Magazine van de Protestantse Theologische Universiteit jaargang 15 | nummer 2 september 2021
Trots op theologie speciaal nummer met 16 pagina’s afscheid Mechteld Jansen
Frits de Lange kijkt vooruit
Portal wil Afrikaanse theologie ontsluiten
Dat ik zelf een onderdeel van het verhaal ben, raakte me echt.
22,23,24 oktober 2021 Terschelling
Ik ben veel meer te weten gekomen over de mogelijkheden voor creatieve diensten.
Ge
lo ven in
Die theatervoorstelling maakte wel heel veel indruk op me.
Ik heb veel inspiratie opgedaan voor ons jeugdwerk!
Ik was verrast door het effect van meditatie!
Nou, nooit gedacht dat een lezing zo boeiend kon zijn.
Ik heb veel geleerd van de gesprekken met jongeren.
beweging
Ik zing altijd graag, maar deze workshop was wel heel bijzonder.
De stilte en de zee maakten diepe indruk op me.
Dat gesprek heeft me wel aan het denken gezet…
Voor verdieping, verrassing en verwondering ga je naar het Inspiratiefestival Terschelling. Meer informatie of aanmelden? www.inspiratiefestival-terschelling.nl
www.parkinsonfonds.nl
De ziekte van Parkinson is nóg ongeneeslijk. Steun daarom wetenschappelijk onderzoek.
Hoofdweg 667A, 2131 BB Hoofddorp - Telefoon: 023 - 5540755 - E-mail: info@parkinsonfonds.nl - IBAN: NL10ABNA0504201530
2 PThUnie
‘Je kunt nog altijd de overall aantrekken’
U die dit leest behoort tot een elite. Een
jongeling voor de theologie. Zijn ouders
kerkelijke of een academische. Kiest u maar.
vonden dat fantastisch: ‘Dat was de
Misschien vindt u dat geen prettige
gereformeerde emancipatie: je kinderen
constatering of misschien bent u het er niet
moesten het beter hebben dan jij. En dan nog
mee eens. Hoe dan ook, het is wel goed om
dominee worden ook. Maar ze zeiden er wel
daar eens over na te denken. Daar kan dit
bij: als je niet meer wilt studeren, kun je nog
nummer van de PThUnie u goed bij helpen.
altijd de overall aantrekken.’ Nadenkend over
Mechteld Jansen zegt er behartigenswaardige
de bovengenoemde kloof tussen volk en elite
dingen over in het interview ter gelegenheid
kun je dat zien als een gezonde relativering
van haar afscheid als rector en als hoogleraar.
van de in kerkelijke kring vaak ervaren afstand
De kloof tussen volk en elite is het thema van
tussen de domineeselite en het gewone
haar afscheidsrede op 3 september. Het keert
kerkvolk. Op geheel eigen wijze reflecteert
eveneens terug in het tafelgesprek dat een
Ciska Stark daar nog eens op in haar column
aantal collega’s voeren naar aanleiding van die
geïnspireerd door de bouwvakkers op de
rede. In de reacties van mensen buiten en
achtergrond van haar Zoomsessies als
binnen de PThU op haar vertrek valt op dat
directeur onderwijs.
Mechteld Jansen in haar werk als rector heel creatief was in het overbruggen van de
Deze en andere boeiende teksten in dit
afstand tussen mensen.
nummer van de PThUnie zullen er aan bijdragen dat u die behoort tot de uitgelezen
Ook van Frits de Lange wordt in dit nummer
groep van theologisch geïnteresseerden niet
afscheid genomen. Hij vertelt niet alleen over
snel uitgelezen raakt.
het onderwerp waar hij de laatste twintig jaar mee bezig is geweest en waarin hij in feite zelf nog maar ‘een beginneling’ is: de
Klaas Spronk Hoofdredacteur
ouderdom. Het gaat ook over zijn keuze als
PThUnie 3
inhoud jaargang 15 | nummer 2 | september 2021
13
10 06 Publicaties & promoties
‘Theologie is ook een kwestie van karakter’
16 4 PThUnie
11 Impact: ‘African Theology Worldwide’ 13 Special afscheid Mechteld Jansen 29 Column: Voltooid verleden tijd 30 Afscheidsinterview Frits de Lange 34 Permanente Educatie 38 Nieuws 39 Agenda
‘Het feit dat je er nog bent is toch fantastisch?’
11 30
&colofon
38
PThUnie is een magazine dat drie keer per jaar verschijnt. Het blad is voor predikanten in de PKN en studenten,
medewerkers en relaties van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Het magazine wordt uitgegeven door de PThU. Redactie Esther van Beem (adviseur), Theo Boer, Caspar Dullemond (eindredacteur), Henk de Roest, Klaas Spronk (hoofdredacteur), Trudy Struijs Redactieadres Postbus 7161, 1007 MC, Amsterdam, 088 3371 866, communicatie@ pthu.nl Vormgeving en realisatie Verloop drukkerij (Alblasserdam) Fotografie Afdeling Communicatie PThU, Amber Leijen, Mike van Bemmelen, NieuwWij, Maarten Wisse ISSN-nummer 1876-9233.
PThUnie 5
Rick Benjamins en Wouter Slob, Levensduiding in het licht van transcendentie: de theologie van Jörg Lauster.
Theo Boer, Stef Groenewoud en Wouter de Jonge, Leven met euthanasie. Geliefden vertellen over hun ervaringen. Utrecht: KokBoekencentrum 2020, 240 pp., € 20.
Kampen: Uitgeverij Van Warven 2021, 124pp., € 16,95.
Bij circa één op de twintig overlijdens is er in Nederland sprake van euthanasie. Dit boek is een
In dit boek geven Benjamins en Slob een inleiding
bundeling van ruim veertig ervaringsverhalen van
in de theologie van Jörg Lauster, die in 2022 –
mensen die op een bepaalde manier betrokken zijn
vertraagd door de coronapandemie – de Vrijzinnige
(geweest) bij euthanasie bij een naaste.
Lezing zal houden. Lauster is hoogleraar in
Wat betekent deze ‘goede dood’ voor direct
München en een vooraanstaande Duitse liberale
betrokken naasten? Hoe ervaren zij dit? In deze
theoloog. Zijn werk, aldus de auteurs van deze
bundel, verschenen in de context van het PThU-
Nederlandse inleiding, is breed maar gegroepeerd
project Moral Compass, is geen selectie toegepast,
rondom de ervaring van transcendentie als centrale
alleen eindredactie. Het boek, dat door vriend en
notie. Er is taal over het transcendente nodig om
vijand wordt geprezen, biedt daardoor een unieke
aan de opgedane ervaring uitdrukking te geven.
inkijk in de positieve en de problematische kanten
Het werk van Lauster wordt in dit boek over de
van euthanasie. Voor mensen die voor zichzelf
volle breedte belicht: van de renaissance in Florence
euthanasie overwegen, voor hun naasten, maar
naar het schriftprincipe in de moderne theologie en
ook voor artsen en predikanten is het een
een update van de godsdiensthermeneutiek. Er is
waardevolle bron van inzichten. Het boek wordt
ruime aandacht voor zijn schitterende cultuur
besloten met een beschouwing over de mooie en
geschiedenis van het christendom en zijn krachtige
de schaduwkanten van euthanasie, en met een
verdediging van het neo-protestantisme.
samenvatting van de adviezen die nabestaanden aan anderen willen geven.
6 PThUnie
Gert van Klinken, Nes Ammim: Protestants in the Young State of Israel, 1952-1967.
Frits de Lange, Eindelijk volwassen. De wijsheid van de tweede levenshelft.
ReLiC Studies in Dutch Religious History Volume 5.
ISBN 9789025907853, € 20,99 (e-book € 9,99)
Utrecht: Ten Have Utrecht 2021.
Hilversum: Verloren 2021. 414 pp., € 40,00. Twee narratieven domineren in onze samenleving Over de naoorlogse omslag in de betrekkingen
het beeld van ouder worden: dat van de
tussen protestanten en Joden bestaat al een ruime
leeftijdsloze oudere die forever young blijft en dat
hoeveelheid literatuur, die echter vooral betrekking
van de ouderdom als uitsluitend verval en verlies.
heeft op Europa en Amerika. Over de ontwikkeling
Waar het eerste beeld een illusie verkoopt, is het
van deze relatie binnen Israël is minder bekend. In
tweede een domper. Frits de Lange ontwikkelt in
dit boek wordt die relatie besproken aan de hand
dit boek een aantrekkelijk, inspirerend derde
van pogingen van Zwitserse, Nederlandse, Duitse
scenario: de wijze oudere. Hij put daarvoor uit
en Amerikaanse protestanten om een christelijke
klassieke bronnen van de filosofie maar ook uit
kibboets in Galilea te stichten, wat resulteerde in
recent onderzoek in de gerontologie. Zelfkennis en
het nog altijd bestaande Nes Ammim. Doelstelling
zelftranscendentie vormen de kernmomenten van
van de stichters, die aanvankelijk vooral sceptische
wijsheid. In de tweede levenshelft – wanneer die
reacties opriep, was een op solidariteit gebaseerde
begint is niet aan een leeftijd gebonden – leren we
ontmoeting met het Joodse volk.
onszelf beter kennen en relativeren. Dat wordt
Het bronnenonderzoek voor deze studie laat zien
zichtbaar in concreet gedrag. Wijsheid helpt je om
dat ook andere betrokkenen het project kritisch
met meer compassie naar de wereld te kijken, je in
volgden: de Arabische Israëli’s, de Joodse leden van
te spannen voor toekomstige generaties en minder
de christelijke kerken, en de Druzen die gronden
bang te zijn om te sterven.
verkochten ten behoeve van dit protestantse project. Dat werd in de Israëlische samenleving met grote aandacht gevolgd, tot in de Knesset toe. Het boek bespreekt niet alleen de concrete inzet van protestanten voor de relatie Kerk-Israël maar ook de reactie daarop van de Israëlische samenleving. Veel thema’s van de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw blijven actueel tot op de huidige dag.
PThUnie 7
Publicaties &promoties Joyce Rondaij, Primo Levi na God. Verhalen van een nieuwe Bijbel. Hilversum: Verbum 2021. ISBN 9789493028418. € 24,95, E-Book € 7,95. Hoe kun je schrijven over de mens en God na
Benno van den Toren, Joseph Bosco Bangura en Dick Seed (redactie). Is Africa Incurably Religious? Secularization and Discipleship in Africa. Regnum Studies in Mission. Oxford: Regnum 2020.
Auschwitz? Het ‘na’ in de boektitel verwijst naar het verlies dat Auschwitz veroorzaakte en de
De bijdragen in deze bundel bevragen de
uitdaging die het betekende voor het denken over
wijdverbreide gedachte dat Afrika ‘ongeneeslijk
de mens en God, zowel in het werk van de
godsdienstig’ (John Mbiti) zou zijn en dat
Italiaans-Joodse scheikundige en schrijver Primo
secularisatie dus geen relevant thema is voor het
Levi, als in de theologie en filosofie. Het boek, de
verstaan van geloof, kerk en maatschappij in dit
Nederlandse vertaling van Rondaij’s dissertatie,
continent. Verschillende bijdragen bestuderen
focust op drie thema’s: onrechtvaardig lijden, chaos
vormen van secularisatie in de regio en in de
en schepping, en goed en kwaad. Het toont aan
Afrikaanse diaspora. De eerste essays focussen op
hoe Levi schreef over de mens en God na
voorchristelijke culturele en godsdienstige tradities.
Auschwitz, en hoe zijn representaties theologisch
Hoewel het moderne secularisatiebegrip hier niet
gelezen kunnen worden ‘na God’. Daarvoor brengt
zomaar van toepassing is, argumenteren de auteurs
Rondaij Levi’s werk in gesprek met denkers als
dat die tradities een voedingsbodem kunnen
Richard Kearney, Emmanuel Levinas en Catherine
vormen voor secularisatie. Andere bijdragen
Keller. Levi’s werk laat het belang zien van
bestuderen mogelijke vormen en aspecten van
religieuze teksten om het verhaal van de mens te
secularisatie in de moderne tijd, bijvoorbeeld in het
vertellen. Hij transformeert deze teksten, en geeft
hoger onderwijs en in relatie tot de opkomst van
ze nieuwe betekenissen in nieuwe contexten.
het neopentecostalisme. Dit deel bevat ook een
Hiermee zet hij de religieuze taal in voor een van de
aantal regionale impressies vanuit Afrika en de
functies die het altijd heeft gehad:
diaspora. Het laatste deel stelt de vraag wat deze
betekenisverlening aan het zo complexe
secularisatieprocessen betekenen voor christelijk
menselijk bestaan.
discipelschap in Afrika en de diaspora. Deze bundel is de vrucht van twee conferenties in Cairo en Yaoundé van het Evangelical Theological Seminary in Cairo, de Faculté de Théologie Evangélique de Bangui en de PThU, met steun van onder meer de Gereformeerde Zendingsbond en Kerk in Actie.
8 PThUnie
Mirella Klomp, Playing On. Re-staging The Passion after the Death of God (Theology in Practice 10). Leiden, Brill 2020, € 55,- (Het boek is door de PThU
Joseph Bosco Bangura, Pentecostalism in Sierra Leone: Contextual Theologies, Theological Education and Public Engagements. SITMA 19.
open access gemaakt en is op de website van de
Hamburg: Missionshilfe Verlag, 2020.
uitgever gratis te downloaden als e-book.) Onderzoekers afkomstig uit Pinkstergemeenten in Christelijk geloof is in de 21e-eeuwse Nederlandse
de West-Afrikaanse subregio onderzoeken zelden
samenleving niet verdwenen, maar veranderd in
de opkomst van de pinksterbeweging in Sierra
een ambivalent spel. Tv-spektakel The Passion laat
Leone, het alom geprezen eerste protestantse
zien dat media daarin belangrijke spelers zijn
zendingsveld in tropisch Afrika. Terwijl de rol van
geworden, aldus Mirella Klomp, praktisch theoloog
de bevrijde Afrikaanse slaven in de vroege
en liturgiewetenschapper bij de PThU, in haar
verspreiding van het christendom in de regio goed
nieuwe boek. Tien jaar lang bestudeerde ze The
gedocumenteerd is, zijn er veel minder pogingen
Passion. In haar boek brengt ze de
gedaan om de meer recente kerkelijke
gedaantewisseling van christelijk geloof in de
ontwikkelingen te documenteren die veroorzaakt
Nederlandse samenleving in kaart. Zo zijn
zijn door de opkomst van nieuwere pinkster- en
Nederlanders schijnbaar ‘aan God voorbij’, maar
charismatische bewegingen in Sierra Leone. In dit
gaan ze in een virtuele processie bijvoorbeeld wel
boek onderzoekt PThU-postdoc Joseph Bosco
swipend achter het kruis van Jezus aan. Klomp:
Bangura de opkomst van pinksterbewegingen en
‘Dat speelse is kenmerkend voor religie vandaag.
charismatische bewegingen en bespreekt hij hoe
Dat heeft iets veranderlijks, vluchtigs en rommeligs.
contextuele theologie, theologisch onderwijs en
Maar waarom zou God daarin niet met mensen
publieke betrokkenheid de pinksterbeweging in
mee willen spelen?’ In haar boek duidt ze de
Sierra Leone herdefiniëren.
verandering van christelijk geloof niet alleen met behulp van o.a. antropologische, sociologische, rituele, filosofische en mediatheorieën, maar stelt ze ook de vraag hoe je kunt spreken over God ‘na de dood van God’.
PThUnie 9
Publicaties &promoties Gemeenschap als missie Promotie Berdine van den Toren (20 mei)
Doel en praktijk van de hervormde evangelisatievereniging Promotie Teije Osinga (1 juli)
Is gemeenschap nog wel mogelijk in een geïndividualiseerde maatschappij en een
Hervormde evangelisatieverenigingen in Nederland
globaliserende wereld? Deze vraag staat centraal in
1855-1951 naar doelstellingen en praktijk. Dat is
het proefschrift Community as Mission. The Church
de titel van het proefschrift, waarop Teije Osinga
Mission Society as Gift and Call in an Individualised
promoveerde aan de vestiging Groningen van de
and Globalised World, waarop Berdine van den
PThU. Zijn promotores waren prof. dr. Hans-Martin
Toren-Lekkerkerker aan de PThU Groningen
Kirn en dr. Gert van Klinken.
promoveerde. Haar promotores waren prof. dr. Henk de Roest en prof. dr. Kirsteen Kim (Fuller
Het onderzoek laat zien dat het, vooral na de
Theological Seminary, Pasadena, CA).
Doleantie, een voornaam verenigingsdoel was om samen met andere hervormde orthodoxen
Op basis van een case studie naar de geleefde
tenminste de lokale gemeente en zo mogelijk ook
realiteit van de Church Mission Society
de landelijke kerk om te buigen in de eigen,
gemeenschap stelt Van den Toren de vraag hoe een
gewenste richting. Behalve orthodox waren ze dus
georganiseerde gemeenschap, met zowel een
ook hervormd en kerkelijk gericht. Bekende
lokaal als een wereldwijd karakter, kan worden
kerkelijke instrumenten als pastorale zorg,
ervaren en begrepen. Dit leidt tot een theologische
godsdienstonderwijs, maar ook onderlinge
reflectie in gesprek met sociologische
verenigingen deden zich onder de posten
overwegingen rond de vraag hoe een
veelvuldig voor. En zoals een predikant leiding gaf
zendingsgemeenschap deel kan zijn van de
aan een kerkelijke gemeente, zo leidde hun
Missio Dei.
voorganger – meestal een godsdienstonderwijzerevangelist – op vrijwel identieke wijze zijn
Van den Toren (1964) begon haar theologische
evangelisatiepost.
studie aan de Reformatorische bijbelschool in Zeist. Haar mastergraad behaalde ze in 2009 aan Regent
Teije Thomas Osinga (1951) volgde de opleiding tot
College in Vancouver. Sinds 1997 werkt zij in
onderwijzer aan de Christelijke Kweekschool te
theologisch/missiologisch onderwijs, eerst in de
Sneek. Later studeerde hij theologie in Groningen.
Centraal Afrikaanse Republiek en later bij de
Hij was predikant in Garyp, Oudega en
Church Mission Society, met een speciale focus op
Oudemirdum-Nijemirdum-Sondel.
Franssprekend Afrika en Azië. Daarnaast werkt ze sinds april 2021 als interim-directeur bij de Nederlandse Zendingsraad.
Meer promoties uit 2021 volgen in het decembernummer van PThU. Het gaat dan om de promoties van Thomas Tops (11 juni) en Konstantin Stijkel (18 juni).
10 PThUnie
IMPACT Website maakt rijkdom van Afrikaanse theologie toegankelijk:
‘Dit is pas het begin!’
Afrika barst van de inspirerende
waar vraag en aanbod samenkomen.
geschikt is voor de telefoon. Die
theologische ideeën, inzichten,
‘Veel theologiestudenten in Afrika
hebben studenten namelijk wel.’
studies en ervaringen, maar deze
vinden het lastig om aan betrouw
zijn nog altijd te weinig zichtbaar.
bare theologische bronnen te komen.
Dialoog
Dat zegt dr. Joseph Bosco
Google brengt je niet vanzelf-
Daarnaast moet de website de
Bangura, senior onderzoeker aan
sprekend op de juiste plek. Met deze
vruchten van Afrikaans theologisch
de vestiging Groningen van de
website willen we studenten een zo
denken beter toegankelijk maken
PThU. De rijkdom aan
breed mogelijk overzicht bieden van
voor onderzoekers in andere
theologische bronnen blijft
bronnen die academisch deugen’,
werelddelen. En in Afrika zelf.
goeddeels verborgen, zowel voor
aldus Bangura. Ondersteunend
Bangura vertelt dat de contacten
theologiestudenten in het
daaraan kunnen studenten via
tussen Engelstalige en Franstalige
werelddeel zelf als voor
webinars leren om effectiever het
wetenschappers in het werelddeel
wetenschappers in de rest van de
internet te doorzoeken en bronnen
minimaal zijn: ‘Er is weinig
wereld. De website African
beter te beoordelen: ‘We leren ze om
gelegenheid voor dialoog tussen een
Theology Worldwide (african.
te studeren.’ Voor de studenten
wetenschapper uit Kenia en een
theologyworldwide.com), die met
spelen ook andere beperkingen een
wetenschapper uit Kameroen. Wij
steun van de Protestantse
rol. Zo kost toegang tot academische
vinden het belangrijk dat de kerk in
Theologische Universiteit (PThU),
publicaties vaak geld. Daarom heeft
Afrika de beschikking heeft over de
de John Templeton Society en
de website een functie om bronnen
kennis van beiden.’ Daarom volgt
andere donoren tot stand kwam,
te filteren op gratis toegankelijkheid,
binnenkort een parallelle website in
moet hier verandering
vertelt Bangura: ‘Op dit moment is
het Frans. Uiteindelijk moeten ook
in brengen.
zestig tot zeventig procent van de
Portugeestalige publicaties op het
artikelen op de website gratis.’
platform worden aangesloten.
De website, waaraan ook door prof.
Verder is het lastig dat een deel van
dr. Benno van den Toren en student
de studenten geen beschikking heeft
African Theology Worldwide is meer
Sam Bussey hard is gewerkt, is een
over een computer: ‘Daarom hebben
dan alleen een portal, benadrukt
platform voor Afrikaanse theologie,
we een site ontworpen die ook
Bangura. Natuurlijk worden
Impact is een rubriek over valorisatie: waar en hoe is de PThU zichtbaar in het publieke debat? PThUnie 11
IMPACT bestaande bibliografieën en bronnen
Partners
zoveel mogelijk bibliotheken. En we
zichtbaar gemaakt, maar daarnaast
De website ging in maart van dit jaar
onderhandelen met uitgevers over
leveren wetenschappers ook
online. De start was bemoedigend,
het gratis beschikbaar stellen van
bijdragen die speciaal voor de site zijn
zegt Bangura, maar er moet nog een
zoveel mogelijk artikelen.’
geschreven. Dat is met name het
heleboel gebeuren: ‘Het christendom
geval in het encyclopedische deel,
in Afrika groeit. Het is belangrijk dat
Alleen al omdat er steeds nieuwe
waar lemma’s over uiteenlopende
de kerkleiding deze groei kan
theologie bijkomt, is het project in
theologische onderwerpen te vinden
bijhouden. Deze website moet
principe oneindig. Toch mag van
zijn. De site kent twee indelingen:
daaraan bijdragen. En om die reden
Bangura de focus nóg breder: ‘Heb je
een praktische en een inhoudelijke.
willen we samenwerken met onze
gezien dat het woord “African” in
De eerste bestaat uit een
broeders en zusters overal ter wereld
het logo een andere kleur heeft?
encyclopedie, bibliografieën, een
– met iedereen die een visie heeft op
Uiteindelijk gaat het namelijk om
portal, een research guide, nieuws en
de ontwikkeling van theologisch
theologie uit de hele wereld. Waarom
blogposts. De tweede focust op vijf
onderwijs. We want partners! We
niet als volgende stap een website
belangrijke thema’s: Bijbel in Afrika,
zitten in een proces dat we met
voor Zuid-Amerikaanse of Aziatische
Afrikaans christendom, Afrikaans
zoveel mogelijk partijen in contact
theologie? Dit is pas het begin!’
christelijk denken, Afrikaanse zending
willen komen: kerken, personen,
en ‘Engaging Africa’.
organisaties... We werken samen met
Met nascholing kom je verder, onder andere op gebied van:
STILSTAAN OF BIJBLIJVEN? Als afgestudeerd theoloog sta je midden in een continu veranderende samenleving. Dat vraagt om het aanscherpen, verbreden en verdiepen van kennis en vaardigheden. Onze postacademische opleidingen en trainingen helpen je daarbij. Met gedegen en inspirerend onderwijs, aandacht voor persoonlijke ontwikkeling en waardevolle ontmoetingen met andere professionals. 12 PThUnie
• • • • • • •
Leiderschap en verandering Liturgie en muziek Aansprekend preken Diaconaat Bijbellezen en exegese Pastoraat en psychiatrie Geestelijke begeleiding
Kijk op www.pthu.nl/onderwijs/nascholing voor het uitgebreide aanbod aan korte cursussen en langlopende trajecten.
Mechteld Jansen special | september 2021
Prof. dr. Mechteld Jansen was in 2008 een van de eerste benoemingen van de PThU. In 2014 volgde ze prof. dr. Gerrit Immink op als rector. Nu, iets minder dan zeven jaar later, stopt ze niet alleen als rector, maar gaat ze ook met vervroegd emeritaat. In deze special van PThUnie nemen we afscheid van haar. Collega’s en oud-studenten halen herinneringen op en reflecteren op haar theologische erfenis. En natuurlijk komt ze ook zelf aan het woord.
Gedenken wat God ons in Mechteld geschonken heeft door Maarten Wisse
Ik kan het me nog bijna niet voorstellen, maar
die misgaan in de organisatie. Het vraagt een
toch is het zo. Vanaf 3 september is Mechteld
offer om met mildheid te reageren op de
Jansen niet langer rector van en zelfs niet
meer of minder aanstootgevende dingen die
langer hoogleraar aan de PThU. Ik ben blij dat
bij tijd en wijle gezegd worden. Mildheid is
er in deze speciale editie van de PThUnie
een genade die inspireert. De mildheid
aandacht aan besteed wordt. Mechteld heeft
waarmee Mechteld de afgelopen jaren leiding
in de afgelopen jaren enorm veel voor de
heeft gegeven aan de PThU, heeft
PThU betekend en dat mogen we best even
mildheid opgeroepen.
‘gedenken’, zoals we dat met een mooi Bijbels woord noemen. Gedenken doe je dat
Gerichtheid op de Ander: de diepste drijfveer
wat God in een persoon of in een gebeurtenis
van Mechteld achter haar theologische werk
schonk en wel met het oog op de toekomst.
ligt bij de ontmoeting met de Ander. Ik
Als ik dan denk aan wat God ons in Mechteld
herinner me een gesprek over het nieuwe
de afgelopen jaren allemaal heeft
instellingsplan waarin Mechteld heel stellig
geschonken, komen een paar woorden in het
zei: ‘Christus ontmoet je eerst en vooral in de
bijzonder naar voren.
ander en niet bij jezelf, bij je eigen groep of je eigen opvattingen.’ Dat tekent haar theologie,
Waardigheid: het viel me altijd op bij alles wat
zoals ook tot uitdrukking komt in dit nummer
Mechteld deed. Ze deed het met een grote
van de PThUnie. Denk niet te smal over
waardigheid. zelfs iets van deftigheid. Ik denk
christelijk geloven. Laat het uitgedaagd
dat dat karakteristiek is voor hoe ze de PThU
worden door anderen die anders geworteld
de afgelopen jaren in het land maar ook
zijn dan jijzelf bent. Daar kan dat geloof
internationaal heeft neergezet. De PThU is
tegen, daar wordt het sterker van.
mede door haar inspirerende leiding een instituut van formaat geworden.
Gedenken doe je om na te volgen, in de toekomst opnieuw waar te laten worden wat
Mildheid: Mechteld heeft de PThU bestuurd
God schonk. We nemen nu feestelijk afscheid
vanuit een grote mildheid. Dat is bijzonder,
van Mechteld, wensen haar veel gezegende
want het kost veel. Het vraagt van degene die
jaren toe en volgen het goede, ware en
mildheid betracht, offers. Het vraagt geduld
schone na wat we in haar hebben ontvangen!
om met mildheid te reageren op de dingen
Prof. dr. Maarten Wisse is hoogleraar dogmatiek aan en (vanaf 3 september 2021) rector van de PThU.
14 PThUnie
voorwoord
Tijd voor anderen
De wereld in
Ik ontmoette professor Mechteld Jansen voor het
Tijdens de voorbereidingen op onze uitzending
eerst tijdens de Nacht van de Theologie in 2017,
naar Nicaragua op het Hendrik Kraemer Instituut
waar we debatteerden over de Westerse
(HKI) was Mechteld de docent missiologie.
dominantie over het wereldchristendom. Dat
Op het oog is er bijna geen groter verschil
debat leverde weinig op: hoe konden we
mogelijk: zo kraakhelder en transparant als de
discussiëren over iets waar we precies hetzelfde
huisvesting van de PThU is, zoveel onverwachte
over dachten? Nadien werden professor Jansen
zolderkamertjes, gangen en trappenhuizen
en ik goede vrienden en we voerden vaak
herbergde het oude zendingshuis. Maar
gesprekken in de wandelgangen van de VU.
Mechteld bewoog zich in beide contexten op dezelfde manier – oké, een beetje chiquer op de
Professor Jansen heeft een verbazingwekkend
PThU. Theologen die zich voorbereidden op een
vermogen tijd voor anderen te maken. Ieder
missie konden op het HKI een zendingsexamen
mens is belangrijk en waardevol voor haar. Ze
afleggen en ik deed dat bij haar. Het ging over
heeft een diep verlangen om theologisch
bevrijdingstheologie en de Utrechtse school,
onderwijs relevant te maken voor de samenleving
herinner ik mij. Die laatste bekeek de examinator
– in verbinding, in gesprek en, als het nodig is, in
met enige reserve. Ze vond het wat opgeklopt
confrontatie met de cultuur. Haar toewijding aan
allemaal. Mechtelds observatie schokte mij als
gendergelijkheid in de academische én de
toegewijd Utrechter enigszins en haar woorden
christelijke wereld heeft mij geïnspireerd in mijn
zijn blijven hangen. Ze wees, schijnbaar
eigen theologisch streven naar rechtvaardigheid,
achteloos, precies op de goede plek. Ze maakte
gelijkheid en inclusie.
me klaar voor een wereld ver weg van Utrecht.
Als een broeder in het feminisme en haar
Klaas Bom is docent dogmatiek aan de
collega, stemt het mij tevreden dat een vrouw –
PThU Groningen.
en dan speciaal Mechteld – rector werd van deze gerenommeerde protestantse universiteit. Ik weet zeker dat zij haar academische en christelijke passie meeneemt naar wat voor volgende rol dan ook. Ik feliciteer haar met wat ze tot nu toe heeft bereikt en wens haar Gods zegen voor de tijd die voor haar ligt. Dr. Samuel Lee is directeur van het Center for Theology of Migration aan de faculteit Religie en Theologie van de VU en president
‘Toen was ik klaar voor een wereld ver weg van Utrecht’
van de Foundation Academy of Amsterdam.
PThUnie 15
interview
met Mechteld Jansen
‘Ik hou ervan om voor de troepen te staan’ Er ging toch wel een schokje door theologisch Nederland. Rector en hoogleraar missiologie Mechteld Jansen, sinds 2014 het gezicht van de Protestantse Theologische Universiteit, kondigde afgelopen december aan dat ze vervroegd met emeritaat zou gaan. Op 3 september is het zover: dan nemen universiteit en rector warm afscheid van elkaar. Aan PThUnie vertelt hoe ze tot deze beslissing kwam, hoe ze terugkijkt op een veelbewogen periode en wat ze van plan is te gaan doen met die enorme hoeveelheid vrijgekomen tijd. ‘Ik wil graag nog even los van de van de academische setting werken.’ Tekst: Caspar Dullemond
Om maar meteen een voor de hand
is het weer goed. Dan ben ik geen
Mooi geweest
liggende vraag te stellen: vertrekt
patiënt meer’, zegt Jansen.
Wie Jansen de afgelopen jaren
Jansen om gezondheidsredenen?
heeft zien optreden bij academische
Daar is geen sprake van, benadrukt
Als er al een medische aanleiding
plechtigheden – promoties, opening
ze: ‘Mijn borstkanker werd een
is voor haar terugtreden, dan
academisch jaar, dies – kan niet
week of vier, vijf ontdekt nadat ik
heeft het met de coronapandemie
anders concluderen dan dat ze
mijn vertrek had aangekondigd.
te maken, die in dezelfde periode
genoot van haar rol. Van speeches
Echt: ik had me voorgenomen om
haar sporen door de samenleving
maakte ze altijd iets bijzonders, een
nog negen maanden flink gezond
trok. Niet dat Jansen zelf ziek is
mooie mix van blijmoedigheid en
te zijn voordat ik met pensioen
geweest: ‘Maar corona heeft me
ernst. En dan toch een jaar eerder
ging. Dat gebeurde dus niet.’
wel bepaald bij wat werkelijk
stoppen. Vond ze het niet leuk
belangrijk is.’ Oude
meer? ‘Niet precies. Ik kwam op het
Achteraf voelt het wel als een
vriendschappen waren in haar
punt dat ik dacht: het is wel mooi
bevestiging dat het de goede keuze
jaren als rector toch wel
geweest. Met het binnenkomen van
was, voegt ze er aan toe: ‘Het idee
verwaterd. Het werd tijd om daar
Kees Boele als medebestuurder brak
‘Waartoe zijt gij op aarde? Die vraag kwam in de coronatijd heel dichtbij’
16 PThUnie
van: laat ik de gezonde jaren die ik
wat aan te doen. De
een goed moment aan. Ik wilde
nog heb op een goede manier
ontwikkelingen in haar vakgebied,
hem de kans geven een volledig
gebruiken.’ Want het gaat goed
de missiologie, had ze door haar
nieuw team te vormen’, legt ze uit.
met haar, benadrukt ze: ‘Ik ben op
werk als bestuurder maar beperkt
Dat geldt dan voor het rectoraat,
een medisch uiterst prettige manier
kunnen bijhouden. Ze miste de
maar had ze als hoogleraar niet ook
door alle therapieën heen
inhoud. En ze miste de kerk: ‘Ik
rustig een aantal jaren kunnen
geholpen.’ Ze voelt zich fit, hoewel
vind dat ik de kerk de komende
afbouwen, bijvoorbeeld met een
dat nog ietsje onwennig is. ‘Als ik
jaren wat extra’s mag geven.’
onderzoekstaak? ‘Dat had gekund
over een half jaar weer mijn eerste
Kortom: ‘Waartoe zijt gij op
ja. Maar ik kan me dit veroorloven.
gewone mammografie heb, in de
aarde? Die vraag kwam in de
Ik heb de luxe om nog een aantal
onovertroffen borstenbus, dan pas
coronatijd heel dichtbij.’
jaren buiten de setting van de
academie dingen te doen, dus
ook een breder academisch
nogal nadruk op gelegd dat we meer
zonder op de loonlijst te staan en te
probleem. De lijst van eisen waar je
eigenwaarde aan de dag zouden
drukken op de financiën van de
aan moet voldoen voordat je een
mogen leggen. En dat we misschien te
universiteit. maar ook zonder zelf
beetje op kan komen in het
lang te bescheiden hadden gedacht
de druk te voelen van toch nog
wereldje! Je bent gauw vijftig
over ons eigen werk. Binnen
meehelpen met leidinggeven en
voordat je kunt dromen van een
theologisch Nederland zijn wij gewoon
met internationaal publiceren op
leerstoel. Dat is veel te laat. Talenten
een hele goede instelling. Onderzoeks
zo’n hoog niveau dat misschien
moet je eerder pakken, en ze
matig en qua onderwijs zijn mensen
maar een paar mensen er kennis
vertrouwen geven in hun eigen
echt bij ons aan het goede adres.
van nemen. Dan schrijf ik liever op
kwaliteiten als leider. Voor mij is
Hebben we dat wel door met elkaar?
publieksniveau, misschien zelfs over
altijd belangrijk geweest dat je als
Dat theologie niet zo populair is, komt
niet-theologische zaken. Ik wil
jonge wetenschapper modellen hebt
ook omdat we er zelf zo bescheiden
gewoon loskomen van die
van andere wetenschappers die qua
over zijn. Theologie is voor deze tijd
academische setting.’
leeftijd niet te ver van je afstaan. Dat
noodzakelijk. Als vlaggendrager van de
je ziet: oh leuk, zo kun je óók
PThU heb ik dat met trots willen laten
Ze bewijst de PThU daarmee een
theoloog zijn. Theologie is niet
zien. Wat hielp is dat ik daarbij voor een
dienst, maakt ze duidelijk: ‘Je mag
alleen een kwestie van wetenschap,
prachtige groep mensen stond, die
als hoogleraar tot je zeventigste
maar ook van karakter. Dat karakter
eigenlijk allemaal geweldig aan de weg
doorgaan, maar ik vind dat niet zo
moet je ontwikkelen om goed met
timmeren.’
gezond. Onze grote uitdaging voor
de breedte van de kerk en van
de toekomst is het bieden van
theologische stromingen om te
Frustrerend
mogelijkheden aan jonge talenten.
gaan. Dan helpt het als je je laat
Maar hoe enthousiast Jansen ook het
Momenteel worden we met z’n
inspireren door mensen die net iets
belang en de schoonheid van theologie
allen wel erg oud. En we hebben
verder zijn dan jij.’
bepleitte, de studentenwerving bleef
juist zoveel begaafde jonge mensen
een zorgenkindje, geef ze toe: ‘Dat is
in de virtuele wachtkamer zitten:
Sommige aspecten van haar werk
echt een punt waarop ik mezelf wel
doctores die het wetenschappelijk
gaat ze echt missen, weet ze: ‘Ik
eens moed heb moeten inspreken. Met
heel goed hebben gedaan hebben
hou ervan om voor de troepen te
ál onze gigantische inspanningen op
maar ook qua persoonlijkheid zó
staan. Daar heb ik echt
dat terrein, mochten we blij zijn met
goed zouden passen in de PThU van
verschrikkelijk veel plezier aan
een stabilisering van het aantal
de toekomst. Die moeten we niet
gehad, om wat kleur en fleur en
studenten. Wat we ook deden, er
laten lopen. Nu gaat de
flair toe te voegen. In het begin van
kwam niet meer studenten. Ik heb daar
doorstroming veel te traag. Dat is
mijn periode als rector heb ik er
geen oplossing voor. De totale vijver van PThUnie 17
18 PThUnie
potentiële belangstellenden voor
waarbij familie en vrienden konden
en waar ze eerder bij stilstond in
theologie wordt gewoon kleiner.
zien: wat heeft deze kandidaat iets
haar inauguratie in 2008 en haar
Dat moet je op een gegeven
moois gemaakt. En wat een goede
diesrede in 2012; een thema ook
moment ook toegeven. Want
plek is dit.’
dat in de tussenliggende jaren alleen maar actueler is geworden. ‘Ik wil
anders is het van jaar tot jaar frustrerend. Alweer niet gegroeid!
Tandem
ingaan op de kloof tussen volk en
Misschien is het all in the game.’
Promoties en af en toe een artikel
elite. Ik probeer te zien hoe deze
Trok ze zich dat persoonlijk aan?
gaven haar een kans om met de
elkaar maken en breken. Dat heeft
‘Nou, ik voelde me wel behoorlijk
inhoud van de theologie bezig te
naar mijn idee vooral te maken met
verantwoordelijk dat ik dat tij niet
blijven. Want een bestuurder staat
een bepaald dedain dat het volk
heb weten te keren. Dat mensen
wat dat betreft toch behoorlijk aan
voelt vanuit de elite, en met de haat
niet begrijpen dat dit het mooiste
de zijlijn. ‘Ik wist het van te voren:
– ik weet dat het een groot woord is
vak van de hele wijde wereld is...
dit zou mijn opoffering zijn.’ Ze is
– dat de elite voelt vanuit het volk.
blij dat Maarten Wisse, haar
Ook ik hoor bij de diploma-elite,
Dat moet toch uit te leggen zijn?’
opvolger als rector, als tandem met
maar ik wil me binnen het geloof
Tegelijkertijd weet ze dat een studie
Boele kan opereren: ‘Beiden zijn
deel blijven voelen van het volk
theologie behoorlijk zwaar is en niet
theologisch en bedrijfsmatig goed
Gods; het volk dat God roept en dat
voor iedereen weggelegd. ‘Dan heb
onderlegd, dus dat zullen ze goed
grenzen overstijgt. Maar ik weet dat dat gemakkelijk gezegd is. Het volk kan geen huizen meer kopen. Het
‘Theologie is een heftig en aangrijpend vak’
volk voelt zich voor de gek gehouden en vergeten. En dan kunnen we zeggen dat het populisme daarin roert en dat soort ideeën versterkt, en dat is waar, maar wat zetten wij daar als
ik niet zozeer over de talen, als wel
kunnen verdelen. Dat heb ik wel
theologen tegenover? Wat kunnen
over de hele filosofische en
gemist.’ Jansen zat als enige
wij vertellen dat door het populisme
existentiële doordenking. Het gaat
bestuurder jarenlang in een unieke
niet gezien wordt? Theologen
om vragen die je leven lang aan je
situatie. Ook haar voorganger, Gerrit
weten als het goed is van het
zieltje blijven schuren. En dan het
Immink, vormde een duo met Henk
vergeten volk. Hoe wordt in de
palet van waar mensen levens
van der Sar. ‘Ik was helemaal alleen,
Bijbel dat vergeten volk weer tot een
beschouwelijk al niet kunnen zitten
ja’, zegt ze. Denkt ze achteraf: had
verbondsvolk gemaakt?’ Belangrijk
tegenwoordig... Het is een heftig en
er maar iemand naast me gestaan?
daarbij is dat een volk een eigen
aangrijpend vak. Niet iedereen wil
‘Ja. Absoluut. Al heb ik heel veel
thuis heeft, benadrukt Jansen: ‘Ik
dat, en zeker niet als je er in ieder
steun gehad aan mijn team. Als er
stel in mijn rede dat het volk terecht
geval zes jaar voor moet studeren.’
een keer narigheid was, dan kon ik
verlangt naar een veilig thuis. En wij
altijd terecht bij de ambtelijk
als kosmopolieten moeten dat niet
Wat vond ze het allerleukste om te
secretaris, de directeur onderwijs of
afdoen als nationalisme en
doen als rector? Het antwoord komt
de manager. Er was altijd wel
buitensluiterij. Als mens mag je
onmiddellijk: ‘Promoties leiden. Dat
iemand om mee te sparren. Maar
verlangen naar een thuis. Dat is
is toch fan-tas-tisch? Dat je deel
het is zwaar en niet helemaal
ontzettend belangrijk. Ken je de
mag nemen aan zo’n ceremonie, op
gezond om op die positie één
comedyserie Cheers nog? Dat gaat
zo’n hoogtepunt van iemands leven.
persoon te hebben zitten.’
over een kroeg “where everybody knows your name. And they’re
Ik deed altijd mijn best om er iets moois van te maken. Ik stelde ze op
Thuis
always glad you came”. Dat is wat
hun gemak, maakte ze duidelijk dat
Met haar afscheidsrede op
het volk volgens mij wil. En dan
ze niet voor de leeuwen werden
3 september maakt ze een stevige
mogen daar ook mensen van andere
geworpen. Ik probeerde de vragen
comeback in de theologische
komaf bij of van ver weg. Een plek
mooi op elkaar aan te laten sluiten.
inhoud. Ze komt terug bij een
als een kerk. En volgens mij wil de
Ik wilde dat het een feestje werd,
thema dat haar na aan het hart ligt
elite dat uiteindelijk ook.’ PThUnie 19
In haar element...
Beelden van Mechteld Jansen als rector van de PThU (2014 -2021)
20 PThUnie
PThUnie 21
Foto overgenomen van website NieuwWij
Ode aan Mechteld
Rolmodel
September 1978. Als nieuwbakken studenten
‘Mechteld was en is een rolmodel voor me. Niet
theologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam
alleen als wetenschapper, maar ook omdat ze de
presenteren we ons aan de faculteit. Zelf doe ik
eerste vrouwelijke rector van de PThU werd. Ik
mee aan een nogal melig minicabaretje. Dan maakt
bewonder haar bedachtzaamheid, haar wijsheid,
zich uit ons midden een jonge studente los. Ze gaat
haar onverstoorbaarheid. Maar bij een
midden op een tafel zitten en begint een
promotietraject kan bewondering ook nadelen
monoloog. Die durft, dacht ik. Dat was Mechteld.
hebben: een proefschrift is een oefening in zelfstandig denken. Mechteld had dat goed door,
22 PThUnie
Juli 2006. We zijn op een conferentie in Princeton
en ik ben haar dankbaar dat ze niets voor mij heeft
om onze plannen voor onderzoek naar migranten
ingevuld. Terwijl het onderwerp – een pleidooi voor
kerken te presenteren. Voordat de conferentie
een postkoloniale theologie – ook haar na aan het
losbarst hebben we een paar dagen voor onszelf.
hart lag. Ze heeft me steeds de vrijheid gegeven
Op een zonnige ochtend spreidt een van ons
om mijn eigen theologische weg te gaan. Ze
picknickkleden uit op het gras, legt er ontbijt
daagde me uit, liet me beter en helderder
borden op, haalt verse broodjes uit een papieren
formuleren. “Wat je mij nu vertelt: schrijf dat eens
zak en schenkt sinaasappelsap in van huis
op”, zei ze dan. En wat ik ook knap vond: ze nam
meegenomen bekers voor ons in. Dat was
alle tijd voor mij. Terwijl ze het heel druk had met
Mechteld. ‘Een dag is niet compleet als ik niet even
haar bestuurlijke werk. Maar misschien vond ze het
met mijn jongens gedanst heb’, zei ze ooit over
juist wel fijn om op deze manier ook nog met de
haar gezin. Zo is Mechteld. Zo mag ze altijd blijven.
inhoud van haar vak bezig te zijn.’
Prof. dr. Hijme Stoffels is emeritus hoogleraar
Dr. Eleonora Hof is predikant in Ieper.
godsdienstsociologie aan de Vrije Universiteit.
Zij promoveerde in 2016 aan de PThU.
Dorottya Nagy, Gé Speelman, Heleen Zorgdrager en Erica Meijers
Op de veranda deel je verhalen van verlangen en van pijn De kloof tussen volk en elite. De spanning tussen populisme en pluraliteit. Het opzoeken van grenzen. De thema’s waarop Mechteld Jansen in haar jaren als hoogleraar missiologie en later rector van de PThU steeds weer terugkwam, lijken actueler dan ooit. In de aanloop naar haar afscheid zochten vier van Jansens PThU-collega’s elkaar op om, vanuit hun eigen vakgebied, op deze thema’s te reflecteren. Op een virtuele veranda gingen in gesprek hoogleraar theologie en migratie Dorottya Nagy, universitair docent religiestudies Gé Speelman, hoogleraar systematische theologie en genderstudies Heleen Zorgdrager en universitair docent diaconaat Erica Meijers, die het gesprek leidde.
Erica Meijers: ‘We hebben het over
expressie en genderexpressie, is een
de spanning tussen populisme en
beweging die zich steeds sterker
pluraliteit. Populisme zou ik
profileert – in Afrika, in Oost-Euro-
omschrijven als een constructie,
pa, in Amerika en sinds een jaar of
waarbij een “verdorven” elite
tien ook in Nederland. Christelijke
tegenover het “goede” volk wordt
groepen, zowel protestants als
geplaatst. Populisme is anti
katholiek, zijn gevoelig voor deze
pluralistisch, in die zin dat mensen die
vorm van organisch denken, waarbij
niet tot het “ware volk” behoren –
de man-vrouw orde een natuurlijk
zoals minderheden – worden
gegeven is en het gezin de basis
uitgesloten.’
van de samenleving. Dat is
Erica Meijers
inmiddels uitgegroeid tot een Dorottya Nagy: ‘Je komt vanuit het
politieke strijd, een culture war.
populisme al gauw bij een vorm van
Een volk geldt daarbij als een
organisch denken terecht. De
organische gemeenschap die zich
samenleving is dan een organisme,
afzondert van andere gemeen-
een lichaam dat verzorgd en
schappen. Die gemeenschap moet
beschermd moet worden.’
een bepaalde zuiverheid houden,
Dorottya Nagy
want anders krijg je chaos en Gé Speelman: ‘En in dat beeld zijn
komen er vreemde elementen
degenen die dat lichaam aanvallen,
binnen. Demografie speelt ook een
bacteriën en virussen: enge kleine
rol: het volk voelt zich bedreigd,
beestjes die het organisme
omdat het kleiner wordt, terwijl
binnendringen.’
andere volkeren juist groeien.
Gé Speelman
Daarom moeten er meer kinderen Meijers: ‘Kun je vanuit je eigen vak
gebaard worden. Ik ben gefasci-
een voorbeeld geven van die spanning neerd door de theologische vragen tussen populisme en pluraliteit?’
die daaraan ten grondslag liggen. Hoe kan het dat christenen van
Heleen Zorgdrager: ‘De opkomst
verschillende confessionele
van het conservatief-christelijk populis- achtergronden hier zo vatbaar voor me, dat zich verzet tegen diversiteit en zijn? Welke angsten en verlangens pluraliteit op het gebied van seksuele
Heleen Zorgdrager
gaan daarachter schuil?’ PThUnie 23
Dorottya Nagy, Gé Speelman, Heleen Zorgdrager en Erica Meijers
Nagy: ‘Hetzelfde speelt bij mijn
is. Maar hij kon daarmee goed
Speelman: ‘We stellen ook grenzen
onderzoeksthema migratie. Het
uitleggen waarom Groningers zo
aan het water.’
organische denken strekt zich ook
verschrikkelijk gehecht zijn aan hun
uit naar grondbezit. God heeft je op
land. En dat je het niet begrepen
Zorgdrager: ‘Dat is een mooi
een bepaalde plek geplaatst. Dat
hebt als je tegen ze zegt: ga toch
voorbeeld van waar Mechteld het
betekent dat God je de verant
verhuizen. Daarom zeg ik: er zijn
over heeft. Want de grens tussen
woordelijkheid heeft gegeven om
excluderende en includerende
land en water is niet altijd duidelijk.
voor dat territorium te zorgen en
manieren van met liefde denken
Bij ons in Elst hebben we de
het te bewaken. Vanuit dat idee van
aan de plek waar je
uiterwaarden, die juist weer zijn
territorium is de natiestaat
geworteld bent.’
opengelegd. Voor een goed
gegroeid. Dan krijg je dat demo
waterbeheer is het nodig dat er
grafische aspect, dat Heleen al
Meijers: ‘Is dat mogelijk, een
gebieden zijn waar je niks doet,
noemde: het land én het volk
oikofilie die niet uitsluit?’
waar land en water in elkaar
worden bedreigd. Dat levert een
24 PThUnie
kunnen overvloeien. Je zou zeggen
lastig discours over migratie op. Wie
Zorgdrager: ‘Mechteld geeft daar
dat het organische denken, waar
hoort thuis in een land? En wie
in haar oratie, die ik veel gebruikt
we het eerder over hadden, ook zo
bepaalt dat? Ik heb zelf genoeg
heb in mijn colleges missiologie,
vloeibaar is. Maar nee, bij
voorbeelden meegemaakt van
een antwoord op. Ze reflecteert
populistische vertogen gaat het
discriminatie als Oost-Europeaan in
heel diepzinnig en kritisch op ons
altijd om sterke identiteit. Het
Nederland. Mijn kleur is wit en mijn
omgaan met grenzen en met
organisme moet beschermd worden
Nederlands is redelijk. Kun je
grensoverschrijding. Zij zegt: er is
en daar zijn sterke grenzen voor
nagaan wat er gebeurt met de
een scheppende manier van
nodig. Dat wordt ook zichtbaar in
mensen die ’s zomers in de
grensoverschrijding en er is een
het binaire denken over de
aardbeien werken...’
schendende manier. Ze zegt dus
categorieën mannelijkheid en
niet dat grensoverschrijding altijd
vrouwelijkheid. Dat zijn sterke
Speelman: ‘Maar het is natuurlijk
goed is, of dat het weghalen van
identiteiten, die gegeven zijn en niet
legitiem om liefde te voelen voor
grenzen altijd goed is. Grenzen
in elkaar overvloeien. En ze
het land waar je bent geworteld...
hebben ook een beschermende
verhouden zich tot elkaar vanuit
Dat land wil je ook beschermen.
functie. Je stelt grenzen aan
een bepaalde orde. Maar zo werkt
Een dominee die bij de Groninger
geweld. Je begrenst of iemand aan
het niet. Als je mensen tot expressie
bodembeweging betrokken is,
jouw lichaam mag komen, of dat je
laat komen, dan heb je geen
gebruikte een keer de term oikofilie.
het lichaam van een ander
heldere ordening meer. Dan is er
Ik weet dat dat een besmet woord
aanraakt.’
Virtuele veranda: vier collega’s van Mechteld Jansen gingen op 8 juli via Zoom met elkaar in gesprek.
grensgebied, onontgonnen terrein.
weet elkaar te vinden en je luistert
met elkaar praten. Ze vinden samen
Je laat ruimte voor niemandsland.’
naar elkaar. Met alle polariserende
geen taal om over gevoelige
tendensen van tegenwoordig, ook
onderwerpen te spreken. Een
Nagy: ‘Maar het is typerend voor
in de kerk en aan de PThU, verlang
ontmoeting betekent dat je je
niemandsland dat er niemand
ik naar een gemeenschap.’
woordenschat verandert; ook nonverbaal trouwens, in je houding.’
woont. Waar we mee worstelen is land dat bewoond wordt door heel
Meijers: ‘Gemeenschap is natuurlijk
verschillende mensen. Daarom is in
net zo’n problematische term
Zorgdrager: ‘Mechteld gebruikt
het werk van Mechteld die
als volk.’
daarvoor het beeld van de veranda, een tussengebied waar mensen elkaar
ontmoeting zo belangrijk. Pas in een ontmoeting zie je wie de ander
Zorgdrager: ‘Ik verlang niet naar
ontmoeten en de tijd hebben om hun
is: waardevol en net zoals jij. Ik kan
een volk. Het diepste gemeen
levensverhalen met elkaar te delen.
mijn Roemeense zusters en
schapsgevoel beleef ik in oecu
Daar kruisen beelden en verhalen elkaar
broeders niet kwalijk nemen dat ze
menisch verband.’
en krijg je interrelated stories.’
want ze hebben niet of nauwelijks
Speelman: ‘Ik verlang naar
Meijers: ‘Jullie hebben drie dingen
Hongaren ontmoet. Pas als we
momenten van verbondenheid.
genoemd waar je naar verlangt:
elkaar ontmoeten, ontstaat er
Daar komt dan ook vieren bij. Wij
gemeenschap, momenten van
begrip. Al maken ze dan het liefst
hadden laatst een buurtbarbecue
verbondenheid en een nieuwe taal.
een Roemeen van me. Dan zeggen
voor vertrekkende buren. Het is een
Maar komen ook populistische ideeën
ze: was een van je voorouders
heel diverse groep mensen. Vrijwel
en populistische taal niet voort uit een
misschien een Roemeen?’
niet kerkelijk, maar met een enorm
behoefte aan verbondenheid en
zo slecht over Hongaren denken,
gevoel voor rituelen. Dat leverde
gemeenschap? Dat is toch niet zo
Meijers: ‘Waar verlangen jullie als
ontroerende momenten op. Dat
anders dan wat wij hier met elkaar
naar als het om pluraliteit gaat?’
afscheid was een liturgie.’
uitspreken?
Zorgdrager: ‘Ik verlang naar een
Nagy: ‘Ik verlang naar een nieuwe
Speelman: ‘Natuurlijk liggen die dicht
gemeenschap. Mechteld gebruikt
taal. Ik wil toe naar gedeelde talen
bij elkaar, omdat het erg menselijke
daarvoor het woord diversaliteit.
waarin wij elkaar begrijpen.
verlangens zijn.’
Dat is wat anders dan pluraliteit,
Mensen praten vaak langs elkaar
want dat kan ook heel onverschillig
heen. Ook op onze universiteit zijn
Nagy: ‘Laatst sprak ik een student die
zijn. Diversaliteit vindt altijd plaats
er weinig momenten dat mensen
zich onveilig voelde. De liberale
met het oog op gemeenschap. Je
uit verschillende hoeken werkelijk
christenen deden hem geweld aan, PThUnie 25
‘Als je in Christus geworteld bent, hoef je niet bang te zijn om je armen uit te strekken naar alles wat anders is’
vond hij. Als je er anders over denkt
Meijers: ‘Je begint bij het erkennen
niet vastgelegd kan worden, zo kun
dan zij, word je niet als een echte
van de verlangens van de ander.
je ook anderen niet controleren. Dat
christen gezien, was zijn ervaring.
Dan heb je een basis voor
geeft ruimte voor vele beelden en
Als er zulke gevoelens ontstaan bij
een gesprek.’
identiteiten. Je kunt bijvoorbeeld
mensen die zich als bijbelgetrouw
predikant zijn en lesbisch en
identificeren, dan herken ik de oude
Nagy: ‘Die community-vorming
mechanismen van hoe het christelijk
vind ik wel een gevoelig punt
geloof aan anderen werd opgelegd.
trouwens. Waarom moet het zover
Nagy: ‘Uitsluiting vindt plaats als je
Ik schrok van zijn verhaal. Als
komen dat er een LHBTI-community
als LHBTI’er geen gemeentelid kan
theoloog en als christen hoor je op
tegenover een andere gemeenschap
zijn, laat staan ouderling. Of
te komen voor de ander. Ook
ontstaat? Waar blijven dan de
wanneer je als vluchteling geen
voor hem.’
interrelated narratives en
recht hebt op werk.’
liefhebber van Bach.’
interrelated communities waar Zorgdrager: ‘Het is belangrijk dat
Mechteld over spreekt? Hetzelfde
Meijers: ‘Nog één onderwerp. We
je niet in de dynamiek terecht komt
geldt voor het streven naar
begonnen met het problematische
van verschillende werkelijkheden.
multiculturele kerken. Je hebt
van het organische denken, van een
Als een behoudende christen in een
mensen nodig met wie je echt deelt
gegeven scheppingsordening. In de
gesprek sterk de nadruk legt op de
wie je bent. Maar als je daardoor in
jaren dertig en veertig van de vorige
eigen gemeenschap, de eigen
een isolement terechtkomt, is het
eeuw verzetten theologen als Barth
traditie, het koesteren en bescher-
een probleem.’
en Miskotte zich tegen het
men van het gemeenschappelijke,
definieren van God en mensen naar
dan moet je daar tegenover niet
Speelman: ‘Ik zou er niet zo zwaar
hun “natuur”. Kun je in relatie tot
alleen jouw individualiteit benadruk-
aan tillen dat er een aparte
christelijke rechtvaardiging van
ken. Dan zit je in een oppositie die
LHBTI-gemeenschap ontstaat. Als
populisme en racisme opnieuw
niet meer bij elkaar komt. Ook
mensen maar vrij zijn om ook van
spreken van “natuurlijke
LHBTI’ers zeggen: wij zijn een
andere gemeenschappen deel uit te
theologie”, of is dat een term die
community. Ook zij voelen die
maken. Je hebt toch ook
niet meer past?’
enorm sterke behoefte om ergens
gemeenschappen van Bach-
deel van uit te maken. Misschien
liefhebbers?’
geeft dat een bodem voor een
26 PThUnie
Zorgdrager: ‘Er verschijnen nu postmoderne vormen van
vruchtbaar gesprek. Wat is de
Meijers: ‘Mechteld spreekt over
natuurlijke theologie, die uitgaan
gemeenschap die je ervaart? En
vele verschillende beelden. Ik zou in
van het idee dat je als mens ergens
naar welke gemeenschap
dat verband willen verwijzen naar
vandaan komt, en dat je met huid
verlang je?’
het beeldverbod. Dat kun je lezen
en haar verbonden bent met het
als een verbod om je op een beeld
hele ecosysteem. Daar herken ik me
van de ander te fixeren. Zoals God
wel in, maar dat hoef ik niet per se
natuurlijke theologie te noemen. Ik
Speelman: ‘Het is niet het zinloze
vertelde van de student die lijdt onder
heb wel de neiging om natuurlijke
ronddraaien van planeten.’
wat hij ervaart als liberale normativiteit, daar komt pijn in mee. Als je die pijn
theologie te verdedigen, omdat het in de jaren zeventig en tachtig ook
Nagy: ‘Maar het is ook niet het
hoort, komt er ruimte om die ander
als beschuldiging tegen femi
vooruitgangsdenken van de huidige
echt te zien. Maar als je die pijn
nistische theologen is gebruikt, die
tijd. Scheppen gaat niet zonder
wegdrukt, dan blijf je in de posities
contextualiteit en lichamelijkheid
geworteld te zijn in Christus. Dat is
tegenover elkaar zitten. Dan komt je
wilden honoreren. Dan werd er
voor mij wezenlijk in het omgaan
niet verder dan: “Maar de Bijbel
gezegd: jullie willen af van
met iedereen en alles.’
zegt...!” En dan blijf je op je eilandje. Bij missiologie nodigen we ieder jaar
profetische theologie en terug naar een natuurlijke ondergrond
Zorgdrager: ‘Mechteld heeft het in
onze collega Simon Ririhena uit. Hem
van menszijn.’
dat verband over Christus met de
lukt het om dat gevoel over te dragen.
uitgespreide armen, het enorme
Het doet mij iedere keer weer pijn als hij
Nagy: Ook binnen de ecotheologie
beeld dat boven Rio de Janeiro
vertelt van de uitsluiting van Molukkers
is die notie van organisch denken
staat. Dat is wat haar betreft de
in Nederland, en waarom er in
heel nadrukkelijk aanwezig: listen
gelovige positie: sterk geworteld in
Nederland vanaf het begin geen
to the land. Dat is gebaseerd op een
Christus en tegelijk de armen
openingen geboden werden om de
christelijke kosmologie, een visie op
reikend naar de einden van de
Molukse gemeenschap met de
hoe God de mens geschapen heeft.’
aarde. Als je in Christus geworteld
Nederlandse kerk te verbinden. Hij
bent, hoef je niet bang te zijn om je
vertelt dat verhaal met zichtbare en
Speelman: ‘Misschien is het
armen uit te strekken naar alles wat
hoorbare pijn. Op dat moment wordt
verschil dat in de vroegere
anders en verschillend is. Dan hoef
de collegezaal veranda.’
scheppingstheologie de schepping
je niet bang te zijn om de pluraliteit
voor altijd werd vastgelegd?’
en diversiteit te omarmen en je
Meijers: ‘Op die veranda willen we
daardoor te laten verrassen en
elkaar verhalen van verlangen en
ontregelen.’
verhalen van pijn vertellen. Het is de
Nagy: ‘Klopt. Bij mijn grote liefde
opgave van de theologie om daar
Dorothee Sölle kom je het thema van het scheppen ook tegen. Wat
Speelman: ‘Dan praat je op de
ruimte voor te maken. En dat is iets
doen we in de schepping? Ik zou de
veranda over Christus.’
waar Mechteld een enorme bijdrage aan heeft geleverd.’
term natuurlijke theologie loslaten, maar er wel nieuwe taal voor
Zorgdrager: ‘Bij dat gesprek op de
vinden. En dan is voor mij het
veranda is het ook belangrijk is dat
Zorgdrager: ‘Dat is haar erfenis aan
woord schepping belangrijk.
je de pijn van elkaars verhalen kunt
de PThU.’
beluisteren. Pas dan word je echt Meijers: ‘Schepping hangt samen
meegenomen in het verhaal van de
met bestemming.’
ander. Het verhaal dat Dorottya PThUnie 27
foto: Amber Leijen
Glimlach
Puzzelstukje
‘Als ik aan Mechteld Jansen denk, dan is dat met
‘Mechteld kiest voor theologie die grenzen
een glimlach. Ik ontmoette haar voor het eerst bij
opzoekt, op allerlei gebied. In mijn promotie
het afscheid van Hans Visser, de directeur van het
onderzoek naar exposure waren dat de grenzen
Hendrik Kraemer Instituut, waar zij toen werkte.
van de samenleving en die tussen kerk en
Het was een serieuze bijeenkomst, met misschien
samenleving. Mechteld heeft daar vertrouwen in
iets te veel ernstige toespraken. Mechtelds citeerde
gehad, ook toen het lastig was. Ik wilde er geen
in haar bijdrage op een heel levendige en
theoretisch verhaal van maken, want dat past niet
cabareteske wijze een verhaaltje, ik meen van
bij dit onderwerp. Ik wilde praktijkverhalen
Liselore Gerritsen. Het was storytelling wat ze deed
gebruiken. Ik denk dat het idee Mechteld aansprak.
– humoristisch, maar ook wijs. Die lichtheid zette
Maar dat wil niet zeggen dat het geen lastig traject
de toon voor de rest van de middag. Iets daarvan
was. Op een bepaald moment, toen ik al behoorlijk
merk ik nog steeds als we samen vergaderen. Ze
ver was, zei ze: dit moet anders, dit is niet goed
praat graag in verhalen, die altijd leuk zijn en
genoeg. Dat was niet leuk. Maar het was wel
waarvan je vervolgens denkt: wat zit er veel in! Als
nodig. Ze had gelijk: het moest systematischer.
bestuurder is ze zakelijk genoeg, maar nooit ten
Mechteld bood daarin een tegenwicht. Een
koste van de menselijke maat. Ze begint altijd met
voorbeeld? Ik had in een onderzoek het
te vragen hoe het met je is, niet uit beleefdheid,
ontbrekende puzzelstukje gevonden. Alles viel op
maar uit werkelijke belangstelling. Ze wil ook jouw
opeens zijn plek. Toen ik haar dat helemaal
verhaal horen.’
enthousiast vertelde, zei ze: “Heel mooi, maar hoe ga je hier nu theologie van maken?” En dat is wat
Ds. René de Reuver is scriba van de
je als begeleider moet doen. Het is zoeken
Protestantse Kerk in Nederland.
geweest, maar we hebben het met elkaar volgehouden. En dat heeft een mooi proefschrift opgeleverd.’ Dr. Rob van Waarde is studentenpastor in Leiden en Rotterdam en trainer bij het Kor Schippers Instituut. Hij promoveerde in 2017 aan de PThU.
‘Mechteld kiest voor theologie die grenzen opzoekt’ 28 PThUnie
Voltooid verleden column tijd Ciska Stark Achter de schermen Een jaar vol zoomsessies ligt achter ons. Inmiddels herken ik mijn collega’s niet meer aan hun voetstappen in de PThU burelen of aan een joviale groet op locatie, maar aan de immer verschijnende boekenkasten achter hun pratende hoofden.
Mijn eigen studeerkamer bestaat ook vooral
hadden gekregen en de bouwvakkers aan het
uit boekenkast dus ik zorgde ervoor dat de
bier gingen, deed ik de pijnlijke constatering
Billy’s die in beeld komen, netjes zijn
dat van al míjn gemaakte uren die week niks
uitgelijnd. Dat was echter minder het geval
te zien was. Zelfs de preek voor zondag stond
met onze woonkamer. Het bijeffect van thuis
nog niet in de grondverf.
bivakkeren werd dat we niet langer konden negeren dat het behang shabby, de muren
Het meeste werk van de theoloog en
nat, de verf verkleurd en de vloer beschadigd
universitair docent is noch zichtbaar, noch
was. Zelf klussen was geen optie. Dus legden
meetbaar in directe output, ook al verwachten
we ons niet toe op uitvoering, maar op
visitatiecommissies en NSE-enquêtes iets
werving van de benodigde stukadoor, schilder,
anders en maken wij dat onszelf ook wijs.
loodgieter, timmerman en parketboer en dan
Natuurlijk produceren wij ook stukken en
ook nog in de juiste volgorde en vóór de
‘rollen we programma’s uit’, staat er inmiddels
zomervakantie. Een onderwijsherziening
een vernieuwd masterprogramma en
realiseren is daarbij vergeleken een
evalueren we de ‘rendementen’, maar het
peulenschil. Het dorp bewees echter zijn
echte werk van schaven en schuren, het leren
waarde, netwerken vulden elkaar aan en op
van studenten, maar vooral het gezamenlijk
een gegeven moment moesten we zelfs tot
de samenleving en de kerk dienen met goede
diep in de nacht doorwerken om de meubels
theologie, dat gebeurt letterlijk achter de
in veiligheid te brengen voor het grote
schermen bij de PThU.
werk begon. Ooit leerde ik dat in het Nieuwe Testament de En toen ging er geen Zoomsessie meer voorbij
metaforen van het bouwen en het groeien
zonder dat er twee deuren verderop gesloopt,
min of meer complementair worden gebruikt
geschuurd en gehamerd werd. Terwijl de
als het gaat om de opbouw van de christelijke
stukadoor de muren gladstreek, probeerde ik
gemeente. Ik vind dat een troostrijke
een collegiaal conflict te temperen. Waar de
gedachte. We hebben niet alleen de luidruch-
timmerman ongelijke hoekjes van passende
tige zichtbaarheid van een universiteit nodig
plinten voorzag, puzzelden we online op de
die aan de weg timmert naar de toekomst,
afstemming van roosters van voltijd en
maar ook het vertrouwen dat wat in geloof
deeltijd op drie locaties. Maar toen op
gezaaid wordt, in Geestkracht tot leven komt.
vrijdagavond de kozijnen al een kleurtje
Dr. Ciska Stark is universitair docent homiletiek aan de vestiging Amsterdam en directeur Onderwijs van de PThU. PThUnie 29
interview
met Frits de Lange
‘Als het om ouderdom gaat, kom ik nog maar net kijken’ Half augustus 2021 ging hij met emeritaat, maar de periode die daaraan voorafging ervoer Frits de Lange al als een ‘zachte landing’ in die nieuwe levensfase. Het geven van colleges en het begeleiden van studenten en promovendi gaven hem genoeg te doen, maar bij de toekomstplannen van de universiteit was hij toch net iets minder betrokken. ‘Collega’s gaan je toch een beetje zien als de gaande man’, zegt hij met een glimlach. Is dit misschien een voorbeeld van de zelfrelativering die hij in zijn nieuwe boek Eindelijk volwassen als een van de zegeningen van de ouderdom beschouwt? PThUnie sprak met hem over die tweede levensfase – en wat daaraan vooraf ging. tekst: Caspar Dullemond | foto’s: Maarten Wisse
Net in het jaar dat je met emeritaat gaat, scoor je met een boek over ouder worden.
het buitenland. Bij die tak van
vergrijzen. En die vergrijzing is niet
gerontologie draait het om
een eenmalig golfje, het is een
waardigheid: hoe word je op een
vloed die over ons heen komt. Ook
‘Ja, wat een timing hè? Het is een
goede manier oud? We zijn er denk
jij en de generatie na jou zullen met
toevallige samenloop van
ik in geslaagd dat aspect van het
een vergrijzende samenleving te
omstandigheden, maar voor de
ouder worden sterker naar voren te
maken hebben. Oude mensen
ontvangst van het boek werkt het
brengen. Waardigheid is een term
worden steeds ouder en er komen
wel goed. Ik noem mezelf een
die een existentiële en ook ethische
relatief steeds minder jonge
oudere in opleiding: ik zit pas in de
kant naar voren haalt. Healthy
mensen. Die demografische transitie is ongekend en niet meer terug te
‘Het feit dat je er nog bent is toch fantastisch?’
draaien.’
En jij dacht: daar moet ik een existentiële bodem onder leggen?
eerste klas en kijk naar al die
aging is vaak gericht op de
‘Niet zo rechtstreeks. Ik merkte
jongens en meisjes van tachtig en
buitenkant. Je moet bewegen,
vooral dat allerlei vragen niet
negentig, die al veel verder zijn.
bewegen, bewegen! En terecht.
gesteld werden; vragen die ik zelf
Daar heb je als eersteklasser diep
Maar vergeet de binnenkant niet.
wél had. Ik zag mijn ouders oud
respect voor. Als het om ouderdom
En de intermenselijke. Dat is het
worden. Ik zag ze op mijn veertigste
gaat, kom ik nog maar net kijken.’
thema waar ik me mee bezig houd.’
als heel oude mensen. En ik dacht: wil ik dat ook? Gaat dat met mij
Als wetenschapper ben je al heel lang met dit thema bezig.
30 PThUnie
ook zo? Daar kwam voor mij nog
‘Klopt. Ik schrijf al twintig jaar over
Had je als jonge ethicus ooit verwacht bij dit thema uit te komen?
vergrijzing, ouder worden,
‘Nee, absoluut niet. Toen ik er zo’n
schreef over alles wat los en vast
ouderenzorg... Ik ben niet echt een
twintig jaar geleden mee begon,
zat. Ik was wat laat met het vinden
vakgerontoloog geworden, maar ik
zeiden collega’s in Kampen tegen
van een specialisme. En in deze
heb wel geprobeerd om vanuit de
mij: leuk onderwerpje hoor, maar je
onderzoekslijn vond ik een
theologie een existentiële
schrijft er een boek over en het is
aangename focus. Alles uit je vak
gerontologie te ontwikkelen, ook
klaar. Terwijl ik toen al het idee had:
kun je er in stoppen. Ik houd me als
samen met collega’s van de
dit is een breed onderzoeksterrein
ethicus bezig met hoe we een
Universiteit voor Humanistiek en in
én het zit er aan te komen. We
kwade oude dag kunnen vermijden
iets bij. Daarvóór deed ik alles een beetje. Ik was generalist en ik
en hoe een goede oude dag
zolang het gaat. En daarbuiten is er
kous weten. Dat zat voor mij in dat
tegemoet gaan. Betrokkenheid is
ook nog genoeg te beleven. Als je
beeld. Als je de bijbel leest in het
daarbij belangrijk. Je moet invoelen
helemaal voor je werk gaat, dan val
Hebreeuws, ga je tot de bodem. Je
wat het betekent om ouder te
je na je pensioen in een zwart gat.
gaat uitzoeken hoe het echt zit.’
worden, afhankelijker van anderen
Daar ga ik echt geen last van
te zijn. Het is een fase in de
krijgen. Ook al omdat ik bepaalde
Wat vonden je ouders daarvan?
levensloop die nog relatief onbe-
delen van mijn werk niet
‘Ze vonden het fantastisch dat ik
kend is. Bij kinderen en jongeren
zal missen.’
ging studeren. Dat was de
heb je het over ontwikkelings
gereformeerde emancipatie: je
psychologie, pedagogiek, cateche-
Zoals?
kinderen moesten het beter hebben
tiek... Maar wat het betekent om
‘Theologie zit in zwaar weer. Het is
dan jij. En dan nog dominee
na je zestigste nog verder te leven
een krimpende sector. Dat zal
worden ook. Maar ze zeiden er wel
tot je negentigste? Dat is voor het
iedereen herkennen die in de kerk
bij: als je niet meer wilt studeren,
eerst in de mensheid dat we dat
of de theologie werkt. Voor de
kun je nog altijd de overall
meemaken, zo massaal. Laat mij
PThU betekent dat de komende
aantrekken.’
daar dan maar gedachten over
jaren hard werken. Ik ben niet
ontwikkelen, laat mij daar dan maar
opgegroeid met het binnenhalen
mee bezig zijn. Dat ouder worden
van fondsen en ik ben er ook niet
Bracht de studie wat je ervan verwachtte?
een feest is, zul je mij niet horen
zo goed in. De jongere generatie
‘Helemaal. Ken je dat antiquariaat
zeggen. Maar het is ook echt niet
kan dat veel beter. Ik ben blij dat zij
aan het eind van de Oudestraat
allemaal een ramp. In mijn boek wil
dat overnemen.’
nog? Daar heb ik een groot deel
ik er een positief verhaal over
van mijn beurs uitgegeven. Thuis
Wilde je al vroeg theoloog worden?
hadden we helemaal geen boeken.
om ook dat deel mee te maken. Het feit dat je er nog bent is toch
‘Ik wilde gymleraar worden. Sport
ook op het gebied van muziek en
fantastisch?’
vond ik leuk. Maar ik ben bekeerd.
theater. In theologisch Kampen
vertellen: dat je als lezer zin krijgt
Ik werd een spons die alles opzoog,
In een tijdschrift las ik een reportage
heerste een vrije, experimentele
Je kijkt uit naar je oude dag?
over het predikantentekort, met
sfeer. Intellectuele ballonnen
‘Ja hoor. Het voordeel van mijn type
daarbij een foto van een jongen
werden opgelaten en ook weer
beroep is dat je lang kunt blijven
met zó’n haardos, die in de
doorgeprikt. Ik denk daar soms met
doen wat je al deed, in ieder geval
Hebreeuwse bijbel las alsof het de
weemoed aan terug.’
een beetje. Ik schrijf. Dat vind ik
krant was. Toen dacht ik: dat wil ik
fantastisch dus dat blijf ik doen,
ook. Ik wilde het naadje van de PThUnie 31
interview
met Frits de Lange
‘Wat het betekent om na je zestigste nog verder te leven tot je negentigste? Dat is voor het eerst in de mensheid dat we dat meemaken.’
Je promoveerde bij Gerard Rothuizen. Wat bracht hij jou?
theologie. Iedereen had het over het
de mondige wereld, de niet-
laatste boek van Berkhof. Maar
religieuze interpretatie van het
‘Hij liet me kennismaken met een
Rothuizen liet nonchalant merken
christelijk geloof. Dat was voor mijn
andere wereld. Literatuur. Poëzie. Hij
dat hij dat niet gelezen had. Bij
generatie belangrijk. We wisten: we
had iets aristocratisch. Dat was heel
Bonhoeffer kwam ik iets dergelijks
gaan een nieuwe wereld tegemoet
anders dan ik gewend was. Die
tegen: dat burgerlijke milieu, waar ik
en Bonhoeffer heeft al gevoeld wat
vrijheid, die onafhankelijkheid... Hij
nooit bij hoorde. Bonhoeffer had
voor consequenties dat gaat hebben
fietste op een vrije manier door de
het over de secularisatietheologie,
voor kerk en theologie. Mijn promotie ging over de invloed die Bonhoeffer’s burgerlijke milieu op zijn theologie had. Rothuizen vond dat de ondertitel moest worden: “Een theologische studie”, anders was dat niet duidelijk.’
Na je promotie was je vijf jaar predikant in Parijs. En aansluitend ben je in Groningen les gaan geven. ‘Ja. Aan de staatsopleiding. Daar had ik de schrik van mijn leven, want dat was een échte universiteit hè? Met een totaal ander type theologie; analytisch, op de Engelse leest geschoeid. De school van Hubbeling. Ik moest daar formele logica geven, dus met p’s en q’s. Later heb ik wel eens van studenten gehoord dat dat niet mijn sterkste punt was... Maar ik heb me er doorheen geslagen. En ik heb er veel geleerd: streng denken, streng argumenteren, niet vluchten in one 32 PThUnie
Frits de Lange (Vriezenveen, 1955) studeerde theologie aan de Theologische Universiteit Kampen (ThUK). In 1985 promoveerde hij daar cum laude, bij prof. dr. Gerard Rothuizen. Van 1985 tot 1990 was hij predikant in Parijs. Van 1990 tot 1997 doceerde hij ethiek aan de faculteit godgeleerdheid van de Rijksuniversiteit Groningen. Vanaf 1992 was hij tevens (in deeltijd) hoogleraar evangelistiek aan de ThUK. Sinds 1997 is hij hoogleraar ethiek, eerst aan de ThUK en vanaf 2007 aan de Protestantse Theologische Universiteit, tot 2011 in Kampen, sindsdien in Groningen. Sinds 2009 is hij tevens buitengewoon hoogleraar systematische theologie en ecclesiologie aan de Universiteit van Stellenbosch. Van 2001 tot 2005 was hij twee termijnen rector van de ThUK.
liners en aforismen. Je verhaal moet
een rationeel vak, maar ieder woord
huis uit heb meegekregen, en die ik
deugen. Dat was een goede
kan emoties oproepen. Daar moet je
ook nu voorsta. Op een mystieke
aanvulling op mijn eigen meer
zorgvuldig mee omgaan. Ik hoop
manier geformuleerd: je gaat terug
essayistische en hermeneutische
echt dat er iets is na onze dood,
naar de bron. Er is een verhaal van
manier van schrijven.’
maar ik weet het gewoon niet. En
een Indiase Jezuïet, dat het voor mij
daar gaat het volgens mij ook
heel goed zegt. Er was eens een
niet om.’
zoutpop met een verlangen naar de
Als hoogleraar ethiek aan de PThU kwam je in de problemen met je boek Heilige onrust, een pleidooi voor radicale theologie. Je zei daarin onder meer dat de hemel niet bestond.
zee. Eindelijk kwam hij daar en
Toch zal op jouw onderzoeksterrein de hemel steeds weer opduiken.
vroeg aan de zee: wie ben jij? En de
‘Klopt. Tijdens nascholingscursussen
zee in en loste langzaam op. Net
‘Die ophef verbaasde me wel een
heb ik het er vaak over met
voordat hij totaal in de zee opging
beetje. Het was vooral dat ik me niet
predikanten die veel uitvaarten
riep hij uit: “nu weet ik wie ik ben!”
druk maak over de hemel. Ook dat
doen. Hou het theocentrisch, zeg ik
Dat opgaan in het grote geheel –
komt bij Bonhoeffer vandaan: de
dan. Dat is goed gereformeerd.
dat idee spreekt mij enorm aan. Wat
aardsheid van het geloof. Het idee
Mensen gaan terug naar God. Ze
moet ik ermee dat ik als individu, als
dat je gelooft om in de hemel te
mogen zich geborgen weten in
Frits de Lange, mijn leven in het
komen, zou Bonhoeffer ketterij
God. En daar mag je allerlei beelden
hiernamaals voortzet, tot in de
hebben genoemd. Het gaat om het
voor gebruiken, bijvoorbeeld de
eeuwigheid? Dat kan ik echt niet uit
leven nu. Dat kan ik wel zeggen,
hemel. Maar vermijd te zeggen dat
de traditie halen. Het relativeren van
maar ik heb gemerkt dat als je bij
oma een sterretje is geworden. Wij
het ego is het centrale thema van
mensen aan hun hemel komt, dan
komen bij God vandaan en wij gaan
mijn boek. En de dood is dan de
maak je wat bij ze los. Theologie is
naar God. Dat is de lijn die ik van
ultieme relativering.’
zee zei: kom maar hier, dan merk je wie ik ben. En de zoutpop liep de
PThUnie 33
permanente educatie
Cursusaanbod PThU
Eerlijke en inspirerende gesprekken ‘Die primaire nascholing in de eerste jaren van je predikantschap is echt waardevol. Maar daarna beland je in een soort gat tot je verder kunt met je permanente educatie. En dan moet je uitvinden hoe dat allemaal werkt.’ ‘Het voordeel van die drie maanden studieverlof van vroeger, was dat je rust had om je bij te scholen. Nu moet het vaak er tussendoor. En ach, zolang het allemaal ook wel lekker loopt, heeft het ook niet echt prioriteit.’ ‘Er staat nu best een mooi en breed aanbod.’ ‘Het aanbod mist in mijn ogen urgentie. Het mag wel wat meer ontregeling en uitdaging bieden.’ ‘Ik heb m’n best echt wel gedaan – paar keer aangemeld voor een cursus en daar tijd voor vrijgepland. Maar als je dan een maand of zo van tevoren hoort dat het helemaal niet doorgaat, dan houdt het ook een keer op.’ ‘Ik heb heel veel gehad aan supervisie. Ik denk dat veel meer collega’s baat zouden hebben bij coaching maar volgens mij is het niet zo bekend dat de permanente educatie daar ook mogelijkheden voor biedt.’ De citaten hierboven zijn een greep uit de uitspraken die we regelmatig terug hoorden in een reeks gesprekken die we voerden over de permanente educatie. Samen met Evert Jan Hazeleger, (interim)beleidsadviseur PE/Mentoraat bij het Landelijk Dienstencentrum van de Protestantse Kerk in Nederland sprak ik de afgelopen tijd met negentien classispredikanten en vertegenwoordigers van werkgemeenschappen door het hele land. Doel van die gesprekken was om nog beter in kaart te krijgen waar de kansen en uitdagingen liggen voor een betere
Voor het complete cu en meer informatie, kijk 34 PThUnie
aansluiting tussen behoefte en aanbod in de permanente educatie. Doel van de permanente educatie is om predikanten en kerkelijk werkers te versterken in hun professionaliteit en te voeden in hun persoonlijke ontwikkeling en spiritualiteit. Maar de laatste jaren wordt er bepaald niet optimaal gebruik gemaakt van de mogelijkheden en het cursusaanbod. Is er dan eigenlijk sprake van ‘voedselverspilling’ terwijl er tegelijk nog honger is? Is het buffet niet voedzaam genoeg? Is er weinig trek of wordt die elders gestild? Het waren eerlijke en inspirerende gesprekken. We hoorden mooie verhalen over hoe een cursus (meestal ging het om een lang traject) mensen versterkt had, het belang van de onderlinge ontmoeting en uitwisseling en het constructief werken met studieplannen. Maar in elk gesprek klonk ook door hoe lastig het kan zijn om vorm te geven aan permanente educatie in de drukte van alledag, de moeite om tot een studieplan te komen en de kerkenraad daarin mee te nemen, de frustratie als een cursus niet doorgaat. En ondertussen verzamelden we ook een lijst van tips en van onderwerpen die de iinteresse van de doelgroep hebben. Omslag De gesprekken geven veel kleur en verdieping aan de knelpunten en verbeterpunten die we zelf signaleerden en die de aanleiding waren voor de gesprekken. De samenvattingen en indrukken zijn de komende tijd voor ons een basis om te werken aan verbeteringen, vanuit de PThU en vanuit de Dienstenorganisatie. Ze helpen om te prioriteren: welke dingen die we nu al kunnen aanpakken hebben het meeste effect? Wat zijn de sterke punten die we kunnen behouden en versterken? Waar moeten we de komende jaren tot een omslag komen? Ondertussen lijken wat betreft de deelnemersaantallen de cursussen in het najaar door te kunnen gaan, en hopen we dat corona niet opnieuw roet in het eten gooit. Want kunnen proeven van wat een cursus je brengt, smaakt al gauw naar meer. Jorien Holsappel
ursusaanbod , aanmelden k op pthu.nl/cursusaanbod PThUnie 35
permanente educatie
Cursusaanbod PThU
Doorn, 17 en 31 januari 2022
Wanneer psychiatrie en pastoraat samenvallen De ouderling die bij de kerkenraadsvergadering soms zo agressief uit de hoek komt. Het gemeentelid dat jou eerst helemaal geweldig vond, maar nu rare verhalen over je verspreidt. Sommige mensen in je gemeente gaan ‘onder je huid zitten’. Dat kan een kwestie van botsende karakters zijn, maar soms is er ook meer aan de hand, vertelt dr. Erik Olsman, universitair hoofddocent Geestelijke Verzorging aan de PThU: ‘Er kan sprake zijn van persoonlijkheidsstoornis. Iemand kan dwangmatig, impulsief of manipulatief gedrag vertonen.’ Met de PAO-training ‘Persoonlijkheidsproblematiek in de gemeente’ wil hij gemeentepredikanten, kerkelijk werkers en jeugdwerkers helpen bij het leren herkennen van dit gedrag en het omgaan ermee. Op de eerste cursusdag gaan de deelnemers onder meer met een trainingsacteur aan de slag. Is het daarmee een cursus ‘Omgaan met lastige klanten’, zoals die bij bedrijven en instellingen wordt gegeven? ‘Niet precies’, zegt Olsman: ‘Het grote verschil is dat je als predikant of kerkelijk werker zorgverantwoordelijkheid hebt. Je hebt de zorg voor iedereen in de gemeente. Dus ook voor de stoorzender die het jou zo lastig maakt. Die zorg kun je niet afschuiven.’ Olsman werkte als geestelijk verzorger in de psychiatrie: ‘Het voordeel daar is dat je weet dat iemand een probleem heeft. Bij een gemeentelid weet je dat niet.’ Daarom is het belangrijk voor predikanten en kerkelijk werkers om vormen van persoonlijkheidsproblematiek te kunnen herkennen, zegt Olsman: ‘Ook omdat zo iemand andere gemeenteleden schade kan doen, bijvoorbeeld door grensoverschrijdend gedrag.’ Vertrekpunt van de cursus is dus het leren herkennen van gedrag dat voortkomt uit een persoonlijkheidsstoornis. Aansluitend leert de deelnemer vaardigheden om moeizame contacten beter te laten verlopen. Hoe stel je op een liefdevolle manier grenzen aan het gedrag van de ander? Wat is de hulpvraag van de ander? Op welke manieren speelt het geloof daarbij een rol? En ook: wat doet het gedrag van de ander met jouzelf? Doel is dus niet om de ander te stigmatiseren vanwege zijn of haar (vermoedelijke) persoonlijkheidsstoornis, maar juist om de gemeente een veilig plek te laten zijn voor iedereen, inclusief wie worstelt met persoonlijkheidsproblematiek. Deze cursus vindt plaats op het snijpunt van pastoraat en psychiatrie, wat voor veel gemeentepredikanten en kerkelijk werkers een nieuw terrein zal zijn, vermoedt Olsman. Practices | 2 ECTS | Kosten € 600,- | Inschrijven voor 22 november 2021
36 PThUnie
greep uit het aanbod Opfriscursus Hebreeuws In een wereld waarin het individu hoogtij viert, worden de zeer persoonlijk geformuleerde Psalmen ineens heel modern. Deze cursus is gericht op het hernieuwen van de kennis van het Hebreeuws aan de hand van een aantal Psalmenpassages. De nadruk ligt op het lezen en begrijpen van het Hebreeuws van de Psalmen met het oog op de uitleg van de teksten en het actualiseren van de gelezen passages voor de lezer van nu. Docenten: dr. Marjo Korpel, dr. Gerrit Vreugdenhil en dr. Lieve Teugels.
Doorn | 2 ECTS | Kosten € 720,- | Inschrijven voor 6 september 2021
Pijn en perspectief van het historische kerkgebouw Een prachtig monumentaal kerkgebouw – en hedendaags gemeente zijn. Hoe kan dat samengaan? Deze cursus gaat aan de hand van concrete voorbeelden in op de problemen en kansen die (historische) kerkgebouwen vormen voor de kerkelijke en burgerlijke gemeente. De cursus is aanbevolen voor predikanten en kerkelijk werkers die zelf met hun gemeente voor de vragen staan die een historisch kerkgebouw met zich meebrengt. Docenten: dr. Gert van Klinken, dr. Jorien Holsappel, prof. dr. Henk de Roest en een gastdocent.
Zwolle | 2 ECTS | Kosten € 650,- | Inschrijven voor 21 maart 2022
Veelkleurig zingen Welke spiritualiteiten ontdekken we in het Liedboek, zingend en luisterend, zowel in de muziek als in de taal en theologie? Welke muzikale vormen komen we tegen en hoe zijn deze toepasbaar in de liturgie? Welke betekenis heeft muziek voor mensen en hoe hangen muziek, ervaring en geloofsbeleving met elkaar samen? Door samen deze vragen te verkennen, ontdekken we handvatten om in muziek(keuze) de eenheid of de veelkleurigheid van de gemeente tot haar recht te laten komen. Docenten: dr. Hanna Rijken en prof. dr. Maarten Wisse.
START
01
NOVEMBER
START
16 MEI
START
MEI/ JUNI
Doorn | 2 ECTS | Kosten € 720,-
De geest van de Psalmen In deze cursus ervaren we de rijkdom van de Psalmen, niet alleen in tekst, maar ook muzikaal. Dat doen we aan de hand van literatuur en lezingen, maar we richten ons ook zingend en luisterend op de rubriek van psalmen en cantica in het Liedboek. Welke vormen en nieuwe toonzettingen komen we tegen en hoe zijn deze toepasbaar in de liturgie? Speciale aandacht zal worden gegeven aan psalmen waarin Gods Geest direct of indirect een rol speelt, zoals Psalm 51, 67 en 104. Docenten: prof. dr. Klaas Spronk en dr. Hanna Rijken.
Doorn | 2 ECTS | Kosten € 720,-
De theologie van Pinksteren in het nieuwe liedboek In deze tweedaagse benaderen we liederen rondom Pinksteren en andere liederen waarin de Heilige Geest een belangrijke rol speelt. Thema’s die aan de orde komen zijn: de Geest als vrouw, de Geest als Ruach, de rol van de Geest in de Schepping en de rol van de Geest in het Oude Testament. Spannend is wat de vragen rond de gaven van de Geest met onze liederen rond Pinksteren doen. Roept de Geest muziek op en welke dan? Docenten: dr. Hanna Rijken en prof. dr. Maarten Wisse.
Doorn | 2 ECTS | Kosten € 720,-
START
MEI/ JUNI START
MEI/ JUNI PThUnie 37
Korte nieuwsberichten
Diaconaal werk kwam door corona in de knel De maatregelen die werden genomen om het coronavirus in te dammen, raakten het diaconale werk in het hart. Het werd uiterst moeilijk om mensen te ontmoeten en plekken te bieden om op adem te komen. Dr. Erica Meijers en prof. dr. Thijs Tromp van de PThU onderzochten hoe diaconale organisaties hiermee omgingen. Het werk van diaconale organisaties in de tweede golf verschilde van de eerste golf, aldus de onderzoekers. Op basis van de opgedane ervaringen in de eerste golf konden tijdens de tweede golf veel activiteiten en ontmoetingen voortgang hebben, zij het in aangepaste vorm. Toename van mensen die afhankelijk zijn van dag- en nachtopvang leverde een extra druk op, die werd versterkt door de avondklok en de nachtvorst. Het bieden van opvangvoorzieningen door lokale overheden was minder genereus dan tijdens de eerste golf. Dat gold ook voor de coulance van schuldeisers en de IND. Ontmoetingen, die het hart van het diaconale werk uitmaken, kwamen opnieuw in de knel. Met name het persoonlijk contact en het luisterend oor kwam onder druk te staan. Hoe groot de schade daarvan is, konden de respondenten niet zeggen, maar ze verwachtten dat die groot is en nog lang gaat doorwerken.
Ongunstige positie Diaconale samenwerking met overheden, uitvoeringsinstanties en welzijnsorganisaties werd deels weer genormaliseerd, dat wil zeggen werd minder soepel. Dit verschilde overigens sterk van plaats tot plaats. Ongedocumenteerden, arbeidsmigranten, daklozen, sekswerkers en zzp’ers bevonden zich in de meest kwetsbare sociale positie. Deze groepen bevonden zich ook al voor de coronacrisis in een ongunstige positie. Corona heeft de problemen voor hen vergroot door het telkens wisselend beleid vanuit de overheid en omdat hun manier van overleven onder druk kwam te staan. Welke gevolgen de pandemie zal hebben op termijn, daarover durven de respondenten nog geen uitspraak te doen. Diaconale organisaties vonden dat zij de komende tijd goed moeten kijken of er door de Coronacrisis nieuwe groepen in de knel gaan komen. Afhankelijk van wat ze zien en horen, zullen ze overwegen of ze hun werkzaamheden al dan niet moeten uitbreiden of aanpassen. De vertegenwoordigers van de diaconale organisaties wilden graag een gezamenlijke lobby in de richting van de overheid en de kerken, om schrijnende en structurele nood met klem onder de aandacht te brengen.
Kwetsbare mensen De onderzoekers schrijven in het rapport over de ervaringen van grotere diaconale organisaties. Het onderzoek betreft niet het diaconale werk in de kerkelijke gemeentes. Het vele werk dat door de kerken is gedaan voor kwetsbare mensen in eigen kring en daarbuiten, ook door de diaconale organisaties wordt erkend en gewaardeerd. De onderzoekers benadrukken dat zij zichzelf niet zien als tegenover de kerk, maar als onderdeel van de kerk. De afwijzing die ze bij sommige kerken ervaren hebben, heeft hen teleurgesteld. Er is aanleiding voor een diepergaand gesprek over de relaties tussen kerken, plaatselijke diaconieen en grotere diaconale platforms en organisaties. Dit gesprek wordt door de PThU voorbereid in samenwerking met enkele kerken en diaconale organisaties.
38 PThUnie
Voor aanmelden en meer informatie kijk op pthu.nl
3/9/2021
Opening academisch jaar Tijdens deze bijeenkomst neemt de rector, prof. dr. Mechteld Jansen, afscheid. Zij draagt het rectoraat over aan prof. dr. Maarten Wisse. Plaats: Vrijzinnig Centrum, Amsterdam.
18/9/2021
Symposium ‘Ik was een vreemdeling’ Vreemdelingen zijn mensen die hun vroegere (t)huis achter zich hebben gelaten en in een nieuwe omgeving terecht komen. Wanneer ben je ergens thuis? De PThU houdt samen met De Roos van Culemborg een symposium rondom het vierde ‘werk van barmhartigheid’, namelijk het verwelkomen van vreemdelingen. Plaats: Grote of Barbarakerk, Culemborg.
8/10/2021
Uit welke bundels zingt kerkelijk Nederland? Welke muziekbundels zijn er in de Nederlandse kerken in gebruik? Hoe wordt de samenzang begeleid? Wat is er de afgelopen tien jaar veranderd en hoeveel discussie geeft dat? Hanna Rijken presenteert deze middag haar onderzoek. Plaats: Nieuwe Kerk, Amersfoort.
22-24/ 10/2021
Inspiratiefestival 2021: Geloof snuiven op Terschelling Het organiseren van het Inspiratiefestival Geloven in beweging is momenteel te vergelijken met varen in de mist. Hoe het er precies allemaal aan toegaat weten we nog niet, maar we gaan ervan uit dat in het vierde weekend van oktober velen naar Terschelling komen.
3/12/2021
Studiedag ‘Protestantse theologen over het Jodendom 1860-2020’ De verhouding tussen de protestantse theologie en het Jodendom is altijd complex geweest. Tijdens deze studiedag gaan we op zoek naar wat theologen sinds 1860 over deze relatie hebben gezegd. Plaats: Bergkerk, Amersfoort.
Het Dominass team is er voor u!
Dominass assurantiën bv
“De predikanten verzekeraar” Dagelijks zetten onze specialisten zich in om de verzekeringen van inmiddels ruim 3.700 predikanten zo goed mogelijk te beheren. Kennis van zaken, een uitgekiend verzekeringspakket en een grote betrokkenheid bij uw persoonlijke situatie! Kennismaken is eenvoudig: bel en u ervaart het Dominass gevoel.
www.dominass.nl - 0344-642404