. Maar laten we wel wezen.
wordt getrokken. Dat is onterecht.
Daar schaam ik me niet voor. Maar
Geen van beiden willen we die
Je moet luisteren naar wat iemand te
dat is niet louter een christelijk
zelfmoordpil. We zijn voor het leven.
zeggen heeft, niet kijken naar iemands
standpunt, het is de basis van iedere
Bovendien: denk aan het gevaar
achtergrond. Als het argument goed is,
beschaving. Daarom is euthanasie,
van misbruik. Maar àls je dan zo’n
zou het niet moeten uitmaken wie het
Godzijdank, nog altijd onderdeel
pil propageert, dan niet alleen voor
gebruikt. Teveel mensen zeggen dingen
van het Strafrecht. Als je iemand
ouderen. Iemand verliezen is erg,
als: dat zijn christenen, dus daar hoef ik
met opzet doodt, dan moet je je
ongeacht leeftijd!’
niet naar te luisteren.’
daarvoor verantwoorden. En als je
KY: ‘Inderdaad. Zo’n zelfmoordpil
TB: ‘Word jij vaak voor religieus
het niet kunt verantwoorden, dan
is voor mij alleen aanvaardbaar als
versleten?’
hoort er een straf op te staan.’
deze beschikbaar is voor iedereen,
KY: ‘Ik krijg wel eens de vraag: weet
KY: ‘Op één punt ben ik wat dit
niet alleen voor mensen die door
je wel zeker dat jij atheïst bent? Dat
betreft van gedachten veranderd.
de maatschappij als lastig worden
vinden mijn opponenten ongemakkelijk.
Mensen voelen zich beter als ze
beschouwd.’
Ze kunnen mij niet wegzetten als een
weten dat ze een pijnloze en snelle
TB: ‘Ik heb moeite met de term
gelovig persoon, want dat ben ik niet.
dood tegemoet gaan. Het kan ze
“lastig”. Je moet je tegenstanders
En ze kunnen mijn argumenten niet
helpen in moeilijke situaties. Daarom
zoveel mogelijk beschrijven in
wegwuiven als christelijk. Ik pas niet in
kan ik me wel iets voorstellen bij
termen die ze zelf ook gebruiken.
het plaatje. In die zin maak ik het erg
een zelfmoordpil. Of eigenlijk: ik
Als ik tegen een opponent zeg: jij
ingewikkeld voor ze.’
kan er principieel niet op tegen zijn.
wilt van lastige mensen af, dan doe
Als mensen met een zelfmoordpil
ik hem of haar geen recht.’
willen rondlopen, dan mag dat van
KY: ‘Dat is zo. En ik ben overtuigd
mij. Voor het dragen van wapens,
van de goede bedoelingen van PThUnie 17
IMPACT ‘Nes Ammim was een vorm van zelfreiniging’ Van Klinken: ‘De vernietiging
Zuid-Afrika… Een toekomst voor een
van de Joden tijdens de Tweede
uit het Westen afkomstig volk werd
Wereldoorlog had een verpletterende
mogelijk gemaakt door verplaatsing
indruk gemaakt. Er was zoveel
van delen van de oorspronkelijke
misgegaan, ook vanuit de kerken,
bevolking. Nederlanders die na de
dat een nieuwe relatie met het
oorlog emigreerden, bijvoorbeeld
Joodse volk urgent werd. Nes
naar de Verenigde Staten of Nieuw-
Ammim was een vorm van zelfkritiek
Zeeland, wilden na een moeilijke
na de grootste genocide in de
tijd een nieuw begin maken. Het
Europese geschiedenis. Protestanten
was volstrekt vanzelfsprekend
vonden: hier moet iets gebeuren, dus
dat ze in een grotendeels “leeg”
we gaan aan de slag. Ook interessant
land aankwamen dat ze zelf
is dat een keer niet de dominees het
mochten inrichten. In Israël was dat
voortouw namen. Het waren artsen
niet anders.’
die naar Israël gingen, vrouwen, tuinders uit het Westland, christenen
Breuk
met een Indonesische achtergrond…’
‘In Nes Ammim ging die vanzelfsprekendheid echter niet
Het is een naam die in kerkelijke
18 PThUnie
kring warme gevoelens oproept:
Verplaatsing
voor iedereen op. De Zwitserse
Nes Ammim. Idealistische
‘Het was een idealistisch initiatief,
initiatiefnemers waren nauw
protestanten uit Nederland,
maar complex. Dat klinkt natuurlijk
betrokken bij het Arabische
Duitsland, Zwitserland en de
heel reformatorisch: aan al het
ziekenhuis in Nazareth, de
Verenigde Staten bouwden in de
goede wat je doet, zit ook een
Amerikanen hielden vast aan een
naoorlogse jaren een collectieve
schaduwkant. Want de opbouw
vorm van christelijk getuigenis en
nederzetting op in het noorden
van de omgeving van Nes Ammim
botsten zo met de wensen van
van Israël. Deze kibboets
in de jaren vijftig was alleen
de Israëlische overheid. Het leidde
(moshav) was bedoeld als een
mogelijk door het vertrek van de
vlak voor de Zesdaagse Oorlog in
uiting van solidariteit met het
meeste Arabische bewoners in die
1967 tot een breuk, waarbij de
Joodse volk, dat in het christelijke
streek: 80% van de oorspronkelijke
Zwitsers en Amerikanen buiten
Europa was gedecimeerd. In de
bevolking was in 1948 gedwongen
Nes Ammim kwamen te staan.
jonge staat Israël zou een nieuw
geweest te verhuizen. Dat wisten
Voor de Nederlandse en Duitse
begin gemaakt kunnen worden,
de stichters van Nes Ammim ook.
initiatiefnemers stond namelijk vast
en daarbij mochten de kerken
Europeanen die de Holocaust van
dat de relatie met het Joodse volk na
niet ontbreken. Kerkhistoricus
dichtbij hadden meegemaakt, zoals
de Holocaust noodzakelijk voorrang
Gert van Klinken van de PThU
de Nederlanders en de Duitsers,
had – ook de christelijke Arabieren
schreef een boek over de
waren er duidelijk over: er moest een
kwamen zo op de tweede plaats.
complexe ontstaansgeschiedenis
land zijn voor het Joodse volk, waar
Deze communis opinio over Israël
(1952-1967) van Nes Ammim.
het demografisch de meerderheid
ging pas schuiven na de Jom Kippoer
uit kon maken. Dat idee was niet
oorlog van 1973. Het is lastig je
uniek: iets vergelijkbaars gebeurde
het toenmalige referentiekader
in de Verenigde Staten, Australië,
voor te stellen. De relatie met de
Arabieren was complex, maar die
een klap in hun gezicht, zeker in
al snel achter dat niet alleen Joden
met de Joden bepaald niet minder.
Zwitserland. Moest dit nu werkelijk
maar ook christelijke Arabieren
Terwijl het gesprek van Kerk en
geschreven worden? Mijn antwoord
pijnlijke herinneringen bewaren aan
Israël zich ontwikkelde tot een
is dat we de complexiteit van onze
de westerse kerkgeschiedenis in de
gelijkwaardige academische dialoog
geschiedenis onder ogen dienen te
twintigste eeuw. Een reden te meer
en Nes Ammim zich daarbij aansloot,
zien om samen verder te komen.
om het gesprek en de samenwerking
ging de klassieke Jodenzending in
Dat is ook voor ons als PThU van
te blijven zoeken, zoals actief
Amsterdam tot in de jaren zestig
belang. Enkele studenten hebben
gebeurt in het huidige Nes Ammim.’
gewoon door. Aan Joodse zijde
voordat corona toesloeg stage
werd met verbazing opgemerkt dat
gelopen in Nes Ammim, dat zich
Gert van Klinken, Nes Ammim:
menigeen zowel actief was voor Nes
heden ten dage inzet voor dialoog
Protestants in the Young State of
Ammim als voor die Jodenzending.’
en praktische samenwerking van
Israel, 1952-1967.
joden, christenen en moslims.
ReLiC Studies in Dutch Religious
Verlegenheid
Zowel de Joodse als de Arabische
History Volume 5. Hilversum:
‘Mijn boek is in verlegenheid
dialoogpartner confronteert ons
Verloren 2021. 414 pp., € 40,00.
ontvangen. Sommige pioniers
met kritische vragen. Onze student
van Nes Ammim ervoeren het als
Wilma Blaak kwam er in Nazareth
SamenSamen bijbelverhalen ontdekken enbeleven! beleven! bijbelverhalen ontdekken en Het Centrum voor Bibliodrama start in oktober 2022 start opnieuw met Het Centrum voor Bibliodrama in oktober 2022 een tweejarige cursus opnieuw met een tweejarige cursus
BIBLIODRAMA BEGELEIDEN BEGELEIDEN BIBLIODRAMA Informatie bij: Informatie bij: www.centrumvoorbibliodrama.nl www.centrumvoorbibliodrama.nl PThUnie 19
reportage ‘Trots op het kruisje op mijn uniform’ Een nieuw convenant markeert een intensievere samenwerking tussen de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) en de Dienst Protestantse Geestelijke Verzorging (DGV) bij het Ministerie van Defensie. De universiteit doet onderzoek naar thema’s die voor de inzet van geestelijk verzorgers bij de krijgsmacht essentieel zijn. En masterstudenten kunnen er stage lopen. PThUnie verkende een werkterrein dat, zeker gezien de oorlog in Oekraïne, met de dag relevanter wordt. tekst: Caspar Dullemond
De takken van de laatste winterstorm zijn
over kwijt, maar het is duidelijk
noem de bijeenkomsten soul time:
nog niet allemaal weggeruimd. Op deze frisse
dat ‘haar’ militairen de spanning
tijd voor je ziel, tijd voor jezelf. De
februarimorgen wandelt Deborah van den Bosch-
voelen. Op een praktisch niveau,
aanwezige militairen vinden het
Heij over de Johannes Post Kazerne bij Havelte,
omdat de inmiddels aangekondigde
een fijn moment. Te midden van de
thuisbasis van de meeste eenheden van de 43e
‘verhoogde paraatheid’ een hogere
stress en de drukte kunnen ze even
Gemechaniseerde Brigade van de Koninklijke
werkdruk betekent, een onrustiger
pas op de plaats maken.’
Landmacht. Het is een vast element van haar
bestaan met meer oefeningen en
werk als legerpredikant: rondlopen over het
ook meer uitzendingen. En op
Buiten de commandolijn
kazerneterrein, een praatje aanknopen met wie
een fundamenteler niveau is er de
Deborah van den Bosch-Heij is een
ze tegenkomt, kijken op de diverse werkplekken,
huiveringwekkende realisatie dat
van de 46 geestelijk verzorgers
bakkie doen. Hoe is het? Waar ben je mee bezig?
een Europese oorlog nu wel erg
die namens tien protestantse
Nuldelijnswerk wordt dat genoemd: er zijn waar
dichtbij komt.
kerkgenootschappen bij Defensie
de militairen zijn.
20 PThUnie
werken. Ongeveer twee derde De Russische aanval op Oekraïne,
daarvan is gezonden door de
Vandaag is het rustig. Veel militairen
die inderdaad twee dagen na ons
Protestantse Kerk in Nederland
hebben voorjaarsvakantie; ze zijn
gesprek plaatsvindt, maakt haar
(PKN). Samen met hun katholieke,
bij hun partner, hun kinderen,
werk als legerpredikant alleen maar
humanistische, joodse, hindoe,
hun ouders. Na het weekend
relevanter. Ook in Duitsland zal
islamitische en boeddhistische
moet iedereen weer vol aan de
ze erbij zijn, om naar de militairen
collega’s waken zij over het
bak: 45 Pantserinfanteriebataljon
te luisteren, ze te bemoedigen,
(geestelijk) welbevinden van
gaat twee weken oefenen in
hun vragen te beantwoorden.
militairen, overig Defensiepersoneel,
Bergen-Hohne. Rijen gepantserde
Een viering te velde biedt ze ook
veteranen en het thuisfront.
rupsvoertuigen staan klaar voor
aan. ‘Iemand vroeg me al: wordt
De geestelijk verzorgers van de
vervoer per spoor naar Duitsland;
het heel christelijk?’ Ze lacht:
Diensten Geestelijke Verzorging
een enkele soldaat is in het bleke
‘Blijkbaar is dat een categorie. Ik
(DGV) hebben een bijzondere
zonnetje bezig met een reparatie
zou zeggen: je proeft heel duidelijk
status binnen de krijgsmacht. Ze
of wat onderhoud. De Schiet- en
dat ik dominee ben. Dat verstop ik
werken bij Defensie, maar ze doen
Oefenperiode Bergen (SOB) vindt
niet. Maar zo’n viering moet wel
dat vanuit een zendende instantie.
drie keer per jaar plaats, maar de
toegankelijk zijn voor iedereen.
Kortom: ze zijn bij Defensie, maar
acute Russische dreiging aan de
Laagdrempelig? Nee: open. De
niet van Defensie. ‘Ik zou dit werk
oostflank van het NAVO-gebied
liturgische elementen zitten er
niet willen en ook niet kunnen
geeft deze editie een extra urgentie.
allemaal in, maar het gebed heeft
doen zonder die band met de kerk’,
Veel wil Van den Bosch-Heij er niet
de vorm van een muzieknummer. Ik
legt Van den Bosch-Heij uit: ‘Ik
ben ontzettend trots op dit kruisje
de Koninklijke Luchtmacht en
het meest om waarderen’, zegt
Defensiebrede
op mijn pak. Ik zie er uit als een
de Koninklijke Marechaussee.
Smedema. Van der Ende geeft
Paasviering, aangeboden
militair, maar ik ben van de kerk.
Hij nam deel aan uitzendingen
een voorbeeld: ‘Ik heb een keer
door de PGV.
Ik sta buiten de commandolijn.
naar Irak en Afghanistan. Van
een adelborst aan het KIM horen
Op het moment dat iemand bij
der Ende was de eerste tien jaar
zeggen: alleen al het feit dat jullie
mij op kantoor komt en de deur
operationeel bij de Koninklijke
erbij zijn, helpt. Dat was tijdens de
gaat dicht, dan is het een vrijplaats
Marine: hij voer onder meer op
zware opleidingsweken op Texel.
geworden – een plek van waaruit
mijnenjagers en was verbonden
Dan loop je als predikant mee, je
die persoon weer verder kan.’
aan de adelborstenopleiding KIM
houdt af en toe een pep talk: kop
in Den Helder. Aansluitend was hij
op, je kan het! Die officieren in
Het is een delicate positie, die ook
leidinggevende van alle geestelijk
opleiding wisten: als we echt door
organisatorisch om zorgvuldig
verzorgers bij de vloot.
onze hoeven zakken, dan kunnen we altijd bij die gv’er uithuilen.’
opereren vraagt. De kerk bepaalt de inhoud van het werk, maar Defensie
Een andere werkelijkheid
Smedema: ‘Soms wordt er zelfs iets
betaalt de salarissen. De kerk draagt
Van der Ende en Smedema
magisch aan je toegedicht. Ik heb
kandidaten voor, maar Defensie gaat
benadrukken beiden het belang van
dat in Afghanistan meegemaakt.
uiteindelijk over de aanstelling. Het Bureau Hoofdkrijgsmachtpredikant, gevestigd in de Frederikkazerne in Den Haag, moet deze balanceerkunst, samen met de directeur van de zeven Diensten
‘Op de kazerne komen ze echt niet op je af om te vragen of dat verhaal van Jona in de walvis echt is gebeurd’
Geestelijke Verzorging, in goede banen leiden. Het stafbureau in
zo’n kerkelijke vrijplaats binnen de
Een jongen zei tegen mij: dominee,
de Frederikkazerne bestaat uit de
Defensieorganisatie. ‘We hebben
ik ga niet met je praten, want daar
nieuwe hoofdkrijgsmachtpredikant
een ambtsgeheim, wat verder gaat
heb ik helemaal geen zin in, maar
Gert van der Ende en predikant-
dan het beroepsgeheim van artsen
het feit dat je erbij bent, maakt per
secretaris Ids Smedema. Beiden
en psychologen. Wij mogen niets
definitie dat ik weet dat het goed
zijn inmiddels ‘veteranen’ binnen
vertellen, niets doorgeven in de
komt. Je bent als gv’er – en dat
de Defensieorganisatie: Smedema
lijn naar de commandant. Bij ons
geldt net zo goed voor de humanist
kwam in 2000 in dienst, Van der
kan iedereen zonder schroom of
– een representant van een andere
Ende in 2003. Smedema werkte
schaamte met zijn of haar verhaal
werkelijkheid, soms met een kleine
er bij de officiersopleiding KMA,
terecht. Dat is waar militairen ons
w, soms met een grote.’ PThUnie 21
Van den Bosch-Heij maakt op Havelte deel uit van het Sociaal Medisch Team (SMT), een overlegorgaan van alle functionarissen op het gebied van hulp en zorg, zoals bedrijfsmaatschappelijk werk. ‘Dan bespreken we hoe het met de militairen gaat. Krijgt een ieder wat hij of zij nodig heeft? Met wie gaat het – fysiek of mentaal – niet goed?’ Defensie is een organisatie onder druk, legt ze uit: ‘De gereedstelling moet doorgaan. De oefeningen blijven maar komen. Er
Predikant-secretaris Ids Smedema van de PGV
is sprake van onderbemensing en
(foto: Imageworkplace/Rob Nelisse).
hoge werkdruk. En daar komt dan nu die oorlogsdreiging nog bij. Dat
ik heb verder geen ander belang
De kerkelijke betrokkenheid bij
maakt het des te belangrijker dat
dan hun welzijn. Ik ben niet
de krijgsmacht kent een lange
we elkaar niet uit het oog verliezen;
van de organisatie.’ Ook bij de
geschiedenis. ‘De kerk vond dat
dat we zorgen dat mensen niet
commandanten is er dat besef,
de geestelijke zorg zich moest
verloren gaan in de machine.’
maakt Van der Ende duidelijk: ‘Over
uitstrekken tot voorbij de grens van
Defensie is wat dat betreft een
het algemeen zijn commandanten
de gemeente’, aldus Smedema: ‘De
lastige club, is haar ervaring: ‘De
heel blij met geestelijk verzorgers,
aanwezigheid van kerk en geloof
taakgerichtheid en efficiëntie
maar die relevantie moet je wel
binnen de dienst sprak vanzelf. Als
zijn enorm.’ Dat geldt voor de
zelf laten zien. Op het moment
soldaat werd je naar de kerkdienst
organisatie als geheel, maar ook
dat je gaat varen en je hebt als
gestuurd. Mijn vader heeft dat in de
voor de individuele militair: ‘Het zijn
insteek: ze weten dat ik aan boord
jaren vijftig meegemaakt. Wie is er
vaak binnenvetters. Ze gaan niet
ben, ze weten mijn hut te vinden,
katholiek? Wie is er gereformeerd?
zeuren als ze het moeilijk hebben.’
dan gebeurt er heel weinig. Maar
Die kant op! En dan marcheerde
‘Als gemeentepredikant komt het niet bij je op om mensen op te zoeken op hun werkplek, of juist op de plek waar ze zich ontspannen’
22 PThUnie
Onvoorwaardelijk
als je je actief door het schip gaat
zo’n peloton naar de dichtstbijzijnde
‘Er wordt hier goed voor de
bewegen en je zoekt de mensen
kerk.’ Met de secularisatie en de
mensen gezorgd’, zegt Smedema.
op, dan weten ze jou ook te
afschaffing van de dienstplicht, eind
Militairen kunnen bij allerlei hulp- en
vinden. Activiteiten helpen ook:
jaren negentig, kwam de vraag op of
zorgverleners terecht, waaronder
een wekelijks avondje filosoferen
geestelijke verzorging – op kerkelijke
inmiddels ook lifestylecoaches en
op zee bijvoorbeeld, en op zondag
leest geschoeid – nog wel relevant
aanbieders van yoga en mindfulness.
een moment van bezinning. Als je
was voor de organisatie: ‘Maar in die
Wat is dan de meerwaarde van de
zo actief aanwezig en benaderbaar
tijd deden commandanten goede
geestelijk verzorger? ‘Dat is het
bent, dan zijn de commandanten
ervaringen met gv’ers op tijdens
onvoorwaardelijke’, legt Van den
over het algemeen happy met je.
uitzendingen: eerst in Joegoslavië,
Bosch-Heij uit: ‘Ik kan luisteren,
Want ze zien dat je heel veel afvangt
later in Irak, Afghanistan en Mali. In
doorvragen, alle tijd nemen, en
voor ze.’
de tijd van de Koude Oorlog kenden
militairen toch vooral een bestaan van onderhoud en verveling. Vanaf de jaren negentig moesten ze opeens naar heel spannende gebieden. Dan wordt het ook relevanter dat er een geestelijk verzorger meegaat. Je vangt problemen in de eenheid af en draagt bij aan het welbevinden van de individuele militair. En nee: je draagt niet rechtstreeks bij aan het welslagen van de missie. Daar ben je niet voor.’ Frustratie in Afghanistan ‘Bij een uitzending komt alles bij
Geestelijk verzorger bij de
daarvan: wat betekent leeftijd
Hoofdkrijgsmachtpredikant
elkaar. Alles wordt uitvergroot, ook
krijgsmacht is een stevige baan,
als het gaat om contact met de
Gert van der Ende
emoties’, vertelt Van den Bosch-Heij.
zoveel is duidelijk. Vanouds
doelgroep? ‘Jongere collega’s
(Foto: Defensie).
Haar eerste missie, naar Afghanistan,
kwamen voor deze functie dan ook
levellen veel gemakkelijker met die
had een onwerkelijk karakter. Ze
predikanten in aanmerking die al
jonge militairen’, weet Van der Ende.
was toegevoegd aan een eenheid
ervaring in de kerkelijke gemeente
En aan de andere kant waarderen
uit Oirschot: honderdtwintig mensen
hadden opgedaan. Al is die eis
ze anciënniteit, zegt Smedema:
die ze niet kende. ‘Net toen wij
inmiddels wel afgezwakt, vertelt
‘Ik heb wel eens een soldaat
zouden vertrekken ging Nederland
Smedema: ‘De voorwaarde van
gesproken die naar de psycholoog
op slot vanwege corona. Moesten
gemeente-ervaring is een aantal
was doorverwezen en helemaal
we eerst twee weken in quarantaine
jaren geleden veranderd in relevante
teleurgesteld was dat dat een
op de kazerne in Oirschot. Militairen
professionele pastorale ervaring.
jonkie was – net van de universiteit.
die twee weken moeten wachten –
Nu kijken we of de eis nog anders
Een psycholoog hoort ouder te
da’s niet handig... Daar begon dan
kan. Je wilt naast een academische
zijn, een soort Sigmund Freud die
ook meteen mijn werk. Militairen
opleiding tot predikant ook kijken
bedachtzaam zit te luisteren. Bij de
hadden familieleden die corona
naar de mens. Wat heb je in je
geestelijke verzorging is het ook een
hadden, maar daar konden ze niet
rugzak? Wat heb je meegemaakt?
beetje zo. Soms is het handig als
naar toe. Ze gingen zichzelf en
Het kan zijn dat iemand pas op
je de oudste van het detachement
elkaar vragen stellen. Wat doe ik hier
dertigjarige leeftijd is gaan studeren
bent: je hebt een soort overwicht,
eigenlijk? Wil ik dit nog wel? Ook
en daarvoor al heel spannende
statuur. En tegelijk is het onhandig,
in Afghanistan zaten we vast op het
dingen heeft gedaan, of ingrijpende
want je kent hun muziek niet meer,
kamp, dus de frustratie was enorm.
dingen heeft meegemaakt, en dus
je kunt niet meer meepraten over
De afspraak was dat ik iedere maand
als afgestudeerde al stevig gevormd
allerlei trends en ontwikkelingen.’
naar Kabul zou gaan, waar ook
is door het leven.’
Van der Ende: ‘Ik herinner me een
Nederlandse militairen zaten, maar ik
uitspraak van een collega, midden
ben dat hele kamp niet af geweest,
Vaderfiguur
vijftig, die bij het Korps Mariniers
vijf maanden lang. Dan moet je het
Als geestelijk verzorger in de
werkte. Daar noemen ze alle
wel met jezelf uit kunnen houden.
krijgsmacht word je dus geacht
geestelijk verzorgers “pater”. Hij
Veel militairen verveelden zich.
niet piepjong zijn, maar een te
vond dat wel prima, want zo voelde
Nee, ik niet. Ik heb het juist heel
gevorderde leeftijd is ook niet ideaal.
hij zich ook. Hij was een vaderfiguur
druk gehad. Je zit de hele tijd in je
Defensie investeert behoorlijk in
voor die jonge gasten die daar wild
werkhouding. Ook als je ’s avonds
zijn gv’ers, en wil daar ook iets van
gillend door het veld renden.’
je tanden staat te poetsen en naast
terugzien. Militairen gaan namelijk
je begint iemand te huilen, dan gaat
op hun 62e met pensioen: wie
En in noodgevallen moet je ook
het werk door. Op zo’n moment zeg
pas als vijftigplusser bij Defensie
mee kunnen rennen. Dat vraagt
je niet: morgen ben je de eerste.’
binnenkomt, heeft er dus simpelweg
om een goede fysieke conditie. Van
een te korte carrière. Maar afgezien
den Bosch-Heij vertelt smakelijk PThUnie 23
waarvan we hopen dat ze het over
christelijke achtergrond een goede
een paar jaar het nog een keer
gesprekspartner voor ze zijn. Maar
proberen. Want het potentieel is er.
natuurlijk is het anders dan wanneer
Ze hebben alleen nog niet genoeg
je als gemeentepredikant catechese
ervaring.’
geeft.’ Smedema: ‘Een predikant in de gemeente weet dat hij of zij in
Het scherpst van de snede
het centrum staat: soms hoog op
De hoeveelheid sollicitatiebrieven
de kansel, soms wat lager achter de
neemt overigens wel wat af, geeft
tafel, maar altijd het middelpunt.
Smedema toe: ‘Het zijn er nog
Als dominee bij Defensie zit je in de
steeds genoeg om de beste mensen
marge van de organisatie. Defensie
er uit te vissen. Maar het wordt
dendert wel door, ook zonder jou.’
Krijgsmachtpredikant
over de stevige keuring en training
wel minder. De leeftijdsopbouw
Van den Bosch-Heij beaamt dit: ‘Als
Deborah van den
die aan haar benoeming vooraf
van predikanten in Nederland
ik met een soldaat spreek over wat
Bosch - Heij
gingen. Ze deed de sterk verkorte
is een paddenstoel: er zit een
hem bezighoudt, dan moet ik bij
(foto: Defensie).
officiersopleiding voor specialisten:
enorme kop op van mensen boven
hem beginnen. Voor hem is mijn
academici of hbo’ers die hun
de vijftig. Ook speelt mee dat de
rol niet een vanzelfsprekende. Toen
eigen vak binnen Defensie gaan
brede rand van de kerk aan het
ik gemeentepredikant was, wist
uitoefenen, zoals bijvoorbeeld
afbrokkelen is. Wat er overblijft
iedereen wie ik was. Als ik belde om
artsen. Ze leerde er de militaire
is steviger, orthodoxer. Dat zijn
een afspraak voor een huisbezoek
basisvaardigheden: exerceren,
deels mensen die sterker op de
te maken, dan hoefde ik alleen mijn
kaartlezen, militaire EHBO. En ze
klassieke positie in de gemeente
naam te zeggen en diegene pakte
maakte kennis met de militaire
en op de kansel gericht zijn.’ Van
meteen de agenda. Dat is hier niet
discipline. Toen ze een keer per
der Ende: ‘Jongere collega’s uit
zo. Men zit niet automatisch op
ongeluk zonder baret de barak
de orthodoxere hoek worstelen,
mij te wachten. Dat betekent dat
was uitgewandeld en werd
zeker in het begin, nogal met de
ik open moet zijn. En dat is mooi,
betrapt, mocht ze gelijk tien keer
vraag: hoe ben ik hier ambtsdrager?
want je opereert op het scherpst
opdrukken. En voorafgaand aan
Als gemeentepredikant heb je
van de snede. Nee, eenvoudig is het
een bivak werd haar peloton – hoog
je catechese, je huisbezoek, je
niet. Maar dat is precies waarom het
opgeleide professionals met soms al
kerkdiensten. Maar van ons
zo mooi is.’
kinderen op de middelbare school –
wordt verwacht dat we een dienst
geïnspecteerd: hadden ze allemaal
te velde aanbieden die voor
Een nieuw convenant met de
wel een tandenborstel bij zich? ‘Op
iedereen toegankelijk is – dus ook
PThU moet de belangstelling
zo’n moment vraag je je wel even
aantrekkelijk voor militairen die niets
voor geestelijke verzorging bij
af: wat doe ik hier?’, lacht ze.
met de kerk hebben. Dat vraagt
de krijgsmacht stimuleren. Zo is
om een heel andere benadering.
het inmiddels mogelijk om als
Daarmee is een van de voorwaarden
Als je op de kazerne rondloopt,
masterstudent van de PThU stage te
van een theologencarrière binnen
komen ze echt niet op je af om te
lopen bij Defensie, zegt Smedema:
de krijgsmacht aangegeven. De kerk
vragen of dat verhaal van Jona in
‘Sinds de herziening van de masters
kan kandidaten laten solliciteren
de walvis echt is gebeurd. Nee, het
kunnen studenten zich breder
en voordragen, maar daarna volgt
gaat om thema’s die veel dichterbij
oriënteren. Dan hebben ze Defensie
nog een traject bij Defensie zelf.
liggen. Je hebt stress want het
in ieder geval op hun netvlies staan,
Smedema: ‘Je wordt stevig gekeurd:
loopt niet met je chef. Je bent
al duurt het dan misschien nog een
medisch, psychologisch, sportief,
gefrustreerd omdat je alweer niet
aantal jaren voor ze die stap zetten.’
op veiligheid. We hebben een paar
bevorderd bent. Je hebt problemen
Prof. dr. Pieter Vos, bijzonder
keer tot onze teleurstelling gehad
thuis. Dáár gaan die gesprekken
hoogleraar Protestantse Geestelijke
dat iemand die we heel geschikt
over. Niet over God en geloof. Ik
Verzorging bij de Krijgsmacht
vonden, alsnog werd afgewezen.’
zeg dan tegen zo’n collega die dat
aan de PThU, zou graag zien dat
Van der Ende: ‘En soms hebben
lastig vindt: het is wel het volle
meer studenten zich verdiepen in
we zelf onze twijfels. We krijgen
leven waar je het met de ander
een loopbaan bij Defensie: ‘Het
regelmatig brieven van mensen
over hebt. En je kunt vanuit jouw
spannende is dat je gedwongen
24 PThUnie
wordt om uit je comfortzone te
aan boord had samengewerkt:
dit werk ook namens de PKN
treden. En tegelijk is het een mooie
‘Toen dacht ik: wat gek eigenlijk.
én de samenleving. We hebben
context om de inhoud van je geloof
Toen ik in de gemeente stond,
onze maatschappij zo ingericht
en van je theologische kennis mee
ben ik nooit op het idee gekomen
dat een bepaalde groep mensen
te verbinden. Je kunt niet koersen
om op vrijdagavond naar dat
getraind wordt in het uitoefenen
op vanzelfsprekendheden, maar
kroegje te gaan waarvan ik wist
van geweld. Het dragen van
je werkt met jonge mensen in
dat er heel veel catechisanten
wapens hebben we uitbesteed.
de kracht van hun leven, die met
komen. Als gemeentepredikant
Dat betekent dat we een enorme
ambitie gaan voor de taken die
komt het niet bij je op om mensen
verantwoordelijkheid op hun jonge
ze moeten uitvoeren en daarbij
op te zoeken op hun werkplek,
schouders leggen. Wie zorgt er
op heel fundamentele en stevige
of juist op de plek waar ze zich
voor hen? Dat mag ik – voor wat
levensvragen kunnen stuiten. Dan
ontspannen.’ Ook thematisch zou
dat waard is – op mijn manier
kan het er erg toe doen dat jij er
de kerk kunnen winnen aan de
doen. Maar ik doe het niet als de
bent. Als je er van houdt om in de
inbreng van geestelijk verzorgers
persoon Deborah. Ik zie mezelf als
volheid van het leven mee te doen, dan is dit een geweldige plek. Tegelijk is ook de bedreiging van het leven nooit ver weg. Uiteindelijk zijn militairen er om geweld uit te oefenen als dat nodig is. Daarmee staat hun leven en het leven van
‘Als je er van houdt om in de volheid van het leven mee te doen, dan is dit een geweldige plek’
anderen potentieel op het spel.’ in de krijgsmacht, zegt Smedema:
een instrument namens de kerk en
Pionieren
‘Ik had als gemeentepredikant veel
de samenleving. Ik ben een radertje
Leeft deze vorm van categoriaal
met ouderen te maken. Dan ging
in het geheel.’
pastoraat in de kerk zelf voldoende?
het al gauw over thema’s als ziekte,
‘In mijn beleving waren we een
sterfelijkheid, rouw... En dat gingen
Vindt ze het niet lastig om steeds
beetje buiten beeld’, zegt Van der
mensen aan mijn preken merken.
maar weer met problemen bezig
Ende. Smedema knikt: ‘We hadden
Het pastoraat vormt deels je preken.
te zijn? Ze lacht: ‘Nee. Nee. Ik
wel eens het gevoel dat we als
Vanuit de krijgsmacht zouden wij
beschouw het niet als problemen.
tweederangs predikanten werden
andere thema’s in de kerk kunnen
Het gaat om zaken die bij het
beschouwd. Een échte predikant
inbrengen: burn out, moral injury,
leven horen. Ik maak zo’n soldaat
staat in de gemeente – dat beeld.’
geweld. Of schuld en schaamte om
duidelijk: wat jij ervaart, wat jij
Van der Ende: ‘Maar inmiddels is
wat er allemaal niet lukt. Daar kun
meemaakt, voelt misschien als
het wel meer gaan leven. Het idee
je over spreken. En preken.’
heel negatief, maar het hoort er bij. Onze slogan is niet voor niets:
is dat we elkaar kunnen versterken. De kerk is nu met pioniersplekken
Namens de kerk
mensen helpen mens te blijven.
bezig. Bij Defensie doen we al
Voor Van den Bosch-Heij is die
Dat is de kern van waarvoor we
decennia niet anders. Steeds gaat
band met de kerk een voorwaarde:
hier zijn. Zoals ze hun beroep
het bij ons om de vraag hoe we
‘De zending vanuit de kerk zorgt
uitoefenen, ik kan daar met
kunnen aansluiten bij mensen die
er niet alleen voor dat ik mijn
bewondering naar kijken. De offers
niet vanzelfsprekend kerkelijk zijn.’
werk kan doen, het draagt mij
die zij brengen… Dat vraagt nogal
De kerk zou kunnen leren van de
ook. Als ik voor iemand opkom,
wat. De meeste jonge mensen
ervaringen van de gv’ers binnen de
of iemand onder de aandacht
komen bij Defensie vanwege het
krijgsmacht, vindt hij. Het idee om
van de commandant breng, dan
avontuur of omdat ze het gevoel
te ‘zijn waar de mensen zijn’ wordt
doe ik dat niet voor mezelf. Dan
hebben dat ze toch niets anders
binnen de kerkelijke gemeente
mag ik dat doen námens. Er is
kunnen. Maar als je vervolgens kijkt
onvoldoende toegepast, zegt Van
een geloofsgemeenschap die dit
hoe ze hun beroep uitoefenen, dan
der Ende. Hij vertelt dat hij een
mogelijk maakt. Concreet is dat de
zie ik dat toch als een soort van
keer biertje ging drinken met de
kerkelijke gemeente van Harkema.
roeping. Al zullen ze het zelf nooit
militairen met wie hij de hele week
Maar het is ook breder: ik doe
zo zeggen.’ PThUnie 25
onderzoek Onderzoek PThU naar moral injury bij krijgsmacht
tekst: Caspar Dullemond
Gesprekken tussen militairen
Predikant-secretaris Ids Smedema
geestelijk verzorger. Ook ik ben
en geestelijk verzorgers gaan
geeft een voorbeeld: ‘In
een schakeltje in die keten. Ik houd
vaak over de essentie van
Afghanistan heb ik wel eens een
die soldaten op mijn manier ook
alledag: werkstress, problemen
bezinning gehouden, waarvan
fit for fighting. Op welke bodem
thuis, toekomstplannen, de
ik achteraf een beetje spijt had.
sta je als mens als je dingen doet,
geboorte van een zoon of
Ik zei: we doen hier dingen die
moet doen, gedaan hebt… die zo
dochter. Maar soms komen ook
intrinsiek niet goed zijn. Met onze
ruig zijn?’
de grote morele thema’s aan
F-16’s gooien we bommen die
bod. ‘Net als in de kerk gaat
dood en verderf aanrichten. Dat
Verantwoordelijkheid
het bij Defensie om vragen
doen we met een politiek mandaat.
Dat is het terrein van de moral
rond zonde en vergeving, al
Het is allemaal gerechtvaardigd,
injury, waar prof. dr. Pieter Vos
noemen we dat niet altijd zo’,
maar daarmee is het nog niet
vanuit de PThU onderzoek naar
Logo van de
legt hoofdkrijgsmachtpredikant
goed. Toen kreeg ik wel van een
doet. ‘Het is oorspronkelijk
Protestantse
Gert van der Ende uit: ‘Je moet
paar militairen terug dat ik bezig
een begrip uit de psychologie,
Geestelijke Verzorging
als militair soms dingen doen
was ze een schuldgevoel aan te
gemunt door psychiaters die
(PGV). De tekst is
die botsen met waarvoor je
praten. En inderdaad: dit is iets
met Vietnamveteranen werkten’,
uit Zacharia 4:6:
in het leven wilt staan: als ik
om in de opleiding en de nazorg
legt hij uit: ‘Maar behalve een
‘Niet door kracht of
schiet gaat hij dood, als ik niet
te bespreken, maar misschien
psychologische zit er ook een
geweld, maar door
schiet ga ik dood. Hoe ga je
niet op het moment zelf.’ Van
morele kant aan, waarmee je
Mijn Geest.’
daarmee verder?’
der Ende: ‘Dat is het dilemma. Je
op het terrein van de geestelijke
hebt als militair goed gehandeld:
verzorging komt. Moral injury
alle lof van de legerleiding. Maar
wordt vaak gezien als een
tegelijkertijd weet je dat op jouw
probleem van de individuele
commando bommen zijn gegooid,
militair: hij of zij heeft iets gedaan
waardoor mensen om het leven
of iets problematisch meegemaakt,
zijn gekomen. Soms wil een
en daar ga je hem of haar dan in
militair horen dat er genade is, dat
begeleiden en bij helpen. Maar
er erkenning is voor het feit dat
een militair staat niet op zichzelf.
hij zich schuldig voelt, ondanks
De keuze om naar Afghanistan te
dat hij militair gesproken correct
gaan was niet individueel, maar
heeft gehandeld.’ Smedema:
had een maatschappelijke en
‘En uiteindelijk geldt dat net zo
een politieke dimensie. Militairen
goed voor je eigen positie als
worden blootgesteld aan iets dat
26 PThUnie
Prof. dr. Pieter Vos.
ze zelf ook niet hadden kunnen
in Nederland, we hebben ons ver
terug in de samenleving. Bij zo’n
vermoeden. De maatschappelijke
weg met alles wat we hebben
ritueel, zo’n symbolische handeling,
verantwoordelijkheid reikt verder
ingezet, we hebben sommige
kan de geestelijke verzorging een
dan die van de individuele militair.
dingen kunnen realiseren, andere
rol spelen.’
Dat hoor je ook terug uit de
zaken zijn fout gegaan. Dat besef
individuele verhalen van militairen
is niet alleen van de militairen,
die met die vragen worstelen.
maar van ons allemaal. De politiek
Ze voelen boosheid over wat ze
ontvangt namens de samenleving
hebben moeten doen, over wat ze
de uitgezonden groep militairen
hebben meegemaakt. Ze hebben sterk het gevoel dat ze er alleen voor staan. De politiek heeft ons in de steek gelaten, zeggen ze
HANDBOEK
dan.’ Ook geestelijk verzorgers
Vanuit de PThU houden twee wetenschappers zich bezig met de vraagstukken
zetten sterk in op die persoonlijke
rond de geestelijke verzorging bij de krijgsmacht: prof. dr. Pieter Vos en dr.
begeleiding, is zijn ervaring: ‘Daar
Erik Olsman. Olsman doet één dag per week praktisch-theologisch onderzoek:
doe ik niets aan af. Ze doen veel
‘Ik heb daarbij bijzondere aandacht voor pastoraal-psychologische processen,
goeds. Maar als gv’er sta je voor
zoals rouw, trauma, eenzaamheid of verveling. Maar het gaat bijvoorbeeld
meer dan alleen het individuele
ook over het ondersteunen bij de moeite die militairen kunnen hebben als de
verhaal. Je vertegenwoordigt de
wereld van Defensie van de wereld thuis gescheiden is of raakt. Daarnaast
kerk, een bredere stem. En dan
gaat het over het niet kunnen of willen spreken over ervaringen tijdens
mag je ook stem geven aan die
uitzending, de andere omgangsvormen in de wereld van thuis en die van
verhalen van militairen – waarbij
defensie, en het omgaan met schuld of schuldgevoelens.’ Vos doet onderzoek
je het persoonlijke overstijgt.’
naar moral injury [zie hoofdtekst] en werkt, samen met emeritus hoogleraar
Vos stelt een ritueel voor waarin
hoogleraar Fred van Iersel (Tilburg University) aan een handboek voor morele
het militaire handelen in een
vorming van militairen. Wat is het eigene van een levensbeschouwelijke
breder maatschappelijk kader
insteek in morele vorming? Hoe stel je ethische vragen over oorlog en
wordt geplaatst: ‘Als militairen
vrede, rechtvaardigheid en bescherming in lessen geestelijke verzorging aan
terugkomen van een uitzending
de orde? Het op de praktijk toegesneden boek is bedoeld voor geestelijk
zou je – bijvoorbeeld op het
verzorgers van alle denominaties. ‘Wat een luxe dat we vanuit de universiteit
Binnenhof – publiek kunnen
twee mensen hebben die met ons meedenken en ons adviseren!’, zegt
markeren dat een missie is
hoofdkrijgsmachtpredikant Gert van der Ende.
afgerond. Iets als: we zijn terug PThUnie 27
Cursusaanbod PThU
Leeglopen of overvloeien Nooit kwam er zo veel reactie op de nieuwsbrief met het cursusaanbod als toen ik in februari begon met een tekst van Bernard van Clairvaux (1090 -1153): Wees verstandig en maak jezelf tot een waterbekken en niet tot een afvloeiingskanaal. Kijk maar eens naar een afwateringskanaal. Het loost het water onmiddellijk zodra het water binnenkomt. Bij een waterbekken is dat anders. Een waterbekken wacht totdat het geheel vol is. Dan pas begint het over te lopen. Een waterbekken deelt uit van eigen volheid terwijl het zelf gevuld blijft … Liefde stroomt over. Je laten leeglopen is niet wat de liefde vraagt. Voor wie kun je goed zijn als je voor jezelf slecht bent? Zie naar de bron van het leven. Vul eerst jezelf zoveel dat je overvloeit naar anderen. Dan zal ik graag genieten van jouw overvloed. Het is een tekst die al een tijdje met me meegaat en die blijkbaar ook veel lezers raakte. Geen wonder, want de ‘crisisstand’ waarin veel mensen al veel te lang staan, kan je leegtrekken. De vreugde over het elkaar weer kunnen ontmoeten in de kerk viel samen met de verbijstering over de Russische inval in Oekraïne. De oorlog stelt ons weer voor nieuwe existentiële vragen en voor heel praktische uitdagingen en dilemma’s als het gaat om noodhulp en de opvang van vluchtelingen, waar veel kerken een rol in spelen. En we gaan er weer voor, we doen het met liefde. Maar, zegt Clairvaux: leeglopen uit liefde kan niet. Dan gaat er iets mis. Hoe kun je dan je waterbekken gevuld houden? Zie naar de bron van het leven. Laat je vullen. Maar soms lukt dat even niet meer. Dan kan het heel goed zijn om eens met een geestelijk begeleider, coach of supervisor in gesprek te gaan. Ook dat kan in het kader van de Permanente Educatie. Zelf geestelijk begeleider worden – oefenen in gevuld worden én overvloeien - kan met de introductiecursus Geestelijke begeleiding, het tweejarig opleidingstraject of de nascholing voor wie de opleiding al eens heeft gedaan. In het hele aanbod proberen we steeds een insteek en vorm te vinden waarbij deelnemers niet alleen hun kennis aanvullen, maar ook echt weer even de ervaring mogen hebben van putten uit de bron, van mooie ontmoetingen en van aandacht voor jezelf kunnen hebben. Waardoor je ‘oplaadt’ of gevuld wordt, verschilt natuurlijk per persoon. Gun jezelf de tijd en de gesprekken (of de stilte!) die maakt dat je gevuld kunt worden. En gun anderen jouw overvloed! Jorien Holsappel
28 PThUnie
Van U is de aarde Van U is de aarde biedt twee cursussen voor predikanten en hbo-theologen die theologisch willen reflecteren op de aarde, de grond en het klimaat in de 21e eeuw, en het gesprek daarover in de gemeente geïnformeerd willen voeren. Nu wereldwijd met zorg gesproken wordt over klimaatproblemen en ecologische crisis, rijst de vraag of er niet een nieuwe theologische doordenking nodig is om ons adequaat te kunnen verhouden tot de aarde. Die vraag – die in de kern draait om de grote vraag ‘wat deze crises (wel en niet) van ons vragen’ – krijgt in kerkelijke gemeenschappen verschillende antwoorden. Er zijn gemeenteleden die zich de ecologische crisis zwaar aantrekken en daar consequenties aan verbinden voor hun consumptie- of eetgedrag; soms in stilte, soms leggen ze het liefst hun keuzes ook aan anderen op. Er zijn er die zich alleen maar machteloos voelen en geen echte oplossingen van mensen meer verwachten. Er zijn er die grote vragen stellen bij de juistheid van alarmerende cijfers en/of erop vertrouwen dat God met de aarde wel een weg zal vinden. En er zijn gemeenteleden die zich aangeklaagd voelen als vervuilers, terwijl ze evenzeer oprecht en gelovige christenen proberen te zijn. Niet zelden zijn het boeren en burgers, stads- en plattelandsbewoners die hierin tegenover elkaar komen te staan, gelovig of niet. Lokale gemeenschap Het gesprek hierover in de gemeente blijkt vaak lastig te zijn. Tegelijkertijd: je hoort bij elkaar, en juist vanwege de gedeelde ‘bedding’ biedt onbegrip ook kansen: een lokale gemeenschap is bij uitstek de plaats waar het gesprek over de grond waarop wij leven en werken gevoerd kan worden. Het zal nodig zijn om in de kerk elkaars taal te leren verstaan. Op de ene plaats zijn ‘groen’ en ‘duurzaam’ theologisch relevante begrippen, op de andere bieden noties als ‘de zonde’ en ‘het heil in Jezus Christus’ meer raakvlakken met het daar geleefde geloof. Alleen taal die lokaal gehoor vindt, vindt nieuwe toegangen tot een theologie die dichter op de aarde gebonden is. Maar hoe oefen je deze taal? Als het lukt om met elkaar over de vraagstukken rond aarde en klimaat in gesprek te komen vanuit overtuigingen over de waarde van Gods schepping, zal het misschien ook lukken om een theologie te ontwikkelen die wortelt in geloof en tegelijkertijd ‘met de poten in de klei staat’. De cursussen worden concreet toegespitst, door in te zoomen op de lokale grond en de theologische uitdagingen waar die ons voor stelt. De vragen die deelnemers vanuit hun eigen context inbrengen, maken het beoogde theologische gesprek concreet. De beide cursussen hebben verschillende doelstellingen. Ze zijn te combineren, maar ook los van elkaar te volgen. Het eerste cursusdeel vindt plaats op 15 en 16 juni. pthu.nl/onderwijs/nascholing/nascholing-clusters/ Dr. Mirella Klomp is één van de docenten van de cursus Van U is de aarde (Foto: Martje van der Heijden).
PThUnie 29
PThU verwelkomt Indonesische promovendi Negen promovendi uit Indonesië zijn tot juli a.s. te gast bij de PThU. Graduate School-directeur prof. dr. Benno van den Toren verwelkomde hen in Groningen. De negen promovendi zijn afkomstig van van PThU’s partnerinstituut Sekolah Tinggi Filsafat Theologi (STFT) Jakarta. De studenten komen naar onze universiteit voor een onderzoeksverblijf, met een beurs van de Indonesische overheid. Voorafgaand aan hun bezoek namen de Indonesische promovendi online deel aan de Initial Graduate School, een zes weken durend intensief scholingstraject met focus op onderzoeksethiek, onderzoeksvaardigheden en het ontwikkelen van een onderzoeksvoorstel. Tijdens hun verblijf in Groningen zullen de studenten deelnemen aan onderzoeksseminars en individuele begeleiding krijgen van de academische staf van hun gastinstelling, naast hun individueel onderzoek. STFT Jakarta is een van de belangrijkste Indonesische partnerinstellingen van de PThU. Beide instellingen zijn lid van het Netherlands-Indonesia Consortium for Muslim-Christian Relations (NICMCR). Vorige maand bespraken PThU-rector prof. dr. Maarten Wisse en dr. Binsar Pakpahan, lid van het managementteam van STFT Jakarta, de voorwaarden van een nieuwe samenwerkingsovereenkomst om de langdurige bilaterale samenwerking tussen beide instellingen te intensiveren.
Van pastorie naar eigen woning?
Wij geloven in betrokken advies
Van Kooten Financiële Raadgevers is gespecialiseerd in hypotheekaanvragen voor predikanten. Bent u (kandidaat) predikant of emeritus en zoekt u een eigen woning en bijbehorende financiering? Neem dan contact op met ons kantoor. Er is meer mogelijk dan u denkt.
Klanten beoordeling via advieskeuze.nl
www.vankooten.nu/predikant van kooten Transparant tot in de puntjes Financiële Raadgevers
30 PThUnie2022_175x128_PThU_vanKooten.indd
1
info@vankooten.nu | Tel: 033 - 747 00 20 | www.vankooten.nu
12-01-2022 13:13
Voor aanmelden en meer informatie kijk op pthu.nl
9/5/2022
Lezing ‘Jewishness and Israeliness’ Lezing door prof. dr. ir. Doron Bar van het Schechter Instituut (Jeruzalem) over ‘Jewishness and Israeliness in the Development of Israels Sacred Sites map’. De lezing is het openbaar toegankelijke deel van de tweejaarlijkse conferentie van het consortium ‘Jewish and Christian Perspectives’, waarin de PThU een van de partners is. Plaats: Catharijneconvent, Utrecht. Aanmelden per e-mail is verplicht.
Voorlichting premaster Theologie Wil je instromen in de master Theologie, maar heb je nog niet voldoende kwalificaties? Dan is de premaster Theologie in voltijd of deeltijd misschien iets voor jou. Kom naar onze online voorlichting om meer te horen over deze eenjarige (voltijd) of tweejarige (deeltijd) opleiding.
17/5/2022
12/5/2022
Inloopspreekuur toelating tot premaster Twijfel je of en welke theologieopleiding van de PThU bij je past? Kom langs bij het online inloopspreekuur. Een van onze studieadviseurs zit voor je klaar om meer te vertellen over de toelatingseisen en de procedure. We denken graag mee over je studiekeuze.
Opening Academisch Jaar Feestelijke opening van het academisch jaar van de PThU. De bijeenkomst staat in het teken van kerk en theologiebeoefening in 2040 en vindt in de Nikolaikerk in Utrecht plaats.
30/8/2022
PThUnie 31
Voltooid verleden column tijd Ciska Stark Klaar ‘Die had je zeker nog niet…’ zegt mijn partner lichtelijk ironisch als ik weer eens een foto van een bloeiende perenboom maak. Of van een tulpenveld. Of van de lammetjes. Elk jaar doe ik dat. Niet dat ik fotograaf ben, maar gewoon, even vastleggen. Ik doe er vervolgens niks mee, maar waarom maak ik ze dan? Ik denk omdat het voorjaar me overrompelt. Met een schoonheid waarvan ik besef dat het maar voor even is. Ik kan het niet tegenhouden, noch stopzetten of vertragen. Als de sneeuwklokjes bloeien, is het nog voldoende winter om het gevoel te onderdrukken. Tegen de tijd dat narcissen de berm geel kleuren, wordt het onomkeerbaar. Als eenmaal de tulpenboom bloeit, weet ik dat er geen houden meer aan is. Onherroepelijk gaat de lente voorbij. Ik laat het maar gebeuren. Treuren om schoonheid die voorbijgaat is een manier om te genieten van het moment, maak ik mezelf wijs. De jaarlijkse foto’s helpen mij om ‘herinneringen te maken’, zoals Facebook mij opdraagt. Dit jaar gaat het ontluiken van de bloesem gelijk op met het afscheid van corona. We zijn er klaar mee en verklaren de pandemie tot herinnering. Wie nu nog corona krijgt of kwetsbaar is, moet zichzelf maar zien te beschermen. Wij zijn er immers klaar mee en nemen het roer zelf weer in handen. De economie zal bloeien, we vieren onze feestjes, lachen en juichen, huizen worden gebouwd en de energietransitie doorgevoerd. Zelfs de oorlog in Oekraïne roept het beste aan solidariteit in ons naar boven. Bed en brood zijn beschikbaar en vrachtwagens vol hulp vertrekken richting het oosten. Saamhorigheid en solidariteit, net als in dat voorjaar toen de corona begon. Ik kijk naar de magnolia. Opnieuw onbekommerd in bloei. Ze heeft geen weet van welke crisis dan ook. Straks is ze er klaar mee en zal weer als saaie boom de zomer in gaan. Vrucht dragen laat ze aan anderen over. Het landschap is schuldig, wist kunstenaar Armando. Niet omdat die boom er iets aan kan doen, maar omdat wijzelf niet veranderen. Bekering is nodig, en daar ben je nooit klaar mee.
Dit is de laatste column van Ciska Stark in PThUnie. Sinds 2012 schreef ze drie keer per jaar een subtiel, licht schilderijtje voor het blad: altijd persoonlijk en altijd raak. De redactie dankt haar voor dit liefdewerk! 32 PThUnie